Психология ғылымының, пәнінің жалпы мәселелері мен негізгі даму кезеңдеріне толық сипаттама

Психология - жан туралы ғылым (психо "жан", логос - "ғылым") дегендi аңғартады. Кең тараған түсiнiктерге жүгiнсек, алғашқы психологиялық көзқарастар дiни ұғымдарға байланысты дүниеге келген. Шынында да, ғылым тарихы көрсеткенiндей, ежелгi грек философтарының алғашқы тұжырымдары адамды практикалық тану негiзiнде бастау бiлiмдерiн жинақтаған, жаңадан қалыптасып келе жатқан ғылыми ой-пiкiр бағыттарының жалпы дүние, соның iшiнде жан жөнiндегi дiни- мифологиялық көзқарастарға қарсы күресiнде дамуын тапты. Осыдан, жан жөнiндегi зерттеулер мен түсiнiктер психологияның пəндiк аймағының кемелденуiнде бiрiншi кезең болды да психология əуел бастан ''жан'' туралы ғылым деп танылды. Бiрақ бұл жанның не зат екенiне жауап табу оңайға соқпады. Əр тарихи дəуiрлерде ғалымдар бұл сөз мағынасын сан қилы түсiндiрдi. Психика мəнiне байланысты көзқарастардың қалыптасуы мен дамуы философияның өзектi мəселесiн - материя мен сана, заттық жəне рухани болмыстардың ара қатынасын шешуге тəуелдi болып келдiПсихология психикалық құбылыстардың пайда болу және қалыптасу заңдылықтарын зерттейтін, яғни адамдардың жан-жүйесін зерттейтін сан-салалы ғылым. Психологияның ерте заманнан бері келе жатқан ғылым, мұның даму тарихына екі жарым мыңдай жылдай болды.Оның дүниеге тұңғыш келген жері ежелгі Грекия. Психология атауы «псюхе»-қазақ тілінде «жан», «логос»- «ілім», «ұғым»,«ой» деген гректің екі сөзінен тұрады. Психика обьективті дүниенің субьективті бейнесі. Психикалық құбылыстар бізді қоршап тұрған сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының мидағы бейнесі. Олар ( түйсік, ой, елес,сезім, қабілет, мінез, т.б.) көпшілігімізге мәлім, тілімізде жиі кездесетін ұғымдар. Осылардың бәрін ғылыми тұрғыда психология ғылымы зерттейді. Психологияның зерттеу пәнінің негізіне, адам болмысының табиғаты психикалық құбылыстары, процестері, қасиеттері кіреді. Адам дамуының заңдылықтары және оның ерекшеліктері туралы ғылыми ілімдердің жүйесі жалпы қоғамның дамуы үшін қажет. Қазіргі кезеңде өндіріс, ғылым, медицина, өнер, оқу, ойын, спорт салаларындағы бірде-бір әрекет психологиялық заңдылықтарды түсініп, танып, білмей тиімді орындалуы мүмкін емес. Адам әр түрлі ғылым тұрғысынан жан-жақты зерттелетін обьект. Солардың ішінде гуманитрлық ғылымдар әлеуметтік процестерді зерттеген кезде психологиялық факторларды ескереді. С.Л.Рубинштейн өзінің «жалпы психология негіздері» еңбегінде «Психология зерттеуіндегі ерекше құбылыстар ауқымы анық көрінеді олар біздің сезімдеріміз бен ойларымыз, қабылдауларымыз бен түйсінулеріміз, ықылас-ниеттеріміз және т.б. жатады.» Психология ғылымындағы күрделі міндеттердің бірі – заңдылықты сипатқа ие байланыстар мен қатынастарды кӛре білу. Психикалық әрекеттің даму барысындағы оның заңдылықтарын оқытып – үйрету психологияның негізгі міндеті болып табылады. Соңғы жылдары психологиялық зертеулер айтарлықтай ұлғайып, жаңа ғылыми бағыттар мен пәндер пайда болды. Психология ғылымынында жаңа болжамдар мен тұжырымдамалар пайда болып, психология жаңа тәжірибелік мәліметтермен толысуда. Психология ғылымын зерттеу нәтижелері бұл пәннің барлық салалары мен тармақтарын дамытып отырудың іргетасы болып есептеледі. Сондықтан бұл пәнді оқып меңгеруде мынандай негізгі екі бӛлімін қарастырамыз:
1) психикалық процестер;
2) психикалық қасиетте;
3)психикалық қалып.
1)Психикалық процестер: түйсік, қабылдау, зейін, ойлау мен сөйлеу, қиял және елес, ес; 2)Психикалық қасиеттер: сезім және эмоция, ерік, темперамент, мінез, қабілет. 3) Психикалық қалып: адамның түрлі кӛңіл күйінің (зерігу, үрейлену, абыржу, ашулану, қуану)т.б. компоненттері. Сонымен, психология – психикалық құбылыстардың, пайда болу, қалыптасу заңдылықтарын және механизмдерін зерттейтін ғылым. Психология алдында тұрған теориялық және тәжірибелік міндеттердің кӛпшілігіне байланысты қазіргі уақыттағы психология ғылымы қарқынды даму үстінде. Психикалық әрекеттің даму барысындағы оның заңдылықтарын оқытып - үйрету психологияның негізгі міндеті болып табылады.
        
        1 Психология  ғылымының жалпы мәселелері мен негізгі даму кезеңдерін ашып көрсетіңіз.
Психология - жан туралы ... ... ... ... - ... ... ... Кең тараған түсiнiктерге жүгiнсек, алғашқы психологиялық көзқарастар дiни ұғымдарға ... ... ... Шынында да, ғылым тарихы көрсеткенiндей, ежелгi грек философтарының алғашқы тұжырымдары адамды практикалық тану негiзiнде бастау бiлiмдерiн ... ... ... келе ... ... ... бағыттарының жалпы дүние, соның iшiнде жан жөнiндегi дiни- ... ... ... күресiнде дамуын тапты. Осыдан, жан жөнiндегi зерттеулер мен түсiнiктер психологияның ... ... ... ... ... ... да психология əуел бастан ''жан'' туралы ғылым деп танылды. Бiрақ бұл жанның не зат ... ... табу ... соқпады. Əр тарихи дəуiрлерде ғалымдар бұл сөз мағынасын сан қилы ... ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуы философияның өзектi мəселесiн - материя мен ... ... жəне ... ... ара қатынасын шешуге тəуелдi болып келдiПсихология психикалық құбылыстардың пайда болу және қалыптасу заңдылықтарын зерттейтін, яғни ... ... ... ... ... ... ерте ... бері келе жатқан ғылым, мұның даму тарихына екі жарым мыңдай жылдай болды.Оның дүниеге ... ... жері ... ... ... атауы -қазақ тілінде , - , , ... ... екі ... ... ... обьективті дүниенің субьективті бейнесі. Психикалық құбылыстар бізді қоршап тұрған сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының мидағы бейнесі. Олар ( ... ой, ... ... мінез, т.б.) көпшілігімізге мәлім, тілімізде жиі кездесетін ұғымдар. Осылардың ... ... ... ... ... зерттейді. Психологияның зерттеу пәнінің негізіне, адам болмысының табиғаты психикалық құбылыстары, процестері, қасиеттері кіреді. Адам ... ... және оның ... ... ... ілімдердің жүйесі жалпы қоғамның дамуы үшін қажет. Қазіргі кезеңде өндіріс, ғылым, медицина, өнер, оқу, ойын, спорт салаларындағы бірде-бір ... ... ... ... ... ... ... орындалуы мүмкін емес. Адам әр түрлі ғылым тұрғысынан жан-жақты зерттелетін обьект. Солардың ішінде гуманитрлық ғылымдар әлеуметтік процестерді зерттеген кезде ... ... ... ... өзінің еңбегінде Психология ғылымындағы күрделі міндеттердің бірі - ... ... ие ... мен ... кӛре білу. Психикалық әрекеттің даму барысындағы оның заңдылықтарын оқытып - ... ... ... ... ... табылады. Соңғы жылдары психологиялық зертеулер айтарлықтай ұлғайып, жаңа ғылыми бағыттар мен пәндер пайда болды. Психология ғылымынында жаңа болжамдар мен ... ... ... ... жаңа ... мәліметтермен толысуда. Психология ғылымын зерттеу нәтижелері бұл пәннің барлық салалары мен тармақтарын дамытып отырудың іргетасы ... ... ... бұл ... оқып меңгеруде мынандай негізгі екі бӛлімін қарастырамыз:
1) психикалық ... ... ... ... ... ... ... зейін, ойлау мен сөйлеу, қиял және елес, ес; 2)Психикалық қасиеттер: сезім және эмоция, ерік, темперамент, мінез, ... 3) ... ... ... түрлі кӛңіл күйінің (зерігу, үрейлену, абыржу, ашулану, қуану)т.б. компоненттері. Сонымен, психология - ... ... ... ... ... ... және ... зерттейтін ғылым. Психология алдында тұрған теориялық және тәжірибелік міндеттердің кӛпшілігіне байланысты қазіргі уақыттағы психология ... ... даму ... Психикалық әрекеттің даму барысындағы оның заңдылықтарын оқытып - үйрету ... ... ... болып табылады.
2 Психология ғылымның салаларына талдау беріңіз. Психология сан-салалы ғылым. Қазірде оның 40-қа жуық саласы бар.XIX ... ... ... ... психология философия ғылымының бір саласы болып келіп, жаратылыстану, медицина, әдебиеттану ғылымдарымен де сабақтасып, байланысып жатты. Психологияның ... ... ... әдебиет, лингвистика, география, антропология, өнер ғылымдарымен де байланысы зор. Адам психологиясын жақсы білмейінше, оларға әсер ... ... ... ... ... толғандыратын, көркем шығармалар туындату мүмкін емес деген.XIX ғасырдың екінші жартысынан басталған, психологияның жеке ғылымға ... оның ... ... ... ... болды. Бұған психологияға эксперименттік әдістің (Г.Фехнер) енгізілуін де жатқызуға болады. Психологиялық ілімдердің табиғи-ғылыми теориясын рефлекторлық құрайды (И.М. Сеченов, И.П. Павлов, ... ірі ... ... А.А. ... Л.А. ... П.К. ... Н.И. ... К.М. Быков,НА. Бернштейн, И.С.Бериташвили). Қазіргі кезеңдегі психологияның негізгі мәселелерін өңдеуге Ч. ... ... ... үлкен ықпал етті.Олар тіршілік иесінің ортаның ауыспалы жағдайына бейімделуі кезіндегі психиканың рөлін анықтауға, психикалық әрекеттің төменгі ... ... ... көтерілуінің мағынасын түсіндіруге мүмкіндік берді. Психологияның педагогика ғылымымен де байланысы бар. Мұны ... орыс ... ... К.Д. Ушинский де ерекше атап көрсеткен еді.Шәкірттердің психика дүниесіне әсер ету үшін, оларды дұрыс тәрбиелеп, нәтижелі оқыту үшін ... ... ... ... өсіп-дамуын, мінездері мен қабілеттерін, жеке психологиялық өзгешеліктерін білу қажет. Сонда ғана ұстаздың оқу-тәрбие жұмыстары жемісті болып шығуы мүмкін.Математика, биология, кибернетика, ... ... ... ... соңғы жаңалықтары психологияға акеңінен еніп, оның жан-жақты дамуына әсер етіп отыр. Психология мен этика арасында тығыз байланыс бар. ... ... ... ... ... ... ... зерттейтін ғылым.Психологияның қай саласы болсада күнделікті өмірімізге қызмет етеді.Оларды тудырған қоғамның нақтылы талап-тілектері, өмірде болып жатқан ғылыми-техникалық прогрестің әсері.Психология салалары ... ... - бұл ... ... ... ... кәсіптік маңызды қасиеттерін, мамандық таңдап, еңбек әрекетін тиімді етіп ... оның ... ... ... ... ... ... нәтижелі еңбек етуге қолайлы етіп дайындау, шаршау, зорығу,демалу мәселелерінің психологиялық жақтарымен шұғылданады. Инженерлік ... - ... ... ... бірі. Ол адам мен техниканың қарым-қатынасынан туындайтын мәселелерді ... ... ... ... етіп ұйымдастыру, ақпараттарда сақтау, өңдеу оны жобалау үлкен орын алады. Арнайы психология - ... ... ... әр ... ... ми зақымы ауруымен, ақыл-есі кіресілі-шығасылы немесе психика дүниесінде жетімсіздіктері бар, жан - ... ... ... ... ... ... ... адамдардың ерекшеліктерін зерттейді.Психологияны бұл саласында бірнеше бағыт: олигофренопсихология -мидың туа біткен ақауы бар адамның психологиясының дамуын,сурдопсихология - ... ... ... ... керең болып туған балалар психикасын, тифлопсихология - ... ... ... кӛретін адамдар психологиясын зерттейді. Заң психологиясы - құқыққа қатысты мәселелерді реттеу және оларды ... ... ... ... ... қылмыскерлер, айыптаушылар, куәләр психологиясын зертеумен айналысады. Мұнда түрлі қылмыстарды ашуға, олардың ... ... ... ... оның не себептен жасалғанын зерттеп отырады. Бұл саласылар: сот психологиясы, қылмыс психологиясы, еңбекпен түзету психологиясы деп аталатын бөлімдерден тұрады. Сот ... сот, ... ... ... ісін ... олардан жауап алу тәрізді т.б. жайлардың психологиялық жақтарын қарастырады. ... ... ... жеке басы мен оның зиянды әрекеттерінің сырын ашады. Еңбекпен түзету психологиясы еңбекпен түзеу коллонияларының тәрбиелік әсерінің тиімділігін зерттеу жолдарын қарастырады. ... ... - ... ... ... қарастырады. Олардың психикасның даму сатысын, инстинктін, интеллектісін зерттейді. Салыстырмалы психология - адамдар мен жануарлардың ... ... мен ... ... ... зерттейді. Сонымен қатар ересек адамдар мен балалардың психологиясын бір-бірімен ... ... ... ... ... ... ... жолын және оның туысынан өсіп-жетілгенге дейінгі даму жолын қарастыратын бір саласы. Педагогикалық психология - оқу-тәрбие ... ... ... яғни ... оқу әрекетін миына қалайша тоқитындығын, адамға білім және тәрбие берудің психологиялық заңдылықтарын ... Ол ... ... мен ойлау саласын, дағдыларын қалыптастырудың, олардың оқу материалдарын меңгеруі мен ұстазбен - шәкірт арасындағы қарым-қатынастарды ... ... ... ... ... психология келесі реттегі тармақтарға бөлінеді: а) оқыту психологиясы - дидактиканың психологиялық негіздерін, оқыту мен ... ... ... ... ... балалардың ақыл-ойын қалыптастыру сияқты өзге де мәселелерін зерттейді;ә)тәрбие ... - ... және ... ... ... ... ... оқушылар ұжымының, еңбекпен түзету педагогикасының психологиялық негіздеріне қатысты мәселелерді қарастырады. Медициналық психология - дәрігер мен аурулардың арасындағы қарым- қатынас, түрлі ... ... ... ... және ... ... және аурудың мінез-құлқының аспектілерін зерттейді. Ол мынадай бөлімдерге бөлінеді: психикалық кұбылыстардың мидың физиологиялық құрылымдарына қатынасын зерттейтін нейропсихологиядан; адамның психикалық ... ... әсер ... ... ... ... ... мен оны нығайтуға арналған шараларды жүзеге асыру саласын, оның әдіс-тәсілдерін айқындайтын психопрофилактика және ... ... ... ... ... ... ... ауытқушылықтары бар адамдардың өзіндік психикалық ерекшеліктерін зерттеп, психотерапевтикалық көмек көрсететін клиникалық психологиядан. Әскери психологиясы - ... ... ... ұрыс ... әскери дәрежесі жоғарыларға сөзсіз бағыну жағдайындағы психологиясымен, әскери ... ... ... ... ... мен ... ... қатынастардың психологиялық жақтарын, азаматтардың отаншылдық қасиеттерін қалыптастыру және ... ... ... ... маңызды міндеті- әскери оқу-тәрбиенің психологиялық мәселелерін талдау болып ... ... ... - ... ... мен ... негіздерін зерттеп, олардың іс-әрекетінің психологиялық ерекшеліктерін қарастырады. Спорт жетекшілері мен бағынушылардың өқарым-қатынасын, ... ... ... ... ... етілуін, психологиялық даярлығын іздестіре келе, оларды жаттықтыру және күш- қуатын жинақтау деңгейін, жарыстарды ұйымдастыру, өткізу мәселелерінің факторларын, спорттық ... ... жету үшін ... ... және ... ... ... заңдылықтарын ашады. Әрбір ел мен халықтың спорт ӛнеріндегі ерекшеліктерін де ескере отырып, оларды жаттықтыру міндеттері анықталады. Даму психологиясы - әр ... ... ... ... даму ... әр ... психикалық процестердің (естің, ойлаудың, қиялдың, сезімнің) ерекшеліктерін, тұлғаның ... ... ... ... Даму психологиясында балалар психологиясы, жеткіншектер психологиясы, жас өспірім психологиясы, ересек адам психологиясы және қарттық психология салалары бар. Ғарыш психологиясы - ... ең жас және жаңа ... ол ... ... ... ... ... болды. Ол ғарышкерлаедің еріктік және моральдық даярлығы мәселелері білім беру мен жаттықтыру тәсілдерін зерттеумен шұғылданады. Өнер психологиясы - ... өнер ... ... ... психологиялық компоненттерін қарастырады.өнер психологиясының маңызды міндеті - ... ... ... ... және әдебиетке қабілеттердің дамуына байланысты мәселелерді зерттейді. Әлеуметтік психология- әр түрлі әлеуметтік қауымдардың топтардың ұжымдардың ... ... ... ... - ... ... пікірін, еліктеуін т.б.) топтар мен ұжымдағы адамдардың арасындағы өзара қарым-қатынас мәселелерімен айналысады. Мұнда әр бір ... ... ... дін ... ... мәселелерін де зерттейді. Әр түрлі топтық типтер болып саналатын ассоциациялар, корпорациялар, ұжымдар, ресми және биресми топтар арасындағы қатынастар, ... ... ... мен ... психологиялық жақтары қарастырылады. Басқару психологиясы - басқару ісінің әлеуметтік-психологиялық мәселелерін шешу, ... ... және оған ... талап- тілектерін ескеру, басшының тұлғалық сапасы мен басқару стильдерін ... ... білу ... ... ... ... психология ғылымының салалары өмірде араласпай отырған саласы жоқ деуге болады. Адам ... сан ... ... ... ішінде психологияның жетекші орын алатындығы осыдан-ақ жақсы байқалады. Адам бар жерде жан бар, ал жанды зерттейтін ... ... Бір ... ... ... еңбектеген баладан, еңкейген қартқа дейін қажетті.
3 .Психология пәні туралы түсініктердің негізгі даму ... ... ... даму ... ... ... ... түсініктер алгашқы қауымда қалыптаса бастады. Кене дәуірде адамдар ... ... ... ... заттар, табиғат) жэне заттық емес (адамдар мен заттар бейнелері, естелік, уайымдау) түрде болатынына жэне ... ... ... ... ... ететініне назар аударды. Адамдар ездері тіршілік ететін орта мен айналадағы эр қилы заттарда, кұбылыстарда өзіндік жан ... деп ... ... үтым ... ... -жан ... сөзден шықкан) деп аталады. Көне заман ойшылдары жан деген не, оның қызметтері мен ... ... ол ... қалай байланысады деген сұрақтарға жауап іздеуге талаптанды. Б.з.д.Уғасырларда емір сүрген үлы философ Демокрит жан атомдардан қүралады және денемен бірге жан да ... ... ... ... Жан ... ... ол - материалданған. Платон (б.з.д.428 - 348 ж.ж.) жанныц мәні туралы езгеше пікір дамытады. Платонның айтуы бойынша, барлығының түп ... - ... ... ... ойлар, идеялар. Жанға арналған алғашқы еңбекті Аристотель (б.з.д. 384 - 322 ж.ж.) ... Оның ... ... еңбек болып есептеледі. Тарихи түрғыдан осы жолмен психологияның жан туралы психологияны ғылымның дербсс саласы ... ... ... ... ... Жан ... орнына сана психологиясы кезекке келеді. Жанды іс-эрекеті ми қызметімен байланысты сана ... ... ... Жан ... жай пікірлерге негізделеді, ал сана псижшогиясының одан ерекшелігі -білімнің негізгі көзі деп - өз ішкі ... ... ... деп ... ... өзгеше таным интроспекция () тэсілі атьша ие болады. Осы кезенде психологиялық көзқарастардың қалыптасуы Рене Декарт (1595 - 1650), ... (1632 - 1677), ... ... жэне т.б. ... істерімен байланысты. Әсіресе жаратылыстану ғылымдарының даму барысывда ... ... ... ... ... ... (1809-1882) эволюциялык ілімі маңызды роль атқарды. Эксперимегатік ... ... ... зерттеуге тез ене бастайды, 1879 ж. Германияда В.Вундт алғашқы психологиялық эксперименттік лабораторияны ашады. Осы кезенде , деген психологиялық ұғымдар ... ... ... концепциялар пайда болады.
ретінде отау тігуі. В.Вундт оның адамның мінез-құлқын зертгеумен айналыса бастауы.
қүрал-саймандар арқылы
зерттеудің ... ... пен ... ... ... ... ... психофизикалық заңы т.б.).
ХХғасырдың 20- ЗОжылдары психология дағдарысы.
Психологиядағы ... ... ... ... ... ьтпсихоло гаясы, фрейдизм.
ХХғ.40-60
Психологияның адамдардың жан дүниесінің қалптасуы мен даму
заидылықтарын зерттейтін ғылымға айналуы.
Психология ғылымының көптеген жаңа ... ... ... ... процестерді жалпы сипаттаңыз.
Психикалық процестер: ойлау, сөйлеу, қиял туралы түсінік. Адам өмірінде осы танымдық процестердің алатын ... ... ... ... негіздері. Психикалық процестердің түрлері және қасиеттері. Психикалық процестердің дамуы. Психикалық ... адаи ... ... ... ... процестердің дәрігер қызметінде алатын орны. Танымдық процесстер (ес, ойлау, қиял, елес) әрқашанда психология және ... да ... ... ... ... ... кезеңде танымдық процесстерді зерттеулер алуан түрлі материалды жатқа оқыған кезде естің көлемі жөнінде ... ... ... ... ... ... процесстерден, жұмысты ұйымдастыру, мотивация, ережелеуге тікелей байланысы анықталды. Ес басқа танымдық процесстермен қатар зерттелетін болды. ... ... бұл ... формалары тіл мен ойлау, сөйлеу секілді адамдық табиғаттың ең жоғарғы көрсеткіштерін құрауымен қоса, күнделікті ... ... ... де өтеуге бағытталады. Адамның танымдық әрекеті саналы, ғылыми дәйектелген шарттар ... ... ... ... адам ... ... ... амалдардан да топталады. В.И.Писаренконың атты мақаласындағы деген пікірге назар аударсақ, таным категориясының негізгі белгілері ... ... ... сай толықтырылып дамып отырады да, оның жалпы ұғымдық сипаттамасы жекеленген танымдық ғылыми бағыттардан, олардың бірліктері мен заңдылықтарынан сұрыпталады. Жаңа ... ... ... ... деп ... ... Когнитивтік терминдердің қысқаша сөздігінде ол адамның ақыл-ойымен шұғылданатын әрі оның ментальды жағдайымен тығыз байланыста ... ... ... ... ... мен оның ... ... ең бастысы, хабар мен оны өңдеу амалдарын зерделейтін ғылым саласы ретінде ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан айқындалып, күрделі танымдық процестердің тоғысын құрайтын ғылыми жүйе ретінде зерттеліп ... ... ... ... екі ... ... отырып, ғалымдар антропологиялық және пәнаралық даму нәтижесінде жалпы танымдық ғылымға тән негізгі ... ... ... ... ... ... ... пәнаралық негізде қалыптасуы;
* таным көзі ретінде білім мен ілім негіздерінің дамытылуы;
* когнитивтік құрылымдардың өзектелуі;
* ... ... ... және ... ...
екінші кезекке қойылуы;
* таным негіздерін тіл ... оның ... әрі ... ... ... бақылау арқылы дәйектеу;
* компьютерлі метафора ұстанымдарын қолдану,
яғни ... ... ... миын ... ... ... деп ... ( компьютерлік метафора аппараты негізінде) үстем болса; кейін адам санасында компьютерлік бағдарламаларға ұқсас құрылымдар орналасқан, оған жады қызметі ... ... ... ... ... да орын ... адам әрекетінің, тұрмыс-тіршілігінің әр алуан кезеңдерімен айқындалып пайымдалатындықтан, оның ... ... әр ... ғылыми деректерді сабақтастыруға, олардың антропологиялық өзгешеліктерін сипаттауға негізделеді. Адам ... бір ... ... ... бола ... ... ... ойлы, пәлсапалы мүмкіндіктер орталығы, сан қилы маңызды әрекеттер тоғысы деп танылады . Адам өздігінен емес, қоғамдық бірлікте және ... ... ... ... дамып келе жатқандықтан, оның танымдық әрекетін пәлсапалық негізге, психологиялық сұрыптауға, әлеуметтік дамуға, ұлттық-мәдени өркендеуге сүйене ... ... ... Адамзат ақыл-ойының күрделі табиғатына негізделген аталмыш ғылымның бастауы жайлы әр түрлі ... орын алуы да ... ... ... бір тобы ғылым бастауын когнитивтік психология мен лингвистика құрады десе, келесілері ... ... ... ... ... тіл ... не болмаса антропология мен нейроғылымдарды жатқызғанды дұрыс деп есептеді Демек, деп аталып көрсетілгендей, қазіргі ... ... ... ... ... ... психологияның, когнитивтік әлеуметтанудың, когнитивтік мәдениеттану сияқты салалардың қалыптасып дәйектелуі де ... ... ... ... келеді. танымдық ғылымның жетістіктерін бір ғана бағытта сұрыпталатын тұжырымдар емес, олардың тоғысқан ... ... ... жүйесі құрайды. құбылысының ұғымдық аясы ... ... ... бірлігінен жинақталып, маңызды мақсат-міндеттердің шешілуіне мүмкіндік беріп отыр.Бүгінгі күні ғылым пәлсапасының аясы кеңейген сайын ... ... ... ... ... ... негіздерін жаңа бағытта ақтастықтың ұстанымдарын жан-жақты дамыту күннен күнге өзектеліп ... ... ... негіздерін айқындау да когнитивтік ғылымның аса құнды дереккөздерінің бірін дәлелдеуге мүмкіндік берді. деп ... ... ... ... көрсетілгендей, пәлсапа аясында сөз болатын танымның да өзгешелігі , , ... ... ... сана ... ... ... бірлігі бола тұра, табиғатының күрделілігіне орай, сан алуан ғылыми қағидаларға ортақтығымен ерекшеленеді, сондықтан әрі пәлсапа, әрі психология ... ... бұл ... ... да, функционалдық сипаттамалары да біркелкі емес. ХІХ ғасырда ғалымдардың бір қатары сананы ... оның ... ... ... емес деп ... ... Т.Гексли), келесі біреулері оның тек жекеленген құбылыстары мен ... ғана ... ... ... ... ұстанды (В.Вундт). Кейінірек еуропалық пәлсапада сана білім көзі, бағыт, көзқарас, көңіл, өзін-өзі тану ... ... ... түсіндірілді. Бүгінгі күні философтар сананы когнитивтік теориялар негізінде, жасанды интеллект мәселелерімен ұштастыра талдап зерттеуді ... ... ... ... сана қызметі бірде адамның танымдық мүмкіндіктері шеңберімен шектелсе, бірде оның аясы нейрофизиологиядан мәдениеттануға ... ... ... ... ... оған ... құралы, материямен сәйкестік құрайтын құрылым, саналы не болмаса рефлексті әрекеттер сабақтастығы деп анықтама беріліп жүр. Адамның анатомиялық жаратылысынан ... ... ... ең ... ... ... бір ... ішкі физиологиялық тәртіптің жемісі деп қарастырылары анық. Өзге салаларға қарағанда, әлде-қайда бұрын дүниеге ... ... ... да ... антропологиялық негіздерін дәл анықтауға көмектеседі. Танымдық процестер психологиясын адамның ментальды дамуымен сабақтастырған аталмыш ... ... ... ... бірі ретінде қалыптасса, кейін ол алғышартын құрады, себебі курсында түсіндіріліп келеді. Осыған орай, психологиялық әдістер де, бір ... ... ... сүйенсе, екінші жағынан, синтетикалық ізденістердің жүзеге асуын қадағалайды. Алғашында өмірдің әр ... ... ... әрекет ету өзгешеліктеріне қатысты айқындалатын психика элементтерін танып білу көзделетін болса, келесі зерттеулер алуан түрлі психикалық көріністерді сұрыптау ... ... ... тән ортақ белгілерді дәйектеуге бағытталды. Осыған орай, адам психологиясын ... ... ... ... ... терминді 1967 ж. ғылыми айналымға ұсынған У.Найссер оны бихевиористік ... ... ... ... деп ... ... ішкі психикалық өзгешеліктерін зерттеу кезінде байқалған қарама-қайшылықтар әр теориялық тұжырымның өзіндік ұстанымдары мен қағидаларын сұрыптады. Психологияның танымдық бағыты ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты талдау негізінде адамның ішкі, көзге көріне бермейтін әрі ... ... мен ... ... емес, сана, жады қызметтерінің көмегімен бақыланатын мәселелерді шешуге бағытталды. Сол себепті Р.Л.Солсо танымдық психологияның ғылыми-теориялық ... ... ... 10 негізгі саласы мен олардың тұжырымдары құрайды деп есептеді. Олардың қатарында ... ... ... ... ... жады ... елестету, даму, ойлау мен мүмкіндіктерді шешу, адамның ақыл-парасаты мен ... ... ... ... ... ... ... белгілерін атап өтті Бастапқы кезде психологтар танымдық әрекетті ойлау жүйесінің бір бөлігі деп қана бағаласа, кейін зерттеушілер оны ... ... және ... қызметтері ерекше, адамзат тірішілігіне аса қажет фактор ретінде саралады. Сөйтіп, психология ғылымының ... ... ... ... жаңа ... ... әрі адам табиғатының ішкі мүмкіндіктерін тың сипатта түсіндіруге ... ... ... бала ... ... ... зерттеген ғалымдар 60-жылдарда оның тек ойлау жүйесінің қызметіне және ... ... ... тану ... ... ... ... психологияның қалыптасуы баланың ақыл-санасының дамуына ықпал етер факторларды жан-жақты таразылауға мүмкіндік берді, себебі бұдан былай ретінде ... ... алу, оны ... ... сақтау мәселелерінің барлығы дерлік психотанымдық негізде талдана ... ... ... ... жігі бала ... ... ... бейнелі образдарға сипаттама берумен шектелсе, уақыт өте келе, олардың қатарына баланың хабарды меңгеруі, оған ... ... ... ... ... қосылып, негізгі танымдық ұғымдарға мән беру көзделді. Қабылдау, елестету, пайымдау, сезу, сезімін білдіру - ... ... ... ... проблемаларына айналды. Қабылдау. Қабылдау - психологияның, когнитивтік психология мен танымдық ғылымның негізгі ұғымдарының бірі. Өзінің табиғи ... орай ... ... ... да, физиологияда да, нейроғылымдарда да дәстүрлі зерттеулер нысанын құрағандықтан, қабылдау шеңберіне адамның болып ... ... ... ... оның ... ... бейнелеу, даралап жалпылау әрекеттері де енді. Жекеленген сенсорды процестермен бірге, қабылдауға адамның біріктіру, ... ... ... ... ... ... бір ... өзгешеліктерді бөліп көрсету, соның негізінде олардың тұтасқан бейнесін жасау әрекеттері де жатқызылды. Сөйтіп, хабарларды өңдеу, оларды әр түрлі материалдық сигналдар мен ... ... ... ... ... ... өзіндік белгілері айқындалды. Кезінде Аристотель сенсорды ... ... ... қатарында жекеленген сезім ағзаларының қабілеттері мен қызметтеріне назар аударған болатын. Осы ... ... ... ... ... ... иіс сезу ... жүзеге асу ерекшеліктерін ескеріп, қабылдауды солардың механизмі, яғни функционалдық белгісі деп таныды ... ... ... ... ... тек қоршаған әлемді еш әрекетсіз тану емес, онымен үздіксіз байланыста болу, оның негізгі ... ... ... түскен хабарлар тізбегінен өзіңе қажет мәліметті бөліп алу қабілетіне ие болу ... деп ... ... ... адамның өз ақыл-ойына сәйкес қоршаған дүниені танып-білуге, оны ... ... көзі ... ... ... ... сол себепті оның табиғатын зерделеу барысында физикалық және нейрофизиологиялық аспектілермен қатар, танымдық негіздер де маңызды роль атқарады. Демек, ... ... ... ... ... ... ... сабақтастығы, білім мен оны жинау тәсілдерімен ұштасу ерекшелігі және т.б. проблемалар ескерілу керек ... ... ... атап ... ... ... ... өңдеу барысында айқын байқалатын әрі сол хабарға не ... ... яки ... ... ... мүмкіндік беретін танымдық қабілеттердің бірі болып табылады. Аталмыш нысананы ... ... ... ... ... ... жіктеу амалдары қолданыла келе, адам ойында көрініс табатын шынайы болмысты ... оның ... бір ... ... ... ... ... түйінін хабардың құрамды бөлігі немесе бөлшегі арқылы дәйектеу мәселелерінің барлығы дерлік адам ... ... ... асатын білімнің белсенділігін арттыруға, сырттан келіп түсетін ... ... ... ... жағдай жасайды. Адамзат болмысына қатысты, яғни оның табиғатына тәуелді деңгейде ... өтіп ... ... ... жеке ... еркі мен эмоциясына, тәжірибесіне, жадыда сақталатын мезеттік және мәңгілік деректер тізбегіне орайласа айғақталатындықтан, адамның зейіні де бір саладан екінші ... оңай ... ... ... процестердің жеделдігін, бір бағытқа бағыныштылығын қамтамасыз етуге үлес қосады. Зейін адамға келіп ... ... ... өзіне керектісін, маңыздысын және қызықтысын бөліп зерделеуге мүмкіндік береді, сондықтан объективті ... ... ... бір ... ... алу әр ... жеке ... түсіну, пайымдау әрекетіне қатысты сұрыпталады. Ес. Ес hам еске түсіру.Суреттеулерді жанның жоғалтпай сақтай білуі ес деп ... ... ... суреттеулерді бұрынғы түрі,бұрынғы ретімен жанның тіріліп алып келе білуі еске түсіру деп Әр адамның есі әр түрлі.Кейбіреулр тез ... тез ... ... ... шабан алады,бірақ тез ұмытады.Кейбіреулер шабан алады,бірақ тез ұмытпайды.Кейбіреулер тез ... да ... ... ... осы ... түрі ... есі тағы төмендегі түрлерге бөлінеді: 1)көру есі.Көру есі күшті адам нәрсенің сыртқы түрін есінде ұстап қалады.Мысалы,таныс ... ... ... ... ... бір шәкірт бір фәннің бір жерінен жауап беріп ... фән ... ... ... ... ... бетін көргендей болады.2)есту есі.Есту есі күшті адам заттың дыбысын есінде ... ... адам ... ... аты,фамилиясы,пішінін де ұмытып қалып,жалғыз даусын ғана есінде ... ... ... шәкірт сабақты өзі оқығаннан да мұғалімнің сөйлегенін тыңдағанда тез жаттап алатын болады. 3)қозғалу есі,яки мотор есі.Қозғалу есі күшті адам ... ... ... ұстайтын болады.Мысалы, кейбір адам таныстарының жүріс-тұрысын ұмытпайтын болады.Адамда осы ес түрлерінің біреуінің күшті болуы көбінесе тұқым ... ... есту есі ... ... бір адам көңіл қойған нәрселеріне есті болып,көңіл қоймағандарына ессіз болуға мүмкін.Мысалы,өлеңді тез жаттампаз болады.Атақты жаратылыс ғылымы Линней өсімдік ... ... ... болған да,шет тілдерді үйренуге тым-ақ топас болыпты. Адам өмірі үшін естің керектігі.Ес өмір үшін аса керек.Ес болмаса,бүгін жаттағанын бүгін ұмытып ... ... ... ... ... адам да болмас еді.Ес болса ғана адам білімді бола алады,ес болса ғана адам ... ... ... неғұрлым мол,бай болса,ой да терең болады.Терең ойлы адамдардың аса есті болғандығы бізге тарихтан белгілі.Балада ес ... ... ... үйретуге мүмкін емес.Сондықтан тәрбиеші баланың есті болуына аса көп күш жұмсау керек.
5 Іс-әрекеттегі мотив пен ... ... ... ... ... төмендегідей бейнелеуге болады: Қажеттілік Белсенділік; Мотив Іс-әрекет; Мақсат Әрекет; Жағдай ... Амал Әр бір адам іс- ... ... ... бір жайларға байланысты және қандай да бір мақсат көздеп қимыл жасаушы ретінде әрекет етеді. ... жету үшін ... ... ... Бұл үшін ... обьектісін білу қажет, сондай-ақ талаптануды мақсатпен ұштастыра білу керек. Әрекет - ... ... ... ... бір ... ... ... аңғарылған мақсат - мақсатқа бағытталған әрекет болып табылады. Алайда, әрекет түрткісі ... ... ... әрекет мотиві болады. Мақсат түрткі қызметін атқармайды, ол тек әрекетті орындайды және өзіне , яғни әрекетті бағыттайды, нәтижеге жетелейді. ... ... ... ... психологтің бұл кезіктіргені іс-әрекет пе, әлде әрекет пе ... ... ... бұл процестердің мотивке, я мақсатқа бағынатындығын анықтауы маңызды. Емтиханға даярланған студент журналын оқып отыр делік. Оның ... ... ... бұл ... емтихан тапсыру үшін лекцияларды білген жеткілікті екендігін айтты. Осыдан былай, ... екі ... ... ... ... ... оқуын доғарады, не жалғастырады. Бірінші жағдайдағы әрекет емтихан тапсыру мотивіне жүгінген іс-әрекеттің құрамдас бөлігі болды. ... ... ... ... ... ... ... тоқтатылды. Егер журнал оқу жалғасатын болса, мотивация бір басқа сипатта болады. Онда, мақала мазмұнын білу (мақсат ретінде) ... ... ... әлдеқайда ауқымды мотивтің әрекетіне қатысты болады. Журнал оқу тұлға үшін басқа мәнге ие ... ... ... ... ... мотив құрамында жалғаса береді. Мотив пен мақсаттың ... ... сана мен ... ... ... маңыздылыққа ие. Біркелкі әрекет әр-түрлі іс-әрекеттің құрамына ене ... ал бір ... - ... мотивтерге жауап береді. Мотив мақсатқа тұлғалық баға, мәнділік береді, сол сияқты, әрекеттердің қосындысы да ... ... ... Бір ғана ... ... ... көрінуі ықтимал, бұдан әрекет те, іс-әрекет те, тұлға да өзгереді. Мотив пен мақсаттың бірігуі және сәйкесуі, іс-әрекет, мотивация, тұлға ... ... ... тек ғана ... ... Бұл ... ... жылжуы атты белгілі феномен, мұнда бұрыннан белгілі мақсат ... ... ... ... Бұл ... психологиялық статусының өзгерісі, іс-әрекеттегі жаңа мотивтің пайда болуы, қалыптасуы. Мысалы, мұғалім оқушылардың алдына белгілі бір кітапты оқып шығу ... ... ... ... үшін ... ... қатысты болғандықтан, өз міндеттерін орындау мотиві делік, қабылданады. Оқушы өзге шаруасын шегіндетіп, қажетті мөлшерде ерік-күшін жұмсай отырып, кітапты ... ... соң ... тағы бір ... ... ... ... Нәтижесінде, оқушыға ешбір тапсырма бермей-ақ өздігінен сол саладағы кітаптарды оқу кезеңі келеді. Кітап оқу мақсаты ... ... ... Сәйкесінше жаңа іс-әрекет пайда болды. Оқушы қажеттілік-мотивациялық, іс-әрекеттік, тұлғалық тұрғыда өзгерді. Іс-әрекет және ... ... ... жылжуы атты кері феномен де бар. Бұл мотивті ығыстырып, жойып оның ... ... , ... ... айналдыру. Мотив тұлғалық мәнін жойса, оған қатысты іс-әрекет ... ... пен ... өзгереді, адамның мінез-құлқы алмасады. Осыған дейін саналы қабылданбаған мотивті тұлға саналы аңғарғанда мотив пен ... ... А.Н. ... бұл ... ... пайда болуы деп атаған, мұнда автоматты түрде орындалатын жұмыс саналы, құндылықтар мотиві сатысына өтеді, сенімді тұлғалық мәнді ... Бұл ... пен ... ... ... жаңа белесі, саналы дүние аясының кеңеюі. Іс-әрекет құрылымы сұлбасындағы соңғы түсінікке тоқталайық, ол - ... ... - ... және ... ... тәсілі белгілі, яғни амалы бар нақтылы жағдай. Мысалы, қандай да бір затты қолына түсіруді мақсат еткен адамның мақсатқа қол жеткізу ... ... ... не ... ... ... болуы мүмкін: дүкеннен сатып алу, немесе досынан ... алу. ... ... ... іске ... ... ... амалдар құрылады: көлікте жүруден бастап затты сөмкеге салуға дейін. Мотивке қатысты мақсат қою сияқты, міндеттерді тағайындау да тұлға үшін ... ... ... ... ... ... жүйесінен мотивтерді, мән-мағынаны, тұлғаны көруге болады. Іс-әрекетті психологиялық талдауда мақсат пен міндеттерді, әрекеттер мен ... ... ... ... ... ... белгілі жай, адам мен машина арасында қызметтерді бөлісуде адамға мақсатқа бағынатын әрекеттер деңгейін сеніп тапсырған жөн, сонда амалдар ... ... ... ... ... ... ... Мақсат пен міндет, әрекет пен амал арасында белгілі қатынас, әйтпесе екіжақты алмасу бар. ... ... ... мен тәртіпке шақыру барысында пайда болып, танылмайды, ол тұлғаның өзіндік іс-әрекеті нәтижесінде туады. Мотив бұрынғы іс-әрекет бейнесін өзгерте келе, жаңа ... ... ... ... ... ... тұлғада бірлесіп, пайда болады және жоғалып кетеді, дамиды не деградацияланады. Іс-әрекет қажеттіліктер, мотивтер мен мағына тәрізді тұлға бағыттылығының тәжірибелік, мінез-құлықтық ... ... ... ... ... ... ... құрайды. Іс-әрекеттің психологиялық құрылымын сипаттау үшін кеңінен тараған үш түсінікті анықтау керек, ол жоғарыдағы сұлбада ... ... ... ... оған ... ... - ... білім және әдет. Дағды - қалыптасуы барысында ... және ... ... ... ... амалдар жиынына айналатын әрекет. Бұл анықтамада, алғашында мақсатқа бағытталған әрекет ретінде жүретін, дағдының динамикасы, тарихы сипатталған. Әрекеттің автоматтандырылуы дегеніміз, әрекетті ... ... ... ... ... ... шығарылып, келесі мақсаттарды тағайындауға санада орын босатылады. Мәселен, ... ... ... адам ... ... түрде, мақсатқа бағына қол-аяғын қозғалтады. Бұл мақсатына бағытталған әрекет. Үйрену барысында кезең-кезеңімен бұл әрекеттер қысқартылады, жалпыланады, соңында ... ... ... ... ... ... әрқайсы малтау әрекетінде іске асырылатын амалдар кешені деңгейіне өтеді. Нәтижесінде, қозғалыстарды дұрыс орындауға ... ... ... ... ... ... мен саналы мақсат қалыптасады. Мотив-мақсат болатын ортада іс-әрекеттің әлеуметтік және таптық себептері ерекше айқын ... Іс- ... ... ... жету сәтсіздікке ұшырау адамның бойында қалыптасқан ерекшеліктер арқылы електен ӛтіп ... одан әрі ... әсер ... ... адамды қанаттандырады, кӛңілін өсіреді, 2-ден тоқмейілсу туғызады. Іс-әрекеттің қандайы болсын адамды қажытады. Қажу қызмет атқарушы орган немесе ... ... ... ... ... таусылуы. Шаршау қажыған адамның кӛңіл күйі. Тынығу іс-әрекет түрін ауыстыру, күшті қалпына келтіру іс-әрекетті одан әрі жалғастыруға мүмкіншілік жасайды. ... ... ... ... және ... төмендейді. Адам әрекеттерінің барлығы бір мақсатқа, бір мүддеге саналы түрде бағытталып отырады. Еңбекте болсын, оқуда болсын адам алдына бір ... ... ... бір ... ... ... .Іс-әрекет туралы түсінік. Іс-әрекеттің түрлерін талдаңыз
Іс-әрекет ұғымы психология саласындағы басты түсініктердің бірі. Іс-әрекетті психикадан, оның ғылыми зерттеу методологиясынан, психиканың пайда ... мен ... ... ... ... мен оның психологиялық сипатының құрылым бөліктерінен ажырата қарастыру мүмкін емес. Алайда, іс-әрекет ... ... ... ретінде әлдеқейда тереңірек сипаттауды қажет ететін ұғым. Бұл ғылыми категория диалектикалық материализм философиясы негізінде құрылып, алғашқы түсіндірулері Л.С. ... ... С.Л. ... ... А.Н. ... (1903-1979) сынды кеңестік психологтердің есімдерімен байланысты болды. Кейіннен, іс-әрекет ұғымын өз тұрғысынан ... ... ... ... ... әйгілі философтер мен ХХ ғасыр методологтері кірісті. Іс-әрекет категориясы бірқатар теоретикалық пікірталастардың пәніне ... ... ... Ол ... ... ... зерттеу бірі болып қалыптасты. Іс-әрекет аясындағы жетекші психологтердің методологиялық көз қарастарының көптүрлігіне қарамастан, бүгінгі күнгі іс-әрекет жайлы ... ... ... ... деп ... ... ... әлдеқайда аяқты психологиялық тұжырымын толықтыра және түрлендіре отырып, 1940 жылдың ортасында А.Н. Леонтьев жасаған. А.Н. Леонтьев бойынша іс-әрекет дегеніміз, белгілі ... ... ... ... бағынатын және адамның дүниеге деген өзіндік қатынасын іске асыратын белсенді процестер. А.Н. Леонтьев ... ... ... ... деп ... жоқ, тек тұлға, қажеттілік, мотив, мақсат, міндеттермен психологиялық байланыстағы, мақсатқа бағытталған белсенділіктерді ғана іс-әрекет деді. Іс-әрекет ... ... де ... адам ... ... және ... ... көрсеткіштер негізінде жіктеуге болады: пәні, мотиві, іске асырылу тәсілі, ... ... ... ... т.б. Адам ... жалпымен қабылданған және өзгелерін жоққа шығаратын жіктелуі жоқ. Жалпылай қарастыратын болсақ, іс-әрекеттің негізгі төрт түрі белгілі: еңбек, оқу, ... ... ... ... көптеген психологиялық зерттеулер арналған. Аталған іс-әрекеттердің қай-қайсының болмасын көптеген түрлері бар, сондықтан әрқайсының ең ... ... ... ... ... мәні - өнім ... не рухани) өндіруде нәтижеге жету. Бұл еңбек өндірісі әлеуметтік негізделген, ... ... ал ... - ... ала болжанған, жоспарланған. Еңбектің психологиялық аспектерін, еңбек әрекеті жағдайындағы психиканы ... ... ... арнаулы саласы - еңбек психологиясы қарастырады. Адамның еңбек әрекетінің аясы зор және көптүрлі болғандықтан еңбек психологиясының көп ... ... ... ... да салалары қарастырады (жалпы, педагогикалық, әлеуметтік, спорт, шығармашылық психологиялары). Оқу ... - ... ... ... ... дағды, іскерлікті арнаулы ұйымдасқан, белсенді түрде игеруі. Бұл мұғалім мен оқушы қатынасындағы оқыту процесінің бір ... Бұл ... ... ... ... ... яғни оның пәні - оқу әрекетінің субъектісі. Ойын әрекетінде шынайы өмірді белгілер арқылы бейнелеу, үлгі ету ... ... ... ... ... ... ... нәтижесі емес, қолданылуы мен әрекет ету процесі болады. Әрекет ретіндегі қарым-қатынасқа екі қасиет тән. ... ... пәні ... адам ... ... не адамдар тобы. Екіншіден, бұл әрекет үш аспектіні біріктіретін кешен: перцепция (қарым-қатынасқа қатысушылардың бірін-бірі қабылдауы), коммуникация (әңгімесушілер арасындағы ... ... және ... ... ... ... компоненттерінің тұтастай қарым-қатынаста алатын орыны түрліше болады, бұл олардың әр-түрлілігін түсіндіреді. Аталған іс-әрекет түрлері күнделікті өмірде міндетті түрде қайшыласып, ... ... не бір ... ... ... ... ... белгілі қарым-қатынастың қатысуынсыз еңбек, оқу, не ойын әрекеттерінің болары ақылға қонымсыз. Еңбек ... ... ... ... ... бар. К.Д. Ушинскийдің өзі (1824-1870) оқу дегеніміз толық ... пен ... ... ... ... Іс-әрекеттің сипатталған төрт түрі де өмірлік маңызды. Мәселен, ... үшін ... ойын емес ... Дәл ... ... пен репродукцияны, қарым-қатынас пен білімді біріктірген, актерлік қатысты да айтуға болады. Кез-келген ... ... ... яғни көп пәнді және полимотивті болады. Тағы да бір, кеңінен тараған, ... ... ... үш жетекші әрекеттерге ажыратады. Іс-әрекеттің орындалу аясына қатысты маңызды психологиялық ... ... ... және ішкі ... ... әрекет деп ажыратады. Сыртқы әрекеттер материалдық аяда, шындықта бар материалды объектермен іске асырылады. Бұл адамның қоршаған ... ... және ... өндіретіні. Дәл осы алғашқы көріністі, объективтіні - іс-әрекет немесе мінез-құлық деп атап, көптеген ... ... ... ... психология зерттейді. Ішкі әрекеттер психикалық бейнелеудің идеалды түрінде бейнелер ... ... ... яғни ... ... заттардың көмегімен. Ол объективті психикалық кеңістік пен уақытта емес, идеалды, ақыл-ой жүйесінде, психикада ... ... өзі тек ... ... емес, белгілі мөлшерде іс-әрекет болып табылады, сондықтан осы ішкі ... ... ... пәні болып табылады. Материалды және психикалық әрекеттің динамикалы қатынасы іс-әрекет тақырыбындағы басты мәселелердің бірі. Ішкі әрекет - ... ... ... ... матерядан жасалған, сонымен қатар өзі матеря түзеді әрі экстериоризациялау арқылы матеряға айналады. Осы кезде психикалық ... мен ... ... ... ... пен ... ... бірлігі. Ішкі және сыртқы әрекеттерде мұндай қатынасының болуы психикалық әрекет құрылымы жайлы мәселені көтереді. Отандық психологиялық зерттеулердің ... ... ... ... ... және ... әрекеттер аналогиялы. Алайда, бұл аналогия толық сәйкестік мағынасын қолдамайды. Идеалды әрекет - ықшам, редукциялы, сыртқы ... ... ... ... ... ... өзінің түп нұсқасына ұқсамайды. Психикалық әрекет заттық және мотивацияланған. Алайда, ішкі іс-әрекет, мақсат, әрекет, ... мен ... ... ... ... ... зерттелмеген. Психикалық әрекетті зерттеу ториясы мен тәжірибесінде шешімін тапаған мәселелер көп. Оның ішкі ... ... ... ... ... ... күні ... және қаншалықты зерттелген? Көптеген еңбектер түйсіну мен ... ... ... ... ... ... зерттеу нәтижелеріне айналған эксперименталды зерттеулер сериясы әйгілі отандық психолог А.В.Заппарожец (1905-1981) мектебінде орындалған. Мнемикалық әрекеттер деп ес ... ... ... ... ... ... әрекеті сипатына қатысты болатын жалпы тиімділікті білеміз. Ойлау әрекетін ойлаудың күрделі талдау-жинақтау жұмысының синонимі ретінде қарастыруға болады. Танымдық ... деп ... ... ... жұмыс нәтижелерін жинақтаған түсінікті, яғни психикалық бейнелеудің жетекші қызметтерінің бірінің іске асырылуын айтамыз. Сондықтан, танымдық ... ... ес және ... ... ... зейін, қиял, эмоция, ерік, сана қатысады. Дүниені психикалық процестер, күйлер мен қасиеттер қосындысы емес, тұлға таниды. ... ... ... ... ерекше ұстанымды П.Я. Гальперин (1902-1988) сипаттаған. Ол бағдарланушы әрекет ұғымын анықтап, оны психологияның ғылыми пәні ретінде қарастырған. ... ... ... ... ... келесі қызметтердің іске асуын қамтамасыз етеді: :: дүниені тану ... оның ... ... :: ... ... ... жобалау, оның ақылға қонымдылығын қамтамасыз ету; :: таңдамалы процесс барысын басқару, ... ... мен ... ... Адам ... мінез-құлқы мен психикасында сөйлеу әрекеті ерекше орын алады. Бұл ... ... ... ... және ... ... ... қолданатын психиканың және мінез-құлықтың арнаулы түрін сипаттауда қолданыды. Адам психикасы белгілермен қаруланған және ішкі ... ... ... бірақ, жекелеген сөйлеу әрекеті ішкі емес, материалдыға айналады. Сөйлеу ... ... ... мен ... ... іске ... Психологиядағы әйгілі ойлау мен сөйлеудің бірлігі - ... мен ... ... ... да сөйлеу әрекеті - объективті сөздердің қарапайым жиыны емес, ол психикалық іс-әрекеттің ерекше бір түрі. ... ... ... іс-әрекеттері түрлерін талдау ғылыми зерттеудің шынайы өмір мен мінз-құлықтағы сенімді бағытын береді. Алайда адам ... ... ... және ... үшін ... ... жеткіліксіз. Ол субъективті дүниенің тек белсенді, өнімді қырын ғана көрсетеді. Психиканың барлығы іс-әрекет негізінде ғана ... ... және тек ... ... ... Психиканың артында ми , жан бар. Сонымен қатар дүниенің субъективті бейнесінің маңызды қырларының бірі - , субъективті күйзелу. Психикалық ... ... ... ... құрылымынан ерекше өнім алуды қамтамасыз етеді. Психикалық күйлер мен ... ... ... ... ерекше нәтижесі жоқ. Олар адамның әлеммен қатынасын, дүниеге деген көз-қарасын, субъективті күйзелістерін, өзіндік тұрмыс-тіршілігін бейнелейді. Бұл әлемді және тұлғаны ... ... ... Бұл ... ... жаңғырту, Адам мен Әлемнің тұтас психикалық бейнесі.
7. Индивид, субьект, тұлға, индивидуалдылық түсініктемелеріне анықтама беріңіз.
Тұлға проблемасы бірқатар ғылымдардың-философия, социология, психология, ... ... ... ... жатады.Мәселен, философия тұлғаны таным мен творчествоның, іс-әрекеттің субъектісі ретінде қарастырса, психология оны ... ... мен ... ... ... қабілет, т.б. тұрақты жиынтығы ретінде зерттейді.Осы аталған және басқа да ғылымдардың ғылыми мәліметтеріне сүйене отырып, әлеуметтану ... ... ... өмірге белсеңді түрде араласатын, әлеуметтік қатынастардың субъектісі ретінде қарастырады.
Тұлға - әлеуметтанудың өзекті проблемаларының бірі, өйткені ... ... ... ... ... мен ... сол ... жекелеген адамдар мен әлеуметтік топтардың іс-әрекеттерінің себептерін, мәнін жеке тұлғалардың ... ... ... ... ... болады. Басқаша айтқанда, жеке тұлғаның мінез-құлқы арқылы тұтас топтың, қоғамның өмірін түсінуге болады.Әлеуметтану тұлғаның қоғам өмірінің барлық дерлік салаларындағы қызметін ... ... ... ... ... беру мен ... ... өзінің зерттеу пәніне жатқызады.Тұлға әлеуметтік қатынастар мен байланыстардың бастапқы агенті болып саналады. дегеніміз кім? Бұл ... ... беру үшін , , ... ... ... мазмұндық айырмашылықты біліп алуымыз керек. деген - адамзат баласының жер бетіндегі басқа биологиялық организмдерден өзгеше қасиеттерін сипаттайтын ... ... адам ... ... ... жеке ... ... - бұл әр адамның өзіне ғана тән жеке-дара қасиеттерінің жиынтығы, яғни бір ... ... ... ... Ал, ... адамның тек табиғи-биологиялық қасиеті ғана емес, ол табиғаттан тысқары тұрған, тек қана қоғамда өмір ... ... ... ... ... қалыптасқан адамдардың мәні. Мұны адамның әлеуметтік сипатының бастамасы деп те атайды. Нақтылап айтсақ, ... ... ... ... тыс адами қасиеті, яғни оның әлеуметтік өмірінің мәнді жақтарын сипаттайтын сапасы.Адам қоғамсыз өмір сүре алмайды. ... өмір ... ... өмір сүруіңді және басқалардың өмір сүруін қажет етеді және керісінше де солай. Индивид - жеке-дара адам. Барлық адамға тән ... ... - ол тек ... ғана өмір ... Ол ... ... ғана нәтиже алады, себебі ол қоғамдық болмыс тәжірибесін бойына ... Жаңа ... ... ... ... өмір сүруге ешқандай қабілеті болмайды. Бұл жағынан ол ... ... кез ... ... ... белгілі. Мысалы, жұмыртқадан шыққан құс балапаны бірден тамақ іздеп жүгіреді. Ата-ананың, басқа адамдардың қамқолық көмегінсіз адам баласы өсіп ... ... ... ... ... бір жағдайлармен кішкентай адам балаларын аңдардың алып кетіп, жылдар бойы өз орталарында тірі ... ... ... ... білеміз. Қырыққа жақын мәлім болған жағдайлардың барлылығында да балалар адам қалпынан айырылып қалған. Төрт аяқтап еңбектеп жүріп, өзін ... ... ... ... ... ... ... ешбір қабілеттері болмаған. Кейбір олардың қолға түскендерін адам қалпына келтіріп, сөйлеуді, екі аяқпен жүруді ... ... ... белгілі маман ғалымдардың әрекеттері нәтиже бермеген. Демек, адамның адамдық қасиеттерін қалыптастыратын тек қоғамдық орта. Ол үшін адам туған күнінен бастап, сол ... қол үзіп ... ... Осы ... ... ... қатынаста болып, сол ортаның (топтың, ұйымның, алуан түрлі басқа қауымдастықтардың) ... сапа ... ... ... ... қажет.Адамның жануарлар дүниесінен бөлініп шығуының негізі - өмір сүру ортасын өз еңбегімен өзгерту, қайта жасау тәсілін, ол үшін еңбек құралдарын, оның ең ... ... ... ... ... ... меңгеру қабілетінде болды. Тек еңбек процесінде адамдар бір-бірімен қатынас, байланыс жасауды, ойларын сөз ... ... ... ... адам ... материалдық және рухани мәдениет жүйесінің субъектісі, яғни ... ... ... ... ... өмір ... қажетті материалдық игіліктерді (тамақ, киім, баспана) өндіру қажеттілігінен туады. Осыларды еске ала отырып, адам дегеніміз, еңбек әрекетімен шұғылдана ... ... ... ... ... ... жасауға толық қабілеті бар тіршілік иесі деп ... ... ... адам мәнінің тек қоғамдық-әлеуметтік жағы шамадан тыс үлкейтіліп, оның биологиялық, психологиялық ... ... ... ... ... отыр ... ... тумауы тиіс. Анығында адамның өлшемі (кейбір уақытта құрылымы деп те айтады) үш түрлі болады: ... ... және ... ... ... - бұл адам организмінің түр бейнесі мен құрылымының (морфологиясын), басқаша айтқанда, органимзнің құрылысын және ... ... оның ... орындайтын қызметін, шығу негізін, ми, жүйке жүйесін, т.б. қамтиды.
Психологиялық ... - ... ішкі жан ... онда ... ... ... және ... тыс құбылыстар мен процестер, (сезім жүйесі, мысалы, құмарлығы, жек көру, не сүю, мақтаныш, не қорлану, күйініш, не наразылық, ойлау) адамның еркі мен ... ... ... т.б. қамтиды.Осыған орай жеке-жеке алып қарағанда бұл екі өлшемнің әрқайсысы адам ұғымын тұтас тұлға ретінде ашып бере алмайды, өйткені биология мен ... ... ... ... ... ... ретінде көрсете алмайды.Әлеуметтік өлшем - адамды тұлға, яғни белгілі бір тип, бірнеше адамның ... ... ... ... ... қарайды. Тұлғаны жан-жақты осылай қалыптастыратын оны қоршап тұрған орта, мұнда ол үнемі іс-әрекет, қызмет атқарады, үнемі ... ... ... ... ... ... сәйкес әрбір қоғам өзіне тән лайықты тұлғаны қалыптастырып отырады.Әлеуметтану тұлғаның идеалды типін, яғни оның қоғамның ... ... ... немесе идеалды емес, яғни қоғамға сәйкес келмейтін типін, оның ... ... ... ... айырмашылығы барын зерттейді. Әлеуметтануда тұлға негізгі екі тұрғыдан қарастырылады:
а) Тұлғаның қоғамдық ... ... ... ... бар ... ... сіңіріп, тұлға ретінде қалыптасуын;
ә) Әлеуметтік қатынастардың және саналы іс-әрекеттің субъектісі ретінде ... ... сәби әлі ... ... Ол тек қана ... Ол адам ... ... Ол тұлға болу үшін негізгі екі шарт қажет:
Биологиялық, генетикалық дамудың алғы шарттары.Әлеуметтік ортаның болуы ... ... онда ... орта ... ... жас сәби бала әр ... байланыста, қатынаста болуы қажет. Онсыз, яғни әлеуметтік ортасыз сәби бала жан-жақты дами алмайды. Әрбір тұлғаның белгілі бір деңгейде іштей ... ... ... ... ... ... құрылымын қалыптастырады.
8. Зейін, оның қызметтері және түрлерін көрсетіңіз. ... - деп, адам ... ... бір затқа бағыттала тұрақталуын көрсететін құбылысты айтады.
Зейін - деп, айналадағы объектілердің ішінен керектісін бөліп алып, соған психикалық әрекетімізді тұрақтата алу.
Өз ... ... ... адам ... ... ... ... сөздерін есітіп отырса да, ұғынбауы мүмкін. Егер, біздің ... ... бір ... ... ... ... сол ... бір жеріміздің де ауырғанында сезбеуімізде мүмкін.
Оқу жұмысыда зейіннің маңызы, өте үлкен белгілі бір затқа зейін аударсақ, ол біздің санамыздан орын ... да, ... ... ... яғни ... ... ... тән әрекеттің кез-келген түрінде зейін орын алмаса, оның нәтижелі болуы қиын. Орыс ... ... К.О. ... зейннің маңызын былайша көрсетеді.
Зейінді психикалық процестің тобына жатқызу дұрыс болмас еді, өйткені алам өз ... ... ... де бір ... қабылдайды не есіне түсіреді, бір нәрсені қиялдайды, бір нәрсе ... ... Ал ... ... өз ... ... ... кездеспейтін, қайта солармен бірлесіп келетін психикалық әрекеттің ерекше сипаты болып табылады.
Психикалық қүбылыстар зейінге түрліше әсер етеді. Мыс: сезім зейінді күшейте ... не оны ... ... ... ... Мыс: бір ... ... сезім туғызып, зейінді күшейтеді де, ал көрші бөлмеден естілген ән-күй сабақ тыңдап отырған баланың зейінін төмендетеді. Ерік, ой, қиял ... де ... ... әсер етіп ... ... ... ... зейін.
* Ырықты зейін.
* Үйреншікті зейін.
Ырықсыз зейін. Сыртқы дүниенің кез-келген объектілері кейде ырықсыз
біздің назарымызды аударады.
Мыс: ауаның күркіреуі, ысқырық, мылтықтың ... ... ... т.б. Сонымен ырыксыз зейін дегеніміз - сананы объектіге, сол объектінің ... ... ... ... ... ... өзін ... объектісіне айналдырып жіберетін кейбір қасиеттерін карастырайық: басқалардан күші басым тітіргендіргіш өзіне ... ... ...
Кызығу - ырықсыз зейін арқылы да болады. Мыс: қызыққан нәрсемізге зейініміз тез ауады. ... ... оқу үшін ... ... ... ... арқылы пайда бола бермейді. Ырықсыз зейіннің көрінуіне төмендегі жагдайлар себеп болады:
Ырықты зейін - әрекетті ... ... ... бір ерік күшін жұмсау арқылы орындалады. Ырықты зейінде - белгілі бір мақсат көздеп, объектіге ... зер ... ... ... оқу ... зейінді қалыптастыруы керек. Ол үшін бастауыш кластарда оқушыньщ әліне сай, оқуды ... ... ... ... ... тапсырманы орындап щығу табысы, баланы рахатқа бөлейді, ынтасын арттырады. Сонымен қатар сабақ кезінде бір әрекетген екінші ... тез ... ... ... ... бала ... қана ... баланың ырықты зейіні оянады.
Педагог зейінді ұйымдастыру барысында ырықты зейіннің шоғырлануы үшін мына шарттарды ескеруі тиіс. Мыс: 1) ... ... ... ... ... ... мен сабақтарда тыңдағанын қысқаша жазып отыру.
* Картадан шекараны ... ... ... ... ... ... ... кейбір керекті жерлері сызып қою т.б.
Зейінді дұрыс ұйымдастыруға кейде адамның психикалык күйі де әсер етеді. Мыс: шаршап шалдығып ... адам бір ... ... қоюы ... Көптеген зерттеулер - жұмыс күні аяғында жүмыста қате көбейетінін, шарашағандық әсерінен зейінді шоғырландыру киынға ... ... Мыс: ... ... ... ... ... күдерге және ылғи ой жұмысын керек ететін пәндерді бір күнге қоюға болмайды. Күрделі есептер ... жаңа ... ... ... ... ... есте үстау т.б. ырықты зейін іске аспайды.
Ырыкты зейін мынадай ерекшеліктерімен сипатталады:
Үйреншікті ... - ... ... ... ... ... ... зейін - адамға табиғи сіңісіп кеткен, арнайы күш ... ... ... бала оқуға төселсе, ол түрақты әдетіне айналады да зейіні де үйреншікті болады. Қандай нәрсеге болсада үйреніп, ... ... соң, ... ... ... ... 3 түрі де бірімен-бірі байланысып, араласып, практикалық әрекетте бір-бірін сүйемелдеп отырады. Бүлардан басқа:
Үжымдық ... ... ... ... ... зейін - бір сыныптағы барлық оқушының зейінін белгілі бір іс-әрекет түріне жүмылдыру. Бүған мүғалімнің сабақ өтуі жат. ... ... - бір үжым ... жеке ... ... ... Топтық зейін сыныпта, лабораториялық тәжірибелер мен өзара тексеру қажет. Бұл -зейінді ұйымдастырудың оқушы үшін де қиын түрі. Өйткені, топтар ... ... ... ... ... кедергіні жеңу үшін олардың тапсырманы мүқият орындап шығуларына жете ... ... оны ... ... ... жоспарлау керек болады.
Даралык зейін - өз міндетін орындауға әр адамның санасын бағдарлап, зейінін шоғырландырады. Бұл - зейіннің кісі өзі ... есеп ... ... ... аса ... ... Зейіннің бөлінуі. Зейіннің шоғырлануы. Зейіннің тұрақтылығы. Зейіннің ауысуы.
* Зейіннін көлемі - адамның бір көргенде - ақ қабылдаған нәрселерініңсаны. Зейіннің ... ... ... ... ... деген аспаппен тексеріледі. Зейін көлемін анықтау үшінуақыттың 1/10 секунд ішінде 10-12 нәрседен тұратын сандар мен ... 5-9 ... ... ... ... ... ... оқушыларғаәсіреше бастауыш сынып оқушыларына бір мезгілде сан жөнінде, сапажөнінде де белгілі бір зейін көлемінен артық мөлшерде материал беруге болмайды.
* Зейіннін ... - адам ... ... бір мезгілде бірнеше әрекеттіатқара білу мүмкіншілігін зейіннің бөлінуі дейміз. Мыс: оқушыларөздері есеп ... ... ... осы ... басқа оқушылардыңтақтаға шығарган есебін бақылайды, оның сөзін тыңдайды т.б.Студенттер бір мезгілде лекция тыңдайды әрі түсінігін ... ... ... шоғырлануы - адам санасының белгілі бір объектіге ... ... ... ... саны ... аз ... ... күшті болады. Іс-әрекетгі дәл және ойдағыдай орындау үшін ... ... ... білу ... Зейіннің түрақтылығы - адамның зейіні бір объектіге немесе біржұмысқа үзағырақ түрақтай алса, оны зейіннің тұрақтылығы ... ... ... - оның бір объектіден екінші объектіге әдейілеп ... ... ... И. П. ... ... ... процестерінің өзара индукция заңына байланысты түсінуге болады.
И. П. Павлов, егер ми қабығының бір ... қозу ... ... ... ... ... ... алаптарында тежелу процестері пайда болатындығын айтқан. Мәселен, адам бар ойымен іске қызу ... ... ... ... ... ... алмайды. Осы кезде мидың бір алабында кошті процесі болып жатады да, айналасындағы алаптарда тежелу болады (теріс индукция заңы)
Зейіннің ... ... орыс ... ... А.А. ... ... доминанта теориясы бойынша да жақсы түсінуге болады. Сыртқы дүниенің көптеген тітіркендіргіштерінің ішінде біреуі миға көбірек әсер ... де, ... бір ... ... ... ... осындай алапты доминанта деп атанған. Мидың осы кошті қозғыш алабы қалған алапат арадағы әлсіз қозу процестерін ... ... альп ... ... мидың кошті қозған алабы онан бетер күшейеді. Мәселен, қызық кітапқа беріле оқығанда адамға ... ... ... бөгет жасамайтыны, қайта олардың біздің ойымыздың күшеюіне жәрдемдесетіні байқалады. Сондықтан адам бар зейінін ... ... ... ... ... ... тітіркендіргіштерден (мысалы, салат маятнигінің соғуы секілді) қашпауы керек. Бұл біздің басқа нәрсеге көңіл аудармай, үңіліп отырған әрекетімізге мейлінше беріле ... ... ... ... ... ... қозу ... тітіркендіргіштерден болған қозуларды өзіне тартып алып, солардың есебінен күшейіп отырады. А.А. Ухтомскийдің доминанта теориясының ... И.П. ... ... ... алабы" дейтін теориясы онан сайын толықтыра түседі.\И.П. Павловтың оптималдық қозу алабы теориясы ырықты зейіннің табиғатын физиологиялық тұрғыдан өте ... ... ... оның ... мен ... сипаттама беріңіз.
Егер түйсік сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының жеке қасиеттері мен ... ... ... ... қабылдау заттар мен кұбылыстардың мида тұтастай бейнеленуі болып табылады.
Қабылдауда ... мен ... ... дыбысы, дәмі, иісі, формасы т.б. қасиеттері жатады. Мысалы, алманы қабылдауды алайық. Мүнда ... ... оның ... түсі, хош иісі, тәтті дәмі т.б. осындай қасиеттері, бір мезгілде әсер етеді де, миымызда түтас зат ... ... ... ... ... ... адамның өткендегі тәжірибесі ерекше маңыз алады. Сырқы ортадан адамға дамылсыз ақпарат келіп отырады. Кісі бүлардың ... ... ... ... ... ... ... Егер бала өмір бойы поезды көрмей өссе, оны бірден жақсы тани алмайды.Адамның сыртқы дүниенің заттары мен қүбылыстарын қабылдауы селқос үңілу ... ... ... ... қабылдау ғана дүниені тереңірек тануға мүмкіндік береді.
Қабылдау ми қабығының күрделі ... және ... ... ... ... физиологиялық негізіне бірнеше тітіркендіргіштердің жиынтығы мен олардың қарым-қатынасында пайда болатын уақытша нерв байланыстары жатады. Мүны И.П. ... ... ... деп ... ... көру ... осындай қатынас рефлексінің жасалуы заттың түрі, түсі, мөлшеріне қарамай-ақ оның түлғасын тануға мүмкіндік береді.
Сөйтіп қабылдау-түйсіктегідей бір анализатордың ғана ... ... ... ... ... ... ... нәтижесі. Мәселен киноны көру екі анализатордың /көру, есту/ өзара байланысып жүмыс істеуінен болады.
Қабылдаудың негізгі ерекшеліктері.
Қабылдаудың түтастығы. Қабылдаудың обьектісі кейбір жеке ... жеке ... ... , біз оларды бүтіндей, тұтастай қабылдаймыз.
Кей - кезде бүрынғы тәжірибемізде үшыраған кейбір обьектілердің жеке бөліктері, шет жағасы, үзінділері ғана қабылданса да, ... ... зат ... ... Егер ... ... ... әнінің басталуын ғана қүлағымыз шалса, осы әннің мазмүнын ... ... ... Адам алдындағы үш нүктіні де жеке ноқат ретінде қабылдамайды. Мұны үш бұрыштың тұтас бейнесі деп түсінеді. Өткені, қабылдаудағы жеке бөліктер ... ... ... ... бейнесін қурайды.
Қабылдаудың мағыналылығы. Бұл ерекшелік те қабылдаудың түйсіктерден негізгі айырмашылығын жақсы ... Ол ... ... ... ... ... тұжырымдар мен сөз арқылы аталмайынша, ол толық қабылданбайды. Қабылдауда ... аты ... ... ... жүйесі/ берілсе, қандай нәрсе болса да, оңай және тез қабылданады. Мәселен, өзіміз түсінбейтін ... ... ... ... үқпайтын болсақ, азын-аулақ хабарымыз бар тілді шала -шарпы қабылдаймыз. Адам ана тіліндегі сөздерге жақсы толык ... ғана ... ... ... ... мен ... ... түсінудің қарапайым түрі, тану. Нәрсені танымайынша, оны аңғарып қабылдау қиын. Тану ... және ... тану ... 2-ге ... ... тану ... -талғаусыз қалай- болса солай тану. Жалпылай тануда адам нәрселердің өздеріне тән ... біле ... ... ... тану ... ғана ... ... толық қабылдауға мүмкіндік туады. Мәселен, көпшілік арасынан таныс ... ... көп ... ішінен өз пальтоңды бірден тану оп-оңай.
Қабылдаудың таңдамалылығы.Толып жатқан обьектілердің ішінен біреуін ... ... ... ... ... ... ... бірер сөз қате жазылған болса, да байқамай оқып кете береміз. Егер ... ... ... сөз ... деп қате ... да біз оны ... " деп дүрыс оқимыз. Кітап оқығанда оның мазмүнына ерекше көңіл бөлетіндіктен мүндай қателер көзге түспей қалады. Ал жеке сөздерге, жеке ... ... көз ... ... текстің мазмүны үғылмай, күңгірт қалып қоятын кездері болады. Қабылдауда зечін аударып, талғаудың зор маңызы бар. Мүндай жағдайда ... ... ... ... ... ... ... ғана қабылдаймыз. Біздің назар аударатынымыздың ішіндегі ең ... ... ... жатқан әрекетімізге қяжет қызықтыратын , қажететімізге жарайтын нәрселер болып табылады. Қабылдаудың таңдамалылығы әр түрлі обьективтік және ... ... де ... ... келеді.
Қабылдаудың тұрақтылығы.
Қабылдаудың тұрақтылығы деп-сырткы жағдайдың өзгеруіне қарамастан заттардың кейбір ... бір ... ... ... айтады: мәселен, біздің алдымыздағы телеграф бағаналарының бір бірінен қашықтығы көздің тор қабығында бірдей сәулеленбейді. ... да біз ... ... бір-біріне тең деп қабылдаймыз. Өткені, олардың шындықтағы қалпы осындай. Осы ... ... ... ... ... ақ ... ... лампочканың жарығы түссе де, қызыл лампочканың жарығы түссе де бәрі бір ақ ... ... ... ... ... әсерінен көмір де бірде қара, бірде сүрғылт болып ... бәрі көру ... ... ... Осы ... ... еңбек процесінде түрлі заттарды тез, оңай тануға мүмкіндік береді. Қабылдаудың түрақтылығы адамның өткен тәжірибесіне де ... ... ... ... оны сол қалпында сақтауға мүмкіндік туғызатын ең жоғарғы психикалық функция -сөз. Әрбір заттың түсінігі сөзбен байланысты, сөз ғана ... бір ... ... ... ... да ... ... н/е қүбылысқа қабылдау сәйкес келе бермейді. Түрлі себептерге ... ... ... теріс қабылдайтын кездер де болады. Түрлі себептерге ... ... ... қате ... ... деп атайды. Иллюзия сан алуан ... ... ... болады. Мысалы, шай қүйылған стаканға салынған ... ... ... ... ... ... ... кейбір нәрсе жөніндеп жаңсақ пікірлер адамның әр түрлі ерекшеліктеріне байланысты. ('Көзге қозу процесінің ... ... ... ... қозғалысы , қабылданатын затқа көздің төсілмеуі т.б Илльюзиялардың ... ... әлі де ... ... ... ... өте көп.
Соның ішінде көру қабылдауында иллюзиялар жиі кездеседі. Бұл ... ... ... орналасуы жағдайын адамның жөнді білмеуінен туады. Көру иллюзияларына: контраст, перспектива, қашықтық, заттың жоғары жағын артық ... түзу ... ... иллюзиясы т.б. жатады. Мәселен перспектива иллюзиясын алайық. Айталық үш бағананың биіктігі ... ... Ал ... кезінде олардың ең әрідегісі бәрінен үлкен сияқты болып көрінеді. Мұның себебі-нәрсе ... ... оның ... ... ... ... өзінен кішкентай нәрсенің қасында түрса үлкейіп , үлкен нәрсемен қатар түрса, кішірейіп ... Осы ... ... дөңгелектер, шынында өзара тең, бірақ көзге әр ... ... ... ... ... ... ... екіншісі-кішкентай дөңгелектердің қоршауында түр. Тәжірибе арқылы тексеріп көру-қабылдаудың дүрыстығының бірден бір өлшемі. Мәселен, стакандағы шайдан қасықты алып, оның ... ... - ... ... қарапайым түрі. Иллюзияның заңдылықтарын дүрыс түсінудің тәжірибелік мәні зор. Мәселен, иллюзиялар ... мен ... ... ... ... ... ... жасауда, сахна безендіруде жиі қолданылады. Иллюзияларды адамның нерв жүйесінің ауруға ... ... ... ... ... ... ... ажырату қажет. Мүндай науқасқа үшыраған адамның үғыну ... ... де, есі ... ... оған ... дауыстамаса да ол бір дауыс естігендей денесінде қайдағы бір жоқ жорғалап жүргендей көрінеді. Бүл көбінесе шизофрения, инфекция ... ... де ... болып, отырады. Бүл аурулардан психатр-дәрігерлердің көмегімен айығуға болады. Ми қабығында қозу процесі тежелумен алмаспай бір орнында ... ... ... ... галлюцианалық бейнелер пайда болады.
10. түйсік пен қабылдаудың ... ... ... деп - ... ... ... мен қүбылыстардың түйсіну мүшеміздің біреуіне әсер ете отыра, онда талдаудан ... ... ... нерв ... арқылы ми клеткаларында алғашқы із ретінде қалыптасу жолын айтамыз.
Түйсік арқылы заттардың түсін иісін, дәмін, қатты-жүмсақтығын, кедір-бүдырлығын т.б. осы секілді қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер жөнінде де, яғни дененің қозғалысы мен оның кеңістікте орналасуын жеке ... ... ... хабарлайды. Сыртқы дүниені танып-білу түйсіктен басталады.Ол білім ... ... ... Мысалы, жолдасыңнан көзін жүмуын өтініп, оның алақанын белгісіз бір затты тигізсең, сосын одан оның не ... ... ол ... ... мүздай, жұмсақ, жылы, кедір-бүдыр бір нәрсе " деп жауап береді. Заттардың нақты атауы емес, тек ... ... ... осы сөз ... ... ... ... Адамда да жануарларда да түйсіну процесі оларды қоршаушы өмірмен ... ... ... ... ... ... мен ... арасында түйсіну процесі жағынан айырмашылықтар болады.
Мысалы, кейбір түйсіну ... ... сезе ... ... не ... көріністерді ғылым мен техниканың даму сатысына байланысты жетілдіріп отыруы. Көз көре алмайтын болса, оны микроскоп арқылы алыстағыны көре ... ... ... ... көре ... Ал ... ... мүшеміздің кейбір жағынан жануарлар бізден артықшылықтарын байқатады.Мысалы, иіс түйсіну мүшесі жағынан. Түйсіктердің физиологиялық негіздері. Түйсік заттың сезім ... әсер ... ... ғана ... ... ... мүшелері дененің шет аймақтары мен ішкі мүшелерімізде орналасқан.Сезгіш нервтердің үштары әр сезім мүшесінің басты бөлігі болып табылады.Ол ... деп ... Көз, ... тәрізді сезім мүшелері ондаған рецепторлық үштықты біріктіреді. ... ... әсер етуі ... нерв ... ... ми ... ... белгілі бір бөліміне баратын нервтік импульстің пайда болуына әкеледі. Түйсіктердің физиологиялық негізін жан-жақты дәлелдеген И.П.Павлов болды. Оның нерв ... ... ... ... ... ... ... деп аталатын анатомиялық-физиологиялық нерв аппараттарының жүмысына байланысты түсіндіріледі. Адамдар мен ... ... ... ... үш ... ... мүшесі (рецептор).
2.Миға баратын нерв талшықтары.
3. Мидағы түрлі нерв орталықтары.
Бұл ... ... ... ... ... ... екіншісі басқаруға да қабілетті. Түйсіктердің негізгі заңдылықтарына жататындар:
* Сезгіштік пен талдырық.
* Адаптация.
* Сенсибилизация.
* Синестезия.
* Түйсіктердің өзара байланысы.
* Бір ізді ... деп - ... ... алу ... айтамыз. Сезгіштікті: 1) абсолюттік , 2) айырма деп екіге бөлінеді. Абсолюттік сезгіштік деп -сезім мүшелерінің өте ... ... ... ... ... ... алақанындағы бір мм квадрат аумаққа түсетін салмақты үш граммнан бастап сезетін болса, екінші біреу алты граммннан бастап ... ... ... түйсік табалдырығы екі есе артық та, абсолюттік ... екі есе кем ... ... Егер тітіркендірудің шамасы табалдырықтан төмен жатса, онда түйсік пайда болмайды. Мысалы, адам денесіне қонған шаңды сезе алмайды, қүлақ әлсіз ... ... ... деп - сезім мүшелерінің тітіркендіргіштерінің арасындағы болмашы ... ... ... ... ... егер ... 100 гр. ... салып , оған тағы 1 гр. қосса салмақтың арқаны білінбейді.Оны айыра білу үшін 3-4 гр. ... ... ... ... ... әсер ... ... біртіндеп бейімделуін айтамыз. Көру, тері иіс ... де ... ... Иіс ... адаптація түрліше көрінеді.
Мысалы: камфараның иісі 1-2 м сезілмейтін болса, горшица мен нашатир спиртінің иісіне адаптациялау тез барады.
Сенсибилизация (лат. сезгіш).Сезгіштіктің тек ... ... ... ... ... ... ... түс басқа түстерді (ақ, қара, т.б.) жақсы ажыратуға көмектеседі. Түнгі ұшуға дайн кезінде ұшқыштардың ... 20-30 м ... ... ... киетіндігі сондықтан. Түйсіктердің өзара байланысы - бұл ... ... ... ... дәм түйсігі көру түйсігін арттырады, тұз ерітіндісін ішкен соң, қарасудың өзі тәтті сияқты болып көрінеді.
Синестезия (грек қосарласқан)
Тітіркендіргіштер ... ... ... ғана ... ... ... сол сәтте басқа түйсіктердің пайда болуына жағдайц жасайды. Мысалы: біреудің сөзінен екінші ... ... ... мен ... ... ізді ... дар ... әсерінің тоқталғанына қарамай, аз ғана уақыт болса да түйсіктің өз күшінде қалатын кездерін бір ізді образ дар деп. ... ... ... ... иіс, дәм, дактиль түйсіктерінде жиі кездеседі. Мысалы: адам 2-3 сек. Бойы көз ... ... ... ... ... ... көзін жұмса жарықтың ізін айқын көре алады. Бір ізді образдардың бұл түрі он бір ізді ... деп. ... ... екі парақ ақ қағаз Альп, бірін ақ күйінде қалдырып екеуінің ортасына шаршылап қиылған қызыл қағаз жапсырып, осы ... ... көз ... ... Арап ... көзімізді сәл ақ қағазға аударсақ, оның бетінен көгілдір түсті көруге болады. Бұл теріс бір ізді образдар деп. ... ... ... үлкен үш топқа бөледі.
* Сырқы дүниедегі заттар мен қүбылыстардың жеке қасиеттерініңбейнесі болып табылатын түйсіктер. Бұлардың ... ... ... не оған ... ... Осындай сыртқыанализатордың рецепторларын экстероцептор деп атайды. Бүғанкөру, есіту, дәм, иіс, тері түйсіктері жатады.
* Ішкі мүшелеріміздің ... ... ... ... ... ... Олардың рецепторларынинтероцептор деп атайды.
* Дене мүшелерінің ... мен бір ... ... ... ... ... ... отырады. Бұлпроприоцептор деп аталады.
Көру түйсіктері.Көру түйсігіне негізінен адамның көзі жатады.Адамның көзі ... 4 ... ... ... ... ... .
* ... кеңістіктегі орны, түсі.
* Жарықтың қуаты.
Бұның бәрін көздегі 2 аппарат ажыратады:
* Колба (шақша)
* Таяқша
Колба аппараты көздің ортасында ... ... ... ... орналасқан. Колба аппаратының саны орта есеппен алғанда 7000000, таяқша аппартының саны 130000000. Орта есеппен алғанда көздің үлкен-кішілігіне байланысты. Колба ... ... ... , ... ... кезде көрудің аппараттары.Бұл 2 аппарат заттардың түсінде ажыратады. Түстер хроматикалық, яғни бояулы (қызыл, қошқыл сары, жасыл, ... көк, ... ... яғни ... (ақ, қара және ... сүр ... болып 2-ге бөлінеді.
Көру мүшесі - көз. Оның негізгі бөлімі көз алмасы. Көз алмасы 3 түрлі қабықпен (ақ түсті, тамырлы және ... ... шар ... ... Ақ ... түсі ... ... ағына үқсас. Мұның алдыңғы жағы дөңестелген түссіз мөлдір қасаң қабыққа айналады.Мөлдір қасаң қабық арқылы көз алмасының ішіне ... ... ... ... ақ ... ... жатады.Қасаң қабықтың артқы жағы, тамырлы. Қабықтың алдыңғы ... ... ... деп ... Көздің түсі осы нүрлы қабықтағы пигментке байланысты түрліше ... ... ... ... ... ... орналасқан. Ең ішкі 3-ші қабықты торлы қабық дейді. Мүнда жарық сәулесінің сезімтал таяқшасы таяқша мен шақшаның фоторецепторы орналасқан.
Есіту туйсіктері.
Еспу мүшесін ... ауа ... ... - ... толқындары.Ауа бөлшектерінің тербелістері тербелудің ... ... ... және ... ... ... ажыратылады. Осыған орай есіту түйсіктерінің үш жағы болады. Олар:
* дыбыстың жоғарлығы. Яғни
* дыбыстың қаттылығы. ... ... ... ... жиілілігінің сәулеленуі.
ә) бұл тербелу амплитудасының сәулеленуі.
б) бұл тербеліс түрінің сәулеленуі.
Біздің құлағымыз бір секунд ішінде 16 тербелістен немесе герцтен 22 мың герц (1 ... ... ... толқыны )
Ішіндегі дыбыс толқындарын сезе алады. Жиілігі бұдан асатын (толқындарды ) тербелістерді құлақ шала алмайды. Өйткені, бұлар өте жіңішке, ультрадыбыстар, 16 ... ... ... да құлақ шала алмайды. Дыбыстардың мұндай түрін инфрадыбыстар деп атайды. Дыбыстар музыкалық (ән, музыка аспаптарынан шығатын дыбыстар) және шулар (сан ... ... - ... ... - ... т. б) ... ... Есіту мүшесі -қүлақ 3 бөлімнен тұрады:
* сыртқы
* ортаңғы
* ішкі қүлақтан түрады.
Иіс түйсіктері.
Мұрын кеңсірігіндегі кілегей қабықтың клеткаларына түрлі химиялық заттардың әсер етуі ... иіс ... ... ... Осы кілегей қабықтың таяқша тәрізді сезгіш клеткалары бар. Иіс ... ... көп (хош иіс, ... иіс, ... иіс т.б). Иіс ... адамның түрмыс салтына, қызмет бабына қарай да ерекше дамып отырады.
Иісті ... сезу ... ... ... адамдарда ерекше жетілген. Түрлі иістердің табиғатын зерттейтін ғылым саласы олтфактроника деп аталады. Иіс түйсіктері адамның көңіл күйіне жалпы ... ... не ... әсер қалдыру мүмкін.
Дәм туйсіктері
Дәмді ажырататын мүше - тіліміздегі дәм бүршіктері. Дәмді тәтті, ащы, түзды, қышқыл деп төртке ... ... ... ... дәмнің жоғарыда аталған 4 түрін түрліше сезеді. Мәселен, тәтті дәмді - тілдің үшы, ащыны - тілдің түбі, қышқылды - тілдің екі жақ ... ... - ... үшы мен екі шеті ... сезеді. Егер дәмі бар затты тілдің арасына салса адам көпке дейін оның дәміін ажырата алмайды, өйткені, дәм сезетін бүршіктер ... ... ... ... ... түйсігінің рецепторы - денедегі терінің өн бойына орналасқан. Тері түйсігі, сондай-ақ тілдің, ... ... ... да мол. Тері ... өзі бірнешеге бөлінеді. Олар: тактиль (сүйкеніс), қысым, дуыл түйсіктері, емпература (жылыны, салқынды білдіретін түйсіктер) және ауырғанды білдіретін түйсіктер, тері ... ... ... жоқ. Тек ... ... ... өзі ғана денемізде 900 мыңнан асып жатады. Терінің алаптарында сезгіштік бірдей ... ... ... ... ... тілдің, саусақтың ұшы, арқа тұс тез сезеді. Бір ... ... ... ... арқа мен бет ... ал нашар сезетін: саусақ ұштары мен алақан. Дененің киім ... ... ... де ... пе ... өте ... келеді.
Сипай сезу түйсіктері.
Адамдардың еңбек әрекетінде ерекше орын алатын түйсіктерінің бірі -сипай сезу (осязание) түйсігі. ... 2 түрі бар. ... - ... ... ... ... тері ... түгелдей кіреді, Екіншісі - актив сипай сезу. Актив сипай сезу тері және қозғалыс түйсіктерінің үштасып келуінен көрінеді. Актив сипай сезу ... ... ... қолында (саусақ, алақан) орналаскан.
Органикалык түйсіктер.
Түйсіктердің екінші тобына - органикалық түйсіктер жатады. ... ... ішкі ... ... ... ... ... тамыр, өкпе, жүрек т.б.) орналасқан. Ашыққанда, шөлдегенде не ... ... ... ... іш ... және т.б. ... ... болатын сезінулер органикалық түйсіктерге жатады. Адам тоқ, дені сау кезінде немесе іс-әрекет үстінде түйсіктердің бүл түрін ... ... ... ... ... жеке мүшелерінің бір күйдегі қалпын, қозғалысын білдіреді. Кинестезиялық түйсіктерді кейде қозғалыс түйсігі деп те атайды. Онын ... - ет, ... ... жүйкелерінің үштары,
Тең басу түйсіктері.
Мүндай түйсіктерді статикалық түйсіктері деп те атайды. Статикалық түйсіктердің рецепторлары ішкі ... ... ... орналасқан. Статикалық түйсік - бастың қозғалысын, бастың кеңістіктегі алып түрған орнын, яғни адамның тең ... ... ... ... ... ... ... толқыуын бүкіл өн бойымызбен сезінген кезде пайда болады. Негзгі анализаторлары (түйсіну мүшелері) сау адамдар көбінесе өздерінде бүл түйсіктердің ... ... ... және оның ... ... ...
Эмоция -- латын сөзі -- еmоvега қозу, толқу -- деген мағына береді. ... ... И. П. ... ... ми қыртысында болатын жасушалардың күш-қуаты. Сондықтан да эмоцияның белгілі түрде биологиялық және ... мәні бар. ... ... ішкі ... бездеріне байланысты болады.Адреналин эмоцияны реттеуші фактордың бірі болып есетелінеді. Ол бауырдағы ... ... ... ... Адам ... ... ... да, қандағы қанттардың мөлшері азайып кететінін медиктер анықтаған болатын.Эмоция тудыратын стрестің ... болу ... ... танымдықтың 3 буыны болатыны белгілі болды.1) Күйзеліс тудыратын бағалар; күйзелістің анық ... онша ... ... ... ... оны адамның өз өліне, біліміне және түсінігіне қарай бағалануында. ... ... ... физиологиялық-биохимиялық үрдістер өтіп, бірнеше пайдалы және пайдасыз өзгерістер туады.2) Оқиғаның өзіне немесе оның бағасына деген ... ... ... ... әсер ... ... уақыттарда күйзелісті болдырмайтын, оның неше түрлі себептерін жоюға арналған іс-әрекет (мінез-құлық). Жұмсалатын биологиялық күш өлшемі ... ... әр ... ... алынуы тиіс. Осының нәтижесіне ағзада тізбекті күйзеліс пайда болады.
12. Зейіннің түрлері мен қасиеттерін атаңыз.
Зейін ... ... ... оның мына ... ... еске ... А. Зейіннің тұрақтылығы және жинақтылығы
Адамның зейіні бір объектіге немесе бір жұмысқа ұзағырақ тұрақтай алса, оны зейіннің тұрақтылығыдейді. Мысалы, өндіріс ... не ... ... ... үстіндегі зейінін осыған жатқызуға болады. Зейінді бір жерге тұрақтатып, жинақтап алу арқасында адам ... ... ісін ... ... оның әр ... ... анықтайды. Зейінді тұрақтата алушылық саналы әрекетке өзіңді жеге алудың басты бір белгісі болып табылады. ... осы ... оқу ... маңызы зор. Сабақ үстінде баланың назарын көп нәрсеге ... ... бір ... не белгілі бір әрекетке ғана аударып, оған тұрақтатып әдеттендіру керек. Сонда ғана бала ... ... ... көмегінсіз-ақ зейінін тиісті объектіге жинақтай алатын болады.Ересек адамдар жұмыс үстінде зейінін 40 минуттай бір ... ... ... ... 10 -- 20 ... зейін қоюшылықтан кейінгі бірнеше секундта көңілдің бір нәрсеге бөлінуі сол жұмыстың одан ары ұйымдастырылуына ешбір нұқсан келтірмейді. Қайта бұл ... ... ... ... ... бойы ... ... істеуге мүмкіндік береді. Адам соншалық ерік-жігермен зейін салып жұмыс істеген жағдайда да оқтын-оқтын ойы ... ... бір ... ауып отырады. Осылайша зейіннің бірде әлсіздене, бірде күшейіп тұруын зейіннің толқуы дейді. ... -- ... ... ... бірі. Мәселен, бар ілтипатпен кітап оқыған адам да анда-санда бөтен ойға түседі, басын көтеріп жан-жағына қарайды. ... ... ... ... ... көңіл аударған нәрсесіне ойының бөлінуіне, зейінін тұрақтатуына бөгет болмайды. ... ... ... толқымалы келеді. Бұған қатты тітіркендіргіштер, күшті эмоциялық әсерлер, сондай-ақ адамның өз еркін жөндеп билей алмауы себеп болады. Зейінді ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... оның бөтен нәрсеге көңілі ауып кетпеуін ойластыру керек. Бұл кеп күш ... ... ... ... алаңдататын әр түрлі тітіркендіргіштерге қарсы күресу -- қажетті шаралардың бастысы. Мәселен, ысқырған дауыс, ... ... ... т. б. ... тынышын кетіреді. Зейінін жақсы ұйымдастыра алатын адамдар осындай жағдайда да жұмысты тез және сапалы орындайтыны байқалады. Адамды ... ... көп ... ... ... да кесел тигізе бермейді. Мәселен, машинаның дүрілі, музыканың әуені зейінді аударатын тітіркендіргіш болғанмен, оларға шыдап отыра беруге ... Ал ... ... ... ... т.б. ... күштірек алаңдатып, жұмыс істетпейді. Әрине, бұларды жоюдың мүмкіндігі болмаса, оған көңіл аудармай, ... ... ... ... ... ... ... ерік-жігер қажет. Осындай ыңғайсыз жерлерде жұмыс істей алушылық -- адамның жақсы қасиеттерінің бірі. Мәселен, орыстың ... ... А. П. ... жас ... көп әңгімелерін ойын-күлкі, той-думан үстінде жазса, ал Мусоргский мен Бородин өздерінің опералық шығармаларын қонақта отырып-ақ жаза беретін болған. ... ... да адам ... кедергі келтіретін нәрселерді жеңе алатын болуға тиіс. Тіпті ... ... ... жұмыс істеуді ұнататын адамдар да өзін ыңғайсыз жағдайларға төселттіріп, кез-келген жағдайда жұмыс істей алатындай қабілетке ие болуы тиіс.
13. Қиялдың ... ... , ... -- ... ... ... мен ... субъективтік образдарын қайтадан жаңартып, өндеп, бейнелеуде көрінетін, тек адамға ғана тән ... ... ... ... қиял ... ... кезде ми қабығында бүрын жасалған уақытша байланыстар түрлі комбинацияларға туседі де, жаңа нәрселердің бейнесі туып ... ... ... ... ... ... ... екінші сигнал жүйесі шешуші рөл атқарады. Адамдардың қиялына тән кейбір ерекшеліктерді төмендегіше топтастыруға болады: әр адамның қиял ерекшеліктері оның жеке ... мен ... ... ... ... ... болып келеді. Бүл арада суды аңсап шөлдеген жолаушының қиялы мен екі-үш күннен кейін емтихан тапсыратын студенттің машинасының тетігін жетілдіруді ... ... ... ... салыстырып көруге болады; қиялдың мазмүны мен формасы адамның жас және дара ерекшеліктеріне де, білім тәжірибесіне де ... ... ... де, ... де көп, өмір тәжірибесі мол, әр тарапты білімі бар ересек адамның қиялы мен енді ғана өмірге аяқ басайын деп ... ... ... бір ... ... ... қиял ... өскен ортасына, этностық ерекшелігіне, табиғат, жер-су қоршауына байланысты да көрініп отырады. .Қиял адамның ... ... ... ... жататын процесс. Мәселен, алға қойған мақсатты жоспарлап, жүзеге асырудың жолдарын іздестіру қиялсыз мүмкін емес. Бұл - ... ... ... ... ... Қиялдың ойлау процесінде алатын орны ерекше. Өйткені ойлау ... ... ... ... ... Ал ... әрекет қиялдың өте күшті дамуын қажет етеді. Ойлау мен қиял бір-бірімен тығыз байланысты. Жан ... осы ... де ... ... ... жауап беруге қатысады. Бірақ қиялда мәселені шешудің өзіндік ерекшелігі болады. Қиял -- ... ... ... ... ... ... ойлау оны тірі суретсіз жалпылай, ұғым, пікір, тұжырым түрінде шешеді;
Қиял түрлері. Қиял актив, пассив болып екіге бөлінеді. Қиялдық бүтіндей пассивтік ... шегі - түс ... Түс ... физиологиялығын жан-жақты түсіндіріп берген И. П. Павлов болды. Ұйқы ... ми ... бәрі ... ... бөлімдері қозу жағдайында болып жүмыс істей береді. Мидың мүндай бөліктерін деп атайды. Осы . ... ... ... бір түрі -- ... ... еріксіз жəне ерікті түрлерін анықтаңыз.
Адам миында бұрыннан бар елестерді мәнерлеп жана образ жасау процесі қиял д.а. Қиял ... ... ... ж.е осының негізінде жаңа көріністі түсініктерді қайта жасайтын процесс. Қиял еңбек процесінде адамның белгілі бір құралдарды ... ... ... тууы ... ... ... деп есептелді. Қиял процесі ес сияқты ерікті н.е әдейі жасалуы бойынша бөлінеді. Еріксіз ... ... түс ... ... онда ... ... ... ж.е де күтпеген қызықты жағдайларға тап болады. Қайта жасау қиялы адамға өзінің суреттеуіне толықтай сәйкес ... ... ... қажеттілігі туған кезде пайда болады. Қиялыдың мұндай түрімен, географиялық орын н.е ... ... ... ... оқыған кезде әдебиет кейіпкерлерімен танысу кезінде кезігеміз. ... ... ... түрі ... қиял. Ол адамның жоқ үлгі бойынша жаңа образды жасауымен сипатталады. Шығармашылық қиял да еспен тығыз байланысты, себебі оның ... адам ... ... ... еске ... ... жасалған қиял кезінде көруші, оқушы н.е тыңдаушы берілген образды өзінің шығапмашылық қиялының іс әрекетімен толтырып отыруға ... ... түрі ... ... бұл ... мәні жаңа ... жеке өзінің жасауы. Арманның шығармашылық қиялға қарағанда бір қатар айырмашылықтары бар. Біріншіден, арманда адам өз тілеген образды жасайды, ал шығармашылық ... адам ... өзі ... ... ... ... ... адамды өзіне тартатын, өзі тырысатын белгілі бір тілек жатады. Екіншіден, арман шығармашылық іс әрекетке қосылмаған қиял процесі, яғни көркем шығарма ... ... ... ... ... т.б ... тез арада ж.е тікелей объективті өнім бермейді.
15. Психологияның зерттеу əдістеріне сипаттама ... ... ... ... әр ... ... ... жүйесін қолданады. Психология әдістерінің төрт түрлі тобын атап көрсетейік.
1. Ұйымдастыру әдістері: салыстырмалы әдіс (жас ерекшелік, іс-әрекеті бойынша әр ... ... ... ... әдіс (бір ... ұзақ ... бойы бірнеше қайтара зерттеу), кешендік әдіс (зерттеуге әр ... ... ... қатынасады, бір объектіні әр түрлі амалдар арқылы зерттейді).
2. Эмпирикалық әдістер. Оған байқау, эксперименттік әдістер (табиғи, және лабораториялық); психодиагностикалық әдістер (тестер, ... ... ... ... сұхбат); іс-әрекет нәтижелерін талдау; биографиялық әдістер енеді.
3. Мәліметтерді ӛңдеу әдістері: сандық (статистикалық) және сапалық (материалдарды ... ... ... ... ... топтағы тренинг, психотерапевтикалық әсер ету әдістері және т.б.
2. Негізгі зерттеу әдістері.
Ұйымдастыру әдістері кӛбіне жас ... ... ... ... осы жүйесінің азды-кӛпті ӛзіндік ерекшеліктері бар. 1)салыстырмалы әдіс.Әр жастағы баланың психикасын зерттеп, әр жас туралы табылған мағлұматтар статистикалық жолмен салыстырылады. ... ... ... ... ... деп ... ... салыстыру кезінде бала психикасы үздіксіз зерттелінбейді, оның әр ... ... ... ... ... ... жолы ... жол. Бұнда баланың бір қасиетін алады да, соны ұзақ уақыт(1 жыл немесе 3 жыл, одан да кӛп жылдар зерттейді). Осы ... ... әдіс те ... ... бұл жолы тым сирек кездеседі. Себебі бір немесе бір топ ... (10, 20, 30) ... ... ... Психикалық дамуды кӛлденең немесе кескінді зерттеулердің мәні мынада: дамудың ерекшеліктері туралы қорытындылар, әр түрлі жастағы, әр түрлі даму деңгейіндегі, әр ... ... ... ... реакциялары және т.б. бар, салыстырмалы балалар топтарының бірдей сипаттамаларын зерттеулер негізінде жажүйесіды. Бұл әдістің негізгі ... ... ... ... - ... ... ... нәтижелерге жету мүмкіндігі. Салыстырмалық әдістің мәні: даму барысындағы жекелеген психологиялық актілер мен ... ... ... ... ағзадағы ұқсас құбылыстармен салыстыру. Бұл әдіс зоопсихология мен балалар психологиясында кең ... ... Бұл ... тобы негізгі әдістер болып саналады.
Байқау әдісі. Белгілі жоспар бойынша ... ... ... ... ... зерттелуші адамның психикалық ерекшеліктерін қадағалауды байқау әдісі деп атайды.Байқау табиғи жағдайда, зерттелінуші адамның әрекетіне әдейі ... ... Осы әдіс ... ... мимикасын (бет құбылысын), сӛз реакцияларын, түрлі қимыл-қозғалыстарын, мінез-құлқының жекелеген жақтарын байқауға болады. Сондай-ақ адамның ерік күші, сезім ерекшеліктері мен ... де ... ... арқылы ажыратылады. Мысалы, мектептегі оқушының ойлау және сӛйлеу ерекшеліктерін зерттеу керек болса, ол үшін зерттеуші ... ... ... ... жеке ... мен ... ... күнделікке түсіреді, кейін оны тиянақты түрде талдайды да, тиісті қорытынды шығарады. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының түрлі ерекшеліктеріне қарай байқау әдісінде кейде қарапайым ... да ... ... ... ... ... түсіру үшін - фотоаппараттар, зерттелінуші адамның сӛз тіркестерін жазып алып, кейін оны қайтадан жанғырту үшін магнитофон, ... т.б. ... ... ... ... болып шығуы үшін қолданылатын қажетті кейбір шарттар:
1)Байқаудың ұзақ уақыт бойына жүргізілуін және бір ... ӛзі ... рет ... зерттелуін қамтамасыз ету;
2)Байқалған фактілерді сол сәтте жазып отыру, ... сӛз ... ... ... оған мұқият талдау жасау; мұндағы басты фактілерді іріктеп алу - осы әдіске қойылатын ... ... ... Сан рет ... ... ... байланысты (егер байқауға студент алынған болса) ұстазбен бірлесе отырып, студенттің оқу әрекетін одан ары ... үшін ... ... ... Бұл әдіс ... ... ... зерттеуде жиі қолданылады. Байқау әдісінің кейбір кемшілікгері де бар. ... ... ... ... ... құбылыстарды әп сәтте зерттей алмайды да, кӛп уақыт жіберіп алады, екіншіден, байқауды әр уақытта ойлағандай ұйымдастыруға жағдай болмай да ... Бұл ... ... ... ... ... ... сабаққа келмей қалуы) субьективтік жағдай (бақылаудың қиынға соғуы, зерттеушіде бақылағыштық қасиеттің ... т.б.) ... ... ... ... Біз екі баланың ойынын байқайтын болсақ, күнде сол балалар ойнайтын жерге берып, олардың ойындарын байқап, мұны ... ... ... ... ойнайтын, әрекет ететін жағдайлары қандай болса, бізде сол жағдайларға байқау жүргіземіз. Егер сол балалар ... ... ... ... ... тұрмай, бірінші күні бір жерде басқа күнде басқа жерге баратын болса, байқауды жүргізу үшін бізде олардың артынан баруымыз керек, күнде ... ... саны да ... ... ... ... ... бұл әдістің ғылыми деректері кейде кӛмірек болады. Байқауды жүргізіп болған соң, байқаушы толық психологиялық анализ жасап, байқаудың қорытындысын шығарады, бірақ бұл ... ... ... ... ... ... объективтік түрде шығарғаны жӛн. Міне, осы айтылған шарттарды орындағанда ғана объективтік байқау әдісі ғылыми әдіс бола алады. Байқау әдісінің бірнеше ... бар: 1. ... адам оны ӛне бойы ... ... ... ... ұйымдастыра алмайды. Байқалатын адамдардың әрекеттеріне қатысып, оларды ӛзгерте алмайды. Байқаушы кӛбінесе байқалатын адамның ықпалында болып, ол қандай әрекет ... соны ғана ... ... отырады; 2. Байқау жүргізгенде, әр уақытта байқалатын жағдай бір қалыпта болып келе бермейді. Сол себептен байқаудың нәтижесі әр ... әр ... ... ... ... ... айтқанда, объективтік байқауды жүргізгенде жағдай
бір қалыпты болмайды, сондықтан байқау нәтижесін де бірыңғай толық түрде
объективтік болып ... 3. ... ... ... ... адам қорытындыға ӛінің жеке субъективтік пікірлерін қосып жіберуі мүмкін. Байқау ... болу ... ... ... жүргізгенде осы кемшіліктерді еске алып, бұлардың басқа әдістер арқылы жойып, объективтік байқау әдісі ... ... ... ... ... ... ... Байқау әдісіне қарағанда психикалық құбылыстарды эксперименттік әдіспен зерттеудің біраз артықшылықтары бар. И.П.Павлов: "Байқау табиғаттың ұсынғанын ... ал ... ... ӛзінің тілегенін алады",- деп тегін айтпаған. Эксперимент әдісі. Бұл әдіс ... ... ... ... ... ... ... аспаптарды қолдану арқылы жүзеге асырылады. Экспериментті әдіс арқылы кейбір жеке психикалық ... ... және дәл ... ... ӛзі ... және ... болып бӛлінеді. Лабораториялық эксперимент 3. Қосалқы зерттеу әдістері. Әңгіме әдісі. Әңгімелесу әдісі арқылы психолог белгілі жоспар бойынша зерттелінуші адамның жас және дара ... ... ... ... күні ... әзірлеген сұрақтар қояды: зерттелінушіге күдік тудырмау мақсатында әңгіме кӛбінесе ... ... ... ... ... ... ... мен беріледі. Зерттелінушінің берген жауабы жазылып алынып, кейіннен мұқият талданады да, осыған орай тиісті қорытындылар жасалады. Әңгімені де ... ... ... ... ... ... бұл ... әдіс емес, қосымша әдістердің бірі. Әңгіме арқылы зерттелетін адам туралы ... ... ... ғана ... ... Бұл әдіс ... терең, толық зерттеу жүргізуге ешбір мүмкіншілік жоқ. Бірақ, әңгіме ғылыми әдіс болу ... ... ... ... оның ... мақсат қойып, оның не үшін керектігін, ерте бастан жоспар құрып, әңгіме қай жолмен ... ... ... жӛн. Не ... сол туралы әңгіме жүргізе бермей, керекті мәселелер, жағдайлар туралы әңгіме жүргізу керек. Әңгімелескенде ... ... ... қойып, олардың түрлі заттар, болмыстар туралы түсініктерін, ұғымдарын, неге ... ... ... ... ... және т.б. ... мүмкіншілік бар. Балалардың жауаптары толығымен стенография арқылы жазылып отырады. Әңгіме ... ... ... ... ... ... түрде белгілеп жазып отыруы қажет. Әлеуметтік психологияда жиі қолданылатын зерттеу әдістерінің бірі - ... ... ... ... сыналушымен әңгімелеседі, жол-жәнекей оның сӛз саптауына, түрлі реакцияларына, ӛң-ілтипатына зер салып отырады,зерттеуді белгілі сұрақтың айналасында, арнаулы ... ... ... ... ... ... қосымша әдістердің бірі есебінде қолдануға болады; Әдейілеп белгілі мақсатпен және формамен қойылған сұрақтарға жауап алу арқылы зерттелуші адамдардың ... ... ... ... ... ... ... шешуде жалпы мағлұматтар, кейбір фактілі материалдар жинауға болады. ... бір ... жері - ... яғни бір уақыттың ішінде бірнеше адамдардан жалпылай мағлұматтарды алуды мүмкіншілігі болуы. Мәселен, анкета әдіс арқылы күні ... ... ... сұрақтарға жазбаша жауап қайырады.Осы әдіспен әртүрлі топтың, ұжымның психологиялық ӛзгешеліктері (талап-тілегі, мүддесі, талғамы, қызығуы т.б.) зерттелінеді. Егер мұғалім ... ... ... ... ... оқитындығын, олардың сүйікті жазушылары мен артистері кімдер екендігін және осы тәріздес мәселелерді білгісі келсе, осы ... ... ... ... ... ... ... жалпы саны 5-8-ден аспауы тиіс. Алынған материалдардың нәтижесі статистикалық (сандық) талдаудан ӛткізіледі. ... ... ... - ... шын кӛңіліндегісін жаза бермейді, не болмаса, оны қағаз жүзінде дұрыс кӛрсетпеуі де мүмкін. Бірақ анкетаның бұл ... ... ... ... бар. Себебі анкета арқылы алынған материалдардың бәріне сене беруге болмайды. Ӛйткені анкетадағы сұрауларға қайтарылатын жауаптар субъективтік үстіртін қате ... я ... ... ... мүмкін. Анкетаны барлық зерттеулерде орынсыз қолдана беруге болмайды. Оны сондықтан адамдардың ... ... ... ... ... суретшілердің суреттерін, сәулетшілердің жасаған мүсіндерін, үйлерін, ақындардың, жазушылардың шығармаларын, кілемшілердің тоқыған кілемдерін т.б. зерттеп, олардың психологиясымен танысуға ... ... ... ... зерттеп, адамның ақыл ойының әрекет етуін зерттеуге болады.
16. Ойлау түсінігі. Ойлау мен сөйлеудің байланысын көрсетіңіз
Тіл мен ойлаудың өз ара ... ... ... ... тіл ... ғана ... сонымен бірге философия мен логика, және психологияның ең күрделі мәселелерінің бірі болып ... ... тіл де, ... ... да -- ... тән құбылыстар. Бұл екі құбылыстың екеуі де адамның екі жақты табиғатына сәйкес әрі ... әрі ... ... ... осы ... бірдей қамтиды. Біріншіден, тіл де, ойлау да -- адам ... ... ... ... ... тіл де, ... да -- ... құбылыс, өйткені адамның өзі қоғамдық құбылыс болып саналады. Тілде де, ойлауда да әлеуметтік және индивидуалды-биологиялық жақтар ... ... ... ... тіл ... айтылған мазмұнның негізін құрайды. Адам өз ойын басқаларға тіл арқылы айтып не ... ... ... да ... ойын тіл арқылы түсінеді. Ойдың жарыққа шығып, іске асуы, өмір сүруші үшін тілдік материалға негізделуі, сөздер мен сөз ... және ... ... ... ... (К. ... Ой ... тіл арқылы, тілдегі сөздер мен сөйлемдер арқылы көрінеді. Демек, тіл -- пікір алысу құралы, ... ... ойды ... ... Тіл мен ... ... шыққандығын және олардың өз ара тығыз байланыстылығын К. Маркс пен Ф. Энгельс талай рет көрссткен ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экология ( лекциялар )100 бет
"Жәбірленуші тұлғасының психологиялық анализі"6 бет
Ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізудің дайындық кезеңі5 бет
Дүниетану пәні4 бет
Қазақстан тарихынан деректер ғылыми пән ретінде6 бет
Құқықтық білім беруде адам құқығын оқыту мәселесі9 бет
Әлеуметтану ғылым ретінде4 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
6М070100 «Биотехнология »мамандығының «Тағам өнімдерінің биотехнологиясы» пәнінің тәжірибелік сабақтары бойынша ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛАР12 бет
75 орындық толық циклмен жұмыс істейтін асхана19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь