Алматы облысы Қарасай ауданының қоршаған ортасының экологиялық жағдайы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

1. Әдебиеттерге шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5

1.1 Қарасай ауданының жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2 Қарасай ауданының табиғи экологиялық жағдайлары ... ... ... ... ... ... .6
1.2.1 Жер бедері және топырақ түзуші тау жыныстары ... ... ... ... ... .8
1.2.2 Жер үсті және жер асты сулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
1.3 Қоршаған ортаның ластану түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.4 Қалалардың өндірістік.тұрмыстық ластануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
1.5 Қоршаған ортаның ауыр металдармен ластануы ... ... ... ... ... ... ... ... 13
1.6 Ластағыш заттардың қоршаған ортаға әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16

2. Зерттеу нысаны мен әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19

2.1 Зерттеу нысаны.Қарасай ауданының қоршаған ортасының компоненттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
2.2 Зерттелетін топырақтардың сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
2.3 Топырақ, өсімдік, су үлгілерін алу, дайындау әдісі ... ... ... ... ... ... ... 20
2.4 Ауыр металдарды атомдық.абсорбциялық
әдіспен анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22

3. Зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26

3.1 Топырақ құрамындағы ауыр металдар мөлшері ... ... ... ... ... ... ... ... ..26
3.2 Өсімдік құрамындағы ауыр металдар мөлшері ... ... ... ... ... ... ... ... ...27
3.3 Су құрамындағы ауыр металдар мөлшері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32
Қазақстан өзінің белсенді экологиялық саясатын мемлекет ішінде де, сондай-ақ көптеген халықаралық ұйымдарда да жүргізеді. Соңғы жылдары қай салада болмасын экологиялық қажеттілік ескерілетіндіктен, мемлекеттің экологиялық саясатының стратегиялық мақсаты - қоршаған ортаның талаптарына сай тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуға қол жеткізу.
Қазіргі кезде ауыр металдардың топырақ пен өсімдіктерде жиналуы, өсімдік организміне түсу жолы мен фитотоксикалық әсері және оларға өсімдіктердің төзімділігінің механизмі туралы, сонымен қатар адам организмінде ауыр металдардың жиналуы, оның әсерінен туындайтын аурулар, үздіксіз әсер етуші химиялық заттардың аз мөлшерінің өсімдіктердің, жануарлардың және адам организміне улы әсері, соның нәтижесінде мутациялардың пайда болатыны туралы зерттеулер белгілі [ 1,2,3]
Осыған орай, жұмыста Алматы облысындағы Қарасай ауданының қоршаған ортасының экологиялық жағдайы зерттелді.
Жұмыстың өзектілігі: Қазіргі кезде қоршаған ортаның экологиялық жағдайлары күннен-күнге нашарлауда. Сондықтанда бұл саладағы зерттеулердің өзектілігі жоғары. Бітіру жұмысында Алматы облысы Қарасай ауданының қоршаған ортасының экологиялық жағдайы қаралған.
Жұмыстың мақсаты: Алматы облысы Қарасай ауданының экологиялық жағдайына жалпы сипаттама беріп, соның ішінде табиғи компоненттердің құрамдарын: су қорларын, топырақтағы және осы жерде өсетін дермене жусан өсімдігінің құрамындағы ауыр металдар мөлшерін қарастыру болып табылады.
Жұмыстың міндеті: Алынған үлгілердің құрамындағы ауыр металдардың концентрациясын анықтау. Қарасай ауданының қоршаған ортасының компоненттері құрамындағы ауыр металдарды, анықтау әдістерін игеріп, талдау жасап, алынған нәтижелерді талқылау.
1. Добровольский В.В.. Основы биогеохимиии. Москва:Академия,2003.-400с
2. Национальный атлас. Окружающая среда и экология. Алматы: 2006, 154б
3.Искаков А.А., Медеу А.Р.Казахстан. Природа, экономика, экология. Алматы: 2007. -216с.
4. Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы. Алматы: 2002. Том 4. Бет-502-503.
5. Қазақстан Республикасының статистика агенттігі. Регионы Казахстана 2005.
6. Жанпейісова Г. Өз өлкеңді білмесен, өзгені біліп не пайда? Қазақстан географиясы және экологиясы. 2004. №6.Бет-12-13.
7. Тазабеков Т.Т., Тазабекова Е. Топырақтану түсіндірме сөздігі. Алматы: Рауан, 1993. -456б.
8. Асқарова Ұ. Б.Экология жəне қоршаған ортаны қорғау. Жоғары оқу орындарының студенттерiне арналған оқу құралы. Алматы: 2004.
9. Маршал В.Основные опасностии химического загрязнения производства. Мир, 1989. -627с.
10. Панин М.С.. Химическая экология. Семипалатинск 2001.
11. Ақбасова А.Ж., Саинова Г.Ә. Экология. Алматы 2003.
12. Биғалиев А.Б., Жамалбеков Е.У., Білдебаева Р.М. Қазақстан топырақтары және оның экологиясы. Алматы: Санат, 1995. бет125-132.
13. Жамалбеков Е.У., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ географиясы мен экологиясы. Қазақ Университеті 2006ж.
14. Ачкасов А.И., Трефилова Н.Я. Особенности химического загрязнения антропогенных почв.
15. Калыгин В.Г. Промышленная экология. Москва: Академия, 2004. -431с.
16. Оспанова Г.С., Бозшатаева Г.Т. Экология. Оқулық. Экономика. Алматы: 2002ж.
17. Арустамов Э.А.,.Левакова И.В, Баркалова Н.В.. Экологические основы природопользования. Учебник Москва: 2008.
18. Национальные Доклады Министерства биоресурсов и охраны окружающей среды РК ”О состоянии природой среды РК” 2000-2008гг.
19. Алексеев Ю.Ф. Тяжелые металлы в почвах и растениях. И:Агропромиздат-1987. -587с.
20. Ягодин Б.А.. Тяжеллые металлы и здоровье человека// Химия в сельском хозяйстве 1995. №4. стр-18-20.
21. Новиков Ю.В.. Экология окружающая среда и человек. Учебное пособие, 2002г.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.............................................................................................................4
* Әдебиеттерге шолу......................................................................................5
+ Қарасай ауданының жалпы сипаттамасы..............................................5
+ ... ... ... ... ... Жер ... және топырақ түзуші тау жыныстары.....................8
o Жер үсті және жер асты сулар......................................................8
+ Қоршаған ортаның ластану түрлері........................................................9
+ ... ... ... ... ортаның ауыр металдармен ластануы................................13
+ Ластағыш заттардың қоршаған ортаға әсері.......................................16
* Зерттеу нысаны мен әдістері...................................................................19
+ Зерттеу нысаны-Қарасай ауданының ... ... ... ... ... ... Топырақ, өсімдік, су үлгілерін алу, дайындау әдісі............................20
+ Ауыр металдарды атомдық-абсорбциялық
әдіспен анықтау.......................................................................................22
* Зерттеу нәтижелері....................................................................................26
+ Топырақ құрамындағы ауыр ... ... ... ... ауыр ... ... Су құрамындағы ауыр металдар мөлшері............................................29
Қорытынды...............................................................................................31
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі...........................................................32
ГЛОССАРИЙ
Экология- организмдердің тіршілік ету ... және ... мен ... ... ету ... арасындағы өз-ара байланыстарды зерттейтін ғылым.
Қоршаған орта- организмдердіқоршап жатқан, оның тіршілік етуіне әсер ететін нәрселер. Тірі ... әсер ... ... - ... ... әлеуметтік-экологиялық факторлар. Табиғи ортамен әлеуметті сферадан құралады.
Экологиялық ... ... ... ... ... ... және ... жүйесі.
Ауыр металдар - үлесті салмағы ... ... ... металдар. Бұлардың құрамында адамның өмір үшін қажеттілері де (мырыш, марганец, мыс), организм үшін улы әсер ерітіндері (кадмий, сынап, қорғасын, т.б) ... ... ... -- ... және өсімдік жамылғысына қауіп төндіретін заттар. Металлургия өндірісінен жыл сайын топырақ пен ... ... ... мың ... мыс, ... ... он ... тонна қорғасын, сынап, никель тозаңдары қонады. Отынға ... тас ... мен ... ауыр ... ... болғандықтан, олар да ластанудың күшті көзі. Биологиялық ластану- қоршаған ортада адам мен мал ... ... ... ... ... болып, көбейуі. . ... ... және ... экожүйеге зиянды әсер ететін химиялық, физикалық, биологиялық агенттердің ... ... ... ... ... радиоактивті заттектердің құрамының қалыпты деңгейінен артуына байланысты физикалық ластану түрі. Радиоактивтік ластанудың негізгі ... ... ... және ... Табиғатты қорғау- биосфералық ресурстарын ... ... ... ... ... жер қойнауын, атмосфераны т.б.). ... ... ... элементтердің қосындыларының және тіршілік заттектерінің организмдерге (адамға, жануарларға, өсімдіктерге т.б.) зиянды әсер ету қабілеті. ... ... ... ... адам ... зиян ... ... топырақтағы, ауадағы, тамақ өнімдеріндегі шекті заттар концентрациясын белгілейтін экологиялық норматив.
Кіріспе
Қазақстан өзінің ... ... ... мемлекет ішінде де, сондай-ақ көптеген халықаралық ұйымдарда да жүргізеді. ... ... қай ... ... ... ... ... мемлекеттің экологиялық саясатының стратегиялық мақсаты - қоршаған ортаның ... сай ... ... ... қол ... кезде ауыр металдардың топырақ пен өсімдіктерде жиналуы, өсімдік организміне түсу жолы мен ... ... және ... өсімдіктердің төзімділігінің механизмі туралы, сонымен қатар адам организмінде ауыр металдардың жиналуы, оның ... ... ... ... әсер ... ... ... аз мөлшерінің өсімдіктердің, жануарлардың және адам организміне улы ... ... ... ... пайда болатыны туралы зерттеулер белгілі [ 1,2,3] ... ... ... ... ... Қарасай ауданының қоршаған ортасының экологиялық жағдайы зерттелді.
Жұмыстың өзектілігі: Қазіргі кезде қоршаған ортаның экологиялық жағдайлары күннен-күнге нашарлауда. Сондықтанда бұл ... ... ... ... ... ... Алматы облысы Қарасай ауданының қоршаған ортасының экологиялық жағдайы қаралған.
Жұмыстың мақсаты: Алматы облысы Қарасай ауданының экологиялық жағдайына жалпы сипаттама ... ... ... ... компоненттердің құрамдарын: су қорларын, топырақтағы және осы жерде ... ... ... өсімдігінің құрамындағы ауыр металдар мөлшерін қарастыру болып табылады.
Жұмыстың міндеті: Алынған үлгілердің құрамындағы ауыр металдардың концентрациясын ... ... ... ... ... ... ... ауыр металдарды, анықтау әдістерін игеріп, талдау жасап, алынған нәтижелерді талқылау.
* Әдебиеттерге ... ... ... ... ... ... ... материгі, Азия бөлігі,Қазақстан Республикасы, Алматы облысының оңтүстік батысында орналасқан. Жетісу өңіріндегі ірі аудандардың бірі. Оңтүстігінде ... ... ... ... ... Іле ауданымен, шығысында Талғар ауданымен шектескен [4]. ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етіп отырған бірден-бір елді мекен. Яғни , бұл ... ... ... ... ... ... ... едәуір ілгері тұрған өңір. Табиғаты әсем Іле Алатауының Қарасай ауданы Оңтүстігін бойлай созылып жатыр. Биік тау ... осы ... ауа ... ... бір әсер етіп ... Іле ... солтүстік беткейіндегі тау қырқасындағы мұздықтардан бастау алған Қаскелен өзені ауданымыздың мөлдір моншағындай қаланың ортасы мен елді ... сән ... ... ағып ... 4000 метр биіктіктен басталатын бұл өзеннің Қаскелен қаласына дейінгі ұзындығы 219км-ге дейін жетеді.
Жалпы жер көлемі 2300 шаршы шақырым ... алып ... ... ауданының орталығы Алматы қаласынан небәрі 27 шақырым қашықтықта орналасқан. Құрамында 32-ге жуық ұлт өкілдері бар 160 ... ... ... ... бар. ... орталығы Қаскелең қаласында 40 мың халқы бар болса, қалған 120 мыңы ауылдық жерлерде тұрады.
Қарасай ауданының ... ... 68 елді ... бар, ... ... ... ... бір шаршы км-ге 66,3 адамнан келуі, халықтың тығыз қоныстанғандығын көрсетеді. Ауданның географиялық ... ... ... ... ... ... сай ... тұрғандай. Себебі, миллионнан аса халқы бар Алматы қаласының жақындығы және жолаушы тасымалдайтын өте ... ... ... ... ... ... жүк ... тұйықтары бар. Шамалған станциясынан темір жол түйіні өтеді. Осындай тығыз жолдың торабы ел ... ... әсер ... сөзсіз.
Дамуымыздың бағыт бағдарын Қарасай ауданының келбетіне қарап және күн санап көркейіп келе ... ... ... өмірінен де айқын көруге болады. Нарық заңдылығына сай шағын кәсіпкерлік көбейіп, шаруа қожалықтары жыл санап өсе ... Ірі ... ... мен ... да ... ... ... Ауданда 1534 шаруашылық субъектісі болса, оның 1414-і шағын кәсіпорын, 110-ы орта ... ... ... Оның ... ауылшаруашылығымен айналысатын 160 шағын және орта кәсіпорын жұмыс істейді. Құрылыс жұмыстарымен 160 кәсіпорын айналысады. Көлікпен қамту саласында 79 ... ... және ... ... ... еңбек ететін 462шағын кәсіпорын бар. Бұдан басқа да жекеменшік кәсіпкерлікпен айналысатын 503 ... ... ... ... ... ... ауданының орналасу картасы.
1.2 Қарасай ауданының табиғи экологиялық жағдайлары
Қарасай ауданының ауа температурасының өзгергіштігі мына ... ... ... ... ... ... ... Қарасай ауданының қоңыржай белдеуде жатуы. Жергілікті жер Еуразия материгінің ... ... ... ... ... ... мыңдаған шақырым қашықтықта жатыр және оңтүстік-шығыста Іле Алатауының бөктерінде орналасқан.
Қарасай ауданы қоңыржай белдеуде жатқандықтан, жылдың төрт ... өз ... ... ... Ауданның қысы жұмсақ , қар негізінен желтоқсаннан наурызға дейін созылады. Күз қыркүйектен желтоқсанға дейін. Күз қысқа және құбылмалы. Ауа райы ... ашық ... тек ... айының соңына қарай күн бұлттанып, күзгі суық желдер соғып, қар жауады. Жауын-шашын көктемде көбірек түседі. Мамыр айынан ... күн ... ... ауа райы ... Аудан теңіз деңгейінен биіктігі 800м., таулы белдеуде 5000м көтеріледі (Абай шыңы 4080м, ... ... шыңы 3628м) [6]. ... күн ... түсу ... Қаскелеңде 289сағат, ашық күндер саны 150 күн, бұлыңғыр күндер саны жылына 150-160 шамасында . ... ... ... ... 1 ... метр ... температура - 6, - 8 0C, шілденің орташа температурасы 22,3 0 С. Қыста ауаның ... ... - 30 0С. Ол ... ... ... үстінде қалыптасқан арктикалық суық ауаның еш кедергісіз өтуіне байланысты. Соның ... ... ... кейде жазда да, сонымен бірге ерте күзде де суық ауа райы ... ... ... ... ... ... ауа температурасының жылдық және тәуліктік амплитудасы өзгеріп отырады. Қарасай ауданында күз және көктем айларында ... ... мол ... Ал, жаз айларында жауын-шашын азырақ түседі. Жазда ... ... жиі ... ... ... сирек түседі. Қарасай Ауданын да атмосфералық жауын- шашынның ... ... ... әр ... ... ... максимум екі рет көктем мен жазғы уақытта және күздің екінші ... ... ... ... ... мен ... ... көпшілігі жаңбыр түрінде жауады. Тіпті жаңбыр қыс кезінде де жауады. Мұндай жаңбыр оңтүстіктен солтүстікке қарай ығысып шыққын оңтүстік жылы ауа ... ... ... жазғы уақыттарында күшті нөсерлер жиі болып тұрады.
Қарасай ауданында қар жамылғысы қарашаның аяқ кезінде түсіп, наурыздың бірінші жартысында ... яғни ол ... ... бір ай ... ... бір ... ай бұрын еріп кетеді. Қар жататын кезеңнің ұзақтығы мұнда 40 ... 80 ... ... ... ... ... қар ... солтүстікке қарағанда жұқа болады. Оның он күндік орташа қалыңдығы 10-20см ... ... биік ... ... ... жауын-шашын мөлшері көбірек. Биік таулы аймақтарда атмосфералық ... ... ... ... жер беті ... ... жылдық жауын - шашынның орташа мөлшері де шұғыл көбейе түсетіндігінде. Бұл жағдай ... ... ... ... ... - шашын мөлшері 628 мм-ге тең екендігінен дәлелденеді. Жылдық жауын - шашын мөлшерінің булануға қатынасын ... ... деп ... ... коэфициенті 1-ден кем болса, онда ылғалдылық жеткіліксіз болады. Мысалы ... ... ол 238 ... мм - 0,19-қа тең болады. Демек ылғалдылық өте жеткіліксіз, ал Қаскелеңде ол 628 ... - 0,7-ге тең, яғни ... ... ылғалды, бірақта олда жеткілксіз. Қарасай ауданында жауын - ... ... ... егін ... ... ... етеді.
Ауа температурасының жылдық өзгерісі. Жылдың барлық айларында ауа температурасын бақылау материалдарын өңдеу Солтүстік жарты шардағы барлық ... ... ... ... ең ... ... ... температура шілде де, ең төмен орташа температура ... ... ... жағдайдың күн көкжиектен өте биікте болғанда және ... өте ұзақ ... ... немесе күн көкжиек үстіне өте төмен тұрғанда және күндер өте қысқа болатын желтоқсан айларында байқалатыны неліктен? Мәселе мынада: шілдеде жақсы ... ... жер ... күн ... ... аз ... да, ... көп келеді. Сондықтан одан ауада қызады. Қаңтарда жер бетіне келетін күн ... ... ... ол өлі де суық ... да да, ауа одан әрі ... ... Жыл ... ең жылы ай мен ең суық айдың орташа температурасы арасындағы айырмашылық ауа температурасы ауытқуын жылдық амплитудасы деп ... ... Жер ... және топырақ түзуші тау жыныстары
Ауданның жер бедері геоморфологиялық бірлік бойынша-таулы, жоталы және жазықтық болып бөлінеді. Іле-Алатауының төменгі ... ... ... ... ... ... ... орай орталық бөлікке қарағанда, Батыс бөлігінің топырақ климаттық құрылымы құрғақ болып келеді. Негізгі шатқалдың солтүстікке қарай ... ... ... деп ... 1200-1800 биіктегі тау орналасқан. Аймақтың жоталы территориясында геологиялық ... көне ... ... ... ... бөліктерінің жоталары эрозиялы болып келеді. Оңтүстік және шығыс жоталарының беткейлері тік және олардың биіктігі 2-4 м-ден жоғары. Жер бедерінің ... түрі ауыл ... ... ... ... олар тек ... жарамды. Жоталардың төбелері кең жерлері астық тұқымдас ... ... ... ... ... ... және гидрогеологиялық шарттарға байланысты ылғалдылықтың жоғаылауы жер асты сулардың жерге жақын орналасуынан негізгі жартылай гидроморфты және ... ... ... ... ... ... ... Негізінен бұл жерде солтүстік құба, кей жерлерде тұзды ... ... ... ... ... ірі ... тасты, сортаң және кейбір жыныстарды топырақты құрайды.
Ауданның солтүстігінде ірі қиыршық ... және ... ... ... 1,5-5 м-ге ... Олардың механикалық құрамы жеңіл ашық құба топырақ құраушы жыныс болып саналады. Ашық құба ... ... ... ... ... ... ... Жер үсті және жер асты сулар
Аудан территориясында ... жүйе ... емес ... ... ... ... жерлерде жақсы дамыған. Себебі, ол жерде көптеген өзендер, бұлақтар бар. Олардың ішінде ... : ... ... ... ... Бұл ... бұлақ көздерінен шыққан және одан ... олар ... ... ... ... ... ... суы толы болса, жазық жерлерге түскеннен кейін олар таязданып, кішірейеді. Бұл су тұщы ... оны ... және ... ... ... бұлақтар көп. Ауданның жер асты суларының тереңдігі әр түрлі және олардың минерализациясы ауысымды.
Қопы ... ... жер асты ... ... ... 4м-ге ... ... Бұл жерде су қатты минерализацияланған, осының нәтижесінде батпақты, шалғынды және шалғынды құба топырақтар қалыптасқан. Тұздың құрамы 4,8-6,5 г/л ... [12. 13]. ... асты ... ... болғандықтан топырақ құрау процесіне ешқандай әсері болмайды.Тұздану химизмі әрқилы болып келеді. Осындай жерлердің топырақтары әр түрлі ... ... және сор ... сортаңдар кездеседі.
Сары-Бұлақ жер бөліктерінде бірнеше бұлақтар бар. Оларды мал ... ... ... ... ... ластану түрлері
Қоршаған ортаның ластануы дегенде біз оған тән емес заттардың енуі немесе бар заттардың концентрациясының (химиялық, биологиялық, физикалық) артуының ... ... ... ... ... ... заттарға тек улы заттар ғана емес, зиянды емес немесе аз ғана ... ... ... ... болуы да жатады.
Ластану әр түрлі белгілер бойынша жіктеледі:
-шығу тегі бойынша:табиғи және ... болу ... ... өндірістік, ауыл шаруашылық,транспорттық және т.б.
б) нүктелік (өнеркәсіп орнының ... ... ... ... шашыраған(егістік танабы, бүкіл экожүйе), трансгрессивті(басқа аймақтар мен мемлекеттерден енетін);
-әсер ететін аумағына байланысты: ғаламдық, аймақтық, жергілікті;
-қоршаған ортаның элементтері бойынша: атмосфера, ... және оның ... ... ... ... ... су, жер асты сулары, өзен сулары және т.б.);
-әсер ететін жеріне байланысты: (қала ортасы, ауыл шаруашылық ортасы,өнеркәсіп орындарының ішінде және ... ету ... ... ... заттар мен элементтер);
физикалық (радиоактивті, радиациялық жылулық, электромагниттік);
физико-химиялық (аэрозольдер);
биологиялық ... және ... ... ... өте тұрақты-жүз және мың жыл тұратын (азот, оттегі, аргон және мың жыл тұратынбасқа инертті газдар), ... 5 және 25 жыл ... ... ... ... ... (су буы, көміртегі тотығы,күкіртті газ,күкірт сутек, азоттың қос тотығы, озон ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді:
1.Химиялық ластану (көміртек және күкірт оксидтері,көмірсулар, ақаба сулар, пестициттер, гербицидтер, фторлы қосылыстар, ауыр ... ... ... ... ... ... толқындар, жылу, шу және тербелістер).
3.Биологиялық ластану (ауру қоздырғыш бактериялар мен ... ... ... ... ... ... ... ландшафтарының өзгеруі т.б.).
Өнеркәсіптен бөлінетін әртүрлі химиялық заттар ауаға, суға және ... ... ... бір айналымынан екіншісіне өтіп, зат алмасу нәтижесінде адам организіміне түседі. Бүкіл жер шарында химиялық ластаушы ... ... жері жоқ деп ... болады. Табиғи ортаны ластаушы химиялық заттар әр түрлі болып келеді, олар қасиетіне, шоғырлануына және адам организіміне әсер етуіне байланысты ... ... ... ... ... улану адамның басын айналдырып, тамағын жыбырлатып, жөтел тудырады. Адам организміне химиялық улы заттардың көп мөлшерде түсуі кейде өлім ... ... ... Мұндай улы заттарға ірі өнеркәсіпті қалалардың үстіне желсіз ... ... ... де ... ... ... ... ластайтын улы заттардың 150-ден астам түрі белгілі. Бұл ... ... күн ... ... ... ... жаңа қосындылар түзеді. Өнеркәсібі дамыған елдерде ауаны ластаушы улы заттардың бірі-күкірт диоксиді кокс- химия зауыттары мен тау-кен өңдеу және ... ... ... ... Олар ... ылғалдың әсерінен күкірт қышқылына айналады. Құрамында күкірт қышқылы бар тұман немесе ылғалды ауа адамның, ... ... ... ... ... ... әсер ... және олар өсімдіктерге де көп зиян келтіреді. Ауадағы ... ... адам ... улап қана қоймай, жүйке ауруларын туғызады.Сонымен бірге қазіргі кезде қорғасынның металлургия зауыттарының маңайындағы топырақты, жан-жануарларды, өсімдікті және адам ... ... ... тыс ... отыр.
[9, 10].
Радияциялық ластанудың басқа ластанудан көп айырмашылығы бар. ... ... ... ... ... сәуле шығару мен зарядталған бөлшектерді бөлетін радиоактивті нуклидтер құрайды. Осы ... мен ... ... адам ... ... ... құрылымын бұзып, соның салдарынан түрлі аурулар пайда болады. Радияциялық ластанудың негізгі ... ... және ... сияқты радиоактивті сәулелер. Иондалған сәулелер адам мен жануарлар ... ... ... және ... ... ... яғни сәулелік аурулардың тууына апарып соғады. Сәулелік аурулардың пайда болуы қабылдаған ... ... ... ... 50 ... мөлшеріндегі сәуле әсер ете бермеиді. Ал 100 рентген сәуле қабылдаған адамнан ... ... ... ... ... ... ортада химиялық және радияциялық ластанудан басқа әр түрлі ауру туғызатын ластанудың биологиялық түрі ... ... ... микроорганизмдер ауада, суда, топырақта, жануарлар мен адамның организмінде кездеседі. Жер бетіндегі шамамен 1,5 млн ... 50 ... ... ... ... етеді, соның ішінде 500-дей түрі адам организмінің паразиттері болып саналады. Адам паразиттерінің көбісі - ауру қоздыратын жәндіктер. Тіршілік етуіне қарай ... ... және ... ... ... Уақытша паразиттер организм денесінде қорек болғанда ғана пайда боады. ... ... ... ... ... Ал тұрақты паразиттер үшін организмдердің қоректену обьектісі ғана емес, олардың өсіп көбейетін тұрақты ортасы болып саналады [16].
1.4 Қалалардың ... ... ... тән ерекшеліктердің бірі урбанизацияның- қалалық өмір салтының белсенді таралуы мен ундустриализациямен байланысты қоғам өмірінде қала рөлі ... ... ... ... ... ... ... табылады. Бүгінгі күні қалалар жер бетінің тек бір пайызын ғана құрайды, алайда мұнда әлем ... ... мен ... ... ... ... ... белсенді өнімді топырақ қабатының бұзылуы жаңа экологиялық жағдайларда спецификалық топырақ және топыраққа ұқсас денелердің пайда болуына әкеледі. Бұл ... адам ... мен ... әсер ететін барлық табиғат жүйесінің күрделі бұзылуына әкеледі. Адам өмір сүру ортасының сапасының нашарлауы өмір сүру ... ... ... өмір ... ... ... аурулардың деңгейін өсіреді және жаңа аурулар туғызады, өмір сүру ұзақтығын төмендетеді. Бұл тенденциялар әсіресе меге және ... ... ... ... ірі ... өндірістер, үлкен жануарлар орталықтары жер шарының биосфералық белсенді көлемін төмендетіп қана қоймайды. Олар қоршаған ортаға түсетін үлкен көлемдегі индустриальдық және ... ... ... ... қайта қалпына келмейтін табиғи ресурстары ретінде жердің рөлі қайталанбас және үнемі өсіп отырады. Сондықтан да қала ... ... ... өте ... ... жерді сатылатын өнім ретінде қарау көзқарасы өсіп келеді. Жер қала ортасының маңызды элементі, ал оның ... ... ... ортаның тұрақты жүйелеуін қамтамасыз ететін топырақ болып табылады. Орта қалыптастырушысы, орта қорғаушы және орта ... ... ... ... ... ... қабатына және белгілі бір сападағы өсімдік қабаты бар ашық ... ие ... ... ... сондай-ақ үлкен қалалық агломерацияларды топырақты қорғауды қамтамасыз етуде маңызды шаралар ... ... ... басқару деңгейінде жерді негативті процесстер әсерінен және жерді қолдану мен қорғауды мемлекеттік бақылауға алу алғашқы орында тұр. Жерді ... ... ... жер ... ... ... ... ашылады. Экологиялық бұзылулар корсеткіштерін қала жерлерінің қоқыстануы, ластануы, өнімді жер қабатының бұзылуы, жоғалуы жатады. Жердің ... - жер ... ... ... ... ... мен ... қалдықтары, құрылыс қалдықтары тиіс емес жерлерде жиналуы. Қоқыстану терри тория бөлігін тұрмыстық қолданудан физикалық шектейді, нәтижесінде зиянды ... ... ... ... ... ... көзі болып табылады. Топырақтың қоқыстанған бөлігі өз өнімділігін жоғалтады, ал ластанбаған бөлігінің беткі қабатының биоөнімділігі төмендейді. Қоқыстану процессінің ... ... ... ... ... яғни өзінен-өзіндік түрде тұрған тұрмыстық және өндірістік қалдықтар әсерінен 0,5га және 1метр жоғары техногендік ... ... ... ... (химиялық)-антропогендік іс-әрекет әсерінен топырақтың химиялық құрамының өзгеруі , оның ... ... ... ... ... ... ... тұрақты индикаторы болды, ал ластанудың өзі топырақ қалыптасуға әсер ететін урбогенездің негізгі белгілерінің бірі болып ... Бұл ... қала ... үшін өте ... Елді мекендерде қатты қалдықтардың жиналуы қазіргі цивилизацияның ... ... ... Олар ... ... немесе өндірістік қалалық және ауылдық қалдықтар,қоқсықтары болуы мумкін. Соңғы жылдары ... ... ... ... ... ие ... , өнімділігі бар жерлердің көп бөлігін бұзады. Жер бетінде өмір сүретін әрбір адам күн сайын орташа ... 2-4 кг ... мен ... , ал жер ... өмір сүретін барлық адам дар күніне 8-19млн. тонна немесе жылына 3-6 млрд. тонна қалдықтар мен ... ... ... ... ... жер ... алып ... Ол жерлер қолдануға толықтай жарамсыз болып қалады және ... ... ... адам өміріне үлкен қауіп төндіреді. Бұндай ластану көлемінде ... ... ... және ... қайта келу мүмкіндігі болмайды. Жүздеген жылдар бойы бұл жер бөліктері жер байлықтарын алу нәтижесінде нағыз жасанды ... ... ... ... ... ... ... қалдықтар мен қоқсықтардың қалыптасуы, дұрыс тазаламау нәтижесінде топырақтың ластануының негізгі көзі болып табылады. Олардың ... ... ... ... немесе бұндай жерлерді шарушылықта қолдануға жарамсыз етеді.
Қазіргі заманда қалалар конглемерациясы құбылысы ... ... ... ... ... ... ... әкеледі, жерлер жойылады, өзгереді, бос қалған жерлерде жаңа топырақ пайда болады, қалдықтар жиналады. Қалада топырақ ... ... ... ... шаң, ... ... еріген атмосфералық зиянды газдар,инфильтрациялық сулар топырақты төменгі бөлігіне дейін ластандырады. Ластанған өзендер суғарылатын ,өнім ... ... ... ... ... қатты заттар қалдықтары тасталады. Темекі қалдығы немесе трамвай билетінен бастап көліктен аққан май, мұның бәрі топырақты ... Қала ... ... ... ... ... тұру тығыздығына байланысты. Қала зоналарында топырақты қалдықтан тазалау алдыңғы орында тұр, өйткені топырақ қоршаған ортаның табиғи ... ... ... ... орталықтарында және қаларда ауаның ластануын бағалауда үлкен жұмысты гидрометеорология және ... ... ... басқармасы жүргізеді. Алматы қаласының әкімщілік және мәдени орталығында ауа ластануының негізгі көзі ауыр көлік жасау ... ... емес ... ... жылу ... ... ... завод болып табылады. Қалада 286 жылу беру жүйесі бар. Олар көбіне сұйық , аралас, газ және ... ... [12, ... ... деңгейін қалада жүк тасушы, жеңіл автокөліктер, мотоциклдер жоғарылатады. Автокөліктен 150мың тоннадан жоғары көмір оксиді,20 мың ... ... ... және 12мың ... ... екі ... ... Өндірістер, құрылыстар, қала шаруашылығы, тұрмыстық қалдықтары, елді мекендер мен ... ... ... ... қабаттарын шектейді. Олар ондаған,жүздеген, мыңдаған километрге дейін топырақ-экологиялық жүйесінің биогеохимиясы мен биологиясын бұзады. ... ... ... индустриалдық орталықта белгілі бір шаралар қолданбаса адам үшін қауіпті ірі биогеохимиялық аномалиялар туғызуы ... ... ... ауыр металдармен ластануы
Қоршаған ортаның ластануы, оның ішінде ауыр металлдармен ластануы деңгейі кейінгі он ... ... ... ... процесстердің және бөлінетін газдардың тазалау құралдарының толық жетілмеуі әсерінен атмосфера, топырақ және өсімдік ... ... ... ... ... ортаға тастауда мырыш-кадмий ерітузаводтары 60%-ды , қола-никель заводтары 23%-ды құрайды, жанармай мен қалдықтарды жағудан10% және 3% ... ... ... ... ... ... ... және түрлі түсті металл өндірісінің(22%) нәтижесінде болады; темір, болат, ... ... ... ... ... ... 11% ... Қоршаған ортаны мырышпен мырыш-кадмий еріту заводтарының қалдықтары ластайды (60%). Болат, темір және ... ... ... ортаға жалпы мырыштың бөлінуі 13%-тің, қалдықтар жағу нәтижесінде 17%, ағаш жағудан 6% құрайды. Қоламен ластанудың негізі ... ... ... ... (50%), жанармайды жағу (22%), ағаш жағу(11%). Қазіргі кезде жердің және топырақтың жағдайынбағалау мен өзгерту процесстерін бақылау жаңа мағынаға ие ... ... ... ... бұрын мағыналы болмаған елді мекендердің топырағын зерттеу қойылып отыр. Бүгінгі ... ... ... ... ... ... қарай бағыттайды. 2000жылы урбанизацияланған жерлер көлемі 100 млн. га, ал ... жер ... 50% ... ... өмір сүреді деп болжамдалған болатын [19,20,21].
Белсенді биосфера бөліктерінің, яғни, өсімдігі және топырағы бар, ... ... ... көмірқыщқылы мен биогенді азотты байланыстыратын территориялар қалалармен. ауылдармен, өндірістермен ... ... және ... салу ... ... биосфераға қайта қалпына келмейтіндей зиян келтіреді, көлемін, мөлшерін,функцияларын қысқартады. Әртүрлі себептерге байланысты жер бетінде жылына ... жер ... ... ... ... 8 млн. га қалалалар мен өндірістер әсерінен, 3 ... ... ... ... ... токсиндер әсерінен 2 млн. га жер жойылады.
Қала салу іс-әрекеті кезінде қаладағы топыраққа ... ... және ... мен ... ... шектеліп қалады. Бірақта қазіргі көз-қарастыр бойынша топырақ және топырақ қабаттарының рөлі адам ... ... ... ұстап тұруда өте жоғары. Топырақта заттардың биогеохимиялық айналымы, су трансформациясы болады, өсімдіктердің қоректенуін қамтамасыз етеді. Қалалар салу нәтижесінде "тірі" ... жер ... ... ... ... ... ... өседі. Осыған байланысты қала ландшафтарының санитарлы-гигиеналық, экологиялық және биосфералық функциялары нашарлайды.
Қалдықтар мен қоқыстар әр-түрлі технологиялық процесстердің өнімінен, шикі ... ... ... ... ... ... әр-түрлі құрамды металлдармен, металлоидтармен, химиялық заттармен, химиялық шлактармен, ... ... ... мен керамиктермен, оларға сонымен қатар құрылыстар мен елді мекендерді жөндеуден қалған қалдықтары мен қоқыстары ... [23]. ... ... ... ... қосындысы шан түрінде топырақпен өсімдікке ластану көзінен10-40 км ... ... ... ... ... ... ... жоғалған сайын қорғасын көбейетіні көрінген. Қайнар көзінен улкен ара ... ... ... ... шаң ... 10 км ... ... оданда майда бөлшектерге қарағанда қорғасын мөлшері көбірек болады. Шаңды аэрозольдар топырак-өсімдік жүйесіне көліктен бөлінетін газдардағы қорғасын мөлшері ... ... ... ... ... қарағанда аз болады. Шаңдық аэрозольдар-топырақ өсімдік жүйесінде қорғасын құрамын үш жылдық ... ... ... және ... ... (бидай,картоп) қорғасын мөлшері көптеген аудандарда жоғарылаған. Топырақта 2,0 ден 5,4 есеге дейін, өсімдіктерде ... 2,8 ... ... ... пен ... 4-7 есеге дейін көбейген. Аномальдық және фондық бөліктерде қорғасынның мөлшері жасыл пиязда ғана аз болған. Жолға жақын жерлерде өсірілген шаруашылық ... ... ... 5-10 есе ... ... ... белсенді зоналарда орналасқан биологиялық айналым мен металлдар байланысын зерттеген ғалымдар келесідей қортындыға келген, ... ... ... ... 6,72% мырыш, 0,11%қорғасын, 0,01% кадмий топырақта ауыр металлды аномальді аймақ пайда болуына әкеледі. Ауыр металлдардың таралу ареалы 5км ... ... ... ... ... ... деңгейі мүмкін болатын концентрация деңгейінен асып кетеді, ал ауыр ... ... ... фоны ... ... көзінен 5-6 км қашықтыққа тарайды [24].
Цемент заводтарының топыраққа әсерін зерттегенде ластану қайнар ... 1км ... ... өте ... ластану болатыны анықталған. Металдар концентрациясы 6км дейін ақырындап азаяды. Цемент ... жер ... ... және ... ... ... сіңуі, топырақтың күрделі құрғауына әкеледі. Топырақ ерітіндісіндегі бос иондар түріндегі және топырақтық қатты фазасындағы ... ... ... ... ауыр ... ... сіңіріп алады. Металдарды сіңіру деңгейі өсімдік түріне, топырақтың көлеміне , ... ... ... мен ... ... ... ... дүниесін лабораторияда және далалық жағдайда ауыр метллдар қосылысының миграциясын зерттеуде ауылшаруашылықта пайдаланатын топырақта қола, ... ... ... ... ... ... топырақтан өсімдікке өтуінің оптимальді диопозоны белгілі. Ұзақ ... ... ... аз ... ... топырақта едәуір жиналуына әсер етеді. Ландшафтқа түсетін металдар түрлері біріншіден сол ... ... ... ... ... ... ... автокөліктер жақсы дамыған және көлік жолдарының жүйесі тығыз болған жағдайда қоршаған ортада қорғасын мөлшері ұлғаяды. Қорғасын кең ... ... ... ... ... формада,сондай-ақ органикалық комплекс түрінде болады. Оның адсорбциялануы топырақтың түрлерімен байланысты. Су режимінің шайылатын типі жағдайында (ылғалды климат ландшафтарында) ... ... ... ... ... ол ... ... қолаға қарағанда аздау жылжиды. Жоғарыда көрсетілгендей қорғасынның және ... ... ... көп жерлерде, индустриалдық орталықтарда көп байқалады. Ауылдық жерлердің топырағында қалалық жерлермен салыстырғанда қорғасын 10-20 есе аз ... Жол ... ... пен ... қорғасын мен мырыштың көлемі 15-20метр қашықтықта фондық мөлшермен ... тез ... Бұл жол ... ... алынатын ауылшаруашылық өнімінің сапасына әсер етеді. Қорғасынның дозасы құрғақ жемнің салмағының 100мг/кг ... ... үшін ... болып саналады. Әсіресе детонацияны басу үшін бензинге ... ... улы ... ... табылады. 1 литр жанармай жанғанда ауаға 200-400мг ... ... Бір ... бір ... 1кг-дай қорғасын бөледі. Сары топырақ және ... ... ... ... ... ... тұра алады, сондықтан да топырақта тәжірибелік жүйемен салыстырғанда оны ... ... ... ... топырақта еруіне құрамында сары топырақты минералдың, су оксидтері және рН жоғары болуы ... ... ... ... Мырыш кейбір қабаттық силикаттардың кристалдық құрамына кіруі мүмкін және аз қозғалмалы ... ... ... кадмийдің түсуі ауылшарушылығында фосфатты кең қолдануымен байланысты. Ландшафта кадмий аз кездесетін екі валентті элемент болып табылады. Кадмийге ыстық жер асты ... ... және ... да ... ... мен ... тән. ... мырышпен бірге жиі кездеседі, көптеген негізгі, жүйелі қосындылар түзеді. Қоршаған ... қола мен ... ... ... шаруашылықтар жанында жоғары болады. Өйткені бұл элемент жүзімдегі аурулар мен күресу үшін қолданылады. Мырыш ... ... ... ... ие. Тек ... концентрацияда ғана улы әсерін тигізеді. Ол жүйке жүйесіне, асқазанға зиянды әсер ... ... адам ... ... ... қою ... ... ұшыратады. Әдебиеттер бойынша мырыш топырақта қорғасын улылығын күшейту қабілетіне әсер етуші [20, 22]. ... ең көп ... және де улы ... ... Жер ... көп мөлшерде кездеседі. Қорғасын пластикалық жұмсақ және көкшіл рең беретін сұр ... ... [26]. ... қорғасын өндіру жылына өндірілген және ұсақ дипрестелген күйінде 4,5-10 ... ... ... Антропогендік фактор әсерінен ... ... түсу ... ... әсерінен асып түседі. Атмосфераға түсу көздерінің бірі ол ... ... ... яғни ... ... болады. Басқа да қоршаған ортаға түсу көздері, олар: метал ... ... ... тас ... жағу, тәулігіне 500 тонна көмір жағатын тек бір жылу ... ... (ЖЭС) ... 21 ... ... қалдықтарын бөледі. Қорғасынмен кең ауқымды ластану салдарынан , оның ... , ... және тірі ... ... өсе ... ... ... негізгі нысаналары қан түзу, жүйке, ас қорыту жүйелері және ... ... ... ... ... ... ... витаминдер және гормондар синтезі мен ... әсер ... Мыс жылу және ... ... ... ... Мыс ... дем алу жолдары сілекей бездерін ... ... ... ... ... ... үшін зиянды. Мыстың топырақтан ... өту ... ... бірақ топырақта мыстың мөлшері тым жоғары болса, онда ... ... ... сабағына, жапырақтарына дейін таралады. Мыстың ... ... ... ... өсуі мен ... ... айтарлықтай қысым түсіреді тіпті өсімдіктің өлуіне дейін ... ... ... ... мен ... жинақталуын төмендете алатын қасиеті бар, ал ... пен ... ... ұлпаларында үдемелі түрде ... ... ... [25, 26].
1.6 ... ... қоршаған ортаға әсері мен зияны
Тұрмыстық қатты қалдықтардың қоршаған ортаға тигізетін әсері аса маңызды мәселелердің бірі ... ... Тек ... ... ғана емес әлем халықтарын алаңдатады. Барлық елдерде тұрмыстық қаттты қалдықтарды ... ... ... қайта өңдеуге үлкен мән беріледі және көптеген қаржы бөлініп, қалдықтарды дұрыс пайдалану және ... ... ... ... ... ... ... игеру қатаң ереже бойынша жүргізіледі және оның бұзу қатаң жазаланады және халық қалдықтың пайдаға ... өз ... үшін ... ... ... ... ... ортаны ластамаудың жолдарын іздестіреді және оған әрбір азамат жауапкершілікпен қарайды. Дамыған мемлекеттердің барлығында ... ... ... ... ... ... ... жинаудың үш түрі көптеген елдерде кең ... ... шыны , ... ... ... ... ... қалдықтарды қайта өңдеу оңай және пайдалы.
Қалдықты басқару мәселесін әр мемлекет өзі шешуі керек. Америка мен ... ... ... ... шарасы бойынша-қалдықты азайту энергияны , материалды және еңбекті үнемдеуге алып ... ... ... ... мемлекет тарапынан қамқорлықпен бақылауды қажет етеді. Шет елдерде радиоактивті сәуле шығарушы көздерді, сынап пен мышьяктың ... яғни ... ... ... оқшаулау және залалсыздандыру халықаралық тәжірибеге сай ... ... ... ... [ ... ... ауыр металлдар өсімдіктерге және жалпы экожүйеге белсенді әсер ... ... ... ... ... ... кедейлену нәтижесінде сезімтал ... ... кету ... ... ... ... ... табиғи фитоценоздың орнына қазіргі замандық 2-3 түрмен ғана шектелетін ... ... ал ... ... ... ... ауыр ... ластануы өсімдік экожүйесіне кері әсерін тигізіп қана қоймай, сонымен қатар ... ... ... әсер ... ... ауыр ... көп ... жағдайда өсімдіктердің шыдамды функцияларын атқаратын дублерлары басуы мүмкін. Микроорганизмдерге жоғары түрлік және функционалды ... тән, олар ... ... ... ... ... жер ... негізгі генофондын құрайды. кола-никель комбинатының ... ... ... ... көп жылдық зертттеу микроэукариотттар (саңырауқұлақтар, балдырлар) прокариоттарға ... ... ... ... ауыр ... әсеріне төзімді екенін көрсетті. Топырақтың ауыр металдармен ластануы топырақтың ... ... ... Осы ... ... мицелия қарқынды дамуы және сапрофиттті ... ... ... байқалады. Түрлі топырақта ауыр металдар органикалық азоттың минералдану процесіне және ... ... ... әрекет етеді. Ауыр металдардың топырақтың микроорганизмдеріне және микрофаунасына кері ... оның ... ... ... ... түскенде топырақтағы көректік затттардың арақатынасына өзгереді. Ластанған топырақта өнімділіктің айтарлықтай төмендеуі көрінеді. Топырақта металдардың ... ... ... де көбеюіне әсерін тигізеді. Біз білетіндей, кадмий топыраққа түсу арқылы өсімдіктен жинала алады. ... ... ... және ... өнімдерінде жиналуы қауіпті болып келеді. Табиғи биоценозда кадмий аз болады. Топырақта кадмийдің өте жоғары болуы оның ... ... және ... ... әсіресе тамыр бөлігінде максималды жиналауына мүмкіндік туғызады [10, 28 ].
Топыратың беткі қабатында қорғасыннның жиналуы ... ... ... ие ... ... ... қорғасын топырақтың биологиялық белсенділігіне күшті әсер етеді. Топырақтағы ... ... ... ... ... ... ... шектеліп, нәтижесінде толық шірімеген органикалық заттардың көбеюіне әкеледі. Әсіресе қалыпты жағдайда тез шірімейтін, мысалы, целлюлоза. ... ... ... көп болуы әсерінен топырақ микробоценозының негізгі тіршілік иелерінің саны азаяды. Органикалық ... бай ... ... 0.1 және 0.5% ... қосу ... колониясының өсуін 50және 70% азаюына алып келді. ... ... ... топырақта қорғасынның бар мөлшеріне пропорционалды, топырақ микрофлорасы жоғары жылдамдықпен қорғасын жинай алады. ... ... жер ... кейбір кезде топырақ субстраттарынан алынатын қорғасынды жинайды. Бұл ... ... ... ... екінші рет қорғасынның жиналуына негізгі рөль атқарады. Соңғы ... ... ... ... өсіп ... және ол микробиологиялық процесттерді тежеуі мүмкін. Бұндай эффекттер катион айналымы төмен ... ... ... ұзак ... ластануға ұшыраған жерлерде катион айналымы жоғары топырақтада кездеседі.
Мырыш пен қола ... ... ... аз, бірақ металлургия өндірісінің қалдықтарындағы олардың шектен тыс көлемі топырақты ластайды және микроорганизмдердің ... ... ... белсенлідігіне күшті әсер етеді, олар өсімдіктердің өнімділігін төмендетеді. 200-300т/млн қорғасын ... мен ... үшін улы, ал ... ... сұлы үшін улы ... келеді. Микробиологиялық фиксация топырақтың кейбір типтерімен қоланы байланыстыруда мөлшері кең ауқымда өзгереді және ... ... ... ... ... қасиетіне, жыл мезгіліне байланысты. Қоланың микробиологиялық фиксациясы экологиялық айналымда маңызды этап ... ... ... ландшафтардағы атмосфераның, топырақтың, судың ластануы өсімдіктердің өнімділігін айтарлықтай төмендетеді, табиғи фитоценозды, белгілі бір ... ... ... ... ... деструкциясын туғызады, сонымен қатар адамның өмір сүру ортасының гигиеналық сапасын, ... ... ... ... ... ... ластануы биосфераға адамның шаруашылық іс-әрекетімен ... ... ... ... ... масштабының өсуіне байланысты үнемі өсіп ... ... ... ... ... ... ... атмосфераның, табиғи сулардың , топырақтың интенсивті антропогенді ластану қауіпі бар. Ауыр металдардың тірі организмдерге әсерін бағалауда маңызды ... ... ... және ... әсер ... жер ... ... жағдайы, топырақ қасиеттері, климат жағдайлары болып табылады [29, 30].
2 Зерттеу ... мен ... ... ... ... Қарасай ауданының қоршаған ортасының экологиялық жағдайын зерттеу мақсатында осы аумақ территориясынан ауданының табиғи экосистемасына ауыр металдардың әсерін ... үшін ... ... ретінде топырақ, өсімдік, су үлгілері алынды
Өсімдік үлгілерінен Қарасай ауданында кең тараған жартылай бұта өсімдігі дермене жусан (Artemisis cina ) ... ... пен ... ... ... ... белгіленген бес аймақ бойынша алынды.
Су үлгісі Қаскелен өзенінің үш ... ... ... ... Қала қоңыржай белдеуде мұхит деңгейінен 800м биіктікте 2,1 мың шақырым жер көлемінде орналасқан. Жылдың барлық айларындағы ауа ... ... ... ... ең ... ... температура шілде, ең төмен орташа температура қаңтарда байқалатынын көрсетті. Ауаның жылдық орташа ... +8,6 0 С. Ауа ... орта ... ... ... ... ... Іле Алатауының бөктерінде жатқандықтан қысы жұмсақ, күзі қысқа құбылмалы, ауа райы негізінен ашық бұлтсыз болып келеді.
Жел ағындары. Желдің жылдамдығы жыл ... жылы ... ... және ... ... 4,9-5,5 ... болады, ал жылдың суық мезгілдерінде жылдамдығы 3,7м/сек.
Жауын-шашын мөлшері. Жауын-шашын мөлшері аймақтың ... ... ... ... ... ... ... мөлшері -628мм құрайды. Жауын-шашын көп мөлшері күз, қыс, көктем айларында келеді [18].
2.2 ... ... ... солтүстігіне қарай жер асты суларының жақын орналасқан аймақтарында шалғынды сұр ... ... және ... ... ... ... жерлер сор және сортаңдау болып келеді. Бұл аймақта өсімдік жамылғысынан жусан, сораң, мия, қамыс, ши өседі. Көбінесе ... ... ... ... ... ... ... жерлерде сор және сортаң топырақтар қалыптасқан. Сол жерлерде күйреуік және сексеуіл бұталары кездеседі. Құмды жерлерде болса, ... және ақ ... ... ... ... өсімдік жамылғысын құрайды.Ауданның топырақ жамылғысының құрылуына жоғарыда ... ... ... ... әсер ... ... тік ... жататындықтан, тау субальпілік және альпті ... қара ... ... ... ... ... аймақтары кіреді [12].
Ауданның оңтүстік таулы жер бедері 2800- 3800м биіктіктегі территориясында альпі және ... ... - ... ... ... ... биіктіктегі таулы шалғынды - далалы қара топырақтар қоңыр одан ашық қара ... ... ... Жер асты ... жоғарғы қабатта (1-3 м.) орналасқан жерлерінде шалғынды- құба ... , ... ... кездеседі.Таулардың төменгі жазық жерлерінде құба топырақтың аймақтарынан кейін шөлді жерлер басталады.Ауданның солтүстік батысында құмдар, тақыр жерлер, олардан ... ... ... ... таралған.
Биік таулардың беткейлерінде шалғынды далалы қара топырақ таралған жерлерде әр түрлі астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер таралған. Астық ... ... ... ... шалғын, альпі қоңырбас, түлкі құйрық бетеге, түрлі шөптерден теңге-жапырақ , қазтабан және т.б. кездеседі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... таулар төмендетіледі де бірақ оларға шығу қиындатылады. Бұл аз дамыған қара топырақтарында кәдімгі бедеге әр ... ... және ... бедегелі өсімдіктер бұталап таралған. Таулардың солтүстік беткейлерінің төменгі жерлерінде қара топырақ, таулы қара-қоңыр топырақтар кездеседі. Негізгі дала ... сұр ... ... ... ... өсімдік, су үлгілерін алу, дайындау
Топырақ үлгілері жалпы қабылданған әдістеме бойынша бес нүктеден алынды: 1) ... ... ... жағындағы тау бөктері;
2) Қаскелең қаласының Алматы көшесі жағалауынан;
3) Қаскелең өзені ... ... ...
4) ЖШС "Хамле" аймағынан;
5) Автобаза маңы.
Топырақ үлгісі ластану дәрежесі бойынша және жер бедеріне сай ... ... ... көлденеңі 50см, ұзындығы да 50 см шамасында болды. Тереңдігі 30-40 см . Топырақ кесіндісінің сипаттама жазылатын ең терең ... ... ... ... ... ... және тас-қоқыстардан таза болуы керек. Алынған топырақ үлгісі тіркелу журналына жазылды. Онда ... ... ... ... алу ... ... ... т.б. көрсетілді. Ластану дәрежесі және кескінді алған күн тіркелді. Топырақ алынған ... орны ... ... үлгілер зерттеу мақсатында қағаз қапшықтарға салынып әкелінді. Химиялық ... ... ... ... ... ... оралып, анализге дайындалды. Топырақ үлгілерін бөгде қоқыстардан толық тазартып (тас , ... ... ... арнайы електерден өткізеді.
Өсімдік үлгісі ретінде кәдімгі көп ... ... ... ... жусан (Artemisis cina) алынды. Бұл үлгілер де жоғарыда көрсетілген 5 нүктеден алынды. Өсімдіктерді жер бетіне жақын ... ... ... да, ... ... үлгісін алады. Кейіннен алған үлгіні ағынды сумен, соңынан тазартылған су мен тазалап ... ... ... оларды 105 0 С температурада кептіріп, құрғақ күйіне дейін ұнтақтайды. Аналитикалық таразыда салмағы 1 гр болатын ... ... ... ... ... ... ... бөлігін пергаментті қағаздан жасалған қалташаға салып, оған үлгінің қай кезде, қай жерден алынғанын және өсімдік ... ... ... ... ... алуда Қаскелен өзенінің орналасуы ескерілді. Өзеннің үш жерінен су үлгілері ... ... ... жоғары тау ... ... ... ... ... қаласынан төмен 1км қашықтықта. Таңдалған орыннан азот қышқылымен тазартылған таза ыдысқа 1 л су үлгісі алынды.
2 ... ... ... су ... ... ... Ауыр ... атомдық-абсорбциялық әдіспен анықтау
Жұмысты орындау барысында ауыр металдарды анықтау үшін атомдық-абсорбциялық әдіс қолданды. Осы әдіспен топырақ, өсімдік және су ... ... мыс, ... ... ... компонент өзінше анализге дайындалды.
Зерттеуге алынған топырақтар араластырылып оларды тазартылған сумен дымқылдайды да, соңынан 15 мл. ... азот ... ... ... беті ... ... қайтадан қыздырып қайнатады. Одан әрі ерітінді шамасын 2,5мл-ге дейін келтіріп буландырады, 5-10 мл тазартылған су ... ... ... еріп ... ... да, шыны ... ішіндегісін ерімеген қалдықтармен қоса 15 мл-лі өлшеуіш колбаға ауыстырып оған, осы ... ... ... ... су ... Ауыр металдар жиынтығын төмендегі формула бойынша анықтайды.
С%=n*V/10*p ... ... ауыр ... ... ... ерітінді көлемі (мл);
p-үлгі салмағы (мг);
Атомдық-абсорбциондық әдіспен металдарды анықтауда элементтердің сызықтық резонанстық өте сезімтал сіңіргіш толқын ұзындықтары қолданылады: Zn- 2139 нм; Pb-28,33 ... 217,0 нм; ... ... ... ... (С), мг/кг келесі формула бойынша анықталады.
С=a*V/b*V (2)
a-колибрлік ... ... ... ... ... ... ... көлемі, см
V-анализге қолданылғанминерализат көлемі,
b-қолданылған топырақтың салмағы, г.
Өлшеніп алынған өсімдік ... ... ... ... 150-200 ... химиялық шыны сауытқа салады да оған 15-20 мл. Қойытылған хлор қышқылын және 5 мл ... азот ... ... ... ... ... тұздар күйіне дейін буландырады. Үлгі толығымен ашылмаған жағдайда оған 5-10 мл. қойытылған хлор қышқылын және 2-3 мл. ... азот ... ... ... ... ... ... көлемі 15 мл-ге дейін 5 %-ті тұз қышқылы ерітіндісімен толтырады. Алынған ерітіндіден ауыр металдардың мөлшері стандартты ... ... ... және ... ... ... ... анықталады. Ауыр металдардың мөлшерін төмендегідей формула арқылы есептеп шығарады
С%=n*V/10*p ... ... ауыр ... ... ... ... ... (мл);
p- өсімдік үлгісінің салмағы (мг);.
Судың анализін жасау үшін, оны ... ... ... фильтрлейді. Содан кейін ыстыққа төзімді шыны сауытқа құйып, плиткада құрғап кеткенше ... ... ... ... 10мл ... тұз қышқылын, 5 мл. азот қышқылын құйып, тағы да плиткаға қойып қайнатады. Алғашында
100-1100 С температурада қыздырады, ... ... ... ... қайнатады. Содан кейін ол тұздың үстіне 15 мл. таза дистилденген су құйылады.
Атомдық-абсорбциялық спектрометрия еркін атомдардың жарықты сіңіруіне ... ... ... ... ... ... әр ... формадағы энергиямен қарым-қатынасы үш спектроскопиялық құбылыстарды бір-бірімен тығыз байланысында ... Бұл ... ... ... ... ... ... дәлелденген. Алғашқы атомдық сіңіруді бақылауды 1802 жылы Волл ... ... Ол күн ... ... ... анықтаған бұл соңынан Фрагофер деген атаққа ие болды. Кейіннен Киргоф және Бузен 1860 жылы мынадай жағдайды анықтады: Эмиссия және ... ... ... ... ... ... ... талдау әдісінің жаңа негізі болуы мүмкін деп көрсетті [32,33].
Сол кезеңнен бері химиялық техника өзінің ең жоғарғы дамуына ие болады. Эмиссиялық ... ... ... ... ... ... өздерінің күрделілігі жағынан қарапайым жалынды фотометр формасынан 20-30 сек. Аралығында бір үлгі ... 20-30 ... ... ... беретін аспапқа дейін түрленді. Мұндай жетістігі бар ... ... ... ... ... ... ... және резонанстың сәулелену көзінің жетік түрінің дамуы бұл әдіспен периодтық жүйенің барлық элементтерін анықтауға мүмкіндік туғызды.
Атомдық-абсорбциялық спектрометрия ... ... үшін сол ... ... ... элементті атомдық күйіне келетіндей етіп орналастыру қажет. Сосын элементтің резонанстық сәулесін алынған атомдық бу қабатының ... ... ... ... ғана ... ал детекторда тіркелген басқа жарық сәулелерінің үлгісі төмендейді, сөйтіп, олардың өлшеу сезгіштігін азайтады. Атомдық-абсорбциялық спектрометрияның ... ... 2-ші ... ... ... ... бір ... сызыққа спектрін шығарып тұрған жарық көзін жалын арқылы өткізеді, оған анықталатын ... ... ... ... ... ... аймағына сәйкес орналасқан өлшенетін резонанстық сызықты монохроматордың ... ... ... сызықтың сәуле фотоэлектрлік детекторға бағытталады, көбінесе фотокөбейткішке сосын шығатын сызықтық белгі күшейтілгеннен гальвонометрде сандық көрсеткіші бар вольтметрде немесе тельтайтта ... ... Бұл ... екі ... ... ... өлшемі болып табылады және анықталатын элементтің де өлшеміне сәйкес. Атомизатордағы (жалындағы) қоздырылған атомдар сәулесіндегі айқындалатын белгіні аластау үшін ... ... ... 50 немесе 100Гц жиілікке ауыстырады. Ал күшейткіш қызметін жиілік дәлдігінде туралайды, осының арқасында, тұрақты ... ... ... ... тән ... ... ... алуға мүмкіндік туады [32].
Анықталатын элементтің мөлшері мен сіңірулердің өлшенетін деңгей аралығындағы байланыс калибрлеу процесі кезінде ... ... ... алып ... ... шоғыры аймағында Ламберт-Бер заңы бойынша сызықтық байланыста атомдық-абсорбциялық спектрометрия әдісіне тек белгілі бір шектеулер аясында ғана ... бар. ... ... сызықтық бағыты жуық шамада концентрациясы жоғары жағына ауытқиды. Егер Т жалынды жіберу арқылы 10 және 10 ... ... ... ... ... ... болса, онда анықталуы төмендегідей
A=lg(1/T)=lg (4)
Детектордың шығар белгісі оған түсетін Е-ға ... яғни Т-ға ... ... Т-дан А-ға өту қажет, есептеу жолы арқылы немесе тіркегіш аспаптың сызықтық емес шкаласы электронды құралдардың көмегімен ... ... ... ... ... оның ... ... айналдыру арқылы атомдық-абсорбциялық спектрометрия аппаратурасы әр түрлі қызметі бар ... екі ... ... ... ... ... негізгі пішінде тұрған атомдарды атомды буға айналдыру үшін, ол спектрометрден және резонанстың сәуле шығаратын көзден тұрады.
Атомдық-абсорбциялық ... ... ... да әдістермен салыстырғанда бірнеше артықшылығы бар. Льюис атомдық-абсорбциялық әдістің барлық артықшылықтарын жинақтап, дәлелдеп, көптеген белгілеріне қарап ... ... ... әдіс ... ... Бұл ... ... бір қасиеті өте жоғары, бір ерітіндінің бірнеше элементтерін анықтауда, төменгі шектерін табуда маңызы зор. Сонымен ... бұл әдіс ... ... ... ... ... ... бейнеленген ретінде аналитикалық сигналды соңғы формасының түзілуіне де көмектеседі. Сондай-ақ тағы бір ... ол ... ... да, оны ... уақытта басқа әдістерден толығымен тәуелсіз етуге болады [32, ... ... 2 3 ...
7 6 5 ... 1 ... ... ... көзі
8 ... ... ... азатын құрал
7.Сан жазушы қондырғы
8.Тотықтырғышты ендіру
9.Отынды ендіру
10.Бүрккіш
11.Бүрку камерасасы
3 сурет. Атомдық-абсорбциялық спектрометрияның ... ... ... ... ... құрамындағы ауыр металдардың мөлшері
Қарасай ауданы территориясы бойынша алынған топырақ үлгілері құрамындағы ауыр металдар мөлшерін анықталды.
Топырақ үлгісін алған Автобаза маңынан ... ... ... ... ШРК-дан асты 35,01+-1,9мг/кг. Тау бөктерінен алынған топырақпен ... 4 есе көп, яғни ... тең ... ... ... ... ... ешқайсысында да ШРК көрсеткішінен аспады. Бесінші нүктеде Автобаза маңынан алынған топырақта ғана ... ... яғни ... ... ... ең ... концентрациясы автобазадан алынған топырақ үлгілерінде байқалды, ол 49,59 4 мг/кг тең, бұл көрсеткіш ... ... ... Тау ... ... ... ... тең болса, басқа нүктелерде ШРК-ға жақындайды.
Кесте 1
Топырақ құрамындағы ауыр металдардың мөлшері, мг/кг
Ауыр металдар
Үлгі алынған нүкте
Pb
Cu
Zn
№ 1 Тау ... 2 ... ... 3 ... ... 4 ... ... маңы
19,66+-1,0
20,65+-1,7
32,54+-2,7
№5 Автобаза маңы
35,01+-1,9
29,11+-2,1
49,59+-4,0
ШРК
32,0
33,0
55,0
4 сурет. Топырақ құрамындағы ауыр металдардың мөлшері
3.2 Өсімдік құрамындағы ауыр металдардың мөлшері
Өсімдік құрамындағы ауыр ... ... ... ... Жиналған өсімдіктерде ауыр металдардың мөлшерлері әртүрлі болды. Мысалы, ... ... ... ... ... үлгіде ШРК-дан асты 5,26+-0,6мг/кг, Хамле фабрикасы маңынан алынған үлгіде 5,71+-0,6мг/кг, ... ... ... ... 7,22+-0,8мг/кг болып шықты.
Мыс барлық үлгілерде ШРК-ға жетпеді. Ең жоғарғы мөлшері автобаза маңынан ... ... ... ... автобаза маңынан алынған үлгіде ШРК көрсеткішінен жоғары 37,22+-3,3мг/кг болса, Хамле фабрикасы маңынан алынған үлгіде ШРК-ға ... ... тау ... ... ... ... ... көрсетті.
Кесте 2
Өсімдік құрамындағы ауыр металдардың мөлшері, мг/кг
Ауыр металдар
Үлгі алынған ... 1 Тау ... 2 ... ... 3 Алматы-Бішкек трассасы
5,26+-0,6
87,09+-7,3
27,08+-2,1
№ 4 Хамле фабрикасы маңы
5,71+-0,6
80,16+-8
29,65+-2,6
№ 5 Автобаза ... ... ... ... ауыр ... мөлшері
3.3 Су құрамындағы ауыр металдардың мөлшері
Үш бөлімшеден алынған су ... де ауыр ... ... ... ... ... шықты. Қаскелен қаласынан төмен 1км қашықтықтағы су үлгісінде қорғасын ... ... ... яғни ... Мыс пен ... ... ... төмен болып шықты.
Кесте 3
Су құрамындағы ауыр металдардың мөлшері, мг/л
Ауыр металдар
Үлгі алынған нүкте
Pb
Cu
Zn
№ 1 Тау ... 2 ... ... ... 3 қаладан төмен 1км
0,04+-0,003
2,51+-0,2
4,19+-0,4
ШРК
0,03
3,00
5,00
6 сурет. Су құрамындағы ауыр металдардың мөлшері
Сонымен, ... ... әсем Іле ... оңтүстігін бойлап жатыр. Биік тау сілемдері өлкенің табиғи-экологиялық жағдайына әсер етеді. Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі тау қырқасындағы мұздықтардан ... ... ... ... аймаққа ерекше сән береді.
Біздің зерттеулер бойынша, Қарасай ауданының қоршаған ортасының ... ... оның ... ... ... ластағыш заттардың артық болуына қарамастан, қазіргі кезде алаңдатуды тудырмайды деуге болады. Біз алған мәліметтер бойынша бұл ... ... ... ... ... ... сәйкес келеді. Топырақ, өсімдіктері, су қорларында ауыр металдардың мөлшері тек ... ... ... ... артық екені байқалады. Сондықтанда қоршаған ортаны қорғау мақсатында табиғатты қорғау шараларын үйлесімді жүргізу қажет. Қоғамның және қоршаған ортаның ... ... үшін ... ... ... ... зардап тигізбеу керек.
Қорытынды
1. Алматы облысы Қарасай ауданының қоршаған ортасының ауыр металдармен ... ... ... ... мөлшері жоғары болған қорғасын. Оның таралуының негізгі факторы - автокөлік болып табылады.
2. Топырақтарда ... ... ... тең, яғни ... сәл жоғары. Мыстың мөлшері 12,02+-1,1 - 29,11+-2,1 мг/кг аралығында; мырыштың мөлшері 10,37+-1,0 - 49,594 мг/кг құрайды. Бұл ... ... ... ... Өсімдіктердің құрамындағы қорғасынның мөлшері 3,12+-0,6 - 7,22+-08 мг/кг тең ... ... ... ... - ... ... мырыш 15,23+-1,5 - 37,22+-3,3 мг/кг құрады. Ауыр ... ... ... автобаза маңынан алынған өсімдіктер үлгілерінде болды.
4. Судағы ең жоғарғы қорғасынның мөлшері ... тең ... ол ... сәл ... мыстың мөлшері 2,51+-0,2 мг/л, мырыштың мөлшері 4,19+-0,4 мг/л, ШРК мөлшеріне жуық.
5. Қарасай ауданының қоршаған ортасының экологиялық жағдайы ... ... өмір ... ... ... орындарын дамыту үшін қолайлы аймақ. Қоршаған ортасының экологиялық жағдайын сақтап тұру ... ... ... ... ... ... жұмыстарын жүргізіп тұру қажет.
Қолданылған әдебиеттер:
1. Добровольский В.В.. Основы ... ...
2. ... ... ... ... и экология. Алматы: 2006, 154б
3.Искаков А.А., Медеу А.Р.Казахстан. Природа, экономика, экология. Алматы: 2007. -216с.
4. Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы. Алматы: 2002. Том 4. ... ... ... ... ... ... ... 2005.
6. Жанпейісова Г. Өз өлкеңді білмесен, өзгені біліп не пайда? Қазақстан географиясы және экологиясы. 2004. №6.Бет-12-13.
7. Тазабеков Т.Т., ... Е. ... ... ... Алматы: Рауан, 1993. -456б.
8. Асқарова Ұ. Б.Экология жəне ... ... ... ... оқу ... ... арналған оқу құралы. Алматы: 2004.
9. Маршал В.Основные опасностии ... ... ... Мир, 1989. ... ... М.С.. Химическая экология. Семипалатинск 2001.
11. Ақбасова А.Ж., Саинова Г.Ә. Экология. Алматы 2003.
12. Биғалиев А.Б., Жамалбеков Е.У., Білдебаева Р.М. Қазақстан ... және оның ... ... ... 1995. бет125-132.
13. Жамалбеков Е.У., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ географиясы мен экологиясы. Қазақ Университеті 2006ж.
14. Ачкасов А.И., Трефилова Н.Я. ... ... ... ... ... ... В.Г. ... экология. Москва: Академия, 2004. -431с.
16. Оспанова Г.С., ... Г.Т. ... ... Экономика. Алматы: 2002ж.
17. Арустамов Э.А.,.Левакова И.В, Баркалова Н.В.. Экологические ... ... ... ... ... ... ... Министерства биоресурсов и охраны окружающей среды РК "О состоянии природой среды РК" 2000-2008гг.
19. Алексеев Ю.Ф. Тяжелые ... в ... и ... ... ... ... Б.А.. Тяжеллые металлы и здоровье человека// Химия в сельском ... 1995. №4. ... ... Ю.В.. ... окружающая среда и человек. Учебное пособие, 2002г.
22. ... Ю., ... В.М. ... ... и ... человека. Республиканская научная конференция проблемы и опыт ... ... ... в ... 1990. ... ... Е.Г. ... последствии техногенного загрязнения// токсикологический вестник: 1995. Стр1-20.
24. http://www.ecosystema.ru
25. Майстренко В.Н.,.Хамитов Р.З,.Будников Г.К. Экологический ... ... М: ... 1996. 320с.
26. http://ecocomitet.kz
27. Лазановская И.Н., Орлов Д.С.,.Садовникова Л.К. Экология и охрана биосферы при химическом загрязнений. М:1998.
28. Неменко Б.А.. Цветные металлы в ... ... ... ... Казахстана 1985. стр 4-19.
29. Беспамятов Г.П., Кротов Ю.А., Предельнодопустимые концентрации химических вевдеств в окружающей среде. Справочник-Л: Химия, ... ... ... ... ... ... Үлкен практикум әдістемелері. Алматы: 1999. бет4-56.
32. Львов Б.В. Атомно-абсорбционный спектральный анализ. М: Наука, 1996. ... ... У.И.. ... ... ... ... Б.В. Л: ... 1997, 269б.
34. Брицке М.Э. Атомно-абсорбционный спектрохимический анализ. М: Химия, 1982. 223 с.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бөлтірік шешеннің билік сөздері14 бет
Қарағанды облысының Ұлытау аймағының туристік мүмкіндіктері48 бет
Delphi ортасымен танысу жайлы16 бет
Delphi программалау ортасы жайлы24 бет
Берілгендерді, анықтамаларды қарау және түзету3 бет
AutoCad ортасының AutoLisp программалау тілі7 бет
Borland Delphі ортасының интерфейсі28 бет
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет
Delphi ортасының мүмкіндіктері24 бет
Delphi программалау ортасының негізі34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь