Еуразия даласындағы Шыңғысхан тұлғасы

Шыңғысхан (өз аты – Тэмуджин, Темучин) – Азияда тұңғыш біртұтас мемлекет құрушы, өз заманының аса ірі әскери және мемлекет қайраткері. Ежелгі ру басшысы Есугей батырдың отбасында туған. Өзінің әскери таланты арқасында және дұшпандарының әлсіздігі мен бытыраңқылығын пайдаланып, 1183-1204ж. өкімет билігі үшін күресте негізгі жауларын талқандады да, кең-байтақ территорияны басып алды, сөйтіп онда мекендейтін көптеген ру-тайпалық одақтардың бірден-бір билеушісі болды. Осы жеңістері және тайпа көсемдерін өз маңына топтастыруға бағытталған бірсыпыра әлеуметтік шараларды жүзеге асыруы нәтижесінде Тэмуджин дала ақсүйектері құрылтайының шешімімен 1206 жылы барлық тайпалардың ұлы ханы болып жарияланды да, «Шыңғыс хан» (түрікше «теңіз, мұхит» деген сөзден шыққан) лауазымын алды. Ішкі саясатта Шыңғысхан мемлекетті басқару ісін бір орталыққа бағындыруға күш салды, түркі-моңғол тайпаларын «мыңдық» деп аталатын әскери-әкімшілік бөліктерге бөлді (өйткені хан талабы бойынша, бұл бөліктердің әрқайсысы 1000 атты әскер беруге тиісті болды). Шыңғыс хан бұларды жайылым жерлерімен қоса өз туыстары мен нояндарға еншіге бөліп берді. Ұлы хан жазбаша іс жүргізуді ұйымдастырды. 1206 жылы ол әдеттегі құқық (яса) ережелерін бекітті. Мемлекет ішіндегі наразылықтарды басу үшін 10 мың адамдық жеке гвардия (кэшиг) құрды. Әскерде өте қатаң тәртіп орнатты:кінәлі немесе қорқақтық көрсеткен әскери адамдар өлім жазасына кесілді. Шыңғысхан әскери стратегия мен тактикада мұқият барлау, жауды жекелеп талқандау, тұтқиылдан шабуыл жасау, дұшпанды алдау үшін арнаулы отрядтардан тосқауыл қою, қыруар атты әскермен маневр жасау, т.б. әдістерді қолданды. Шыңғысхан Сібір мен Шығыс Түркістанды (буряттарды, якуттарды, ойраттарды, қырғыздарды, ұйғырларды) бағындырды. 1211ж. Цзинь мемлекетіне жорық жасады. 1215 ж. Пекинді алды. 1217 ж.Солтүстік Қытай түгел Шыңғыс ханның билігіне көшті. 1219 ж. Корея патшалығы Шыңғыс хан әскерлерінен тізе бүкті.Қазір тарих қайта жазылып жатыр. Тіпті Шыңғыс ханның тегіне қатысты айтыс-тартыс толастаған жоқ. Біз де оқып-білгенімізді алға тартып, осы төңіректе ой қозғауды жөн көрдім.Шекараларының тарихын да шегендемек Шекаралар қалай бөліске түсті, қай жұртпен қалай келісімге келді? Бұл мәселелер де қазір анықталу үстінде. Мәселен, қазіргі Моңғолиямен арадағы шекараны алайық. Бурят пен моңғол бір ел деген байламдар айтылып жатыр қазір. Мүмкін, солай шығар. Тек шекараға түскенде бір халық екіге бөлініп қалған.
        
        Еуразия  даласындағы Шыңғысхан тұлғасы
Шыңғысхан (өз аты - Тэмуджин, Темучин) - Азияда тұңғыш біртұтас мемлекет ... өз ... аса ірі ... және мемлекет қайраткері. Ежелгі ру басшысы Есугей батырдың отбасында туған. Өзінің әскери таланты арқасында және дұшпандарының әлсіздігі мен бытыраңқылығын пайдаланып, ... ... ... үшін ... ... ... талқандады да, кең-байтақ территорияны басып алды, сөйтіп онда мекендейтін көптеген ру-тайпалық одақтардың бірден-бір ... ... Осы ... және тайпа көсемдерін өз маңына топтастыруға бағытталған бірсыпыра әлеуметтік шараларды жүзеге асыруы нәтижесінде Тэмуджин дала ... ... ... 1206 жылы ... ... ұлы ханы ... ... да, (түрікше деген сөзден шыққан) лауазымын алды. Ішкі саясатта Шыңғысхан мемлекетті басқару ісін бір орталыққа бағындыруға күш салды, ... ... деп ... ... ... бөлді (өйткені хан талабы бойынша, бұл бөліктердің әрқайсысы 1000 атты әскер беруге тиісті болды). Шыңғыс хан ... ... ... қоса өз ... мен ... ... бөліп берді. Ұлы хан жазбаша іс жүргізуді ұйымдастырды. 1206 жылы ол ... ... (яса) ... ... ... ішіндегі наразылықтарды басу үшін 10 мың адамдық жеке гвардия ... ... ... өте ... тәртіп орнатты:кінәлі немесе қорқақтық көрсеткен әскери адамдар өлім жазасына кесілді. Шыңғысхан ... ... мен ... ... ... ... жекелеп талқандау, тұтқиылдан шабуыл жасау, дұшпанды алдау үшін арнаулы ... ... қою, ... атты ... ... жасау, т.б. әдістерді қолданды. Шыңғысхан Сібір мен Шығыс Түркістанды (буряттарды, якуттарды, ойраттарды, қырғыздарды, ұйғырларды) бағындырды. 1211ж. Цзинь мемлекетіне жорық ... 1215 ж. ... ... 1217 ж.Солтүстік Қытай түгел Шыңғыс ханның билігіне көшті. 1219 ж. Корея патшалығы Шыңғыс хан ... тізе ... ... ... ... ... Тіпті Шыңғыс ханның тегіне қатысты айтыс-тартыс толастаған жоқ. Біз де ... алға ... осы ... ой ... жөн көрдім.Шекараларының тарихын да шегендемек Шекаралар қалай бөліске ... қай ... ... ... ... Бұл ... де ... анықталу үстінде. Мәселен, қазіргі Моңғолиямен арадағы шекараны алайық. ... пен ... бір ел ... ... ... ... қазір. Мүмкін, солай шығар. Тек шекараға түскенде бір халық екіге бөлініп қалған. Әйтпесе, тілі, діні, ... ... ... ... Бір ғана мысал, екі елде де деп сөйлейді. Ал Шыңғыс хан - түркі тілінде, соның ішінде көне қыпшақ тілінде ... ... Ұлы ... бұрынғы Темірші (немесе Теміршын - шын темір деген сөз ғой) ... хан ... ... әрі ... ... ... жазылды. термині негізінен, ол кезде биіктен, ел үстінен қарау мағынасын білдірді. Қазіргі қазақ елінің жартысынан көбін құрап отырған көп ру ... ... ... ... ... Қият, ұсақ­талып кеткен, ел арасында бар Уақ, Суан, тағы ... ... ... ... арғы ... ... білеміз. Шынтуайтына келгенде, Алтайдың арғы бетін (Орқын, Онон, Керөлең, Байөлке, Қобда өзен­дерінің ... көне ... ... аса зор бір ... деп айтуға әбден болады. Бұл рулардың бәрі қыпшақ тілінде (көне қазақ ... ... ... ... ... ... алып ... Бөртеге құда түскенде (қазақтар бұйра туған лақты, лақ деп атаған) оны басқа ... ... деп ... ... ... ... ... немесе Найманға барғанда да, қасындағы Меркіт, Жалайыр, тағы ... ... ... ... бір ... астына жинағанда да бір тілде-қыпшақ тілінде сөйлескен. Қастарында ешқандай аудармашы ұстамаған. Сол кезеңдерде қазіргі қазақтың барлық руының, тайпасының өз ... ... ... белгілі. Осыларды айта отырып, сонымен қатар кезінде қытайлардан қырғын тапқан ... ... ... ... даласын басып, Еділ жағалауына қашып келіп пана ... енді ... ғана ... ... хошауттың бір тобы) Алтай асып жаңағы моңғолдарға ... ... ... ... Бұл арада Шыңғыс хан тұсынан қалған азғана қа-зақ рулары да бар болатын. Сөйтіп, бәрі ... ... ... ... ... ... , ал орыс жағы деп ... бір елге айналды. Мыңдаған қол алғашқы рет сахарада бір тудың ... ... соң, ... ... ... ... ... жер деп атаған. - тек әкімшілік атау алған сөз. Енді ... ... ... ... ... ұлы ... ойда-жоқта осылар ие болып шыға келді. Ұзақ жылдар шынайы зерттеп, ізденіп, зерделеп қараған адамға бәрінің де ескі ... ... емес ... бұл ... ... ... кеткені апайқын көрініп тұрады. Құда түсу, бесік құда болу ... ... Бұл - ... ... ескіден келе жатқан дәстүрі. Шыңғыс ханның әкесі осы дәстүрмен кішкене ұлын ... ... алып ... ... ... және оның ... әрбір жорыққа барған сайын аралас-құралас жүрген сарбаздары да бөлек елдің әскеріндей емес, емен-жарқын араласып, бірге соғысқан. Араларында ешқандай тіл ... ... ... қатар, тағы бір айта кететін мәселе, жауға шап­қанда бәрі де деп ата-бабаларының ... ... ... күш алып, дұшпанына атойлап, зәресін ұшырған (орыс жылнамашылары деп қате жазып алған әрі осы сөзден ... ... ... ру және ... қыс ... жаз ... ... болғандықтан, өздерін бөлек елдей сезінген. Бірақ бәрі бір тілде, әдет-ғұрпы, дәстүрі, ... ... ... ... ешкім сол уақытта көңіл бөлмеген. Дегенмен ол кез қоғамның санасы оған жете ... ... ... бәрі ... ... одан кейінгі Тоныкөк, Білге қағанның ұрпақ­тары екені шындық қой. Қазақ елін ... ... ... көп рулар Алтай таула­рынан бері асып түсті. Бұл қай кезеңдерде басталып еді? Шыңғыс хан Орталық Азиядағы Хо­резм империясын жаулап алған ... ... ... қол ... тауының бергі беті-ну тоғайлы, шөбі белуардан келетін суы мол ... ... ... бұл ... керемет екенін байқады. Жетісу алқабын басып өткен мезгілде де бұл жақтарда қыс қыстауға, жаз жайлауға өте қолайлы ... өз ... ... ақ ... ... гүл, қызғалдақ басқан аттың жалына жетерліктей түрлі қалың шөп өскен аса құнарлы атырапқа тап болғандарын аңғарды. Кезінде Шыңғыс ханнан ... ... ... ... ... осы ... жайғасып та алған еді. Шыңғыс хан Қытайды, Хорезмді жаулап алып жатқан уақытта билік астындағы рулар ханның қаһарынан ... ... кете ... ... ... ... ... тұсынан бастап, олар: қалған наймандары бар, сонымен қатар керейлер, жалайырлар, суандар, уақтар, меркіттер, тіпті ... ... діні ... ... ... ... қоңыраттар біртіндеп-біртіндеп Алтайдан бері асты. Сөйтіп, қазіргі қазақ даласына кеңінен жайылды. Арғы бетте өте аз рулар қалды. Алтайдың бергі жағына ... ... ... ... сары ... ... ... арғын, қара қидан қауғырас тайпаларына келіп қосылды. Бұлардың да тіл, дәстүр, әдет-ғұрып жағынан өз­деріндей екенін көрді, келе-келе бір елге ... ... ... атау ... Кезінде Ұлы тарих жасалған дала Алтайдың арғы бетінде қалды. Оны жасаған ру-тайпалар бері асып кетті. Ол далада бурят-моңғолдар, чжурджендер ... ... ... ... ... тобы, бірен-саран қазақ рулары қалды. Өздері еш уақытта ұлы жорыққа ... ... ... ... ел бәріне негізсіз ие болып қалды. Русь сөзі қайдан шыққан? Орыстар тарихын қайта жазуға ... Осы ... ... сауал туады. Олардың айтып отырғаны - кезінде қызыл жалаудың астында отырып, импе­риялық түсінікте жазылған орыс та­рихының біраз бөлігі шындыққа сай ... ... ... ... ... бере ... ... олар сөзінің қайдан шық­қандығын қайтадан іздеп, зерттеп-зер­делеу ... Ал ... ... ... ... жоқ ... ... Көне заманның өзінде де осылай деп аталған өзен болды ма, болмады ма? Оған да нақты жауап жоқ ... өзін осы ... ... деп жүр емес пе?). ... жазығына орналасқан кезіндегі Алтын Орда қағанатына (империясына) негізінен, алым-салықты жылына бір рет ең көп әрі ... ... ... осы орыс елі ... Бату мен одан кейінгі хандардан қатты соққы жеп ... ... бұл ... Иван Калитаға дейін де, одан кейін де Алтын Ордаға керуен-керуен алым-салық әкеліп тұрған. ... ... ... қуанышында шек болмаған. Тіпті әйелдері мен тай мінген балаларына дейін кереметтей қуанған. ... ... ... әкелінген алым-салықтың ішінде орыс балынан бастап, бидай наны және түрлі ... ... ... неше ... ... ... болған. Оның бәрін санамалап жатпай-ақ қоялық. Міне, осы керуендер келгенде Алтын Орда жұрты қуанғанынан бұларды деп атаған. Бұл келген ... ... ... деп ... Бұл сөз ... ... де бар. Керуенді әкелген князьдар мен орыс жасақтары, осы сөздің аудармасын анықтап, бұл сөзді өздеріне ... ... ... ... ұғымды біз (байлық иелеріміз) деп өз­дерін осылай атай бастаған. Артынан бұл сөз бүкіл елге тарады. Үш ... ... ... кезде, осынау ұлы сөз оларға әбден құлаққа сіңісті болып кетті. Кезінде ... ... ... ... атап ... ... Рязань, Владимир, Тверь, Мәскеу, тағы басқа), енді бүкіл ел . деген сөзді кім жек көрсін?! Әсіресе, жоғарғы тап ... ... сөзі ... өте, сәл ... ... айналды. Ақыры уақыт өте келе, атақты сөзі болып шыға ... ... көп ... ... ... ... бұл ұғымға намысшыл орыс тоқтай ма, тоқтамай ма? Ол жағы белгісіз. Бұл ... айта ... бір ... атақты Дальдің сөздігін қарап отырсаңыз, олардың үш ғасырда қыпшақтардан еншілеп алған ... ... ... сөзі ... ... сөзі, яғни деген сөз. Сондай-ақ олар деп алған. Мұндай сөздерді тізе берсең, толып жатыр. Сондықтан да ... ... ... ... ... дұрыс па деп те ойлаймыз. Дегенмен барлығын мәртебелі уақыт ... ... ... мен оның ... ... ... ... ең басты тарихи ескерткіш - . Ол заңды да, өйткені шежіре Шыңғыс қаған ... ... ... 13 жыл ... соң ... жазылып отыр. Бұл кітап Қытайдан табылғанға дейін ... ... ... толыққанды мәліметтер жинағы болмаған. Ал әр елдерде Шыңғысхан мен оның айналасы туралы аракідік кездесіп ... ... ... ол ... ... ... бере алмады. Тек бір анығы, Шыңғысхан көшпенділерін отырықшы елдер десе, Рашид-ад-дин деп атаған. Шындығында, ... ... ... ... ... ... ... ғой және ол моңғолдар туралы жазған жылдары ... ... ... дүрілдеп тұрған шағы болатын. Сондықтан ғылыми ортада ол Шыңғысхан туралы ... ... ... ең бір ақиқаттысы деп саналады. 282 тарауының соңында былай делінген: . Әлбетте, жылнама авторы Шыңғысханның этникалық тегін ... ... ... сияқты, бірақ жылнама кейіпкерлерінің бәрі түркі ғұрыптарын ұстанғандықтан, олардың тегі кім екені ... ... емес пе. ... ... орыс ғалымдары оларды еш дәлелсіз деп ... ... 19 ... ... ... ... ... моңғол деген халық пайда болды. 1866 жылы Кафаров орыс тіліне алғаш аударғаннан кейін ол ... ... ... көрді. Сол кезеңнен бері әлем моңғолтанушылары үшін негізгі дереккөзі болып саналды. ... күні ... ... ... кітаптардың, ғылыми мақалалардың саны мыңдаған санға жеткен болар. Бірақ, осы еңбектердің барлығы ... 19 ... ... ... орыс ... деген ұстанымына сүйеніп жазылған. Бізге, орыс тілін меңгерген ... ... мен оның ... туралы мағлұматтар, көбіне орыс ғалымдары арқылы жетті. Мұнда әділдік де бар шығар, өйткені олар көршілес көшпенділерді ... ... ... ... кем ... ... Хоанг өзінің атты кітабында қоңырат, меркіт, найман сияқты бірқатар руларды еш шіміркенбей моңғол ... ... қоса ... Оны ... ... ... ол ғана ... басқа да түріктанушылар қиыстыру үшін түрік тайпаларын моңғолдарға қоса салуды әдетке айналдырған. Содан болар біздің өзіміз де соған ... алып сене ... ... гөрі ... сырын орыс ғалымдары тереңірек ұққан және еңбектерінде түрік тайпаларының атауын пайдаланбай айналып өту мүмкін еместігін де жақсы білген. ... ... ... ... ашып ... жанамалап өтуді әдетке айналдырған. Мысалы Е.Кычанов сияқты: деп ... ... бере ... ... ... ... былай білдіреді:
.Көшпенділер туралы жазған ғалымдар алдарына не мақсат қоятындары бізге белгісіз, бірақ түріктер моңғол ... дей ... ... ... ... ... ата ... аяққа салып таптағанмен бірдей. Тіпті, бір халықтың өз атауын екінші халықтың атауына ... ... ... ... өзі , мұнда көшпенділер тарихына астамшылықпен қарау пиғылы жатыр.Ақыр соңында, нақ осы ресейлік ғалымдар тықпалаған тұжырымдар арқылы бүгінгі күні ... ... ... ... ... ... болмысы қалыптастырылды. Тіпті олар тек моңғолдардың бейнесін ғана жасап ... ... ... ... негізінде ежелгі көшпелі мәдениеттің сүйегін түзеді. Ресейлік тарихшыларға қарағанда, моңғол дәуірін зерттеуші шетелдік ғалымдардың көпшілігі қуатты ... ... аяқ ... ... ... бола ... ... ашық айтқан. Бұл жерде айтпағымыз, Шыңғысхан тарих сахнасына шыққанға дейін ешқай жерде, ешбір ... ... ... аты ... ... ... көшпенділер қазіргі Қазақстан, Моңғолия, Қытай және Ресей мемлекеттерінің жер аумағында ... ... ... Осы күні шекара аталып жүрген жағрапиялық картадағы сызықтар 1864 жылы Қытай мен Ресей шекара бөліскенде түзіліп, байырғы көшпенді қазақтың атамекені үш ... ... ... Ол тарихтан белгілі. Шыңғысханның айналасында жүрген көшпенділер, енген түркі тайпалары одан беріде 800 жыл өткен соң да бүгінгі күні ... өмір ... ... Мәселен: жалайырлар, наймандар, қоңыраттар, керейлер, абақ-керейлер (меркіт), үйсіндер, арғындар, алшындар және тағы басқалар қазақ халқының ... ... ... ... Ұлы дала тарихында азды-көпті белгілі болған тайпалардың барлығы да қазір өзін қазақпын дейді. Шыңғысханның тұсында 12-13 ғ.ғ. бұл ... ... ... ... арғы бетіндегі Моңғолия жерінде, біразы Ресей Федерациясы мен қазір Қытай мемлекетіне қарайтын жер ... өмір ... ... ... бұл ... ... ... басқа да түрік тайпалары тұрып жатты: татарлар, онғыттар, ұранқайлар, дөрбеттер, т.б. Бұл тайпалар Қытай қорғанынан бастап Венгер жазығына ... ... ... ... ... етті.
Бір түсініксіздігі, аттары аталаған, кейіннен орыс ғалымдарының ... ... ... ... ... ... ... атаулары бүгінде ел арасында сақталмаған. Сол себепті тарихшылар буырқанған оқиғалардың бел ортасында ... ... және ... деп ... ... ... ... түріктердің арасында аман-есен жүрген тайпалардың бәрі қатарына қосылып, ал атаулары да өздері де іс-түссіз жоғалған тайпалар ... ... ... ... олар ... ... деп ... өшкен: тайжут, барлас, бесут, журка, арулат, икеріс, барин, жатжират, онғыт т.б есептеп, ал , яғни кезінде моңғол болып ... ... ... ... ... ... найман, қоңырат және керейлерді жатқызып жүр.
Бір түсініксіздігі, аттары аталаған, кейіннен орыс ғалымдарының араласуымен, Шыңғысханның моңғолдары қатарына енген көпшілік тайпалардың ... ... ел ... ... Сол себепті тарихшылар буырқанған оқиғалардың бел ортасында жүрген көшпенділерді және ... деп ... ... ... сақталып түріктердің арасында аман-есен жүрген тайпалардың бәрі қатарына қосылып, ал атаулары да өздері де іс-түссіз жоғалған тайпалар ... ... ... ... олар ... ... деп аттары өшкен: тайжут, барлас, бесут, журка, арулат, икеріс, барин, жатжират, ... т.б ... ал , яғни ... ... ... ... ... айналған, арамызда жүрген жалайыр, найман, қоңырат және керейлерді жатқызып жүр.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
VI-XII Көшпенділер мәдениеті200 бет
Алтын Орда 6 бет
Алтын Орда дәуіріндегі 6 бет
Алтын орда тарихы2 бет
Бабыр9 бет
Мойынқұмның көне атауларының шығу тарихы8 бет
Монғол дәуірі5 бет
Монғол империясының құрылуы 46 бет
Моғолстан мемлекеті7 бет
Моңғол шапқыншылығы және Шыңғыс хан9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь