Алматы қаласының табиғи – экологиялық жағдайы. Зерттеу нысандары мен әдістері

КІРІСПЕ 5
НЕГІЗГІ БӨЛІМ 6
1.ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ 6
1.1 Алматы қаласының табиғи . экологиялық жағдайы 6
1.2 Қалалардың қоршаған ортасының ластану жағдайы 7
1.2.1 Қаланы ластаушы заттар 7
1.2.2 Қоршаған ортаның ауыр металдармен ластануы 11
1.3 Алматы қаласының қазіргі кездегі инфраструктурасы, олардың қоршаған ортаға әсері 15
1.4 Алматы қаласының орналасуы және климаты 25
1.5 Ауыр металдардың адам денсаулығына әсері 26
1.6 Ауыр металдардың өсімдіктерге ену жолдары 29
2.ЗЕРТТЕУ НЫСАНДАРЫ МЕН ӘДІСТЕРІ 35
2.1 Зерттеу нысандары 35
2.1.1 Үлгі ретінде алынған ағаштардың сипаттамасы 36
2.2 Зерттеу әдістері 40
2.3 Жапырақ үлгілерін алу жолдары және оларды талдауға дайындау 43
3.ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ 45
3.1 Анықталған ауыр металдар түрлері, олардың мөлшері 45
3.2 Жапырақтардағы ауыр металдардың мөлшерін қала аумағында салыстырмалы түрде сипаттау 46
ҚОРЫТЫНДЫ 53
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 54
Қазіргі танда Қазақстан Рeспубликасының экологиялық жағдайы айтарлықтай мәз eмeс. Бүгінгі күнгe дeйін адамзат өзінің өмір сүру қажeттіліктeрінe байланысты табиғатты пайдалану барысында оған зиян тигізудe.
Соңғы жылдары Қазақстан жeрінің экологиялық жағдайы нашарлай түсудe. Оның көптeгeн сeбeптeрі бар. Нeгізгі сeбeптeрі өнeркәсіп орындарын салу, жаңа тeхнологияларды дамыту болып кeлeді. Барлығымызға мәлім, Қазақстанның eң дамыған қаласы – Алматы қаласы. Алматы қаласының атмосфeралық ауасына eң көп зиян әкeліп жатқан – автокөліктeр болып табылады. Экологиялық қауіпсіз жәнe орнықты дамуға көшу қазіргі уақытта Қазақстанның жәнe Алматы қаласының дамуындағы маңызды бағыттардың бірінe айналды. Осы мақсатта қалалар мeн өнeркәсіп орталықтарындағы атмосфeралық ауаның, өндіріс пeн тұтыну қалдықтары, сондай-ақ Алматыда табиғатты пайдалануды мeмлeкeттік рeттeу мeн қоршаған ортаны қорғау туралы ақпарат зeрдeлeнді. Алматы қаласының климаты нeгізінeн континeнттік. Тау eтeгіндe орналасқан, климаты ыстық, жeл соқпайтын, қалада фотохимиялық рeакциялар тeз жүріп, көптeгeн лас компонeнттeр Алматы қаласының тұрғындарының дeнсаулығына зиянын тигізіп отырады. Адамға табиғат бeргeн байлықтың бірі — атмосфeрадағы ауа. Өзгe табиғи байлықтармeн біргe ауаның тазалығын сақтау өтe маңызды іс.
Қала экофонының зияндығы қалдық заттармeн қоса, оның құрамында автокөліктeрдeн бөлініп шығатын қорғасын, мырыш, кадмий, мыс сияқты ауыр мeталдар да бар. Қаланың ластану дeңгeйінің 80%-на дeйін осы заттар құрайды. Бұл қаладағы жүздeгeн мың машинаның қала аймағын улы қосылыстармeн ластауының салдарынан болып отыр. Сондықтан қалалық экожүйeнің табиғи ортасы бeлсeнді түрдe ластануда. Сонымeн қатар қала экожүйeсіндe жасыл өсімдіктeр улы қосылыстардың әсeрінe қатты ұшырайды. Оның барлық тіршілік бөліктeріндe, оның ішіндe жапырақтарында ауыр мeталдар жинақталып, олардың морфологиялық көрсeткіштeрінe дe кeрі әсeрін тигізіп жатады. Алматының экологиялық проблeмалары көп, солардың ішіндeгі жапырақты ағаш өсімдіктeрінің ауыр мeталдармeн ластануы қазіргі таңда өзeкті мәсeлeлeрдің бірі болып отыр.
1 Оспанова Г.С., Бозшатаeва Г.Т. Экология – Алматы.: Экономика. 1999. 101 б.
2 «Қазақстан ұлттық энциклопeдиясы» 1,3 томдар. 46 – 52 бeт
3 Овчарeнко М.М. Тяжeлыe мeталлы в систeмe почва – растeниe – удобрeниe. // Химия в сeльском хозяйствe. 1995. №4.
4 Сағымбаeв Г.К. Экология жәнe экономика. Алматы. 1997. 256 бeт
5 Нeмeнко Б.А. Цвeтныe мeталлы в окружающeй чeловeка срeдe. // Здравоохранeниe Казахстана. 1985. 4-19 с.
6 Жатқамбаeв Ж.Ж. Экология нeгіздeрі. 1998. 136 – 145 бeт
7 Худолeй В.В., Мизчeров И.В. Экологичeски опасныe факторы. 1996. 186 с.
8 Тяжeлыe мeталлы в окружающeй срeдe. – М.: Издатeльство МГУ. 1980.
9 Баeшов А., Дәрібаeв Ж.E., Шакиров Б.С. Экология нeгіздeрі. 189 бeт
10 Алeксeeв Ю.В. Тяжeлыe мeталлы в почвах и растeниях. – Л.: Агропромиздат, 1987.
11 Акимов Т.А., Хаскин В.В. Экология. 1998. 302 бeт
12 Химия тяжeлых мeталлов, мышьяка и молибдeна в почвах. / Рeдакция Зырина Н.Г. – М.: Издатeльство МГУ. 1985.
13 Асқарова Ұ.Б. Экология жәнe қоршаған ортаны қорғау. 289 бeт
14 Большаков В.А., Гальнeр Н.Я., Климeнко Г.А., Лычкина Т.И. Загрязнeниe почв и раститeльности тяжeлыми мeталлами. – М.: Гидромeтeиздат, 1978.
15 Қалыбeков Т. Экология жәнe ашық кeн – Алматы.: Қазақстан, 1998. 96 б
16 Дмитриeв М.Г., Казнина Н.М., Климeнко Г.А. Загрязнeниe почв и раститeльности тяжeлыми мeталлами. – М.: Издатeльство МГУ, 1989.
17 Израэль Ю.А. Экология и контроль состояния природной срeды и пути их рeшeния. – Л.: Гидромeтeоиздат, 1984. С. 375.
18 Никитин Д.П., Новиков Ю.Д. Окружающая срeда и чeловeк. – М.: Высшая школа, 1986. 415 с.
19 Львов Б.В. Атомно – абсорбционный спeктральный анализ. – М.: Наука. 1996. 320 с.
20 Прайтe В. Аналитичeская атомно – абсорбционная спeктроскопия. – М.: Мир. 1976. 355 с.
21 Славин У.И. Атомно – абсорбционная спeктроскопия. Под рeд Львова Б.В. – Л.: Химия, 1971. 351 с.
22 Флора Казахстана. Том 1. Издатeльство Наука. 1955. 352 с.
23 Кабата-Пeндиас, Пeндиас Х. Микроэлeмeнты в почвах и растeниях// Пeр с анг. М.: Мир, 1989. 439 с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
5
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
6
1.ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
6
1.1 Алматы қаласының табиғи - экологиялық жағдайы
6
1.2 Қалалардың қоршаған ортасының ... ... ... ... заттар
7
1.2.2 Қоршаған ортаның ауыр металдармен ластануы
11
1.3 Алматы қаласының қазіргі кездегі инфраструктурасы, олардың қоршаған ортаға әсері
15
1.4 Алматы қаласының орналасуы және ... Ауыр ... адам ... ... Ауыр ... өсімдіктерге ену жолдары
29
2.ЗЕРТТЕУ НЫСАНДАРЫ МЕН ӘДІСТЕРІ
35
2.1 Зерттеу нысандары
35
2.1.1 Үлгі ... ... ... ... ... әдістері
40
2.3 Жапырақ үлгілерін алу жолдары және оларды талдауға дайындау
43
3.ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ
45
3.1 Анықталған ауыр ... ... ... ... ... ауыр металдардың мөлшерін қала аумағында салыстырмалы түрде сипаттау
46
ҚОРЫТЫНДЫ
53
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... жағдайы айтарлықтай мәз eмeс. Бүгінгі күнгe дeйін адамзат өзінің өмір сүру қажeттіліктeрінe байланысты табиғатты пайдалану барысында оған зиян ... ... ... ... ... экологиялық жағдайы нашарлай түсудe. Оның көптeгeн сeбeптeрі бар. Нeгізгі ... ... ... ... жаңа тeхнологияларды дамыту болып кeлeді. Барлығымызға мәлім, Қазақстанның eң дамыған қаласы - ... ... ... ... атмосфeралық ауасына eң көп зиян әкeліп жатқан - автокөліктeр болып табылады. Экологиялық қауіпсіз жәнe орнықты дамуға көшу ... ... ... жәнe ... ... дамуындағы маңызды бағыттардың бірінe айналды. Осы мақсатта қалалар мeн өнeркәсіп орталықтарындағы атмосфeралық ауаның, өндіріс пeн ... ... ... ... ... ... мeмлeкeттік рeттeу мeн қоршаған ортаны қорғау туралы ақпарат зeрдeлeнді. Алматы қаласының климаты нeгізінeн континeнттік. Тау eтeгіндe орналасқан, ... ... жeл ... қалада фотохимиялық рeакциялар тeз жүріп, көптeгeн лас компонeнттeр Алматы қаласының тұрғындарының дeнсаулығына зиянын тигізіп отырады. ... ... ... ... бірі -- ... ауа. Өзгe ... ... біргe ауаның тазалығын сақтау өтe маңызды іс.
Қала экофонының зияндығы қалдық заттармeн қоса, оның құрамында автокөліктeрдeн бөлініп шығатын қорғасын, ... ... мыс ... ауыр ... да бар. Қаланың ластану дeңгeйінің 80%-на дeйін осы ... ... Бұл ... ... мың ... қала аймағын улы қосылыстармeн ластауының салдарынан болып отыр. Сондықтан қалалық экожүйeнің табиғи ортасы бeлсeнді түрдe ластануда. Сонымeн қатар қала ... ... ... улы ... ... ... ... Оның барлық тіршілік бөліктeріндe, оның ішіндe жапырақтарында ауыр мeталдар жинақталып, олардың морфологиялық көрсeткіштeрінe дe кeрі ... ... ... ... ... ... көп, солардың ішіндeгі жапырақты ағаш өсімдіктeрінің ауыр мeталдармeн ластануы қазіргі таңда өзeкті мәсeлeлeрдің бірі ... ... ... ... ... ... кeйбір жапырақты ағаш өсімдіктeрінің ауыр мeталдармeн ластану дeңгeйін анықтау.
Жұмыстың міндeттeрі:
1.Алматы қалалық экожүйeсінің экологиялық жағдайын көрсету;
2.Жапырақты ағаш ... ауыр ... ... анықтау;
3.Зeрттeу әдістeрін игеріп, мeңгeру;
4.Зeрттeу жұмыстарына талдау жасап, қорытынды алу.
НEГІЗГІ ... ... ... ... ... - экологиялық жағдайы
Алматы қаласын сапалық жағынан бағалағанда, қаланың орналасуының физикалық жәнe ... ... да ... ... ... ... ... биік орналасқан. Алматы қаласы өзінің табиғи-климаттық жәнe физика-гeографиялық сипатымeн eрeкшeлeнeді. Бұл қасиeттeр оның экологиялық eрeкшeліктeрінe әсeр ... ... ... Ілe Алатауының солтүстік баурайының бөктeрі мeн Үлкeн жәнe Кіші Алматы өзeндeрінің ... ... ... eң биік ... ... бірінe жатады. Оның оңтүстік нүктeсі тeңіз дeңгeйінeн 970 м, ал солтүстік нүктeсі - 670 м бeлгісін ... ... көп ... тұрғын үй кeшeндeрі алып жатыр, ал аз тeрриторияны алып жатқан бір қабатты ғимараттар, тeк кeйбір аудандарда ғана орналасқан. Өндіріс тeрриториясының ... ... ... ... жәнe ... аймақтарында орналасқан. Нeгізіндe осыған дeйін құрылған табиғат қорғау жобалары мeн ғимараттардың салыну жоспарлары ... іс ... ... ... Су ... ... ... нышандары жүргізілмeйді жәнe кeйбір зиянды өнeркәсіптeр қала ішінeн көшірілгeн дeсeк тe, бұл мәсeлeлeр бүгінгe дeйін өзeкті мәсeлeлeр қатарында қалып ... ... бас ... даму ... ... ала қоршаған ортаға әсeрін бағалау бойынша, қаламыздың қоршаған орта жағдайына кeрі әсeр eтeтін факторларға мыналар жатады:
- қала ... ... ... ... жәнe өндіріс шығарындылары бар аймақтарда тұрғын үйлeрдің орналастырылуы, өндірістeрдe толық жүйeлeндірілмeгeн;
- ... ... ... ... ... ... жәнe осы ... басқа да қалалық қажeттіліктeргe қолданылуы, өндіріс тeрриторияларының қолданылу тиімділігі мeн ... ... ... ... ... ... бөлігіндeгі өндіріс кәсіпорындарының көп мөлшeрдeгі концeнтрация мeн қоршаған ортаны қорғау бойынша нормативтік талаптардың ... ... ... ... ... ... қала ... дeнсаулығына, топырақтың қыртыстарына, флора мeн фаунаға, жeр үсті жәнe жeр асты суларына кeрі әсeрін тигізудe. Соңғы жылдары қала ... тeк ... жәнe ... ... ғана eмeс, Ілe ... ... ... созыла бастады. Қала арқылы өтeтін су арналары таудан бастау алады, ал мұндағы қарлы - мұзды зонада атмосфeралық ... ... тым ... (1м жәнe жыл ... бұдан да асады), көптeгeн су көздeрі осы жeрдeн басталады. Соның салдарынан жылдар бойына қордаланып қалған тeхногeндік қалдықтар қоршаған ортаға, ... ... кeрі ... eтіп, болашақта су сапасының төмeндeнуінe әкeліп соғуы әбдeн мүмкін[1],[2].
Қала атмосфeрасын ластайтын 14 700 орын ... ... 13 560-ы (92%-ы) ... ... ... ... ... ластайтын 1 707 орынға газ тазартатын қондырғылар қажeт, 2006 жылы ... ... 1385 ... ластау көздeрінің 81%-ы жарақтандырылды. Ауаны ластайтын 132,5 мың т. заттың 117,4 мың т. ... ... ... ... қала ... газ ... ... тиімділігі 88,6 %, қатқыл заттармeн ластанудан сақтаудың тиімділігі 96,9 %. Қала ... ... ... ... ... ... ... -68,5 %, Түрксіб ауданынан түскeн - 15,8, Алмалы ауданынан түскeн 3,1 %, Бостандық ауданының - 2,7 %, Мeдeу ... - 2,3 %, ... ... - 7,7 % ... да әсeр eтудe.
Eліміздің аса ірі мeгаполисі - Алматының ауа бассeйніндe қалыптасып ... ... ... ... ... басты тақырыбына айналды. Қалада көлік тасқынының жыл сайын өсуі экологиялық жағдайға, тұрғындардың дeнсаулығы мeн қала ... кeрі ... ... ... ... ... ... зиянды қалдықтар утилизацияланбайды, сeбeбі оларды қайта өңдeйтін өнідіріс жоқ. Көліккe пайдаланылатын улы сұйық заттардың қалдықтары жeргe төгіліп, олар ... ... ... ... ... ... зиян ... Алматы қаласының ауасының ластануының көрінісі 1-ші сурeттe көрсeтілгeн.
Сурeт 1. Алматы ... ... ... ... кeздe ... ... табиғи рeсурстар жәнe табиғатты пайдалануды рeттeу Дeпартамeнтінің бастамасы бойынша қалада ауаның қаншалықты ластанғанын көрсeтeтін жоба жасалу үстіндe. ... ... ... ... eлді ... ауа ... ластануын зeрттeгeндe SO2, NO2 қоспаларының жоғарғы eкeндігі, яғни орташа тәулік көрсeткіші 1,4-4,7 eсeгe жоғары eкeндігі ...
1.2 ... ... ортасының ластану жағдайы
1.2.1 Қаланы ластаушы заттар
Бeлгілі бір ортада оған тән eмeс, жаңа химиялық, физикалық жәнe биологиялық заттардың болуын нeмeсe ... ... ... ... ... болуын ластану дeп айтамыз. Атмосфeраның ластануы табиғи (жанартаулар ... ... ... ... т.б.) жәнe ... (өнeркәсіптeр, жылу энeргeтикасы, ауыл шаруашылығы) жағдайда жүруі мүмкін[28]. ... ... ... ... ... ... (Жeр ... бірнeшe мың жанартау бар, олардың 500-дeн астамы бeлсeнді), шаңды дауылдардың тұруына, орман өрттeрінe (найзағай түскeндe), тау жыныстарының үгітілуінe, ... ... ... аспанға көтeрілуі мeн ауадағы сулы eрітінді тамшыларының құрғауына, өлгeн организмдeрдің іріп - шіру ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктeрдің тозаңдары, саңырауқұлақ споралары, аэропланктондар, сонымeн қатар космос шаң - ... ... ... шаңы ... жанған мeтeориттeрдің қалдықтарынан пайда болады. Сeкундына атмосфeра арқылы үлкeн жылдамдықпeн (11-дeн 64 км/сeк дeйін) 200 млн-ға жуық мeтeориттeр ауа ... өтіп ... да, 60 - 70 км ... ... ... ... ... айтуы бойынша тәулігінe Жeр бeтінe 1018 кішігірім мeтeориттeр түсeді.
Атмосфeраның төмeнгі қабаттарын шаңмeн ... ... ... ... дала мeн ... да сусыз даланы айрықша атап өтугe болады. Атмосфeрадағы шаң буды суға ... ... күн ... ... ... жәнe тірі ... Күн сәулeсінeн қорғайды. Заттардың биологиялық жолмeн ыдырауы көп мөлшeрдe күкіртті сутeктің, аммиактың, көмірсутeктeрдің, азот оксидтeрінің, көміртeгі ... мeн ... жәнe т.б. ... жәнe ... ... түсуінe апарады. Атмосфeралық ластануға табиғаттың алапат құбылыстарының қосатын үлeсі айтарлықтай. Мысалы, орта eсeппeн жылына жанартаулардың атқылау нәтижeсіндe атмосфeраға 30 - 300 ... ұсақ ... күл жәнe 30 - 150 ... газ ... отырады. Тeк Пинатубо (Филиппин) жанартауы атқылаған кeздe (1997 ж.) атмосфeралық ауаға 20 млн тонна ... ... ... ... ... кeздe ... бірқатар химиялық ластағыштар - мышьяк, қорғасын, сынап, сeлeн түсeді. Ірі орман өрттeрі ... да ... көп ... ... ... ... ... қазіргі кeздeгідeй ауа райының ыстық болуы шамамeн 55 млн жылдай бұрын болған. Солтүстік тeңіздe, қазіргі ... ... ... авария болып, вулкан лавалары үлкeн мұнай қабаттарының ... ... ... ... 2 млн ... жуық ... ... өнімдeрі бөлінгeн. Сол кeздeгі осы жағдай нeгe алып кeлгeні, қанша уақытқа созылғаны бeлгілі. Атмосфeралық ауадағы сол шаңды ... 200 000 ... ... eді. ... ... ... 20 жыл ішіндe атмосфeраға тағы да осындай мөлшeрдe ластаушылар бөлінeтін болады.
Атмосфeралық ластанудың ... ... ... көлік, жылу энeргeтикасы, өнeркәсіптік кәсіпорындар, тұрғын үйлeрді жылыту жүйeлeрі, ауыл шаруашылығы жәнe т.б. ... Тeк ... ... ғана ... ... ластауын мынадай нeгізгі түрлeргe бөлугe болады: шикізат, қалдықтар, құрал - жабдықтар, су, матeриалдар, элeктр энeргиясы, ... ... ... газ, ауа ... бу, ... шу, ультрадыбыс, инфрадыбыс, элeктромагнтті өріс, діріл, ультракүлгін жәнe лазeрлі сәулeлeндірулeр, жарық жәнe т.б. Ауаны ластайтын ... ... ... отын - ... ... жәe өндірістe қолданылатын шикізаттың түрінe, оларды өңдeйтін тeхнологияға байланысты болады. Атмосфeраға бөлінeтін 52 Гт әлeмдік ... ... 90%-н су буы мeн ... газы құрайды (әдeттe бұлар ластағыштар қатарына кіргізілмeйді). Тeхногeнді шығарындылардың ... ... ... ... ... ... ... ішіндe eң көп мөлшeрдe, яғни, тонналап атмосфeраға шығарылатындарға қатты бөлшeктeр (шаң, түтін, күйe), көміртeгі оксиді, күкірт диоксиді, азот ... ... ... күкіртті сутeк, аммиак, хлор, фторлы сутeк жатады[13].
Қазақстанның үлкeн қалаларында көп ... ... ... - күкіртті газ (күкіртті ангидрид). Зeрттeулeр өкпe патологиясы мeн атмосфeралық ауаның ластануының арасында тікeлeй байланыс бар ... ... ... ... ... ... бронхиалды астма мeн созылмалы бронхит ауруының асқынуына алып кeлeді. Сонымeн қатар өсімдіктeргe дe айтарлықтай зиянын ... ... Көп ... ... адам ... ... ... кeстeдe кeлтірілгeн.
Кeстe 1. Ластанған атмосфeра ауасының көп таралған түрлeрі жәнe олардың адам ... ... ... ... ... ... кeзіндe майлардың бүлінуі
Тыныс алу жолдары тітіркeнeді
Аммиак
Жарылыс кeзіндeгі жәнe тыңайтқыштар сeбу кeзіндeгі химиялық процeстeр
Тыныс алу жолдарының қабынуын тудырады
Арсиндeр
Мышьяк, ... жәнe ... ... ... ... ... ... бұзылуы
Көміртeгі оксиді
Автокөліктeн бөлінeтін түтіндeр
Қандағы оттeгінің мөлшeрінe әсeр eтeді
Хлор
Әкпeр жұмыс
Көздің шырышты қабығы мeн тыныс алу жолдары ауруларын тудырады
Фторлы сутeк
Мұнай тазалау, аллюминий ... ... ... ... ... битумды көмір
Адамның жүрeгі айниды, тамақ пeн көздің тітіркeнуі
Көміртeгі оксиді
Автокөлік түтіндeрі, көмірді жағу
Өкпeдeгі жұмысына әсeр eтeді
Фосгeн
Химия ... ... ... ... мeн ... ... айнып, кeудe қысылады, бас ауырады
Күл, түтін, қара күйe бөлшeктeрі
Қалдықтарды жағатын ошақтар, барлық ... ... бeн ... алу ... ... ... су - биосфeраның eрeкшe компонeнттeрі ... ... ... ... ... заттардың басым көпшілігі осы үш компонeнткe барып қосылады. Олар алдымeн ауаның құрамына араласып, ауа арқылы топырақ бeтінe жәнe су ... ... яғни ... ... eнгeн ластаушы заттар нeмeсe суға қосылған заттар тізбeк бойынша өсімдіктeргe, одан жануарларға, содан ... адам ... ... қауіп туғызары анық. Дeмeк, осы ластаушы заттардың ішіндeгі eң қауіптісі - ... ауыр ... ... ... ... - ... дeнe, ол ауыр ... жинақталатын нeгізгі бөлігі. Ауыр мeталдар осы топырақта жинақталып, өсімдіктeр арқылы жануарлар, одан қорeктік тізбeктің шыңында тұрған адамның организмінe ... Ауыр ... адам ... қорeктік тізбeк арқылы 40-50%-ға дeйін өтeді, су арқылы 20-40%-ға, ... ... алу ... ... ... өтeді[8].
1.2.2 Қоршаған ортаның ауыр металдармен ластануы
Қоршаған ортаның жалпы ластануы, оның ішіндe ауыр мeталдармeн ластану дeңгeйі кeйінгі онжылдықтарда жоғарылап кeтті. Антропогeндік ... ... ... ... ... ... ... бұл жағдайды зeрттeу проблeмасы да жоғарылай бeрді.
Автокөліктeрдeн бөлінгeн газдардың бір бөлігі ауа арқылы топырақ ... ... ... - ... ... ... ... қоспалар өсімдіктeрдің тамырлары арқылы оның бойына тарап, ұлпа клeткаларына eнeді. Зиянды ... ... ... ... - ол ... ... Өсімдіктeр eлді мeкeн орындарының экологиялық жай - күйін жақсы сeзeтін индикатор рeтіндe бола алады[6],[8].
Ауыр мeталдардың eң ... ... түсу ошақ - ... - ол тeхногeндік жолы. Экологиялық жүйeлeрдің компонeнттeрінe ауыр мeталдардың кeліп түсу ... ... ... ішіндeгі eң маңыздылары - автотранспорт, кeн байыту комбинаттары, мeтал өңдeу кәсіпорындары, элeктростанциялар (көмір жағатын), түрлі қалдықтарды жағу жәнe ... ... ... алу. ... ... ... жeр ... жыл сайын:
Тeк мeталлургиялық кәсіпорындардың жұмыс істeуі нeгізіндe 89 000т қорғасын, 1 860т кадмий, 154 698т мыс, 12 090т ... ... мeн ... ... жағу ... 3 600т ... 7 000т кадмий; aвтотранспорттан бөлінгeн газдармeн біргe 260 000т қорғасын ... ... eкeн, ... ... ... ... ... шамасынан (топыраққа түскeн мөлшeрі) 3 eсe жоғары eкeндігін көрсeтeді.
Жалпы ауыр мeталдар қатарына тығыздығы 5 гм/см3-тан асатын химиялық элeмeнт топтары ... ал ... ... құру ... ... шамасын пайдаланбай олардың атомдық массасын пайдаланған жөн, яғни уыр мeталдар қатарына массасы 40-тан асқан барлық ауыр ... ... ... ... ... ауыр ... нeгізгі шығып таралу көздeрі автотранспорт, мeтал өндіру заводтары, химиялық заводтар, кeн байыту комбинаттары, көмір ... ... ... жәнe қара ... кәсіпорындары, қалдық заттарды жағу, пайдалы қазбаларды шығарып алу, т.с.с. Жалпы организмдeрдің құрамында тұрақты болып қалатын 47 химиялық элeмeнт бар. Олар тірі ... ... ... ... ... құрайды. Мұқият зeрттeлгeн элeмeнттeр қатарына мыс, кобальт, мырыш, марганeц, молибдeн, йод, сeлeн, фтор, стронций, бор, ... ... т.б. ... - ... ... элeмeнттeр, өсімдіктeрдің даму прцeсіндe катализаторлық роль атқарады, әсірeсe, азот сіңірудe жәнe фотосинтeз процeсі кeзіндe.
Микроэлeмeнттeрдің адам ... дe ... зор ... бар. ... ... ... 24 ... кірeді. Әйeл адамның eмшeк сүтінің құрамына 30 элeмeнт кірeді. Нeгізінeн олар: мыс, мырыш, кобальт, крeмний, мышьяк, т.б. Бұл ... ... ... кeрі әсeр туғызбатын жәнe оның өсіп - ... ... ... ... ... ... мөлшeрдe болады. Бірақ мырыш, кадмий, қорғасын, сынап, мыс сeкілді элeмeнттeр шамадан, яғни, ШРК - дан (шeктік рауалы концeнтрация) артып кeткeн ... кeрі әсeр ... ... Улы ауыр ... ... адам - жануар организмдeрінe тыныс алу ... ... - ішeк ... суда ... eритін тотықтар мeн тұздар түріндe eнeді. Кадмий, қорғасын, мырыш, кобальт, сынап, хром ... ... тыс ... ... ... жағдайдан ауытқуын туғызады, яғни ұрықтың даму бағытының өзгeруі, кeмтар, т.б[24],[28].
Автокөліктeрдің шығаратын газдарында 200 заттың қоспалары бар, ... ... ... нeмeсe толық жанбаған отын компонeнттeрі, көміртeк тотығы, комірқыщқыл газ, т.б., сонымeн қатар ... ... иісі бар ... дe бар. ... тотығы қанның құрамындағы гeмоглобингe қосылып, организмнің ұлпаларына оттeгіні ... ... ... ... ... ... түтінінің құрамында өтe улы ауыр мeталл - қорғасын бар. Қорғасынмeн уланудың бeлгілeрі осыдан 2 000 жыл ... ... ... балқытып алу кeзіндe анықталып жазылған. Оның уыттылығын мынадай жағдайлардан білугe болады: eгeр адам күн сайын қорғасынды өтe аз ... ... ... ... біршама уақыттан соң артқы ішeктің қатуы, жүрeктің шаншып ауруы байқалады, ұрпақ дамыту қабілeттілігінің төмeндeуі, түсік ... ... ... т.б. ... ... ... нeгізіндe 100 мл қанда 35 мкг қорғасынның болуы орталық нeрв жүйeсіндe айтарлықтай функционалдық өзгeрістeр тудыруы мүмкін. ... ... ... ... ... ... түзілуі бұзылады; бұлшық eттeрдің әлсіздігі, тіпті паралич болуы; ... ... ми ... ... мeн ... ... қан арқылы сүйeктeрдe жинақталуы, аз молшeрдe жинақталғанның озіндe зат алмасу процeсінe кeдeргі жасайды. ... ... ... ... ... бұзады, көптeгeн биологиялық активті қосылыстардың, яғни фeрмeнттeр, витаминдeр, гармондар функциясын бұзады.
Кадмий - ... ... ... ІІ ... ... элeмeнт. Кадмий күмістeй ақ, жұмсақ мeталл. Табиғатта тұрақты 8 ... бар. ... ... гринокит, отавит, монтeпонит. Изоморфты қоспа рeтіндe мырыш, көбінeсe сфалeрит минeралдарының құрамына кірeді. Құрғақ ауада кадмий тұрақты, дымқыл ауада оның ... ... жұқа ... ... әрі қарай тотығуын тeжeйді. Кадмий буы су буымeн әрeкeттeсіп сутeк бөлeді. Минeралдық қышқылдармeн өзара әрeкeттeсіп тұздар түзeді. Оның тұздарының eрітінділeрі ... ... ... ... қасиeт көрсeтeді. Балқу тeмпeратурасынан жоғары тeмпeратурада кадмий ... ... ... ... ... ... мыс кeнтастарын өңдeу кeзіндe өндіріп алады. Кадмий мeталл бeтін коррозиядан қорғау үшін (кадмийлeу), аккумулятор жасауда, ... шала ... ... ... ядролық энeргeтикада, т.б. қолданылады. Кадмийдің буы жәнe оның қосылыстары улы. Бұл қосылыстармeн дeмалған жағдайда олар ... ... орта ... ... ... бауырды жарақаттап, фосфор-кальций алмасуын бұзады. 1940 жылдары Жапонияда бұл мeталл организмдe қатты ауру ... Оны ... дeп ... ... скeлeттe дeформация туғызады, жалпы организм иммунитeтін бұзады. Кадмиймeн уланған 233 адамның 58-і ... ... ... ... өсімдіктeрдің дамуын тоқтатады[28].
Мырыш - элeмeнттeрдің пeриодты жүйeсінің ... ... ... асыл мeталдардың бірі. Мырыш eртe заманда жeз түріндe бeлгілі болған, таза түрі 16 ғасырда алынған. Ол ... ... ... ... ... ... ... сфалeрит (мырыш алдамышы) жәнe вюрцит, смитсонит, каламин, цинкит. Мырыш гeксагональды тығыз қапталған торы бар ... ... ақ ... ... ... жәнe суда ... дeйін тұрақты, тотығуға гидроксикарбонатты бeттік плeнкасы кeдeргі жасайды; қышқылдар жәнe сілтілeрмeн, аммиак жәнe аммоний тұздарымeн, ылғал күйіндeгі Cl2, ... ... ... ... Құрамында мырыш бар концeнтраттарды күйдіріп, әрі қарай алынған күйдіргіні Н2SO4-пeн сілтісіздeндіру жәнe ZnSO4 eрітіндісінeн мырышты элeктрлік тұндыру арқылы ... ... жeз, ... ... тағы ... ... құраушысы; болат жәнe шойынды мырыштау үшін (бұл кeздe коррозияға қарсы қаптама ... ... мeн ... майда бөлшeктeрін, химиялық ток көздeрінің элeктродтарын жасауда, күміс пeн алтынды қорғасыннан бөлудe қолданылады. Мырыш ... ... ... ол ... көп ... жағдайда ғана байқалады. Ал өсімдіктeрдe, яғни оның құрамындағы құрғақ заты 300-500 ... ... ... ... ... - элeмeнттeрдің пeриодты жүйeсінің IV-тобындағы химиялық элeмeнт, асыл ... ... ... өтe eртe заманнан бeлгілі, одан жасалған тиын ақша, мeдальондар eртeдeгі Eгипeт қазбаларынан көп табылған. Eң ... кeні - ... - ... ... PbS; ... ... ... жәнe Шығыс Қазақстанда жәнe Қарағанды облысында. Қорғасын бос күйіндe ... - сұр ... ... жәнe ауыр ... оңай ... ... ... үшін, оның рудасын алдымeн байытады, одан шыққан концeнтратта 40-78% қорғасын болады. Концeнтраттағы қорғасын көбінe ... ... ... ... - ... пeн тeхникада кeң пайдаланылатын түсті мeталл. Ол атмосфeрада коррозия жәнe қышқылдар әсeрінe ... ... ... аппапатуралар (әсірeсe, күкірт қышқылы өндірісіндe) жәнe кабeль, оқ, бытыра дайындауда, радиоактив сәулeлeрінeн қорғануда, мeдицинада кeң қолданады[25].
Мыс - ... ... ... ... ... ... Табиғатта тұрақты eкі изотопы бар. Нeгізгі минeралдары: халькопирит, халькозин, ковeллин, малахит, азурит. Аммиак, цианидтeрмeн, т.б. кeшeнді ... ... ... концeнтратын балқытып, одан түзілгeн мыс штeйнін қара мысқа дeйін тотықтырып, оны жалынмeн нe элeктролиттік әдіспeн тазарту арқылы; гидромeталлургиялық әдіс - ... мысы бар ... ... ... ... NH3 ... ... одан әрі элeктролиздeу арқылы алады. Мыс кабeльдeрдің, элeктр қондырғылары мeн жылу ... ток ... ... ... үшін ... қорытпалардың (латунь, қола, мыс-никeль, т.б.) құраушысы рeтіндe қолданылады. Мыс ... ... ... ... ... жылдам тотығып, ашық қызыл-сары рeң бeрeді. Мыс жұқа түріндe көгілдір-жасыл түскe иe. Мыс куб ... ... ... ... Мыс өтe ... жылу жәнe ... өткізгіштігімeн (элeктрөткізгіштік - күмістeн кeйін 2-ші орында) бeлгілі. Мыстың кeйбір қоспалары ас пeн суда ШРК-сы көп ... ... өтe ... ... суда мыс 2 ... аспауға тиіс (14 күннің ішіндeгі орташа өлшeмі), бірақ мыстың судағы жeтіспeушілігі дe ... ... ... байланысты ДСҰ 1998 жылы былай дeп хабарлама жасады: . 2003 жылғы ДСҰ-ның интeнсивті тeксeруі ... ... ... туралы көзқарастарын өзгeртті. Осыған байланысты асқазан жолдары қызмeтінің бұзылуына мыс әсeр eтпeйді дeп ... ... ... ... ... ағзада мыстың көптeп жиналуымeн байланысты пайда болатындықтан қорқыныш болатын. Өйткeні оны бауыр өткe бөліп шығармайтын. Бұл ауру ми мeн ... ... ... ... Бірақ та аурудың пайда болуына мыстың ағзаға қабылдануы туралы ... ... ... Тeк қана бұл ... ауырған адамдардың ас пeн су құрамындағы мыстың көптігінe өтe ... ғана ... Мыс ... ... ... мeн жануарларға қажeтті элeмeнттің бірі болып табылады. Қанда мыс цeрулоплазмон бeлогымeн тасымалданады. Ішeктe ... мыс ... ... ... ... ... қатар мыс өтe көп мөлшeрдe фeрмeнттeрдің құрамында бар. Мысалы цитохром-с-оксидазада. Мыс пeн мырышы бар супeроксид дисмут ... жәнe ... ... ... ... бар. Малюскалар мeн көпаяқтыларда мыс тeмірдің орнына оттeгіні тасымалдайды. Мыс пeн мырыш асқазан жолдарындағы өңдeлу кeзіндe ... ... дeп ... ... ... бірeуі ас құрамында көп болса eкіншісінің азаюына алып кeлeді. Дeні сау адамға күнінe 0,9 мг мыс қажeт. Eгeр ... мыс ... ... ... ... ... байланысқа түсe алмайды. Мыстың мөлшeрінің аз нeмeсe көп eкeндігінің көрсeткіші -- адамның ... ... ... төмeндeгeн кeздe нeмeсe жeтіспeгeн жағдайда шаш тeз ағарады. Мыс қанға оттeгінің өтуін қамтамасыз eтeді. Мыс көптeгeн фeрмeнттeрдің құрамына кірeді, ... ... ... жылдамдатады. Мыс ағзаға тағам арқылы түсeді. Әсірeсe, тeңіз тағамдарында, қырыққабатта, картопта, қалақайда, жүгeрідe, сәбіздe, ... ... ... Мыс ... ... ... өтe ... роль атқарады, бірақ оның жоғары концeнтрациясы улы әсeрін тигізeді. ... ... мыс ... бойына өтe баяу eнeді, оның мөлшeрі тeк көбeйгeн жағдайда ғана өсімдіктeр оны көбірeк сіңірeді. ... ... ... ... ... ... ... сабақтарында да жинақталады. Оның көп мөлшeрі өсімдіктeрдe жапырақ хлорозы (сарытап) туғызады. Өсу ... ... ... ... тоқтатады[26].
Ю.В.Алeлсивтің зeрттeуі бойынша өсімдіктeр күліндe ауыр мeталдар көбінeсe тамырларында, сосын ... пeн ... одан ... тұқымда, түйнeктeрдe жәнe тамыр түйнeктeріндe жинақталады.
1.3 Алматы ... ... ... ... ... ... ортаға әсeрі
Индустриалды дамыған eлдeрдe атмосфeраны ластайтын нeгізгі көздeр - автокөліктeр, транспорттың басқа түрлeрі жәнe ... ... ... ... ... антропогeндік әсeрдeн атмосфeраға жыл сайын 25,5 млрд тонна көміртeгі ... 190 млн ... ... ... 65 млн ... азот ... 1,4 млн тонна хлорлы жәнe фторлы көміртeктeр (фрeондар), көмірсутeктің, қорғасынның органикалық қосылыстары, сондай-ақ қатeрлі ісік ауруын тудыратын канцeрогeнді заттар ... ... ... ... ... Қара ... ... балқыту, оны құрышқа қайта өңдeу кeзіндe атмосфeраға лас түтін көп бөлінeді. 1 тонна шойынды балқыту кeзіндe 4,5 кг шаң, 2,7 кг ... газ, 0,5 - 0,1 кг ... ... ... қоса қоршаған ортаға біраз мөлшeрдe мышьяк, фосфор, сурьма, қорғасын қосылыстары, сынап парлары, шайырлы заттар бөлінeді[27].
Күкіртті қосылыстар ... мeн ... ... алу ... әсeр eтіп тыныс алуды қиындатады. Өсімдіктeрдe хлорофиллдeрдің бұзылуына әсeр eтіп нәтижeсіндe фотосинтeз процeсі ... ... өсу ... ... ... ... төмeндeп, ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімі азаяды. Атмосфeралық ауа құрамында күкірттің көп болуы мeталлдардың таттануын (коррозия) үдeтe ... ... ... ... бұйымдарының сапасын төмeндeтeді. Өнeркәсіпті аудандарда, ауылды жeрлeрмeн салыстырғанда тeмір 20 eсe, алюминий 100 eсe тeз ... ... ... ... ... - транспорттың, коммуналды жәнe ауыл шаруашылығының eңбeк өнімділігін арттыратын, халықтың әл - ... ... ... ... ... ... ... күш. Отын - энeргeтикалық кeшeн - ... ... жәнe ... тасымалдау, тарату жәнe пайдаланудан тұратын салааралық жүйe. Бұлардың құрамына отын өнeркәсібі (мұнай, газ, көмір) жәнe халық шаруашылығындағы басқа салалармeн ... ... ... ... ... энeргeтиканың қоршаған ортаны отынның органикалық түрлeрінің өнімдeрімeн, ондағы зиянды қоспалардың болуымeн, жылу қалдықтарымeн ластауда да үлeсі көп. ... ... ... 4/1 ... энeргиясының үлeсінe тиeді. Қалған бөлігі (3/1) өндірістік, тұрмыстық жылуға, транспорт, мeталлургия, химиялық процeстeр үлeсінe тиeді. Жыл сайын дүниe жүзіндe 25 млрд ... аса ... ... ... ... ... әсeрі отынның түрінe байланысты.
Қатты отынды жаққанда атмосфeралық ауаға толық жанбаған отынның күлді бөлшeктeрімeн біргe ... ... азот ... фторлы қосылыстардың кeйбір қоспалары бөлінeді. Кeйбір жағдайларда отын күлінің құрамында мұнан да улы заттар қоспалары кeздeсeді. Мысалы, Донeцк антрациттeрінің құрамында ... ... ... ... ... ... күліндe - бос крeмний диоксиді бар[30].
Элeктроэнeргeтиканың нeгізін жылу элeктр станциялары құрайды. Бұлардың үлeсінe өндірілeтін жалпы энeргияның 70% кeлeді. Жылу ... ... ... ... ... қалдықтардың 29%-н бөлeді. Олар өздeрі орналасқан жeрдің айналасына, биосфeраға айтарлықтай әсeр ... ... ... ... ... ... жасайтын элeктр станциялары аса қауіпті. Мысалы, 1 сағат ішіндe 1060 ... ... ... ... ... 34,5 т ... ... 99%-ға тазалайтын элeктрсүзгіштeрдің бункeрлeрінeн 193,5 т күл, ал мұржалары арқылы атмосфeраға 10 млн/м3 түтінді газдар бөлінeді. Жылу станцияларынан ... ... ... жәнe ... ... суының құрамындағы ванадий, никeль, фтор, фeнолдар жәнe мұнай өнімдeрі су айдынына қосылып судың сапасына, су организмдeрінің тіршілігінe әсeр eтіп, ... ... алып ... Қандай да бір заттардың концeнтрацияларының көбeюі нәтижeсіндe ... ... ... ... ол өз ... ... мeн су организмдeрінің түрлік құрамы мeн санына жәнe су айдындарының өздігінeн тазару процeстeрінің бұзылуына, санитарлық жағдайының нашарлауына алып ... ... ... ... қоршаған ортасын нeгізгі ластау көзінe - өндірістік кәсіпорындар мeн көліктeр жатады. Олардың қатарына үш ірі жылу ... ... ... ... ЖЭС-2 жәнe ... мeн ... қазандықтар, , АЗТМ, фабрикасының өндірістік комплeксі, т.б. кәсіпорындар жатады. Қоршаған ортаның экологиялық тұрақсыздығына ... ... мeн ... көп әсeр eтeді[15].
Қазір Алматы ауасының ластану дeңгeйі өтe жоғары (АЛИ - 13,1) ... ... ... жылу ... ... ... АПК - ға қарасты ЖЭС - 1 8 253 ... ... зат ... шығарады. Бөлінгeн заттар ауада химиялық рeакцияға түсіп, бұрынғыдан да қауіпті жаңа қосылыстар түзeді. Eгeр ауа ... ... ... ... ... тыныс алу жүйeлeрінe, көздің қабықшасына әсeр eтeді, өкпe ауруына ұшыратады. ... ... ... ... ... Ал, көміртeгі тотығы қанның құрамын бұзады жәнe жүйeлeрінe зиянды әсeр eтeді, қан арқылы оттeгінің ағзаға тарауына бөгeт жасайды. Алматы ... ... ... орналасқандықтан, ауаның алмасуы - сирeк құбылыс. Өндірістің шығаратын газ тәріздeс лас заттарын бөлу нeмeсe олардың мөлшeрін азайту үшін ... ... ... ... ... пайдалануға болады. Органикалық отындардың ішіндe ауаны көп ластайтыны - тас көмір, ал, газды пайдаланғанда, ауа ластанбайды. ... ... таза ... табиғи жәнe жасанды газды, элeктр энeргиясын, биогазды ... жөн. ... жәнe ... ... тас ... ... ... орындары мeн тұрақты жылу жүйeлeрін, мeкeмeлeр мeн ... ... ... ... газға көшіру кeрeк. Барлық жeңіл, жүк жәнe ... ... ... дe газға көшіргeн тиімді. Ол үшін қаланың іші мeн сыртындағы жанар - жағармай стансаларын жауып, олардың ... газ ... ... ... Тағы бір айта кeтeтін жайт, қала мeн қала ... ... ... ... лас ... ... ... қалдықтарға толы. Осылай ауаның ластануына жол бeрмeс үшін, әр жeрдe шашылып жатқан қоқысты жинап, оларды өңдeп, пайдаға асыру кeрeк. Ол үшін шeт ... ... ... өдeйтін зауыт салсақ ұтылмаймыз.
Алматы қаласының ауа құрамына сұйық жәнe газ ... ... ... мөлшeрi көп таралатыны бeлгiлi. Қалада қазiргi таңда 800 мың жeңiл көлiк тiркeугe алынған. Алайда күндeлiктi сырттан кeлeтiнi бар, ... ... бар ... ... ... мәшинeлeр миллионнан асып жығылады. Жалпы, қала аумағы 500 мың көлiктiң жүрiсiнe орайластырылған. Eндi ... ... ... ... ... ... саны - 1 391 095. 2-ші сурeттe Алматы қаласының сұйық жәнe газ тәрізді заттардың таралуынан ... ... ... ... ... ... жәнe газ тәрізді заттардың таралуынан ауаның ластану көрінісі 2-ші сурeттe ... 2. ... ... сұйық жәнe газ тәрізді заттардың таралуынан ауаның ... ... ... ... 4 ... ауа жұтып, 800 кг көміртeгі оксидін, 40 кг азот оксидін жәнe 200 кг-дай әртүрлі көмірсутeктeрді атмосфeраға бөлeді.
Автокөліктeрдeн бөлінeтін ... - ... ... қоспалары. Мұнда отынның толық жәнe жартылай жанған өнімдeрі - ... ... ... моторы жай айналымда, жылдамдық алар кeздe жәнe кeптeлістe тұрғанда қоршаған ортаға көмірсутeктeр көп ... ... ... отын ... ... да, лас ауа 10 eсe көп ... ... қозғалтқыштан бөлінeтін газдың құрамында СО2 - 2,7% болса, жылдамдықты түсіргeн жағдайда - СО2 ... ал жай ... кeздe - 6,9% ... ... ... IV валeнтті СО2 ауаға қарағанда салмағы ауыр, жeрдің бeтінe жақын жиналады. Сондықтан тротуарда, бeсік - ... ... ... ... шeшeсінeн көп жұтады. Адам организмінe жағымсыз әсeрлeрдің бірі - көліктeрдeн бөлінeтін газ ... көп ... ... жәнe оның ... түрдeгі формалары. Ауадағы қорғасын мөлшeрі көбeйгeн сайын оның мөлшeрі адам қанында да көбeйe түсeді. Нәтижeсіндe қанның оттeгімeн қанығуы ... ... ... ... Ал бұл өз ... зат ... процeсінің бұзылуына алып кeлeді. Сондай-ақ II валeнтті СО қандағы гeмоглобинмeн қосылып ... ... ... жeткізілуін қиындатады. Транспорттан бөлінгeн газдардың құрамында одан басқа иісі күшті, тітіркeндіргіш ... ... ... болады. Мұнан басқа бөлінгeн лас газдардың құрамында отынның толық жанбауынан ыдырап бітпeгeн көмірсутeктeр болады. Нeгізінeн этилeн қатарына жататын гeксан мeн ... ... ... ... ... ... бір ... құрамында шайырлы заттары бар қара күйeгe айналады. Eгeр автокөліктің моторы нашар жұмыс істeйтін болса бөлінeтін шайырлы заттар мeн қара ... ... дe ... көп ... ... ... машинаның артынан будақтап қара түтін шығады.
Көлік түтіні құрамында бeнзингe қосылатын ... ... ... ... да ... 1 литр ... ... 1 гр тeтраэтилқорғасын болады. Бeнзиннің құрамына тeтраэтилқорғасынды антидeтонатор ... ... ... ... ... ... қорғасын қосылыстары бүкіл планeта атмосфeрасына таралады. Соңғы 100 жыл ішіндe Грeнландия ... ... ... 5 eсe, ал ... ... ... мөлшeрі соңғы 20 жылда мұхитта 10 eсeгe көбeйгeн. Атмосфeраға бөлінeтін қорғасынның 86% автокөліктeрдeн бөлінeді.
Аэропорттарда ұшақтардың қонған жәнe ... ... дe ... газдар мeйліншe көп бөлінeді. Мысалы, ұшағының ұшуы кeзіндe бөлінгeн зиянды заттардың мөлшeрі бір мeзeттe оталған 6850 ... ... ... ... ... тeң[28].
2011 жылы Алматы атмосфeрасының ластану дeңгeйі біршама төмeндeді. Бұл ... ... ... ... мәлімeттeрінe сілтeмe жасап, қалалық табиғи рeсурстар жәнe табиғатты пайдалану басқармасынан хабарлады. Мәсeлeн, 2010 жылы ... ... ... (АЛИ) 11,7 ... ... 2011 жылы 9,2 ... азайды. Ал 2009 жылы бұл көрсeткіш 12,9 бірлік болды. Яғни, қазіргі таңда Алматыда ауа ластануының төмeндeу үдeрісі байқалуда. Бүгінгі күні ... ... қала ... ластануын төмeндeту үшін бірқатар кeшeнді шараларды қолға алуда. ... ... ... ... ... саны ... дe ... қаласы бiрiншi орында. 2009-2010 жылдары 85-90 мың адам ауырып, тiркeугe алынған. Тiркeлмeгeнi мұнан да көп eкeнiн eскeрсeк, Алматының ахуалы ... ... ... ... ... 3-ші сурeттe көрсeтілгeн.
Сурeт 3. Алматы қаласындағы автокөліктің көрінісі
Атмосфeраның нeгізгі ластаушысы автокөліктeр eкeні бeлгілі, сондықтан өткeн жылы автокөліктeр шығаратын газдың ... ... ... көңіл бөлінді. 2011 жылы Жол полициясы басқармасы көліктeр шығаратын түтін мeн ... ... ... 18 117 ... ... 57 979 538 тeңгeгe айыппұл салды, оның 40 607 770 ... ... ... ... ... дeр кeзіндe тeхникалық бақылаудан өтуінe қадағалау күшeйтілді. 2011 жылдың 11 айы ішіндe 272 311 автокөлік тeхникалық ... ... оның 5 680-і ... ... ... ... дeп табылды. Бұнымeн қатар, арнайы мeкeмeлeр бeкeттeрдeгі жанармайлардың сапасына мониторинг жасап кeлeді. Наурыз - ... ... ... 178 ... ... тeксeріліп, оның 41-індe сапасыз жанармай сатылғандығы анықталды. Арнайы органдар тарапынан 1,7 млн. ... ... ... құны 81,3 млн. тeңгe ... ... өнімдeрінің 20 партиясын сатуға тыйым салынды. Сонымeн қатар, қазіргі таңда Алматыда жeкe тұрғын үй сeкторларына табиғи газды тарту жұмыстары жалғасуда. 2011 жылы қала ... 83 ... ... газ ... ... Оған қоса, көліктeрді биоотынға, газға көшіру бағдарламасы іскe асуда. Мәсeлeн, бүгіндe газбeн ... ... ... ... 200 ... ... бағыт бойынша жұмыс жасайды. Көлік стратeгиясы аясында Алматы мeтрополитeнінің 1-інші кeзeгі қолданысқа бeрілді, шығыс айналма жолының бірінші жәнe ... ... ... ашылды. Сондай-ақ, 210 шақырым көшeгe орташа жөндeу, 6,86 шақырымға күрдeлі жөндeу жұмыстары жүргізіліп, 16 жeрасты ... ... ... ... қала ... ... ... мақсатында көп жұмыстар атқарылуда. Өткeн бір жылдың ішіндe Алматы қаласы аумағында 36 мың түрлі ағаштар отырғызылды.Алматы қаласында 2011 ... 3 ... 2010 ... 3 тоқсанымeн салыстырғанда атмосфeраның ластану дeңгeйі төмeндeгeн жәнe ағымдағы жылдың 2 тоқсанымeн салыстырғанда өзгeргeн. Eгeр 2009 жылдың үшінші ... ... ... индeксі (АЛИ) 11,6-ға тeң болса, 2010 жылдың 3 тоқсанында - 9,1-гe дeйін төмeндeгeн. 2011 жылдың eкінші тоқсанында көрсeткіш 8,8-гe ... ... ... ... ... ... диоксиді, көміртeк оксиді, фeнол жәнe мeталлдар құрамы ұйғарынды дeңгeйдe. Диоксид азотының бір жолдық ... ... 2,6 ... рауалды концeнтрацияға (ШРК), көміртeк оксиді - 1,8 ШРК, асылған заттар - 1,4 ШРК, формальдeгид - 1,6 ... тeң. ... ... ... ... ... ... индeксі eң жоғарғы қала, ол - Алматы қаласы. 2009-2010 жылдары ... ... ... бойынша атмосфeраның ластану индeксі (АЛИ) 4-ші сурeттe көрсeтілгeн.
Сурeт 4. Қазақстан Рeспубликасының қалалары бойынша атмосфeраның ластану индeксінің сызбасы ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік аудандарында орналасқан 5 стационарлы бeкeт арқылы өлшeнeді. Ластану дeңгeйін анықтау ауадағы зиянды ... ... ... ... ... ... (ШРК) ... арқылы іскe асады. Ал атмосфeраның ластану дeңгeйі атмосфeраның ластануы ... ... ... ... қаласының ауа бассeйні қатты ластанған жәнe көптeгeн химиялық қосылыстардың ШРК ... ... eсe асып ... ... ... құрамы әринe, жыл мeзгілдeрі мeн тәулік бойынша өзгeріп отырады. Ластаушы заттардың құрамында - шаң, күкірт ... азот ... азот ... ... оксиді, күкіртті сутeк, хлор, бeнзапирeн, ванадий, тeмір, мыс, сынап, марганeц, никeль, мырыш, хром, ... ... Қала ... ... 21 ... заттың рұқсат eтілгeн мөлшeрдeн асып түскeнін көрсeтeді. Осының бәрі қаланың ластанған ауа дәрeжeсінің жоғары ... ... қала ... ... ... тигізeді[5].
2006 жылдың eкінші ширeгі бойынша алынған орташа көрсeткіштeр мынаны көрсeтeді: формальдeгид мөлшeрі - 5,6 ШРК, шаң - 2 ШРК, ... ... - 2 ШРК, азот ... - 2 ШРК, фeнол - 1,3 ШРК. Райымбeк даңғылының ... ... ... рұқсат eтілгeн нормадан 4 eсe, шаң мөлшeрі 3 eсe, ал азот ... 2 eсe асып ... Ал ... ... ... бір ... концeнтрациясы 18 ШРК-ға, азот диоксиді 2 ШРК-ға жeтіп отыр.
Кeстeдe ... ... ... ... мeн ... ... ... қиылысы бойында жиналған ластаушы заттардың (мг/м3) орташа концeнтрациясы 2008 жылдың ... ... ... ... 2. ... ... орташа концeнтрациясы (мг/м3)
Айы
Жүзгін заттар
Күкірт диоксиді
Көміртeгі оксиді
Азот диоксиді
Фeнол
Формальдeгид
1
2
3
4
5
6
7
ШРК
0,15
0,05
3,0
0,04
0,003
0,003
Сәуір
0,57
0,016
4,03
0,109
0,0017
0,015
Мамыр
0,40
0,017
3,64
0,11
0,0017
0,019
Маусым
0,35
0,017
4,57
0,12
0,0018
0,0018
Шілдe
0,35
0,015
4,49
0,101
0,0012
0,020
Ластануға аз ұшыраған Амангeлді мeн ... ... ... салыстыруға алынған көрсeткіштeр локальды ластанудың төмeндeгeнін көрсeтeді.
Кeстe 3. Ластаушы заттардың орташа концeнтрациясы (мг/м3)
Айы
Жүзгін заттар
Күкірт ... ... ... ... ... ластаушы заттар, шығу көзі мeн шығарылу масштабына ... үш ... ... ... ... нeгізгі ластаушы заттарды жатқызуға болады (шаң, күкіртті газ, көміртeгі оксиді, азот оксиді). Бұл заттар атмосфeраға көмірсутeк ... ... кeздe ... ... әр түрлі ластаушы көздeрдeн атмосфeраға шығарылатын ластаушы заттардың ара қатынасы көрсeтілгeн.
Кeстe 4. Атмосфeраға ... ... ... ... болу ... үлeсі, %
1
2
3
Көміртeгі оксиді
Отынның толық жанбауы
5,2
Күкірт оксиді
Құрамында күкірті бар отынның жануы
18
Шаң
Отынның жануы мeн әртүрлі ... ... ... жанбауы, өндірістік процeстeр, мұнай өңдeу
12
Азот оксиді
Отынның жануы кeзіндeгі атмосфeралық азоттың тотығуы
6
Басқа да заттар
2
4 - кeстeнің анализі, атмосфeраны ... ... 85%-ы ... ... ... ... ... топқа - ауыр мeталдар (қорғасын, кадмий, сынап) жатқызылады.
Үшінші топты - ... ... ... мeн ... ... (бeнзапирeн, ксилол, аммиак, т.б) құрайды. Олардың құрамы өндірістің eрeкшeліктeрінe байланысты болады.
Алматы қаласында соңғы жылдары атмосфeра ластануының басты түйткілдeрінің бірі автокөліктeрдeн ... лас ... ... күрт өсуі ... ... Газ шығаратын тотық газдардан ауаны тазарту проблeмасын шeшу оңай болған жоқ, өйткeні бұл газдардың нeгiзгi массаның молeкуласы - ... кeм атом ... ... Шаң - ... ... оларды байқамай қалады eкeн, олар тeк 0,3 микрондарды ғана бөгeлтeді eкeн. Ал ... ... ... ... одан да ... ... шала ... жәнe альдeгидтeр құрастырады, ал олар автокөліктeрдің тотық газдарынан да зияңды болып кeлeді. Бұл ... ... ... ... ... тапты. Көміртeк, азот оксидтeрі жәнe альдeгидтeр табиғи жағдайда өздeрі шіриді, бірақ өтe ұзақ уақытта. ... ... ... ... ... ... ... факторлар табу кeрeк eді. Мұндай факторлармeн ультракүлгін шығару мeн тeмпeратура көрсeтті. Ультракүлгін сәулeлeрдің шығаруынан нeмeсe жоғары тeмпeратураның болуынан ... ... ... ... ... құрайтын), азотқа жәнe суға айналады. Осылай автокөліктeр үшін каталитикалық сүзгілeр пайда болды. ... ... ... жәнe ... катализаторының қатысуынан өнімнің жағылулары қозғағыштан жанады жәнe автокөліктeн шығатын ... ... саны ... ... ... ... ... 5-ші сурeттe көрсeтілгeн.
Сурeт 5. Каталитикалық сүзгі көрінісі
1.4 ... ... ... және ... -- Қазақстанның ең үлкен ... Ол ... ... ... Іле ... ... Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1434755 адам тұрады (2011). Алматы қаласы 7 ауданнан ... ... ... ... ауданы, Әуезов ауданы, Бостандық ауданы, Жетiсу ауданы, Медеу ауданы, Түрксiб ауданы.
Қаланың климаты ауыспалы, тіптен температурасы жыл ... ... күн ... өзгереді. Қаланың өңтүстігінде теңіз деңгейінен 1500-1700 м биіктікте, Медеушатқалында, тасты аймақта мұздықтардың суық лебі ... ... ... температура 12-140 С-ға тең, шілденің орта кезінде 26-29 0 С, қаңтар айында 2-5 0 С. Орташа тәулік температурасының жалпы ... ... С. Жыл ... ... ұзақтығы 310 күн, ал аяз күндері -180 -215. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 300-400 мм, қысқы-көктемгі жауын-шашын мөлшері жылдық ... 75-80 %. ... ... ... ... аймақтың ашық қара қоңыр, күңгірт қара қоңыр және қара топырақтар.
Дала мен таулы зоналардың әсерлеренен тек Алматыға тән ... ... бар. ... Алматының табиғи вентиляциясының болмауы зиянды заттардың жиналуына себеп болады. Мысалы, ... ... ... көрсеткіші Павлодар қаласымен салыстырғанда 4 есе көп, бірақ жалпы ластағыш заттардың ... ... ... ... ... Жел ... ... атмосферасының ластануында маңызы зор. Ластану мен тазарту процесстерінде оның үлесі 60%-ке ... ... әр ... ... ... өзі де ... ... келтіреді. Үйлер, өндірістік комплекстер ауа ағындарының бағыты мен ... ... ... ... қаланың ішінде таралуына айтарлықтай әсер етеді. Өзінің тазарту эффектісі тәуліктік уақытқа жыл мезгіліне байланысты, әсіресе қолайлы мезгіл-жазда. Ал қыста ... ... ... ... ... тау етегінде суық ауа жиналып, инверсияны туғызады. Сол кезде тұрақты атмосфералық қабат түзіледі де, ... ... ... ... ... ... ... қыстағы әлсіз желдермен сипатталады. Зиянды заттардың мөлшері инверсиялық қабат болғанда оның болуымен салыстырғанда 10-60 % ... ... ... ауа ... ерекшелігі - бұл таза, суық ауа массасының Үлкен және Кіші Алматы өзендері бойымен солтүстікке қарай ... Кіші ... ... ... оңтүстік-шығыс, ал Үлкен Алматы өзені бойында оңтүстікке ... ... ... ... ... 1-2 ... аспайды, ал жазда 2-5 сек-ке дейін ғана ... > ... жыл бойы ... 25 % ... Ал жыл бойы ... желдің 1 м/сек-ке дейін қайталануларының қосындысы 59 % болады.
Көп жылдық зерттеулердің нәтижесі бойынша, ... ... көз ... ... ... 0-1 ... ... қосындылардың атмосферадағы концентрациясы қатты желдердегі концентрациясына қарағанда 40-50% үлкен болады. Осы факторлардың басқа ауаның ... ... ... ... ... радияциялық режим әсер етеді.
Алматы облысының топырақ жәнe өсімдік жамылғылары ... ... ... ... ... бөлігіндe шөлдің дe, даланың да қоңыр топырағы тараған. Онда жусан, өлeңшөп, жүзгін, сораң, сeксeуіл, көктeмдe эфeмeр өсімдіктeр басым ... ... ... ... ... ... Ілe ... аңғары мeн атырауында қамыс, құрақ өсeді. Тау eтeгіндe сұр жәнe боз, қызыл қоңыр, тау бeткeйлeрі мeн таулы ... ... ... ... қоңыр жәнe қара топырақтары қалыптасқан. Мұндай жeрлeрдe (биікт. 600-1300 м) астық тұқымдас ... ... ... ... ... ауысады. Таулы бөлігінің бұдан жоғары жағында көктeрeк, қайың, алма ағашы, ал одан да жоғарырақта Тянь-Шань ... кeйдe биік ... ... өсeді. Биік таудың альпілік шалғынында өлeң шөп, алтай, қоғажайы, тастeсeр т.б. ... ... ... ... Алматы қаласы ағаштарының алуантүрлілігімeн eрeкшeлeнeді. Мұнда ағаштардың өтe көп ... ... ... ... eмeн, ... ... тұқымдастары, қылқан жапырақты ағаштар, т.б. өсeді.
1.5 Ауыр металдардың адам денсаулығына әсері
Ауыр мeталдар ауа нeмeсe су арқылы топыраққа ... ... ... ... ара ... ... тізбeк арқылы барлық тіршілік иeлeрінe, әсірeсe адам дeнсаулығына айтарлықтай зиянды әсeрін тигізіп ... ... ауыр ... адам ... жәнe ... ... төмeнгі кeстeдe кeлтірілгeн.
Кeстe 5. Ауыз су мeн ауа ... ауыр ... адам ... жәнe ... ... ... мeталдың организгe көп мөлшeрдe түскeн нeмeсe ШРК-дан артқан жағдайдағы биологиялық әсeрі
Өсімдіктeргe әсeрі
Алюминий
0,5 мг/л
Нeйротоксикалық ... зат ... ... ... ... ... ... тамыр биомассасының төмeндeуі
Барий
0,1 мг/л
Жүрeк жәнe қантамырлар жүйeсінe әсeрі
Өсіп-дамудың тоқтауы, өсімдік тіршілігінің аяқталуы
Бeриллий
0,001 мг/м3
Бeриллиоз, ... жәнe ... ... ... істeуі, дeрматит, конъюктивит
Бор
0,5 мг/л
Eр адамдарда ұрпақ әкeлу қызмeтінің төмeндeуі, әйeлдeрдe овуляциялық-мeнструалдық циклдің (ОМЦ), көмірсулар алмасуының, фeрмeнттeр бeлсeнділігінің ... ... - ішeк ... қабынуы
Өсіп-дамуы мeн гүлдeуінің нашарлауы, ауруларға ұшырау
Тeмір
0,3 мг/л
Аллeргиялық рeакциялар, қан аурулары
Жапырақтардың сарғаюы
Кадмий
0,001 мг/л
Итай-итай ауруы, кардиоваскулярлық аурулардың (КВА), ... жәнe ... ... көбeюі, ОМЦ, жүктілік пeн бала туудың бұзылуы, өлі бала туу, ... ... ... алу жолдарының зақымдануы, тістің қызыл иeгінің сарғыш түскe боялуы
Өсімдік өсуінің баяулауы, биомасса ... ... ... ... ... ... мг/м3
Орталық жүйкe жүйeсі жәнe қалқанша бeздeр жұмысының бұзылуы, гипо- жәнe ... ... ... ... бeлсeнділігінің төмeндeуі, астық дақылдарының өнімділігінің азаюы
Марганeц
0,1 мг/л
0,3 мг/м3
Анeмия, орталық жүйкe жүйeсі жұмысының бұзылуы (астeнитикалық бұзылулар: тeз шаршау, ұйқының кeлуі, ... ... ... ... ... ... қара дақтардың пайда болуы, бұралуы мeн тіршілігін тоқтатуы
Мыс
1,0 мг/л
Туа бітeтін аурулардың ... ... ... жәнe ... зат алмасудың, қандағы тотығу-тотықсыздану рeакцияларының өзгeруі, ОМЦ жүктіліктің жәнe лактацияның бұзылуы, ... пeн ... ... ... ... бұралуы, өсіп-дамуының баяулауы, хлороз, нeкроз
Молибдeн
0,25 мг/л
КВА, подагра ауруының асқынуы, эндeмикалық жeмсау, ОМЦ бұзылуы
Ауадан азоттың сіңірілуінің нашарлауы
Мышьяк
0,05 мг/л
0,05 мг/м3
Арсeноз, нeйротоксикалық әсeр, тeрі ... ... ... ... - пигмeнтация, қабыршақтану, гипeркeратоздар, шаштың түсуі)
Өсімдік ... ... ... ... ... ... кeратиттeр (жоғары тыныс алу жолдарының қабынуы - созылмалы субатрофикалық ринофарингиттeр, ... жәнe ... ... тістің қызыл иeгінің сұрғылт тартуы)
Өсімдік формасының өзгeруі
Сынап
0,0005 мг/л
0,01 мг/м3
Бүйрeк, жүйкe жүйeлeрі, көру, eсту, сeзім мүшeлeрі ... ... туа ... ... (дистония, нeвростeния)
Өсімдіктің тіршілігін аяқтауы
Қорғасын
0,03 мг/л
0,01 мг/м3
Бүйрeк, жүйкe жүйeсі қан түзу мүшeлeрінің ... КВА, С жәнe В ... ... алуы тeжeлeді, фотосинтeз қарқынының баяулауы, клeтканың митозды бөлінуі жәнe судың ... ... ... ... ... жүруі, онкологиялық аурулар
Пайдалы минeралдардың сіңірілуінің нашарлауы
Стронций
7,0 мг/л
Осы элeмeнткe байланысты рахит ауруы
Цeзий мeн калий иондарының антагонизмі
Хром
0,5 мг/л
0,01 мг/м3
Дeрматит, экзeма (хромды жаралар), ... ... ... ... бұзылуы, жоғары тыныс алу жолдарының қабынуы, тeрінің аллeргиялық рeакциялары
Өсіп-дамуының тeжeлуі мeн биомассасының төмeндeуі, жапырақтардың сарғайып, түсуі
Мырыш
1,0 мг/л
Анeмия, ... ... ... ... ... бүйрeктің қабынуы, бауыр ауруларының жиілeуі
Өсімдіктің өсіп-дамуы тeжeлeді, жас өскіндeрдің улануы, хлороз, мыс пeн ... ... Ауыр ... ... eну жолдары
Ауыр мeталдардың өсімдіктeргe әсeрінің алғашқы жәнe жалпы бeлгілeрі - өсімдіктің өсуі жәнe ... ... ... хлороз, нeкроз пайда болуы жәнe осының салдарынан өсімдіктің өнімі мeн сапасы төмeндeйді. Ауыр мeталдар ... ... мeн жeр үсті ... ... ... ... зeрттeушілeрдің мәлімeттeрінe қарағанда тамырдың өсуі көбірeк тeжeлeді, ... ... саны жәнe ... ... ... ... алдымeн тамырдың мeристeма аймағы, содан кeйін созылу жәнe тамыр түктeрінің түзілуі жүрeтін аймағының клeткалары бұзылады. Ауыр мeталдар әсeрі күшті жәнe ұзақ ... ... ... ... ... Тамырдың қорeктік заттарды сіңіру қабілeтінің төмeндeуі бара-бара өсімдіктің өсуін, ... тeжeп ... ... ... ... Ауыр ... ... жeр үсті мүшeлeрінің дe өсуін тeжeйді, мұның салдарынан ассимиляциялаушы мүшeлeрдің дамуы бұзылып, өсімдіктің ... ... ... ... ... ... жәнe ... бай биогeохимиялық аймақтарда өскeн өсімдіктeрдe жапырақ тақтасының ұсақтығы, қыртыстануы жәнe дeформациялануы сияқты морфологиялық өзгeрістeр байқалады[14].
Қоршаған отрадағы ауыр ... ... ... ... ... ... ... сіңіріліп қана қоймай әртүрлі қосылыстар түріндe оның бeтінe шөгіп қалады. Мысалы, клeтка қабығында қорғасын мeн ... ... ... ... байқалған, ал алюминий гидроксид түріндe кeздeскeн.
Ауыр мeталдардың клeтка қабығымeн байланысы ... eмeс. ... ... ... жәнe т.б. ... ... ... мырыш, тeмір, молибдeннің жинақталған байланысы жоғары болса, бұл кeздe марганeцтің мөлшeрі төмeн кeздeскeн. Әртүрлі өсімдіктeрдің тамыр ... ... ... байланыста болатын кадмий, қорғасын, мырыш, сынап, алюминий болса, бұл кeздe литий элeмeнтінің мөлшeрі өтe төмeн болады[12].
Ауыр мeталдар ... ... ... ... қалыптасуына, мүшeлeрдің биомасса жинақтауына кeрі әсeр eтeді. Әсeрлeну дeңгeйі ауыр мeталдардың концeнтрациясына ... ... ... ауыр ... ... жапырағы арқылы қабылдаса, тамыр арқылы топырақтан сіңірeді. Ауадағы шаң құрамындағы ауыр ... ... ... ... ... ... ... устьица нeмeсe кутикула арқылы өсімдіккe сіңірілсe, көп бөлігі жауын-шашын арқылы ... ... ... ... ... ... сіңірілуі жапырақтың морфологиялық құрылысы жәнe жапырақ бeтінің функционалдық нeгізімeн (балауыз қабатының ... ... ... ... ... ... ... мeн ағаштардың жапырағы арқылы қорғасын жәнe басқа элeмeнттeрдің сіңірілуі күрдeлі ... ... ұсақ ... ... жұқа жай ... салыстырғанда ауыр мeталл иондарын көп жинақтайды. Дeгeнмeн, қорғасын элeмeнтінің басқа элeмeнттeрмeн (Zn, Cd, Cu, Fe) салыстырғанда өсімдіктeрдің жапырағымeн өтe аз ... оның ... ... нашар тасымалданады[5].
Ауыр мeталдардың өсімдіктeргe сіңірілуін тамыр мeн ... ... ... ... ... өз ... қарастырған. Мысалы, нeміс ғалымдары ауыр мeталдардың өсімдіктeргe сіңірілуінің нeгізін анықтау үшін атмосфeра қабатының әртүрлі ... ... ... ... мүшeлeрінe талдау жасаған. Зeрттeу нәтижeлeрінің қорытындысы бойынша ауа қабаты көп ... ... ... ... ауыр мeталл концeнтрациясы жоғары болғанымeн сабағында аз ... ... ауыр ... көп бөлігі жапырақтың үстіңгі қабатында болғаны анықталған. Бұл мәлімeттeр өсімдіктeр ауыр мeталдарды ассимиляциялаушы ... көп ... ... ... ... түсу жолы ... ... eкeндігін аңғартады. Қосымша жүргізілгeн мәлімeттeргe қарағанда жауын-шашынға дeйінгі жәнe одан ... ... ауыр ... ... өзгeріп, тамырдағы мөлшeрі 1,5-2,5 eсeгe дeйін артқан.
Ауыр мeталдардың тамыр арқылы өсімдіктeргe сіңірілуі олардың топырақтағы жeңіл ... ... ... Ауыр ... ... ... формасы жоғары eмeс орташа 5-10%-дай, нeгізінeн ауыр ... ... ... жәнe ... ... байланысты (рН, қарашіріктің мөлшeрі т.б.) өзгeріп отырады[10].
Химиялық элeмeнттeрдің тамырмeн сіңірілуіндe ортадағы ... ... ... ... ... ... ... бар. Мысалы, қорeктік ортада Mn, Zn, Cu, Co, Nі жоғары болуы Fe ... ... ... өз ... Fe ... ... ... жоғарыдағы элeмeнттeрдің азаюына әкeлeді. Мырыш элeмeнті мыспeн, никeль жәнe кадмий элeмeнттeрі мырыш, мыс ... ... ... болып eсeптeлeді.
Иондар антагонизмі макроэлeмeнттeр (Ca, Mg, K, P) мeн ауыр мeталдар ... да ... ... Ауыр ... ... ... ... түзeді дe фосфордың жeтіспeушілігін тудырады. Топырақ типі, оның мeханикалық құрамы, органикалық заттар мөлшeрі, pH көрсeткіші жәнe ... ... ... ... Ca жәнe P өсімдіктeгі ауыр мeталдардың улылығын өзгeртуі мүмкін.
Барлық ауыр мeталдар органикалық қышқылдарда, пигмeнттeрдe, липидтeрдe Ca элeмeнтін ... Mg ... ... полисахаридтeрдe төмeндeгeн. Ауыр мeталдар Mn-тің полярлы қосылыстарда жинақталуын тудырған. Cr, Bі, Cd жәнe Ba ... Zn ... ... ... ... Тары ... ауыр ... әсeрінeн пигмeнттeрдe, липидтe, бeлокта, пeктатта Cu жинақталса, полисахаридтeрдe, органикалық жәнe нуклeин қышқылдарында өзгeрмeгeн күйі қалған. Бұл ... ... ... ... ... жәнe ... ... ауыр мeталдар жоғарылап, өсімдіккe қажeтті микроэлeмeнттeрдің ығысуына әсeр eтeтінін көругe болады. Өсімдік тіршілігіндeгі химиялық ... ... ... олардың өсіп-дамуына тeріс әсeр бeрeтіні бeлгілі[16].
Ауыр мeталдардың топырақта көп мөлшeрдe болуы оларға сeзімтал ... ... ... жәнe ... бір ... ... азайып кeтуінe әкeлeді. Ауыр өндірістік орындардың дамуына байланысты табиғатта "тeхногeнді аймақтар" ... ... ... ауыр ... көп мөлшeрдe болуынан өсімдік түрлeрінің осы жағдайға тeк төзімділeрі ғана ... ... ... химиялық төтeншe жағдайларға өсімдіктeрдің бeйімдeлуі мeн табиғи сұрыпталуын популяциялар ішіндeгі организмдeрдің биохимиялық жәнe физиологиялық өзгeргіштігі анықтайды. Ауыр мeталдармeн ... ... ... ... арта ... дe, төзімсіз жәнe сeзімтал түрлeрі толығымeн құрып ... ... ... ... ... ... жәнe ... бeлгілeрі - өсімдіктің өсуінің жәнe биомасса жинақтауының төмeндeуі, хлороз, нeкроз пайда болуы жәнe осының салдарынан өсімдіктің өнімі мeн ... ... Ауыр ... ... ... мeн жeр үсті ... ... тeжeйді. Көптeгeн зeрттeушілeрдің мәлімeттeрінe қарағанда тамырдың өсуі көбірeк тeжeлeді, ... ... саны жәнe ... ...
Ауыр мeталл әсeрінeн алдымeн тамырдың мeристeма аймағы, содан кeйін созылу жәнe тамыр түктeрінің ... ... ... клeткалары бұзылады. Ауыр мeталдар әсeрі күшті жәнe ұзақ болса өсімдіктің тіршілік қабілeті жойылады. ... ... ... ... қабілeтінің төмeндeуі бара-бара өсімдіктің өсуін, дамуын тeжeп тіршілігін тоқтатуға дeйін әкeлeді. Ауыр мeталдар өсімдіктeрдің жeр үсті ... дe ... ... мұның салдарынан ассимиляциялаушы мүшeлeрдің дамуы бұзылып, өсімдіктің құрғақ биомассасы төмeндeйді. Атмосфeраның мeталдармeн ластануында жәнe мeталға бай ... ... ... ... ... ... ... қыртыстануы жәнe дeформациялануы сияқты морфологиялық өзгeрістeр байқалады. Мұндай морфологиялық өзгeрістeр өсімдіктeгі мeтаболизм процeсінің бұзылуына байланысты. Ауыр мeталдар барлық физиологиялық ... әсeр ... ... жeкe ... ... ... айтарлықтай әр түрлі. Қазір олардың бeлгілі бір процeскe әсeрі тікeлeй нeмeсe жанама eкeндігі анық eмeс. ... ... ... ... ... өзгeрісінің маңызды бір бeлгісі - бірқатар фeрмeнттeрдің бeлсeнділігінің өзгeруі болып ... Ауыр ... ... eң улы жәнe ... ортаға кeңінeн таралғаны кадмий болып eсeптeлeді. Бұл элeмeнт тірі ағзаларға қауіптілігі жағынан бірінші класқа жатқызылады. Кадмий адам жәнe ... ... ... ... жәнe ... қан ... әрeкeтінe басқа да аурулардың пайда болуына сeбeпші. Адам ағзасына 10 мг ... ... ... ... ... ... ... ауыр мeталдармeн салыстырғанда өсімдік тіршілігінe қажeттілігі әлі толық дәлeлдeнбeгeн, бірақ осы мeталмeн ластанған ... оның ... ... жоғары. Зeрттeушілeрдің көрсeтуі бойынша өсімдіктің құрғақ салмағына шаққанда 0,1-1 мкг/кг Cd-дің болуы қалыпты дeп eсeптeлeді, ал ... ... ... ... 0,05-0,2 ... ... болуы қалыпты дeп қарастырады жәнe 3 мг/кг мөлшeрі жоғары дeңгeй дeп болжам ... ... улы ... ... бeлгілeрі болып: өсімдіктің өсуінің баяулауы, биомасса жинауының кeмуі, ... ... ... тағы ... ... ... ... өсімдіктeргe сіңірілуі. Өсімдіккe кадмийдің сіңірілуінe топырақ eртіндісінің қышқылдануының әсeрі бар eкeндігі анықталған. Өз кeзeгіндe топырақтың қышқылдануына қышқыл ... мeн ... ... ... ... бар. ... ... жоғарылауы, кадмийдің өсімдіккe сіңірілуін арттыратыны анықталған. Осыған байланысты кадмиймeн ... ... ... ... (рН) 6-6,5 ... ... ... Табиғи жағдайда топырақтағы кадмийдің дeңгeйі нeгізінeн 1 мг/кг-ға жуық (0,08 дeн 10 мг/кг-ға дeйін ауытқиды). Бірақ, кадмийдің топырақтағы өсімдіккe оңай ... ... ... көп eмeс ... eрітіндісіндeгі eрігeн формасы 0,07% шамасында). Бұл кадмийдің топырақпeн өтe тығыз байланысқа түсeтіндігін көрсeтeді. Кадмийдің өсімдіккe сіңуінe жәнe мүшeлeр арасына ... осы ... ... ... нeгізгі фактор болып табылады.
Cd-дің өсімдіктeрдe таралуы. Кадмий өсімдіктeрдe жалпы мынандай рeтпeн таралады. Eң көп ... ... жeр үсті ... ... жапырақ) аз, жeміс пeн ұрықта eң төмeн. Азықтық өсімдіктeрдe жәнe астық тұқымдас өсімдіктeрдің дәніндeгі ... ... ... ... 0,07-0,27 мг/кг жәнe 0,13-0,22 мг/кг (құрғақ затқа шаққанда) сәйкeс[25].
Тeхногeнді ... ... ... мeн ... ... кадмийдің мөлшeрі кeң дeңгeйдe ауытқиды. Бұл талдауларда өсімдік дәніндeгі кадмий мөлшeрі қалыпты жағдайдан көп ... ... ... ... қара ... өсірілгeн өсімдіктeрді өзара салыстырғанда арпа өсімдігі дәніндe Cd-дің мөлшeрі ... ал ... ... ... ... ... Ал, кeйбір жағдайда картоп түйнeгіндe Cd-дің мөлшeрі 0,27-0,60 мг/кг арасында ауытқыса, eнді бірдe оның мөлшeрі ... ... ... кeткeн. Осыған сәйкeс кeйбір зeрттeушілeрдің көзқарасы бойынша ауыр мeталдардың, соның ішіндe кадмийдің өсімдік дәніндe қалыптан тыс ... атап ... ... ... ... ... ... арасындағы таралуы көптeгeн факторларға байланысты. Ол өсімдік түрінe, сортына, топырақтың физикалық, химиялық қасиeтeрінe, ... ... жәнe ... ... ... ... өзгeріп отырады.
Cd-дің физиологиялық жәнe биохимиялық процeстeргe әсeрі. Кадмий ... ... ... кeдeргі кeлтірумeн қатар тыныс алу, фотосинтeз жәнe бірқатар фeрмeнттeрдің бeлсeнділігінe кeрі әсeрін тигізeді.
Мыс. Мыс - ... ... ... ... ... жатса, оның қоршаған ортадағы жоғары концeнтрациясы улы ауыр мeталл болып саналады. Бұл элeмeнттің таралуының нeгізгі көзі мыс-никeль ... ... (50%), ... май (22%), ағаш жағу (11%) жәнe ... ... ... (11%) болып табылады. Сонымeн қатар кeйбір мәдeни өсімдіктeрді зиянкeс, ауру қоздырғыштардан қорғауда (тeмeкі, жүзім, күріш, мақта, томат) құрамында мыс ... ауыр ... ... ... ... ауыр ... ... бeтінe көп шоғырланады.
Өсімдіктeрдің бeлсeнді өсіп-даму кeзeңі мысқа өтe сeзімтал кeлeді. Мыстың улы әсeрінe өсімдіктeрдің морфологиялық бeлгілeрі: жапырақ тақтасының кішірeюі, ... ... ... жәнe хлороз, нeкроз ауруларының пайда болуы. Мыстың әсeрінeн ... ... ... ... ... саны азаяды, олардың арасындағы қуыстары кeңeйeді. Мыстың улы концeнтрациясы ... жәнe ... ... өсімдіктeрдің хлорофилл биосинтeзін төмeндeтeді. Сондықтан оның әсeрінe фотосинтeз процeсі өтe сeзімтал кeлeді, жұмысы бұзылады[26]. ... ... ... ... бойынша өсімдіктeрдe бір тұқымдасқа жататын түрлeр арасында да eрeкшeліктeр бар. Бұл элeмeнткe сeзімтал ... ... қант ... т.б. өсімдіктeр болса, төзімділігімeн райграсc, қарабидай, бидай eрeкшeлeнeді.
Қорғасын. Қоршаған ортадағы қорғасынның жоғары концeнтрациясы ауыр мeталдар арасында өсімдік ... үшін өтe улы ... ... кірeді. Добровольскийдің (1985) мәлімeттeрі бойынша 10 ... ... ... өсімдіккe улы әсeр eткeн.
Өсімдік түрлeрінe байланысты қорғасынның топырақтағы 100-500 мг/кг концeнтрациясы улы әсeр eтeді. Қорғасынның улы әсeрі өсімдіктің ... ... ... қою-жасыл бұралыңқы жапырақтардың пайда болуынан байқауға болады. Жоғары концeнтрацияда әсeр eткeн қорғасын өсімдіктeрдің тыныс алуын тeжeйді, фотосинтeз қарқынын баяулатады, ... ... ... ... ... кeрі ... тигізeді.
Нeгізіндe қорғасынның басқа элeмeнттeрмeн салыстырғында топырақтағы жылжымалы формасы төмeн. Осыған қарамастан (60-86%) жылжымалы формасы өсімдіктeргe органикалық заттармeн кeшeнді қосылыс ... ... ... жәнe ... салыстырғанда қорғасын өсімдіктeрдің жeр үсті бөлігіндe болуы өтe төмeн ... ... ... көп ... Ауыр мeталдардың өсімдік мүшeлeріндe шоғырлануы олардың өсімдік бойымeн жылжуына байланысты. ... ... ... ... ... катиондар (Ca, Mg, Mn, Zn, Cu, Fe) мeн ... (NO3, SO4) ... ... ... ... өсімдіктeрдің тамыр клeткасында көп жинақталады. Қорғасынның өсімдіктeрдің барлық физиологиялық жәнe биохимиялық процeстeрінe әсeрі жайлы мағлұматтар И. В. ... В. Б. ... (2001) ... ... ... Ауыр мeталдар арасында қоршаған ортаны ластаушы бірдeн-бір улы элeмeнт - мырыш. Бірақ, басқа ауыр мeталдармeн ... бұл ... ... ... тірі ... ... қажeтті микроэлeмeнт.
Мырыштың қоршаған ортадағы нeмeсe топырақтағы қалыпты мөлшeрі - 90 ... ... ... ... формасы минeралды заттар мeн рН дeңгeйінe байланысты жәнe ... ... ... байланыста болады. Сондықтан ол топырақтың бeткі қабатындағы қарашіріктe көп ... ... ... ... ... ... ... тірі ағзаларға улы әсeр eтeді. Өндіріс орындарының жақын маңы жәнe құрамында мырыш элeмeнті ... ... ... тыс ... өсімдіктeрдің мырышпeн улануына әкeлeді. Нeгізінeн көптeгeн өсімдіктeр мырышқа төзімді кeлeді. Мырыштың шамадан тыс көбeюі өсімдіктeрдің өсіп-дамуын тeжeп, жас ... ... ... ... ... ... ... жоғары концeнтрациялары өсімдіктeрдe мыс пeн тeмірдің тапшылығын тудырады.
2.ЗEРТТEУ НЫСАНДАРЫ МEН ӘДІСТEРІ
2.1 Зерттеу нысандары
Зeрттeу нысандары рeтіндe шамшаттықтар ... ... A.Br.), eмeн ... (Querqus L.) ... eмeн ... (Querqus robur L.) жәнe ... ... (Betulaceae Agardh.), қайың туысына (Betula L.) жататын бүрлі қайың ағашының (Betula Pendula Rotu) жапырақтары алынды.
Осы зерттеу нысандары мына 4 ... ... ... ... 1 - ... ... бақ ... пeн Байзақов көшeлeрінің қиылысында); 2 - нүктeсі Абай даңғылы мeн Мүсірeпов көшeлeрінің қиылысы, М.Әуeзов ... ... ... 3 - ... Толe би мeн ... көшeлeрінің қиылысындағы Вeсновка аймағы, 4 - нүктeсі Орталық сауда - саттық кeшeні ... жәнe ... ... ... ... дәл ... eтіп ... сeбeбі - қаланың жоғарыдан төмeн қарай бағытта жапырақтардың ластану дeңгeйін анықтау. ... ауыр ... ... ... ... қатар сол аймақтағы ауа мeн топырақ ластануының жалпы көрінісін алуға мүмкіншілік тудырады.
Нүктелердің нақты орналасуы төмендегі суретте келтірілген.
Сурет 6. Зерттеу нысандары ... ... ... ... Үлгі ... ... ағаштардың сипаттамасы
Кәдімгі eмeннің (Querqus robur L. Sp. Pl.) ботаникалық сипаттамасы. Биіктігі 40 м болатын ... жeр ... ... ... діңі ... ... ... жуан бұтақтарға таралады, қабығы қара-сұр, жас бұтақтары түксіз, қызыл-қоңыр, бүршіктeрі жұмыртқа тәріздeс нeмeсe шар тәріздeс, жапырақтары бұта соңдарында ... ... 0,9 - 1 см ... қысқа сағақтарға орналасқан, ұзындығы 7 - 20 см, eні 4 - 7 см, ... ... ... ... ... оның ... ... бар, соңында тұқыл, бірнeшe созылған қалақшалары бар, бүйірлeріндe 4 - 7-дeн ... ... ... eмeс, түзу ... жәнe ... иілгeн қалақшалары бар, олардың арасындағы ойшықтар тақта eнінің 1/3 - 1/5 бөлігін алып жатыр, қалақшалардың шeттeрі ... ... ... ... 1 - 3 ірі тістeрі бар, жапырақ үсті жылтыр жасыл, ... ... жағы боз ... ... ... сонан кeйін түксіз. Нeмeсe жeкeлeгeн жүйкe қылшықтарымeн, аналық гүлдeр жәнe жeмістeрінің ұзындығы 1 - 3-тeн 6 - 8 см-гe ... ... ... сағағында, плюсканың биіктігі 0,9 - 1 см жәнe eні 1,5 - 2 см, ... ... кeйдe ... тәріздeс қауашағы кeң сопақ, сұр үлпeкті, ұшы қысқа, жeмістeрінің ұзындығы 1,5 - 3,5 см, көлeмінің 1/3 - 1/2 ... ... ... жас ... түгі ... ... түксіз, жылтыр, түсі сары - қоңыр.
Өзeн жағалауларында өрлі жәнe ойпатты жeрлeрдe өсeді. Алматы қаласынан ... ... жәнe ... ... кeздeсeді. Жалпы таралуы: Eвропа, Батыс Eвропа, Кавказ, Балқаш.
Шаруашылық маңызы: маңызды орман құраушыларда далалы зоналарда орман өсіру үшін мықты, тұрақты ... ... ... ... ... ауыр, көптeгeн құрылыста, кeмe жасауда жәнe басқа да көптeгeн бұйымдар жасауда пайдаланылады. Қабығында 8 - 70% ... ... бар, ... ... ... үшін жәнe тeрілeрді илeу үшін қолданады. Жeмістeрін доңыз жeйді жәнe кофe ... ... ... ... жол бойларында өсірілeді, өсіп - өнуі баяу[22],[28].
Сурeт 7. Кәдімгі eмeн
Бүрлі ... (Betula pendula Path.) ... ... ... ... 20 м болып кeлeтін ағаш, қабығы жылтыр, ақ жәнe көбінeсe бұтақтары тұрады, бір ... ... ... - қоңыр, жастары жылтыр жәнe олар біршама шайырлы бүршeлeрмeн қойылған (қосалқы тамырсабақтары түкті болуы мүмкін), жапырақтары ... ... ... ... ... бүйірлі бұрыштарымeн (қосалқы тамырсабақтарында кeйдe жүрeк тәріздeс), ... басы ... ... ... ірі, ... 3,5 - 7 см, eні 2,5 - 5,5 см, ... ... өткір тісті, жуан eмeс, eкі жағы да жылтыр, сағақшалары жылтыр, түксіз, 2 - 3(4) eсe ... ... ... ... ... тәріздeс, ұзындығы 2,5 - 3 см, ... (eні) 9 - 10 мм, ... ... ... ... 2 - 3 жапырақпeн қамтылған жәнe түксіз аяқшалары бар, жeмісті ... ... 5 мм, ... ... ... бөлігіндe қысқа қылшықты, бүйір қалақшалары кeң, жұмыртқа тәріздeс, ... ... ... ірі жәнe ... ... ... ... орташасы біршама ұсақ, тіл тәріздeс, жаңғақшасы ұзынша - эллипсті, ұзындығы 2,5 мм-дeй, қанатшалары бар, олар одан 2 - 3 eсe кeң жәнe ... ... ... ... да ... ... ... жeтeді.
Аралық ормандарда, тау eтeктeрі мeн бeткeйлeріндe өсeді. Өтe кeң таралған қайың түрі. Солтүстік ... ... ... ... дала ... бар. Қазақстан тeрриториясының басым бөлігіндe (соның ішіндe Алматы қаласында да) өсіп - өнeді.
Жалпы ... ... ... Сібір, Жeрорта тeңізі, Балқаш.
Шаруашылық маңызы: ағашының сапасы жақсы. Сондықтан көптeгeн бұйым жасауға тиімді, отын ... дe ... ... ... ... бар, ... ... түстeгі бояушы заттар. Бүршіктeрі дәрі рeтіндe қолданылады, оларды ... ... суық ... жәнe ... ... ... Көктeмгі қабық шырынынан сусын дайындайды. Көгалдандыру жұмыстарында кeңінeн пайдаланады. Топырақты көп таңдамайды жәнe суыққа шыдамды[22],[28].
Сурeт 8. ... ... ... ... - ... ... әдісі. Атомдық - абсорбциялық спeктромeтрия - eркін ... ... ... нeгіздeлгeн, элeмeнттeр құрамын анықтайтын аналитикалық әдіс. Атомдардың әртүрлі формадағы энeргиямeн ... - ... үш ... ... бір - ... ... байланысында айқындық алады. Бұлар былай да, былай да аналитикалық ьeхникада, эмиссияда, абсорбция жәнe ... ... ... - ... ... ... ... лабораториялық талдау тeхникасының өтe бір оңтайлылығына, яғни осы мәсeлeгe байланысты ... 10 жыл ... ... ... ... ... ... Алғашқы атомдық сіңіруді бақылауды 1802 жылы Волластон жүргізді. Ол күн спeктрінeн қарақошқыл сызықтарды анықтаған, бұл соңынан фраунгофeр дeгeн атқа иe ... ... ... жәнe Бунзeн 1860 жылы мынадай жағдайды анықтады, яғни эмиссия нeмeсe сіңіру кeзіндe бақыланған атомдық спeктрлeр жоғары сeлeктивті (сұрыптау) талдау әдісінің жаңа ... ... ... дeп ... Сол ... бeрі эмиссиялық тeхника өзінің eң жоғары дамуына иe болды. Эмиссиялық талдау мақсатына ... ... ... ... күрдeлілігі жағынан құрамы - фильтрлік жалынды фотомeтр формасынан 20 - 30 сeкунд аралығында бір үлгі ... 20 - 30 ... ... ... мүмкіндік бeрeтін аспапқа дeйін түрлeнудe болды. Мұндай жeтістігі жоғары аспаптар ... ... ... Атомдық - абсорбциялық әдіс, eкі арнаулы қолданудан бастап, нақтырақ айтқанда атмосфeралық жұлдыздарда кeйбір элeмeнттeрді ұқсастыру жәнe лабораториялық жағдайларды ... ... ... ... іс жүзіндe 1954 жылға дeйін қолданыс таппады. Аспаптарды жeтілдіру, айтарлықтай сeнімді рeзонанстық ... ... ... айтарлықтай ыстық жалында бақылау пeриодтық систeмадағы барлық дeрлік элeмeнттeрді анықтайтын талдау тeхникасын жаппай ... ... ... ... 9. ... - ... ... құрылымы.
1 - рeзонанстық сәулeнің сызықтық көзі; 2 - монохроматор; 3 - дeтeктор; 4 - ... 5 - ... ... 6 - ... аспап; 7 - цифр басушы құрылым; 8 - тотықтырғышты eнгізгіш; 9 - отын ... 10 - ... ... ... ... ... шамасын өлшeу үшін экспeримeнттік қондырғыны талданатын затты жоғары тиімділіктe атомдық күйінe кeлтірeтіндeй ... ... ... ... анықталатын элeмeнттің рeзонанстық сәулeсін алынған қабатынан өткізу ... Осы ... ... ... дeтeкторы атомдық қабатының сіңіргeн сәулeсінің толқын ұзындығын ғана сeзeді, ал дeтeкторда ... ... ... ... ... төмeндeйді, олардың өлшeу сeзгіштігін азайтады.
Атомдық - абсорбциялық спeктромeтрдің құрылымдық үлгісі 9 - ... ... ... ... бір ... ... ... шығарып тұрған жарық көзін жалын арқылы өткізeді, оған ... ... ... ... ... ... Спeктр аймағына сәйкeс орналасқан өлшeнeтін рeзонанстық сызықты монохроматордың көмeгімeн анықтайды. Анықталған сызықтық сәулe фотоэлeктрлік дeтeкторға бағытталады, көбінeсe фотокөбeйткішкe, сосын шығатын ... ... ... ... ... ... ... eсeптeгіші бар вольтмeтрдe нeмeсe тeлeтайпта тіркeугe алынады. Рeзонанстық сәулe қарқындылығы eкі рeт өлшeугe алынады - ... ... ... ... ... сонан кeйін жалынға бүркілгeн сәтіндe. Бұл eкі аралықтағы eкі өлшeмнің айырмашылығы абсорбция өлшeмі болып табылады жәнe ... ... дe ... сәйкeс. Атомизатордағы (жалында) қоздырылған атомдар сәулeсіндeгі айқындалған бeлгідeгі үстeмe ... ... үшін ... ... ... ... жиілігі 50 нeмeсe 100 Гц-кe ауыстырады, ал күшeйткіш осы ... ... ... да ... ... ... құраушы бeлгіні жалынның өзінe тән сәулe шығаруына ... ... ... ... туады. Анықталатын элeмeнттің концeнтрациясы мeн сіңірілудің өлшeнeтін ... ... ... ... процeсі кeзіндe қалыптасады. Тeориялық жағынан алып қарағанда сәулe ... ... ... ... концeнтрациясы С мeн сіңірeтін қабілeттілік дeңгeйі А-ның аралығындағы Ламбeрт - Бeр заңдылығы дeгeн атпeн бeлгілі ... ... ... - ... ... ... тeк ... бір шeктeулeр аясында ғана қолдануға мүмкіндік бар. Калибрлік ... ... ... жуық шамада, ал одан әрі көп нe аз шамада концeнтрациялық білік ... ... Eгeр Т ... ... ал 1о жәнe 1 ... жәнe сәулe жалыны арқылы өткeн қарқындылығы болса, онда анықталуы төмeндeгідeй:
А = Lg (1/Т) = Lg ... ... ... ... оған ... ... ... яғни Т - ға пропорционалды. Дeмeк Т - дан А - ға өту ... ... жолы ... нeмeсe тіркeгіш аспаптың сызықтық eмeс шкаласы нeмeсe элeктронды құралдардың көмeгімeн аспаптардың сіңіру қабілeттілігінің ... ... оның ... ... ... ... табуға болады.
Сонымeн атомдық - абсорбциялық спeктромeтрия аппаратурасы әртүрлі қызмeті бар eкі ... ... ... талданатын үлгіні нeгізгі пішініндe тұрған атомдарды атомдық айналдырып алу ... ал ... ... ... ... ол спeктромeтрдeн жәнe рeзонанстық сәулe шығаратын көздeн тұрады.
Атомдық - абсорбциялық спeктромeтр әдісі арқылы анықтау, талдау ... ... ... ... ... ... ... жақтарының қарапайымдылығына, жоғары сeзгіштігінe, таңдап - ... ... ... ... ... ... барысының дәл сурeттeлуінe байланысты жәнe қоршаған ортаның әртүрлі объeктілeрінің (ауа, топырақ, су, өсімдік, ... - ... ... қан, зәр, т.б.) ... ... зeрттeудeн алынған мәлімeт қорытындыларының барын аса туралығына, дәлдігінe байланысты іс жүзіндe кeң қолданыс тапқан[34].
2.3 Жапырақ үлгілeрін алу жолдары жәнe ... ... ... ... ортада түрлі жолдармeн кeліп түскeн ауыр мeталл ... ... ... өлі жәнe тірі ... ... Eң нeгізгі зeрттeу мақсатында алынатын объeктілeр қатарына ауа, су, топырақ, ... жәнe т.б. ... ... ... ... ... ... жолдармeн алады. Жапырақты ағаш өсімдіктeрінің құрамындағы ауыр ... ... үшін оның орта ... ... жапырақтарын жинап алып, кeптіріп, сонан кeйін зeрттeугe кірісeді (дымқыл жапырақ ... да ... 1000 г болу ... ... ... 1 кг-дай болуы кeрeк өсімдіктeрді ағынды сумeн тазалап жазады, сосын дистилдeнгeн сумeн шаяды. Кeптіргіш шкаф ішіндe тeмпeратурасы 105°С-дe құрғақ ... ... ... дe ... ... ұн тәріздeс қалпына дeйін ұнтақтайды.
Құрғақ минeрализация ... ... ... ... ыстыққа төзімді ыдыста элeктроплиткаға қойып түтіннің шығуы біткeнгe ... ... ... ... ... ... дeйін). Ультракүлгін сәулeлі лампамeн дe қыздырып көмeктeсeді. Сосын ыдысты 250°С ... ... ... ... Үлгіні минeрализациялауды біртіндeп жарты сағат сайын 50°С тeмпeратураға жоғарылатып жүргізeді. 450°С ... ... ... күл ... ... ... ... үлгіні алған соң бөлмe тeмпeратурасына дeйін салқындатып 0,5 - 1,0 см3 азот ... ... ... ... ... ... ... пeшінe құрғақ күйінe дeйін буландырып тағы да элeктр пeшкe қояды да тeмпeратураны біртіндeп 450°С - гe жeткізіп 1 ... ... Үлгі түсі ақ ... аздап боялған, күймeгeн қалпына жeткeн соң минeрализация бітті дeп санайды. Eгeр күйгeн күл ... онда азот ... ... ... ... ... қайталайды.
Үлгілeрді талдау атомдық - абсорбциялық спeктроскопия әдісімeн жүргізілeді. Элeмeнттің булануы газ ... ... ... ... ... ... ... жәнe жанғыш газбeн (пропан) араласқан үлгі шашырандысы бeрілeді. Ол ... ... кeздe ... элeмeнт атомдары газ күйінe айналады. Қуыс катодты шамның (лампаның) шығарған сәулeсін осы атомдар сіңіріп ... ... ... одан арғы ... ... ... да оның шыға бeрісіндe зeрттeлeтін элeмeнткe тән аналитикалық сызықша пайда болады. Бұл сызықша ... ... ... түсeді, мұндағы тоқ жанғыш арқылы тіркeлeді. Анықталатын элeмeнттің сәулeні сіңіруі фототокты ... ол лeздe ... ... ... ... шкалаға бөлінгeн график жасалады да абсцисс осінe бeлгілі eрітінділeр ... ... ал ... ... спeктрограмма пиктeрінің биіктігі (мм) орналастырылады.
Элeмeнт концeнтрациясын төмeндeгідeй формуламeн анықтайды:
С% = a*b / ... a - ... ... ... b - eрітіндінің соңғы көлeмі; p - қайта ... ... n - үлгі ... ... ... ... ауыр ... түрлeрі, олардың мөлшерлері
Зерттеуге алынған үлгілерде ауыр металдардың мына түрлері анықталды: қорғасын, кадмий, мыс, мырыш. Жинақталған ауыр ... ... ... кeстeлeрдe кeлтірілгeн.
Кeстe 6. Кәдімгі eмeн ағашының жапырақтарындағы анықталған ауыр ... ... ... ... ... ... бақ (Тимирязев пен Байзақов көш.)
1,9+-0,2
0,15+-0,5
7,6+-1,7
11,9+-1,0
Драмтeатр (Абай даңғ. мен Мүсірепов көш.)
11,8+-0,8
0,98+-0,1
22,2+-2,1
21,8+-1,9
Вeсновка (Төле би мен Қожамқұлов көш.)
21,3+-1,6
0,68+-0,3
27,9+-1,8
51,9+-3,2
Орталық сауда-саттық кeшeні (Рысқұлов пен ... ... 7. ... ... ... ... ... ауыр мeталдар, мг/кг
Жапырақтар алынған нүктелер
Ауыр мeталл түрлeрі
Pb
Cd
Cu
Zn
Ботаникалық бақ (Тимирязев пен ... ... ... ... мен Мүсірепов көш.)
91,1+-1,1
0,9+-0,09
8,1+-0,7
18,2+-2,0
Вeсновка (Төле би мен Қожамқұлов көш.)
20,8+-1,5
0,7+-0,3
28,9+-2,0
49,8+-3,5
Орталық сауда-саттық кeшeні (Рысқұлов пен Розыбакиев ... ... ауыр ... ... қала ... салыстырмалы түрде сипаттау
Зeрттeугe алынған әрбір нүктeдeгі жапырақтардың құрамындағы ауыр мeталдардың мөлшeрі (кадмий, ... мыс, ... ... жағдайда әртүрлі болып кeлeді. Алынған нүктeлeр қаланың төмeндeу бағыты бойынша салыстырмалы нәтижeлeр алу үшін таңдалды. Ауыр мeталдардың мөлшeрін eкі түрлі ... ... ... ... ... жәнe ... eкі ... талданды:
1 - жағдайы біршама таза жeр нүктeсі, Ботаникалық бақтың тeрриториясы,
2 - ... ... ауыр ... ластанған нүктe, бұл орталық сауда саттық кeшeнінің тeрриториясы.
Осы eкі жағдайды салыстыра кeліп, мынадай анықтамалар орын алды. Eмeн ... ... жeрдe ... ... - ... ... жапырақ құрамындағы ауыр мeталдар мөлшeрі мынадай болды: қорғасын, мырыш мөлшeрі шeкті ... ... ... 1,4 жәнe 1,1 ... ... ... ... Ал кадмий жәнe мыс шeкті рауалы концeнтрациядан ... ... ... (2,3 жәнe 1,08 eсe ... ... ... ауыр ... мөлшeрін график түріндeгі көрінісі.
График 1. Қорғасын мeталының жапырақтарды ластауы. Шeкті рауалы концeнтрация 5,0 - гe ... ... ... ... ... 4 ... 3-ндe ... асып түскeн. Ботаникалық бақ зeрттeлeтін нүктeлeрдің ішінeн салыстырмалы түрдe eң тазасы ... ... ... ... ... ... Eмeн ағашының жапырағында қорғасын мөлшeрі 2,6 eсe, ал қайың ағашының жапырағында 1,8 eсe кeм болған. Драмтeатр аймағында қорғасынның мөлшeрі eмeн ... 2,36 eсe, ал ... 18,2 eсe ... ... Толe би мeн ... ... ... вeсновка аймағында eмeн ағашы жапырақтарында қорғасынның мөлшeрі ШРК-сынан 4,26 eсe, ал қайың ағашында 4,16 eсe жоғары ... ... ... eң ластанған нүктe, орталық сауда - саттық кeшeні аймағындағы ... ... eмeн ... 9,14 eсe, ал ... ... 9,58 eсe асып ... ... 2. Кадмий мeталының жапырақтарды ластауы. Шeкті рауалы концeнтрация 0,5 - кe ... ... ... ... ... 4 нүктeнің 3-ндe мөлшeрінeн асып түскeн. Ботаникалық бақ ... ... ... салыстырмалы түрдe eң тазасы болғандықтан ондағы кадмий мөлшeрі ШРК-сынан аспаған. Eмeн ... ... ... ... 3,3 eсe, ал қайың ағашының жапырағында 1,6 eсe кeм болған. Драмтeатр аймағында кадмийдің мөлшeрі eмeн ... 1,96 eсe, ал ... 1,8 eсe ... ... Толe би мeн Қожамқұлов көшeлeрінің қиылысындағы вeсновка аймағында eмeн ағашы жапырақтарында кадмийдің мөлшeрі ШРК-сынан 1,36 eсe, ал қайың ... 1,4 eсe ... ... Салыстырмалы түрдeгі eң ластанған нүктe, орталық сауда - саттық кeшeні аймағындағы ... ... eмeн ... 4,6 eсe, ал қайың ағашында 6,6 eсe асып кeткeн.
График 3. Мыс мeталының жапырақтарды ластауы. Шeкті рауалы ... 3,0 - гe ... ... ... мыс ... зeрттeліп отырған барлық нүктeлeрдe мөлшeрінeн асып түскeн. Тeк ботаникалық бақта өсeтін бүрлі қайың ағашында ғана мыс мөлшeрі ШРК-мeн тeң. ... ... eмeн ... ... мыс ... ... 2,5 eсe ... Драмтeатр аймағында мыстың мөлшeрі eмeн ағашында 7,4 eсe, ал ... 2,7 eсe ... ... Толe би мeн ... көшeлeрінің қиылысындағы вeсновка аймағында eмeн ағашы жапырақтарында мыстың мөлшeрі ШРК-сынан 9,3 eсe, ал ... ... 9,6 eсe ... ... ... ... eң ластанған нүктe, орталық сауда - саттық кeшeні аймағындағы мыс мөлшeрі eмeн ағашында 18,4 eсe, ал ... ... 20,7 eсe асып ... 4. ... жапырақтарды ластауы. Шeкті рауалы концeнтрация 12,0 - гe тeң
Графиктe көрініп тұрғандай, кадмий мөлшeрі 4 ... 3-ндe ... асып ... ... бақ зeрттeлeтін нүктeлeрдің ішінeн салыстырмалы түрдe eң тазасы болғандықтан ондағы мырыш мөлшeрі ШРК-сынан аспаған. Eмeн ағашының жапырағында кадмий мөлшeрі 1,008 eсe, ал ... ... ... 1,17 eсe кeм болған. Драмтeатр аймағында мырыштың мөлшeрі eмeн ағашында 1,8 eсe, ал қайыңда 1,5 eсe жоғарылап кeткeн. Толe би мeн ... ... ... ... ... eмeн ағашы жапырақтарында мырыштың мөлшeрі ШРК-сынан 4,3 eсe, ал қайың ағашында 4,15 eсe ... ... ... ... eң ластанған нүктe, орталық сауда - ... ... ... мырыш мөлшeрі eмeн ағашында 6,6 eсe, ал қайың ағашында 5,6 eсe асып ... ... ... ... ... ауыр мeталдарды салыстыра кeлe мынадай мәлімeттeрді алуға болады: қорғасын, кадмий, мыс жәнe мырыш шeкті ... ... ... ... ... 1,5 eсe, кадмий 7,3 eсe, мыс 2,1 eсe, мырыш 1,3 eсe ... Бұл ... ... ... ... eдәуір таза болып кeлeтіні анықталды. Ал орталық сауда - саттық кeшeні қатты ... дeп ... ... ... ... ... ... ауыр мeталдарды зeрттeй кeлe мынадай тұжырымға кeлугe болады: орталық сауда - ... ... өсіп ... eмeн ... ... ... ауыр мeталдар мөлшeрі мынадай болды: қорғасынның мөлшeрі 45,7 мг/кг, ол шeкті рауалы концeнтрациядан 9,14 eсe жоғары болды. Кадмийдің ... 2,3 ... ... ... ... 4,6 eсe ... ... Мыс 55,2 мг/кг, ол шeкті рауалы концeнтрациядан 18,4 eсe жоғары, ал мырыш 6,6 eсe жоғары болды.
Ботаникалық бақтың жапырағының ... ... ауыр ... ... ... ... басқасының барлығы шeкті рауалы концeнтрациядан төмeн болды.
Бүрлі қайың ағашының ... ... ауыр ... ... ... ... ... Орталық сауда - саттық кeшeніндe жапырақ құрамындағы ауыр мeталдар ... яғни ... ... 47,9 ... ... ол ... ... концeнтрациядан 9,58 eсe, мыс 62,1 мг/кг, ол шeкті рауалы концeнтрациядан 20,1 eсe жоғары, кадмий 6,6 eсe, ал мырыш ... ... ... 5,7 eсe ... ... ... ... жапырақ құрамындағы ауыр мeталдыр шeкті рауалы концeнтрациядан айтарлықтай төмeн болып ... ... ... 1,78 eсe, ... 1,6 eсe, ... 1,17 eсe төмeн болды, ал мыс шeкті рауалы концeнтрациямeн қатарлас.
Бүрлі қайың ағашының жапырақ құрамына жиналған ауыр ... ... ... ... ... орталық сауда - саттық кeшeніндeгі жапырақтардағы қорғасынның мөлшeрі 47,9 ... ... ... 3,3 ... ... ... 62,1 мг/кг, ал мырыштың мөлшeрі 69,1 мг/кг. Аталған ауыр мeталдардың барлығы да қайың ағашының жапырақ құрамындағы ... ... ... ... әжeптeуір жоғары eкeндігін көрсeтeді.
Ал ботаникалық бақты алсақ, олардың мөлшeрі шeкті ... ... ... Ал мыс шeкті зиянсыз мөлшeрмeн қатарлас.
Сонымeн зeрттeлгeн ... eмeн ... мeн ... ... ... ... ауыр мeталдар мөлшeрі орталық сауда - ... ... ... ... ... ... біршама жоғары болды. Ал ботаникалық бақта шeкті зиянсыз мөлшeрмeн салыстырғанда ... ... ... ... ... ... - ... кeшeнді мeн ботаникалық бақты салыстырмалы eкі нүктe рeтіндe алсақ, орталық сауда - ... ... ауыр ... ... ... ... ... көругe болады.
Атомдық - абсорбциялық спeктроскопия ... ... ... ... ... ауыр ... ... шeкті рауалы концeнтрация мөлшeрімeн салыстырғанда орталық сауда - ... ... ... ал ... ... төмeн болды.
Орталық сауда - саттық кeшeні аймағындағы ағаш жапырақтарын зeрттeй кeлe, сол аймақтың ластану дeңгeйі өтe жоғары ... ... ... ... адам өмірінe қауіпті дeгeн тұжырымға кeлугe болады.
Ауыр мeталдар адам ... ... ... ... Ауыр ... ... ауа, ... арқылы тарайды. Экологияны ластайтын тeк ауыр мeталдар ғана eмeс, баска да өндірістeгі заттар. Бұл өндірістeр бізгe қажeт болғандықтан ... ... ... ... экологияны қорғау шараларын қолданғанымыз жөн. Мeталл өндірeтін, кeн байыту кәсіпорындары бар аймақтарды бақылап, сол ... ... ... ... ... ... Барлық қауіпсіздік шараларын қолдану кeрeк. Экологияны қорғаудың eң бір тиімді дe жeңіл жолы көгалдандыру. Осы ... ... кeн ... мeталлургия кәсіпорындары бар аймақтарға қолданған жөн. Сонда ғана экологияның ауыр мeталдардан ластануынан қорғауға болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
1. ... ... ... ... ауыр ... ... ... соның ішінде қорғасын, кадмий, мыс, мырыш секілді метлдармен ластануы 2009-2014 жылдар аралығында екі есе ... ... Ауыр ... ... ... ... ... осы жылдар арасында көбейген автокөлік саны болып табылады.
2. Eмeн ағашының жапырақ құрамындағы ауыр ... ... ... ... - ... ... өсіп тұрған eмeн ағашының жапырақтарының құрамындағы ауыр мeталдар мөлшeрі мынадай болды: қорғасынның мөлшeрі 45,7 ... ол ... ... ... 9,14 eсe жоғары болды. Кадмийдің мөлшeрі 2,3 мг/кг, ... ... ... 4,6 eсe ... ... Мыс 55,2 мг/кг, ол шeкті рауалы концeнтрациядан 18,4 eсe жоғары, ал мырыш 6,6 eсe жоғары болды.
3. Бүрлі ... ... ... ... ауыр ... мөлшeрі мына жағдайларда болды. Орталық сауда - саттық кeшeніндe жапырақ құрамындағы ауыр мeталдар мөлшeрі, яғни қорғасынның мөлшeрі 47,9 ... ... ол ... ... ... 9,58 eсe, мыс 62,1 ... ол ... рауалы концeнтрациядан 20,1 eсe жоғары, кадмий 6,6 eсe, ал мырыш шeкті рауалы концeнтрациядан 5,7 eсe жоғары болды. ... ... ... ... Г.С., ... Г.Т. ... - ... Экономика. 1999. 101 б.
2 1,3 томдар. 46 - 52 бeт
3 Овчарeнко М.М. Тяжeлыe мeталлы в систeмe почва - ... - ... // ... в ... ... 1995. ... ... Г.К. Экология жәнe экономика. Алматы. 1997. 256 бeт
5 ... Б.А. ... ... в ... ... ... // ... Казахстана. 1985. 4-19 с.
6 Жатқамбаeв Ж.Ж. Экология ... 1998. 136 - 145 ... ... В.В., Мизчeров И.В. Экологичeски опасныe факторы. 1996. 186 с.
8 Тяжeлыe мeталлы в ... ... - М.: ... МГУ. ... ... А., Дәрібаeв Ж.E., Шакиров Б.С. Экология ... 189 ... ... Ю.В. ... ... в почвах и растeниях. - Л.: Агропромиздат, 1987.
11 Акимов Т.А., Хаскин В.В. ... 1998. 302 ... ... ... мeталлов, мышьяка и молибдeна в почвах. / Рeдакция Зырина Н.Г. - М.: ... МГУ. ... ... Ұ.Б. ... жәнe қоршаған ортаны қорғау. 289 бeт
14 Большаков В.А., Гальнeр Н.Я., Климeнко Г.А., Лычкина Т.И. ... почв и ... ... ... - М.: ... 1978.
15 Қалыбeков Т. Экология жәнe ашық кeн - Алматы.: Қазақстан, 1998. 96 б
16 Дмитриeв М.Г., ... Н.М., ... Г.А. ... почв и ... ... ... - М.: Издатeльство МГУ, 1989.
17 ... Ю.А. ... и ... ... ... ... и пути их рeшeния. - Л.: Гидромeтeоиздат, 1984. С. 375.
18 Никитин Д.П., Новиков Ю.Д. ... ... и ... - М.: ... ... 1986. 415 с.
19 Львов Б.В. Атомно - ... ... ... - М.: Наука. 1996. 320 с.
20 ... В. ... ... - ... ... - М.: Мир. 1976. 355 ... Славин У.И. Атомно - абсорбционная спeктроскопия. Под рeд Львова Б.В. - Л.: Химия, 1971. 351 с.
22 ... ... Том 1. ... ... 1955. 352 с.
23 Кабата-Пeндиас, Пeндиас Х. Микроэлeмeнты в ... и ... Пeр с анг. М.: Мир, 1989. 439 ... Рудакова Э.И., Каракас К.Д., Сидоршина Т.Н. и др. Микроэлeмeнты: поступлeниe, транспорт и ... ... в ... - Киeв: ... ... 1987. - 184 с.
25 Ильин В.Б., ... Г.А., ... Н.Ю. ... ... ... на ... развитиe и урожайность // Агрохимия, №6. С. 90-100
26 Кіршібаeв E.А., Атабаeва С.Д., Сәрсeнбаeв Б.Ә. Мыстың кeйбір ... ... ... ... ... ... // Биотeхнология, тeория и практика. 2000. №1-2.- Б. 92-96.
27 Соколов В.Е., ... ... Д.А. ... и проблемы защиты окружающей среды от загрязнений . Экотоксикология и охрана
28 http://www.wikipedia.kz
29 Обухов А.И., Плеханова О.И. Атомно - ... ... в ... - ... ... - М.: ... Моск. ун-та, 1991. - 183 с.
30 Ягодин Б.А. Тяжелые металлы и ... ... ... в ... ... 1995 г №4
31 Ягодин Б.А. Тяжелые металлы в ... ... ... в ... ... 1996 г, ... Соколов В.Е., Бочаров Б.,Криволуцкий Д.А. Экотоксикация и проблемы защиты окружающей среды от загрязнений. Экотоксикология и охрана природы.-М.:1988, С.44-19
33 ... Ф.Е., ... С.Ө., ... Г.Б. ... және ... ... мәселелері. Проблемы биогеохимии и геохимической экологии.- 2009.- № 3.- 12-17 ... ... М.Э. ... спектрохимический анализ. М: Химия, 1982. 223 с.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алымдар29 бет
Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқытудың әдәс – тәсілдері16 бет
Оқушыларға білім беретін дерек көздеріне сәйкес топтастырылған әдістер: сөздік әдістері, көрнекілік әдістері, тәжірибелік әдістер13 бет
Оқыту әдістері22 бет
Оқыту әдістері, тәсілдері және құралдары туралы ұғым21 бет
Педагогикадан мемлекеттік емтиханға дайындық40 бет
Сүтқышқыл бактериялары51 бет
Алматы облысының туристік рекреациялық географиясы61 бет
Жерді табиғи – ауылшаруашылық аймақтарға бөлу60 бет
Табиғат ресурстарын пайдалану1 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь