Түркілердің Жужандармен және тағы да басқа монғол, тұнғұс, манчжур тілдес тайпалармен қарым- қатынасы

«Еуразияның жүрегі – бұл Ұлы Дала , ежелгі түріктердің жері , Қытай қақпасынан Карпатқа дейін , созылып жатты . Оңтүстігі- Ауғанстаннан Иранға дейін , ал солтүстігі – Сібірдің ну орманы. Ежелгі заманда бұл даланы Скифия , парсылар – Тұран , ал қытайлар – « солтүстік варварларының» даласы – Бей- ху» деп атады [ 63, 129 б ] . Көне қытай деректерінде тайпалардың атауларын әртүрлі айтып отырды. Ся әулеті тұсында түркі тайпаларын шунъ- вей , Инъ әулеті тұсында – гуйфан, Чжоу әулеті тұсында – сянъюн, Хань әулеті тұсында – сюнну (хұндар) , Тан әулеті тұсында түріктер [ 29 , 9 б. ] . 1500 жыл ішінде «түрік» сөзі өз мәнін біршама өзгертіп отырды. V ғ. кінәз Ашиннің айналасында топталған орда , одан кейін VI- VIII ғғ. түрікше сөйлейтін аз ғана халықты түріктер деп атаған. Керісінше аталмыш тілде сөйлейтін көрші халықтарды тіпті де түріктер деп атамаған. Орта және Орталық Азияның барлық көшпелі халықтарының тілдеріне мән бермеген араптар , түріктер деп атай беретін еді. Тек Рашид- ад- Дин кейін түріктер мен монғолдардың тіліне назар аударып ажырата бастайды. Бүгінгі кезде «түрік» - лингвистикалық ұғым ретінде қолданылып жүр. Бірақ этнография және шыққан тегі де есептелінбегенін көрсете келіп VI ғ. жужандар мен қытайлар сияқты түркіттер деп атайдындығын келтіреді [ 64, 24 б .]. Түрік сөзі туралы терең зерттеген ғалымдардың бірі А. Н. Кононов болды . Оның «Опыт анализа термина» «түрк» деп аталатын ғылыми мақаласында тартымды анализ жасалынады. Зерттеушінің пікірі бойынша түріктер жайлы қытайлардан бұрын ешбір ел білген емес. Қытайлардың айтуы бойынша « Ту- кюе» тужи деп атайды . Ал Суй патшалығының шежірелеріндегі деректерінде Тукюлердің тұрағы Алтай тауының баурайында болды. Таудың пішімі батырлардың дулығасына ұқсас болса керек. Соған байланысты түріктердің тілінде дулыға Ту- кюе деп аталған. Сөйтіп, дулыға тәрізді тау баурайында тұрғандықтан оларды түріктер (Ту-кюэлер) деді. Бұл пікірге өзге ғалымдар да келісушілік танытқан еді.
        
        Түркілердің  Жужандармен  және  тағы  да басқа  ... ... ... ... ... қарым- қатынасы
> деп атады [ 63, 129 б ] . Көне қытай деректерінде тайпалардың атауларын әртүрлі ... ... Ся ... тұсында түркі тайпаларын шунъ- вей , Инъ әулеті тұсында - гуйфан, Чжоу әулеті тұсында - ... Хань ... ... - ... ... , Тан ... тұсында түріктер [ 29 , 9 б. ] . 1500 жыл ... сөзі өз ... ... ... отырды. V ғ. кінәз Ашиннің айналасында топталған орда , одан ... VI- VIII ғғ. ... ... аз ғана ... ... деп ... Керісінше аталмыш тілде сөйлейтін көрші халықтарды тіпті де түріктер деп атамаған. Орта және ... ... ... ... халықтарының тілдеріне мән бермеген араптар , түріктер деп атай беретін еді. Тек Рашид- ад- Дин ... ... мен ... тіліне назар аударып ажырата бастайды. Бүгінгі кезде - лингвистикалық ұғым ретінде қолданылып жүр. Бірақ этнография және ... тегі де ... ... ... VI ғ. жужандар мен қытайлар сияқты түркіттер деп атайдындығын келтіреді [ 64, 24 б .]. ... сөзі ... ... ... ... бірі А. Н. ... ... . Оның деп аталатын ғылыми мақаласында ... ... ... ... ... ... ... жайлы қытайлардан бұрын ешбір ел білген емес. Қытайлардың айтуы бойынша > тужи деп атайды . Ал Суй ... ... ... ... ... ... ... баурайында болды. Таудың пішімі батырлардың дулығасына ұқсас болса керек. Соған байланысты түріктердің тілінде дулыға Ту- кюе деп ... ... ... ... тау баурайында тұрғандықтан оларды түріктер (Ту-кюэлер) деді. Бұл пікірге өзге ғалымдар да келісушілік танытқан еді.
... ... ... ... ... ... А. Н. Кононовтың пікірінше , ол сөз - ... ат, ... ... бірлестігінің этникалық атына айналды. Алайда құрылған бірлестіктің бастапқы тілінің қай тіл болуында ... ... ... ... ... ... ... сол кезеңнің тайпааралық ортақ тілі - сянби яғни көне ... тілі ... ... және ... , ... елшіліктің тілі болды дейді де бұл тілмен 439 ж. Ашин ... ... шет ... ... болатын [64, 22 б. ]. деген сөз. Монғолша . - ... ... ... ... ... Демек, - . Ежелгі түркілер туралы негізгі деректерді көне қытайдың Сүйнама 84 бума 49 ... ... 50 бума 42 ... Көне ... 194 (2) 144 ... Таң жарғылары 96, 98, 100 бумаларында сақталған әулеттік шежірелерінен ... ... Одан ... ... және , ... тас ... ... мағлұматтар бар.
Енді осы аталған деректердің ішінен Сүйнама 84 бумасында Теріскей тиек- Түрік деп аталынатын 49 баянында мынандай ... ... ... ... ... ... Онда ... деп басталады: Түріктің арғы аталары Пиңлянда тұрған кірме ғулар еді. ... ... ... - ... ... уй әулетінің патшасы Тәй- у сақаларды жойғанда, Ашна бес жүз отбасымен Нөнеге кірімтал болды да , ... ... ... ... шұғылданды. Алтынтаудың пішіні дулығаға келіңкірейді. Дулыға Түрік деп те аталады. Сондықтан бұл олардың аты болып қалды. Былай деп те айтады: ... арғы ... ... ... ... ... ... құрып еді. Кейін оны көршілес мемлекеті талқандады да , адамдарын ер- әйел , кәрі- жас ... ... ... Тек бір ер баланы өлтіруге қимай аяқ қолын ... иен ... ... ... Бір ... ... ... ет әкеліп беріп тұрды, соны өлжал еткен бала өлмей аман қалды. Кейін келе , ол ... ... оны буаз ... ... ... ханы бұл ... ... қайта жіберген адамы баланың қасынан шықпайтын әлгі қасқырды ... оны да ... ... Сол ... әлгі ... құдіретше қалықтап отырып теңіздің шығыс жағына келіп тоқтады да бір тауға келіп түсті. Бұл тау Котеңнің солтүстік - ... тура ... еді. ... оның ... ... кіріп , онда аумағы екі жүз лидей келетін шалғынды кең жазыққа кезікті. ... ... ... он ұл туды. Солардың біреуінің әулет есімі Ашна еді. Өте ... ... елі оны хан ... Тегін ұмытпайтындығын білдіру үшін, ол бөрі басы айшықталған туын қақпасына іліп қойды. ... шад ... адам өз ... ... ... ... шығып Нөнеге бағын болды. Тай Ябғұның заманына келгенде бұлардың тұқымы мықтап күшейді. Соңғы уй әулетінің ақырғы кезінде Ел ... ... ... ... ... , ... күйрете жеңіп , елу мыңдай отбасын өзіне ... ... ... ... ... қыз ... ... араға жаушы салды. Бұған бұлқан - талқан болған ... ... елші ... оған тіл ... Ел ... бұл елшінің басын алып , жасақтарымен Нөнеге қарсы аттанды. Нөнелер жеңіліс тапты. Ел қаған өлген соң , оның орнына інісі Ай ... ... ... . ... ол да ... ... болды . Оның орнына баласы Шатуды емес , інісі Сідіні таққа отырғызды. Ол Мұқан қаған деп аталды. ... ... ... да ... адам еді. Ол ... тағы да шабуылдап , оларды жойды. Батыста Абдалды талқандап, ... ... ... ... ... мен Тиектер оған түгел бағынды. Осылайша олар Кіндік қағанатпен үзеңгі қағыстырды. ... ... ... күш ... , ... уйға ... ... Тәйюнға дейін келді.
Олардың салты: мал шаруашылығымен шұғылданады, тұрақты ... ... ... тұнығын , шөптің сонысын қуып көшіп отырады. Күмбез пішінді киіз үйлерде тұрады. Шаштарын жайып , етегін сол жағына қайырып ... Ет жеп , ақ ... ... ... , ... ... киім киеді. Қарттарды сыйламайды, қару- қайраты барларды қадірлейді. Ұлықтарының үлкені - ябғұ, одан кейінгісі - шад- ... , одан ... - ... одан ... - ... ... ... шенділермен қосқанда жиырма сегіз дәреже. Олар бұл шенге мұрагерлікпен ие болады. Қару - жарақтан мүйіз нақышты садақ , ... ... ... найза, қылыш, семсер бар. Атқа мықты, садақ тартуға шебер . Табиғаты - жауыз. Жазуы жоқ. Ағашқа ... ... ... ... ... немесе барымтаға шығу үшін айдың толуын күтеді. Олардың заңында бүлік жасағандар , кісі өлтіргендер өлім жазасымен жазаланады. ... ... ... және ... үзу жазасын бұйырады. Көз шықса айыпты ... ... Егер қызы ... ... ... ... құн ... Ал дененің басқа бір мүшесін зақымдаса, онда ... ... Зат ... сол ұрлаған нәрсесінің құнын он есе етіп ... ... ... мәйіті киіз үйге жайғастырылады. Үй ішіндегілер мен жақын туыстары ... ... ірі қара , ... ... , ... сала үйді айналады. Теміртекпен беттерін жыртады, қан мен жас ... ... ... ... жеті ... ... ... Содан кейін күннің сәтін таңдап, мәйітті атының ... ... ... де, ... ... жиып алып ... көмеді. Қабір басына белгі ... қада ... Оның ... үй ... оның ... өлген адамның бейнесі және оның тірі кезінде өткерген шайқастары ... ... ... ... егер ол бір адам ... , онда бір тас ... Кейбіреуінде ондай тастар жүзге , тіпті мыңға жетеді. Әкесі , ... ... ... , ... аға- бауырының баласы , бауырлары өгей шешелеріне, жеңеше - ... ... ... ... ... құрбандыққа көп қой және ... ... ... чупу дейтін ұтысты , әйелдері тепкіш ойнағанды ұнатады. Қымызды мас болғандарынша ... ... өлең ... Жын- ... ... қорқады, әруақты сыйлайды , бақсыға ... ... ... ... ... өлгенді намыс санайды. Олардың ... ... ... ... [65 , 65-66 бб. ] . Осы ... сипатталған аңыз бойынша танымал зерттеуші Л. Гумилевтің пікірі былай келтіріледі: - ... [ 64 , 23 б.] . ... ... аңыз ... ... былай түсіндіріледі: түріктердің ... Со ... және оны да ... ... ... ... Аңызға қарағанда , Со руының ... ... ... не ... ... , тек ... ... төрт немересі ғана тірі қалады. Олардың біріншісі ... ... ... Цигу ... ... Абу және Гянь ... ... барып Чуса ( Шу) өзені жағасына қоныстанады. Аңызды ... Н. А. ... ... түсіндіріп, ол аңыздағы Со руын солтүстік Алтайдағы Би ... ... ... күман тайпасының Со руымен салыстырады, бірінші ... Ку- кісі Қу- кижи ... , ... Абақан (Абу) және Енесаймен ( Гэн - Кем) ... ... ... ... ... ... ... ( Ашина) үлкен ұлдың немересі. Қос аңыз ... осы ... ... Бұл аңыз ... ... 50 ... , 42 баянында Түрік деп аталатын мәліметте баяндалады. Бірақта ... ... ... ... зерттеу барысында анықтауға болады. Мәселен ... ... Со руы ... ... ... Сақ елі ... екі ироглифпен жақшаның ішінде жазылады. Қаншық қасқырдың төрт ... ... Іді ... деп ... Ол ... баласы тұғын. Қасқырдың үлкен немересі істеген жақсылықтарына қарай қошамет көріп , билеуші болады. Оның аты деректе - ... ... шад ... Оның он ... ... Ашна ... - оның кіші ... ... ... ... ... өлгеннен кейін он әйелдің балалары өздерінің ішінен біреуді ... ... ... Олар бір ... ... ... Олар : > деп уәделесті. Ашна жасының кішілігіне қарамай бәрінен биік ... ... ... оны Ағын шад ... ... ... таққа отырғызды. Айтылуы әр түрлі болғанымен , бұл ... ... ... ... арғы тегі ... ... дегенге саяды [ 65 , 36 б. ] . Бізге жеткен көне дерек мәліметтерін терең ... ... ... ... ... еңбектерден тұжырымын жасай білген Л. Гумилев пікірлері қызықты бола берді. Оның ... ... ... аңыздарға қатысты ойына орай бөрі сөзінің VI ғ. түріктер үшін өте маңызды сөз болғандығын айғақтайды. Қытай ... үшін мен ... ... бір ... және ... хандарының көзқарасына жүгінетінін айтады. Мысалы Сәнби ханшасының ... ... ... ханды: - дегенін , түріктерге шабуыл жасаған кезде : - деп ... ... ... де ... меңзейді. Түрік байрақтарына бөрінің басы ... ... ... түріктердің шыққан тегі жөніндегі екі аңызында да ең алғашқы ана - ... ... ... ... ... жаңа ... де деп ... сұрайды. Есеңгіреген елбасы нақты айта алмайды. Ұлықтар оның айтқандарына сай ... ... ... Ең ірі ... - ябғұ , одан ... - шад , одан ... - тегін , одан кейінгісі - елтебер , одан ... - ... , ... ... шенділермен қосқанда жиырма ... ... Олар бұл ... ... ие ... Қару - жарақтан оларда бары : садақ- оқ , ысқырма жебе , ... ... , ... , ... , сән үшін ... ... бойынан тастамайды. Туларында бөрінің зермен айшықталған бас бейнесі бар. Жасауыл ... деп ... Бұл ... (хәнзу) тілінде (қасқыр) деген ұғымды білдіреді. ... ... ... ... ... ұмытпау үшін осылай атайды. Жасақтың , ... және ... ... ... ... ... белгі салу жолымен есептейді. Алтын ұшты жебе мен ... ... ... ... пайдаланады. Олардың жаза заңы бойынша бүлік ... кісі ... ... әйелін зорлау, бекітілген аттың тұсамыс- шідерін ұрлау өлім ... ... ... ... ... , оған жай ... ауыр айып төлетеді және оны сол қызға үйленуге мәжбүр ... Ұрып ... ... ... ауыр - жеңілдігіне қарай заттай құн төлейді. Ат ... ... зат ... сол ... ... құнын он есе етіп қайтарады. Өлген адамның мәйіті киіз үйге ... ... ... ... ... ер- әйел ... ... жылқы, қой шалып, етін әруаққа атап есіктерінің алдына жаяды да атқа ... , үйді жеті ... ... ... үйге ... ... ... жыртып дауыс қылады, қан мен жас ... ... ... ... мұны ... жеті рет ... ... аяқтайды. Содан кейін күннің ... ... ... ... ... өзі мінген атын , тұтынған мүлкін оның денесімен бірге өртейді де ... бір ... ... ... Көктемде және жазда өлген адамды ... мен ... ... ... ... түсе ... ал күзде және қыста өлген адамды гүлдер ... жара ... ... ... ... ... өлген адамның туыстары дәл өлген күніндегідей ... ... ... шабады, беттерін жыртады. Қабір басына қада қағылып, құлпытас ... ... ... ... саны ... ... тірі ... өлтірген адамның санына қарай қойылады. Құрбандыққа шалынған қой мен ... ... ... ... ... Бұл күні ... де, ... де бір киерлерін иығына іліп қабір басына ... Егер сол ... ... бір қыз ... ол қайтып барған соң қыз үйіне құда ... адам ... ... ... көп ... қыздың ата- анасы қарсы ... ... ... ... аға- ... ... ... баласы, інісі және аға- ... ... өгей ... ... ... ... береді. Тек үлкендердің өздерінің баласы есепті ... ... ... ... ... ... орын тепкен мекені жоқ. Бірақ әрқайсысының өздеріне тиеселі жері ... ... ... ... ... Оның ордасының есігі шығысқа қаратылады. Бұл күннің шығуына еткен ... ... ... Ол жыл ... өзінің мәртебелі адамдарын бастап, аталарының үңгіріне барып құрбандық ... Ал ... ... басқаларды жинап апарып көк тәңіріне тасаттық ... ... ... тауынан төрт- бес жүз ли жерде басына ағаш та , шөп те ... биік шоқы бар. Оны Ба ... деп ... Бұл қытай тілінде (жер құдайы) ... ... ... ... жазуы Ғулардікіне ұқсайды. Бірақ жыл ... күн ... ... де, ... неше рет ... ... жылесебін шығарады.
Түрік қағанатының алғашқы қағандары Бумын мен оның ... ... ... ... ... ... ... күшейіп , жеңген болатын. Қағанаттың ... ... ... көбейтеді.
Сонымен қатар жаңа мемлекеттің іргесін салушы Бумын қаған , ең ... тоз - тоз ... ... ... ... қосады. Түрік қағанаты тағы да ... ... ... ... ... (аварларды) тас- талқан етіп жеңген болатын. Осыдан барып оның ... - ... ... дейін, Батысында - Қара теңізге дейінгі ұлан - ғайыр өлке ... ... ... енеді.
Бумын қаған 553 жылы қайтыс болған соң, орнына ... ... ... ... ... ... ... тақ мұрагері деп жарияланған еді. Ағасы Мұқан деректе Іркін қаған ... ... соң, ... ... ... ... ... Еділге дейін ығыстырып жібереді. Осылай, бүгінгі Орталық Қазақстан ... ... , ... Қазақстан тұтастай Түрік қағанатына енеді. Осы туралы жырында:
Төрт ... ... ... бәрін бейбіт еткен.
Бастыны еңкейткен ,
Тізеліні бүктірген
Білге қағандар екен,
Алып қағандар екен ... ... ... ... жазылған дастандардың бірі - жыры ... ... ... ... ... қаратқан айбарлы, абыройлы дәуірін суреттеуден басталады. Мұнда исі ... ... ... , ... ... ... Бумын қаған мен Істемі қаған ... ... ... - Көк ... қара жер жаралғанда,
Екеуінің арасында адам ... ... ... үстіне ата - тегім
Бумын қаған, Істемі қаған отырған.
Отырып , ... ... - ... ... ... бәрі ... екен,
Сарбаздарымен аттанып,
Төрт бұрыштағы халықты
Көп алған, ... ... ... ... ... ... ... .
Бұл жыр жолдары Түрік қағанатының әскери ... ... ... ... ... жырланады [ 55, 87-88 бб.] .
Ал ... ... ... ... ... ... жұмыстарын жүргізу арқылы, түркі және монғол тайпаларының ортақ шығу ... де ... ... ... табылады. Бүгінгі тарих ғылымында қабылданған түсінік ... ... ... ... ру- тайпаларының қалыптасуы, Алтай ... ... ... ... ... Н. А. ... ... сызбасы негіз болады [ 66 , 21 б. ] ... ... ... ... ... ... Алтай- Саян өңірі екендігі сызбада дәлелдірек көрсетіледі. ... ... ... ... ... ... және ... одақтары негізінен осында дүниеге ... және ... ... жері ... ... ... ...
Енді монғол тайпалары мен ұлыстарының да Ұлы ... және ... ... ... өмір ... бастайық . Шамамен мыңыншы жылдарына қарай , монғолдар ... ... ... ... алдымен Ұлы хұндардың империясында одан ... , ... ... ... ... VI - VIII ғғ. ... көктүріктердің империясының құрамында, VIII - IX ғғ. ... ... және X - XI ғғ. ... ... ... болады. Мың жылдар ішінде монғол әскерлері түріктер мен бірге ортақ жауы ... ... - ... ... ... жорыққа аттанып отырды. Болашақ ... ... ... , ... ... бірігіп, көктүріктердің жорықтарына қатысып отырады. Мыңжылдар бойына бірігіп ... ... ... екі ... ... ... мен ... ұқсастықтар көптеп кездесіп отырады.
Монғол тілдес тайпаларға дунхулар, ухуандар, сянбилер, цифулер, шивейлер жатады. Бұларға тоқталмас ... ... хұн ... қалыптасуынан бастаған жөн болар. Сонымен ... ... Хұн ... ... заманымызға дейінгі III - I ... өмір ... деп ... [ 67 , 50 б. ] . ... ... Монғолия мен Байкалдың арғы далалық беті ... ... ... аумағын құрады. Кейін аталмыш мемлекет екіге ... ... Олар ... ... және ... ... ... атаулармен белгілі. Солтүстік хұндардың құрамында солтүстік шығыста Тоба , одан ... ... ... одан ... ... ... Ухуан , оңтүстік батыста Тохар (юэчжи) тайпалық ... өмір ... ... ... Байкал көлінен батысқа қарайғы солтүстіктегі көршілері Енисей ... ... ... ... қарай , Енисей мен Ертістің аралығында Динлиндер , одан төменде ... ... ... ... ... сол уақыттағы деректерде анық баяндалады.
Картадан көрінетіні , біздің заманымызға дейінгі ... ... ... ... ру - ... ... ... Хунну, Үйсін, Динлин , Тохар, (Юэчжи) тәрізді Алтай - Саян және ... ... ... ... бірлестіктерден бастау алады . ... ... тағы бір ... ... - ... ... деп аталады. Бұл ... ... ... ... I - V ғасырларында ... ... өмір ... ... ... ... Негізінде байырғы солтүстік Хұндардың аймағы болып табылады. Сянби мемлекетіндегі Тоба ... ... ... ... жылжи отырып, шығыстағы Дунхулардың орнына ... ... ... ... ... Ал ... ... Хань империясының орнына Вэй мемлекеті ... ... Осы ... ... , яғни ... ... мекендерінде тұрған.
Таң жарғылары деген атпен белгілі ежелгі қытай жылнамасының 100 ... Тыба елі яғни ... ... кездесетін Тоба тайпасы туралы мынандай мәліметті айта кетуге болады . Тыба - ... бір ... ... табылады және жерінің ... кіші ... ... ... ... ... Құйғырмен шектеседі. Сол кездегі адамдар үшін он үш ... жол ... еді. ... ... қарым - қатынас ... Үш ... ... Олар өзін - өзі ... Олардың салтында жыл қайыру болмаган . Шөптен күрке ... ... ... ірі қара мен ... ... ... Жер егуді білмейді. Жерінде сарана көп өсетін болыпты. Соның тамырын жеп , балық , құс ... ... мыс. ... , бұғы ... ... ... құстың қауырсынынан киім тоқып алады. Қалыңмалға байлары ... ... да, ... бұғы терісін береді. Елінде жаза заңы жоқ ... Ұры - ... ... салынған. Құрықанның сараймен қарым - қатынас жасағанын естіген соң , бұлар да ... - ... елші ... ... [ 65 , 251 б. ] . ... ... ... тура көрсетіліпті. Хұндар жері оңтүстігінде Янь мен Чжао ... ( ... ... және Шаньси аймақтары) қосылатын, ... ... ... ... , ... терістік, ал батыста алты жұн тайпаларымен ұштасатын яғни ... ... ... ... ... ... Ішкі ... - Баргіні қоспағандағы - шекарасымен тұспа тұс келетін. Біраз ... өте ... ... . ... ... шығыс бетіндегі далаға дунхулар, дәлірегі хорлар, монғолоидты нәсілдегі ... ... ... ... тұрпаттылар монғол тұрпаттыдан мүлде басқа екенін айтылған тұғын . Түр ... ... ... қушық бетті , сылыңғыр, сымбатты ... ... ... ... тапал бойлы , талпақ болады екен. Құба түзден ... екі ... ... ... ... таза ... ... немесе шығыс хулар деп ... ал ... - ... ... ... динлиндер кейпіндегі , яғни дөң мұрындылар ... ... ... бет ... ... ... ... ежелгі хұндардың теріскей жағын динлиндер ... Олар Саян ... ... Селенгаға дейінгі қос жотасын жайлап алыпты. ... ... , ... ... атты бейтаныс бір тайпасының араласуымен пайда болған халық - қырғыздар ... ... ... да , ал ... ... ... солтүстік жотасында сырт бейнесі динлиндерден ... тегі ... туыс жұрт - ... ... - ... арғы аталары тіршілік ... ... ... ... V ғ. ... , ... ... Хэсидегі яғни Ордостың батысындағы кең даланың ... ... - ... ... ... пайда болады. Олардың жер аумағы , ... ... ... ... ... ... - шығыс жағын мекен еткен көшпелі монғол тайпаларының арасында V - IX ... ... ... . ... қатар татар атауы ру аты ретінде VIII ғасырдағы Орхон жазба ... , ... - ақ XI ... ... ... ... де кездеседі. Осы мәліметтерді айта келіп , Н. А. Баскаков , ... ... ... ... ... Татабы ( ұйғырша - тибетше - дат- пи ... ... хи; араб - ... - қай) ... ежелгі монғол тайпасы да болған. деген еді. ... ... екі ... , ... тағы екі ... ... , кейін Құйғыр аталды , ал қытайша екі ироглиф (Ғырғұр) тағы үш ... ... еді ... ... ... ... да ) Телектің бір атасы ма деп ойлаймын. Бұрын ... ... ... . ... оның Ғырқыз (үш ироглиф) болып ... ... ... ... баяу ... ... ... керек. Олар кейде Қырқыз ( үш ... деп те ... Бұл тез ... ... ... ... Ғырқыз - сары бас , ... ... ... ... ... Құйғырлар да осылай ... ... ... ... бұл ат ... бар екен . Кімдікі рас екенін біле ... - деп ... ... сол ... өмір ... мемлекеттің бірі қарлықтар туралы да құнды мәліметтермен ... ... Онда ... ... ... - ... ... бір жұрты. Олар Бесбалықтың теріскейіне, Алтынтаудың ... ... Қабы ... ... ... Сір - енда ... соң Қабы ... - бірте күшейді. Қарлықтар соған қарады. Гау Кән ... ... ... ... ... соң бірі ... тізе бүкті де , жазалау ... ... ... ... Қабы ... , ... ... Бөбүк , Ташлық ұлыстарының елшілері сарайға зияраттай келді. (Таң ... ... ... 2 жылы (657) ... , ... құм , ... сияқты үш тұтықтық құрылды да , олардың ұлыс ... ... ... Үш арыс ... ... пен Батыс түріктің арасында болғандықтан, олардың ... мен ... ... ... ... енді ... бет бұрып отырды. Олар ... ... ... көшіп барған соң ... Үш ... деп ... Әскері қуатты , соғыста батыр болған соң, Янжоудың батысындағы ... ... ... ... еді. ( Таң ... ... кәйюанның (713 және 741 ) ... ... ... , ... ... ... Озмыш қағанына шабуыл жасап, оны ... 3 жылы (715) ... ... ... ... датнама жолдап, сайгүлік сыйлады. Сол жылы қыста тағы да ... тізе ... ... ... ... ... ) ... Ашна Шер Бесбалыққа қашты. Кейін ол астанаға келіп қол тапсырды. 13 жылы (725) Ашна ... сол қол ... ... ... деген шен берілді. (Таң Сузұң ... ... ... (758 және 759 ) Басмыл қағаны оңтүстікке ... соң , ... пен ... ... Тұн ... ... ... Сарай көп ұзамай- ақ елші жіберіп оны әділеткер хан деп ... , Ізгі ... ... ... атақ ... ... соң Қарлықтың Өтүкен төңірегіндегі топтары бір ұлыс болды да, ... ... ... ... ... мен ... ... өз алдына ябғұ ... Олар әр жылы ... ... ... ... 11 жыл (752) ябғұ Тұн ... ... ... Абұсты тұтқын етіп, сарайға тапсырды. ( Сарай Тұн білгеге ) ... ... ... ... шен және ... арда ханы ... ... берді. ( Таң Сузұң заманы) жыды жылдарынан (756 және 757) ... ... ... - ... күшейіп , Құйғырмен үзеңгі қағыстырды. Сөйтіп Он оқ ... ... ... ... ... соны ... ... Сұяб, Талас қамалдары осыларға қарайды. Арадағы ... ... , жуық ... бері ... ... - ... ... [ 65 , 252 б. ].
1968 ж. Монғолияда түркі тарихына байланысты жазба ескерткіш табылып, түрік тарихын зерттеуге ... жол ашып ... Бұл ... ... ... ... оның астында қолы мен аяқтары кесілген адамның бейнесі бейнеленген.
VI ғасырда қытай ... ... ... ... ... бойынша үлкен саз балшықтың шеткі аймақтарын мекендеушілер, көрші тайпаның басқыншылығына ұшыраған. Осылардың ішінде қолымен аяғы шабылған баланы қасқыр асырап ... ... ... ... он ұл ... екен. Осы қасқырдың балалары Турфан қыздарына үйленеді. Оның немерелерінің бірі Ашина, тайпа көсемі болып, оған өз атын ... ... ... ... ... ... ... басқа тайпаларды басшылыққа алып, түрік атауын қабылдайды.
Аңыз бойынша түркілердің шығуын Шығыс Тянь-Шанмен байланыстырады. Осы мәселені Қытай деректанушыларының мәліметтерінде орын алған, ... VI ... ... солтүстікке қоныстанушыларды Турфан маңына ығыстырады. 460 жылы бұл өңірді мекендеуші түркі тайпаларына монғол тілдес жуан-жуандар ... ... ... ... ғұн ... ... ... Осы қоныстандырушылар қатарында Ашинаның ұрпақтарыда болды.
Тарихта түрік ... (екі ... ... ... мәліметі бойынша Ашиналықтар Шығыс Түркістанда өмір сүру барысында, құрамына жаңа ... ... ... ... ... ... III ... бастап 460 ж. дейін, ирандық (соғдылық) және тохарлық ... ... ... мен ... да, ... ... тілінде көріністер тапты. Дәл осы кезден бастап, түрік-соғды байланыстары басталып, бүкіл түркі ... және ... ... зор ... ... ... аварларға салық ретінде темірді төлеп, 545 жылы ірі тайпалық бірлестік құрып, солтүстік ... ... ... ... ... ... Ашина-түріктері бірнеше огуз тайпаларын бағындырып, олардың арқасында күшейіп жуан-жуандарға қарсы шығады. Жуан-жуандардың соңғы қағаны Анахуань болды. 551 жылы ... ... ... Бумын, қаған атағын қабылдайды. 552 жылы Бумын қаған қайтыс болып; оның мұрагерлері Қара-қаған (552-553жж.) және Муған-қағандар (553-572жж.), Жуан-жуандарды күйретуді жалғастырады. ... ... ... ... ... ... ... қағанатының күшін бағалай алмады, ал түріктер тарапынан мұның өзі осылай болуға тиіс деп ... ... әдіс қана ... Енді ... ... ... билеушілеріне қарсы соғыс ашуға дәлелі табылады. 552 жылы көктемде түріктер аварлардың ордасына шабуыл жасап, ... ... ... ... ... ... ... Осы кезден бастап түрік билеп-төстеушілері қағандар атағын алады, сөйтіп ... ... ... да, олардың барлық иеліктеріне де өзін мұрагер ретінде орнықтырды.
Таққа Қара-Еске, Бумының інісі отырғаннан кейін, оның бастауымен түріктер Орхонның жоғары жағында бір ... ... ... ... ... екінші рет жеңеді. Қара-Ескенің мұрагері деп шежіреші оның інісі Иркинді (Ицзинь) атайды, ол қағандық тағына Мұқан-қаған (Мугань) деген атпен ... оның ... аты ... ... ... бәрі 552-554 ... арасында болған. Бұл уақыттың ішінде түріктер шығыста ... ... ... және ... ... солтүстікте-Енисей қырғыздарын өздеріне қаратып алады.
Бұл жылдары түркілердің батыста жасаған соғыс жорықтары бұлардан да күшті бола түседі. Бұларды ... ... бір ... ... ... ... оны батыс түріктерінің түпкі атасы және Батыс түрік қағанатының негізін салушы деп атайды . 552-553 жылы батысқа жасаған жорықтардың ... ... ... ... ... . Бұл ... назар аударарлық хабар. Мұны шежіре дәстүрінің өзі де ескермеген, бұл ... ... ... - ... ... шығуы Жетісу түріктерінде 651 жылы ғана ... сол жылы ... - ... - ... ... ... өзінің мемлекетін күтпеген жерден он ұлысқа бөледі: әрбір ұлыс оны басқарушы бір адамның ... ... Оны шэ (шад) деп ... Әрбір шадқа бір жебеден сыйлық береді, осыдан ... ... ат ... ... - әскери сандық ондық дәстүр тілді тайпаларында VІ ғасырдың орта ... ... және ... ... қағанатының этникалық - саяси құрылымында ... ... ... бір ... солтүстік Қытайға және Кореяға қашады, ал қалғандары батысқа барып авар атымен танымал болады. Бұл аварлар (558-568 жж.) Еділ ... Азов маңы мен ... ... ... ғұн ... ... ... Византия шекара аймағына ұмтылады. Дунай жазығында өз мемлекеттерін құрып, бірнеше рет Орталық Еуропа елдерін тонаушылыққа ұшыратады .
Сонымен Ашин ... ... ... Ашна атымен біріккен қайдан шығуында емес ... бір - ... ... ... сөйлескені, одан барып түріктілді болып сол ... , ... бір ... бола ... ... ... оқиғалар басталады. VI ғ. ортасынан Ашин руының елі мен жақтастары түбегейлі ... ... тілі ... ... тілі ... табылды . Түрік тілі деп аталынатын тілдер ежелгі замандарда ... елі, ... мен оның ... тән ... дала ландшафты жағдайындағы этникалық араласу нәтижесінде V ғ. ... ... ... . Сөйтіп әлемдік тарихи датаның бірі ... 546 ж. көне ... ... ... деп ... ... пайда болды.
Сол кезден бастап түрік тілі орта ... ... , ұзақ қиыр ... , ... , ... , ... , ... мен ғұндар мекен еткен халықтар ... ... ... [ 64 , 25 б. ] . ... келгенде қазіргі зерттеушілер пікірінің бірі ол ... ... ... Хундар, Аландар , Үйсіндер , Қаңлылар тәрізді тайпалар бірлестігінен және ... , ... - Саян , ... ... ... көшіп келген ежелгі түркі тайпаларының бірлестіктері бастан өткізген ... ... ... қалыптасқан этнос деп мәміле жасауы мәселенің түп тамырының ... ... және жас ... ... ... ... айналысатын қызықты да шым - шытырық ғылыми мәселенің бірі деп ... ... . ... - ... ... ... халықты құраған қырық үш тайпаның басым ... ата - ... , ... ... көне және орта ... ... мекендерден бастау алатындығымен байланысты болып ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркі және монғол көшпелі қоғамы: саяси – әлеуметтік және этникалық байланыстар мәселесі (VI-XIII ғғ.)119 бет
Қытайтану (синология) жайлы61 бет
110/220 кв – тағы түйіспелі тартылым қосалқы стансасын жобалау17 бет
1917-1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары32 бет
MS-DOS-тағы файлдармен және каталогтармен жұмыс жасау36 бет
XI – XV ғасырлардағы Монғолия17 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
XVIII ғ Қазақ-орыс қатынасы9 бет
«Айнымалы жұлдыздар үшін информация мен энтропия қатынасын анықтау»48 бет
«Бала мазасыздығына ата-анамен бала қарым-қатынасының әсері»24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь