Зертханалық жағдайда топырақтың мұнай және мұнай өнімдерімен (дизель жанармайы мысалында) ластануы жағдайындағы (Heliantus annuus L. және Avena sativa L) өсімдіктерінің вегетативтік мүшелерінің анатомиялық құрылымының өзгерістерін зерттеу жолдары

КІРІСПЕ
1 Әдебиетке шолу
1.1 Кейбір ауыр металдардың өсімдіктер тіршілігіне әсері
1.2 Ауыр металдардың өсімдіктерге зиянды әсері
1.3 Өсімдіктерде көп мөлшердегі ауыр металдарға тұрақтылық механизмдерінің дамуы
1.4 Ауыр металдардың өсімдіктердің морфологиялық және анатомиялық құрылысына әсері
1.5 Мұнай және мұнай өнімдерінің өсімдіктердің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктеріне әсері
1.6 Микоризалы саңырауқұлақтардың өсімдіктердің техногендік факторларға төзімділігінде артырудағы ролі
1.7 Фиторемидиация
2.Зерттеу объектілері мен зерттеу әдістері
2. 1 Heliantus annuus L., және Avena sativa L., морфологиялық сипаттамалары
2. 2 Зерттеу әдістері
3 Зерттеу нәтижелері
3.1 Heliantus annuus L. өсімдігінің сабағының анатомиялық ерекшеліктері
3.2 Avena sativa L өсімдігінің жапырағының анатомиялық ерекшеліктері
3.3 Avena sativa L. өсімдігінің тамырының анатомиялық құрылысы
ҚОРЫТЫНДЫ.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Тақырыптың өзектілігі: Қоршаған ортаның ластануы адамзат өміріне, өсімдіктер мен жануарлар әлеміне, бүкіл табиғат ресурстарының жай-күйіне елеулі нұқсан келтіріп отырғаны белгілі. Адамзат өзінің энергиялық қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында мұнай мен мұнай өнімдерін өндіру, қара және түсті металургия өндіру сынды салаларды қарқынды түрде дамытып отыр. Бұл жағдай өз кезегінде қоршаған ортаның ауыр металдармен, мұнай және мұнай өнімдерімен, радионуклеидттермен ластануына алып келеді.
Табиғатты мұнай және мұнай өнідерінен, ауыр метаталдармен ластануынан тазарту Қазақстан Республикасы үшін өзекті мәселелердің бірі. Өсімдіктер қоршаған ортаның ластануының индикаторы болып табылады.Тіршілік иелерінің техногенді факторларына, оның ішінде органикалық ластағыштар мен ауыр металдарға жауап реакцияларын зерттеу қоршаған ортаның сапалық күйін саралауға және қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Сол себепті ұзақ уақытқа созылған мұнаймен ластануы мен ауыр металдардың өсімдіктерге әсерін зерттеу өте маңызды іс-шара болып табылады.
Қоршаған ортаның ластануы қазіргі уақытта көпшілік назарын аударатын және алаңдататын бірден бір мәселе болып табылады.Ел қауіпсіздігі мен халық денсаулығына зор нұқсан келтіретін Семей ядролық сынақ полигоны, мұнай, металл және атом өндірістерінің іс-әрекеті Қазақстанның экологиялық жағдайын күнен күнге шиеленістіре түседі. Осы факторлардың зиянды әсерін байқауда өсімдіктер жақсы мысал бола алады. Олар өз бойына зиянды заттарды жинақтап, белгілі бір жердің ластануының индикаторы бола алады.
Қоршаған ортаның ластануының тағы да бір күрделі мәселелерінің бірі – мұнай және мұнай өнімдері. Қазіргі кездегі адамзаттың энергиялық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін мұнай өте көп мөлшерде өндірілуде. Мұнай қасиеті әртүрлі және кең көлемді қолданыстағы күрделі зат, оның құрамы 3000-дай қоспадан тұрады және олардың көпшілігі оңай тотығады. Сондықтан мұнай және мұнай өнімдері өсімдіктер мен тірі ағзаларға зиянды уландырғыш заттармен кең көлемде әсер етеді.
Мұнай және газ құбырларын салу кезіндегі қоршаған ортаның ластануы, өнім өндіру кезінде мұнаймен, мұнай өнімдерімен және мұнай газдарымен, олардың жанғаннан кейінгі өнімдерімен, күкіртсутегі, күкірттотығы салдарынан ластанудың жиі болып тұратыны анықталды. Бұрғылау кезінде түзілген қалдықтар, фенолдар, альдегидтер және бұрғылауды жылдамдату үшін қолданылатын басқа реагенттер ластануға әсер етеді.
1. Неменко Б.А. Цветные металлы в окружающей человека среде. Здравоохранение Казахстана, 1985,.-14-18с.
2. Berthelsen B.O. Steinnes E., Solberg W. Heavy metals concentration in plants relation to atmospheric heavy metals deposition Qual., 1995.- P-24-25.
3. Kabata – Pendias, A., Pendias, H. Trace Elements in Soils and Plants. – Boca Raton: CRC Press, 1984. – P. 75-86.
4. Фелленберг Г. Загрязнение природной среды. Москва Мир, 1997г.
5. Brooks R.R. Plants that hyperaccumulate heavy metals, CAB International, 1995.- P.155-160.
6. Дробков А.А. Микроэлементы и естественные радиоактивные элементы в жизни растений и животных.-1989.- 69-70 с.
7. Woolhouse, H.W. Toxicitu and tolerance: The response of plants to metals , -ed. O.L. Lange, P.S.Nobel.- Berlin: Springer, 1983. – P. 245-300.
8. Махонько К.П. Миграция загрязняющих веществ в почвах и сопредельных средах. Л.; Гидрометеоиздат, 1985. –С.8-17
9. Wahben, M.I. Levels of zinc, manganese, magnesium, iron and cadmium in three species of seagrasses from Aqaba \\ Aquatic Botany, 1984. – Vol. 20.- P.179-183.
10. Кабата - Пендиас А. Микроэлементы в почвах и растениях. Мир, 1989.- C.135.
11. Raskin, I., Ensley, B.D. Phytoremediation of Toxis Metals: Using plants to clean the Enviroment. – New York: John Wiley and Sons, 2000. – 352 p.
12. Filipic, M., Hei, T.K. Mutagenecity of cadmium in mammalian cels: Implications of oxidative damage \\ Mutation Res. -2004.- vol.546. – P.81-91
13. Kabata- Pendias, A., Pendias, H. Trace Elements in Soils and plants. – Boca Raton : CRC Press , 1984. – P.75-86
14. Титов. А.Ф., Лайдинен, Г.Ф., Казнина, Н.М. Влияние ионов свинца на рост и морфофизиологические показатели растений ячменя и овса // Физиология и биохимия культурных растений. -2001. –Т 33, №5. – С. 387-392
15. Левина Э.Н. Общая токсикология металлов.,1989.- с.23-40
16. Wang, M., Zou, J., Duan, X., Jiang, W., Liu, D. Cadmium accumulation and its effects on metal uptake in maize (Zea mays L.) // Bioresour. Technol. -2007. – Vol. 98. –P. 82-88.
        
        Мазмұны
Кіріспе
4
1 Әдебиетке шолу
6
1.1 Кейбір ауыр металдардың өсімдіктер тіршілігіне әсері
6
1.2 Ауыр металдардың ... ... ... Өсімдіктерде көп мөлшердегі ауыр металдарға тұрақтылық механизмдерінің дамуы
15
1.4 Ауыр металдардың өсімдіктердің морфологиялық және ... ... ... ... және ... өнімдерінің өсімдіктердің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктеріне әсері
20
1.6 Микоризалы саңырауқұлақтардың өсімдіктердің техногендік ... ... ... ... Фиторемидиация
28
2.Зерттеу объектілері мен зерттеу әдістері
31
2. 1 Heliantus annuus L., және Avena sativa L., ... ... ... 2 ... әдістері
31
3 Зерттеу нәтижелері
33
3.1 Heliantus annuus L. ... ... ... ... Avena sativa L ... ... анатомиялық ерекшеліктері
41
3.3 Avena sativa L. өсімдігінің тамырының анатомиялық құрылысы
47
Қорытынды.
54
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
55
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Қоршаған ортаның ластануы адамзат өміріне, ... мен ... ... ... ... ... жай-күйіне елеулі нұқсан келтіріп отырғаны белгілі. Адамзат өзінің энергиялық қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында мұнай мен ... ... ... қара және ... ... ... сынды салаларды қарқынды түрде дамытып отыр. Бұл жағдай өз кезегінде қоршаған ортаның ауыр металдармен, мұнай және мұнай өнімдерімен, радионуклеидттермен ластануына алып ... ... ... және ... ... ауыр метаталдармен ластануынан тазарту Қазақстан Республикасы үшін өзекті мәселелердің бірі. Өсімдіктер қоршаған ортаның ластануының индикаторы болып табылады.Тіршілік иелерінің техногенді ... оның ... ... ... мен ауыр ... ... ... зерттеу қоршаған ортаның сапалық күйін саралауға және қалпына ... ... ... Сол ... ұзақ ... ... мұнаймен ластануы мен ауыр металдардың өсімдіктерге әсерін зерттеу өте ... ... ... ... ... ластануы қазіргі уақытта көпшілік назарын аударатын және алаңдататын бірден бір мәселе болып ... ... мен ... ... зор нұқсан келтіретін Семей ядролық сынақ полигоны, мұнай, металл және атом өндірістерінің ... ... ... жағдайын күнен күнге шиеленістіре түседі. Осы факторлардың зиянды әсерін байқауда өсімдіктер жақсы мысал бола алады. Олар өз бойына зиянды ... ... ... бір жердің ластануының индикаторы бола алады.
Қоршаған ортаның ластануының тағы да бір күрделі мәселелерінің бірі - мұнай және ... ... ... кездегі адамзаттың энергиялық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін мұнай өте көп мөлшерде өндірілуде. Мұнай қасиеті әртүрлі және кең ... ... ... зат, оның ... ... ... ... және олардың көпшілігі оңай тотығады. Сондықтан мұнай және мұнай өнімдері өсімдіктер мен тірі ағзаларға ... ... ... кең ... әсер ... ... және газ құбырларын салу кезіндегі қоршаған ортаның ластануы, өнім өндіру кезінде мұнаймен, мұнай өнімдерімен және мұнай ... ... ... ... өнімдерімен, күкіртсутегі, күкірттотығы салдарынан ластанудың жиі болып тұратыны анықталды. Бұрғылау кезінде түзілген қалдықтар, фенолдар, альдегидтер және ... ... үшін ... басқа реагенттер ластануға әсер етеді.
Сол себепті қоршаған орта ... ... ... іс шараларды одан әрі жетілдіру керек. Мұнай кен орындарын барлау,бұрғылау және ... жер ... мен ... ... ... шараларын толық сақтай отырып жүргізілуі тиіс. Жұмыс барысында күнбағыс және сұлы өсімдіктері зерттелді.
Техногендік факторлардың өсімдіктерге кері әсерін ... үшін ... ... ... зор. ... ... ... минералдық қоректенуі мен ластағыштарға төзімділігін арттырады. Ауыр металдар мен органикалық ластағыштардан топырақты тазартудың бірден-бір әдісі фиторемидиация ... ... ... ... ... ... ... және сол себепті ластағыштарды ыдырататын өсімдіктерді өсіріп, тазарту экономикалық ... ... ... ... Ауыр ... мен ... ... ластанған топырақтарда өскен өсімдіктердің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктерін зерттеу. Сонымен қатар өсімдіктердің ластағыштарға төзімділігін арттырудағы ... ... ... ... жұмыстың басты мақсаты болып табылады.
Жұмыстың мақсаты: зертханалық жағдайда топырақтың мұнай және мұнай өнімдерімен (дизель жанармайы мысалында) ластануы жағдайындағы (Heliantus annuus L. және Avena sativa L.) ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар өсімдіктердің ластағыштарға төзімділігін арттырудағы микоризалы саңырауқұлақтардың әсерін зерттеу жұмыстың басты мақсаты болып табылады.
Жұмыстың мақсатын жету үшін алға ... ... ... ... ... ... ластанған топырақта өскен өсімдіктерінің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктерін зерттеу.
- Өсімдіктерді ...
- ... ... ... ... ... статистикалық анализ жасау.
Алынатын нәтижелер:
1. Heliantus annuus L. өсімдігін дизель жанармайымен ластану жағдайындағы ... ... ... ... Avena sativa L. өсімдігіне дизель жанармайымен әсер ету кезінде жапырағының анатомиялық ерекшеліктері айқындалды.
3. Топырақтың ... ... ... жағдайында арбускулалық микориза протекторлық роль атқарып, өсімдіктердің төзімділігін аттыратындығы зерттелінді.
1 Әдебиетке шолу
1.1 Ауыр ... ... ... ... ... ... ... кіреді.Олар тірі ағза құрамында өте аз концентрацияда кездеседі.Қазіргі ... өте ... және ... ... арқылы организм құрамында ондай 60 элементтің бар екені анықталды. Микроэлементтер организмде аз ... ... олар ... дамуында маңызды роль атқарады.Өсуі мен дамуына жалпы оң әсермен қоса микроэлементтер физиологиялық ... де ... ... ... ... фотосинтезде. Бұл байланыстылық олардың биологиялық белсенді заттар- гормондармен, дәрумендермен тығыз байланыста болуымен түсіндіріледі.Сонымен қатар ... ... ... мен ... ... дәлеледенді. Қазіргі кезде дәрумендер мен микроэлементтер арасында байланыстылық дәлеледеніп ... ... ... ... С дәруменінің түзілуіне қажет екені көрсетілген.
Алайда қоршаған орта үшін ауыр металдардың шамадан тыс мөлшері өте ... ... ... Ауыр металдардың мөлшерін барлық орталарда қадағалап отыру өте ... 1973 жылы БҰҰ - да адам ... ең ... ... ... ... Оларға: күкіртті газ, көміртегінің оксиді мен диоксиді, азот оксиді, нитраттар, нитриттер, аммиак және ауыр металдар құрамына кіретін ... ... ... элементтері де жатқызылды. Металдарды ауыр металдарға жатқызу критерилеріне ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортада таралуы, техногендік және табиғи айналымдарға қатысуы [1]. Ауыр металдарға ... ... ... жатытын, атомдық массасы 50 атомдық бірлік массасын құрайтын 40-қа жуық химиялық ... ... Pb , Zn, Cd, Hg, Cu, Mo, Mn, Ni, Co және т.б. Ауыр ... ... ... ... жағдайлар маңызды болып келеді: салыстырмалы түрде аз ... ... тірі ... ... ... ... және биоакумуляцияға қабілеттілігі. Осы сипаттамаларға кірген ... ... ... ... ролі ... ... дейін анықталмаған сынап, қорғасын, кадмий және висмуттан басқалары) биологиялық процестерде белсенді түрде қатысып, көптеген ферменттер ... ... ... 8 г\см3 болып келетін элементтер ауыр металдар құрамына кіреді. Ауыр металдар арасында тірі ағзаларға биологиялық маңызды болып ... ... ... ... процестердің маңызды биокатализаторы мен биореттеушілерінің алмастырылмайтын және қажетті құрамдас бөліктері болып табылады. ... ... ... ... ауыр ... ... тыс мөлшері тірі ағзаларға токсикалық әсер етеді.
Топыраққа ауыр ... түсу ... ... ( тау ... мен ... ... эрозиялық процестер, жанартаудың атқылауы) және техногендік ( пайдалы қазбаларды өндіру мен өңдеу, отынның жануы, автокөліктердің және ауылшаруашылығының әсері) ... ... ... Ауыл ... ... ... арқылы ғана ластанып қоймай, ауыр металдармен спицификалық түрде де ластанады, ... ... ... және ... тыңайтқыштарды қолдану, ақаба суларды қолдану. Соңғы уақытта ғалымдар қала аумағындағы топырақтарға баса назар аударып келеді. Яғни ол жерлер ... ... көп ... ауыр ... ... ... ластанады.
Топырақ бетіне ауыр металдар түрлі формалар арқылы түседі. Бұл ... ... ... мен ... және суда ... ерімейтін тұздар түрінде кездеседі. Пайдалы қазбаларды өңдеу және түсті металургия өндіріс орындарының ластағыштар қоршаған ортаны ауыр металдармен ... ... көзі ... ... Ауыр ... ... ... (70-90%) оксид түрінде кездеседі [2].
Топырақ бетіне түскен ауыр ... ... ... немесе берілген территорияның геохимиялық ерекшелігіне байланысты шашырап кетуі үмкін. Топырақ ... ... ауыр ... көп бөлігі гумус қалыңдығында жинақталады. Ауыр металдар топырақтың органикалық заттарымен байланысып қарамайым органикалық қосылыстар түзеді. Ауыр металдардың ... ... ... және ... ластануға байланысты [3].
Қоршаған ортаның ауыр металдармен ластанудың екі зиянды жағы бар. ... ... ... арқылы топырақтан өсімдіктерге түсіп, ал өсімдік арқылы жануарлар мен адам ... зиян ... Ауыр ... тірі ... ... ауруларды тудырады.
Екіншіден, ауыр металдар топырақта жинақталып, оның қасиеттерінің өзгеруіне алып келеді. Ең бастысы ауыр металдар топырақтың ... ... ... ... ... саны ... ... түрлік құрамы төмендейді, микроценоздардың құрылымы өзгереді, негізгі микробиологиялық процестердің ... және ... ... ... төмендейді. Түрлі өсімдіктер, жануарлар және адам өзінің тіршілігі үшін топырақ пен судың белгілі бір құрамын қажет ... ... ... ... ... ... және микроценоздардың түрлік құрамының өзгеруі, жабайы өсетін өсімдіктердің түрлі ауруларға шалдығуы байқалады. ... қоса ... ... ... мен мал ... ... саны мен сапасының төмендетеді [4].
Топырақтың ауыр металдармен ластануының экологиялық жағдайы ластанудың параметрлеріне, геохимиялық жағдайына және топырақтың тұрақтылығына байланысты. Ластану параметрлеріне ... ... яғни оның ... және ... қасиеті, топырақтағы металдың мөлшері, химиялық қосылыстың формасы жатады. Топырақтың ластаушыға ... оның ... ... органикалық заттардың мөлшеріне, қышқыл-негіздік және тотығу-тотықсыздану жағдайларына микробиологиялық және биохимиялық процестердің белседілігіне байланысты. Ластаушы заттарға тірі ... ... яғни атап ... ... ауыр ... ... концентрациясына тұрақтылығы және олардың ауыр металдарды өз бойына жинақтау қасиеті адам ағзасына үлкен қауіп тудырады. Өйткені өсімдіктер ластаушы ... ... ... ... ... ...
Кобальт өімдіктердің ұлпаларында үнемі кездесетін бұл элемент зат алмасу процестеріне қатысады. Биосферада кобальт негізінен таралып ... ... ... жинақтайтын өсімдіктер бар жерде кобальт көздері пайда болады. Кобальт В12 ... ... ... ... ... ... ... сіңірілуіне септігін тигізеді, сонымен қатар хлорофилл мен аскорбин қышқылдарының, ақуыздық азоттың мөлшерін көбейтеді, биосинтездің қарқындауына алып ... ... мен ... ... ... ... ... құрғақ затта 2,2*10-5-4,5*10-5% құрайды. Бұл элементті астық ... ... ... тұқымдастары жақсы жинақтайды. Кобальт атмосфералық азотты фиксациялайтын түйінді ... ... ... ... ... және ... да ... өсуіне, дамуына және өнімділігіне жақсы әсер етеді. Аз мөлшерде бұл элемент жануарлар мен өсімдіктердің қалыпты тіршілігі үшін аса қажет, бірақ оған қоса оның көп ... ... ... үшін улы. ... ауыл ... ... ... падаланылады.Кобальт тұздарын тыңыйтқыш ретінде пайдалану сұлының тез дамуына, қызыл жоңышқаның тұқымдарының, қант қызылшасының өнімділігінің жоғарлауына алып келеді [5]. ... ... ... ... ... 0,0003% құрайды. Бұл элемент көп жағдайда батпақты және тундралы топырақтарда кездеседі. ... ... ... ... аз ... сондықтан ондай топырақтарға молибденді тыңайтқыштарды ендіру оң әсер береді. Молибден әсіресе бүршақ тұқымдастары үшін аса қажет, өйткені ол тамыр ... ... даму мен ... ... ... ... бактериялардың атмосфералық азотты сіңіруін жақсартады. Нитроредуктаза ферментінің құрамына кіре отырып молибден жоғарғы және ... ... ... нитраттарды қалпына келтіріп, ақуыздың синтезін жақсартады. Сонымен қатар С дәруменінің және каротиннің синтезі үшін ... ... 0,004%, ал ... тірі ... 0,00005% ... ... ... аймағында айтарлықтай мөлшерде никельді жинақтай алады. Бұл жағдайда өсімдіктердің эндемиктік ауру ... ... ... ... бұл ... улы ... құрғақ массада 1,0 мг/кг асқанда басталады.Никельдің улы әсерінің көріністері: хлороз, некрозға алып келетін жапырақтың ... ... және жас ... ... тоқтауы, өсімдік бөліктерінің деформациясы, кейбір жағдайда өсімдік өліміне алып келеді.
Марганец топырақта орташа 0,085% мөлшерде кездеседі. Қышқыл ... ... ... ... жағдайын жақсарады. Сілтілі топырақ Mn (OH)2 түзіледі,ол өз кезегінде өсімдіктердің марганецті сіңіруін төмендетеді. Өсімдіктердегі марганецтің орташа ... 0,001% ... Бұл ... өсімдіктердің тыныс алуында катализатор қызметін атқарып, фотосинтез процесіне қатысады. Марганецтің жоғары денгейлі ... ... ... оның өсімдік клеткаларына жануарларға темірдің әсеріндей маңызды роль атқаратынын айтуымызға болады. Бұл металл гидролитикалық ... ... ... ... ... мен ... жақсы септігін тигізеді.Топырақта марганец жетіспеген жағдайда өсімдіктерде ауру туғызады, мысалы некрозға алып келетін хлорозды дақтардың пайда болуы. Мұндай ... ... өсуі ... ... алып ... ... ... байыту жағдайында өсімдіктің өсуінің жақсаруына, өнімнің жоғарлауына алып келеді. Тыңайтқыш ретінде марганец кенді өнеркәсіптерінің ... ... ... таза марганец тұздарына қарағанда өсімдіктерге пайдалырақ, өйткені олар өсімдіктемен баяу сіңіріліп, ... әсер ... Бұл ... ... ... пайдалану қант қызылшасының, қыстық бидайдың, жүгерінің, картоптың өнімділігінің жоғарлауына алып ... ... ... оның өте көп ... де ... ... ... тигізеді. А.Д. Дробковтың деректері бойынша марганецті көп мөлшерде жинақтайтын өсімдіктер бар, оларды ... деп ... ... ... сарғалдақ, дәрілік жусан, кейбір шаңжапырақтар,қарағай, қайың т.б. жатады [6].
Мыс өсімдік тіршілігіне қажетті микроэлементтерге ... ... ... ... ... ... көмірсулардың метаболизмі, және протеиндердің синтезделуіне қатысатын металл [7]. Топырақта мыс орташа есеппен 0,002% құрайды. ... ... ... ... ... ... ... формалары кездеседі.
а) суда еритін мыс
б) органикалық және минералды коллоидттармен сіңірілген алмасқан ... ... ... ... тұздар
г) құрамында мыс бар минералдар
д) кешенді металлоорганикалық мыс қосылыстары.
Мыс өсімдіктердің тіршілігі үшін аса қажетті. Жапырақтардағы мыстың көп бөлігі хлоропласттарда жинақталған және ... ... ... ... ол ... темірпорфирин және хлорофилл тәрізді күрделі органикалық қосылыстарының синтезіне қатысады; хлорофиллдің қалпына келуіне септігін тигізеді. Мыс өсімдіктер құрамында темірі бар ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктердегі ақуыз синтезіне, осыған байланысты өсімдік ұлпаларының суды ұстап қалу қасиетінің жақсаруына оң әсері дәлелденген. Өсімдіктерде мыс жетіспеген ... ... ... ... немесе жеміс ағаштарының төбе жағының қурауы, хлороз [8].
Мырыш өсімдік тіршілігіне қажетті микроэлементтердің бірі және де ... РНК ... ... ... ... алу ферменттері мен индолил-3-сірке қышқылы сияқты өсу гормондарының белсендетушісі болып табылады. Мырыш әдетте бояу, каучук, ағаш ... мен ... ... ... мырыштыңтың орташа мөлшері 0,005% құрайды. Өсімдік құрамында жалпы 0,0003% ... ... ... ... өсу ... ... ... цинктің мөлшері ауытқып тұрады. Мырыш бірқатар ферменттік жүйелердің құрамдас ... ... ... ... А мен В, ... ... тыныс алу ферменттерінің түзілуі үшін қажет. мырыш бірқатар өсімдіктерде С ... ... ... ... ... алып ... Сонымен қатар тамырлардың жүйесінің өсуіне, өсімдіктердің ыстыққа, аязға, тұзға төзімділігін арттырады [9].
Кадмий кең тараған, ... ... ... ... аса жоғары фитотоксикалық әсері бар металл. Ол қоршаған ортаға жылу энергетикалық станциялардан, қалдық жағушы пештерден, металургиялық және пластик ... ... ... ... ... ... тыңайтқыштардан және автокөліктерден енеді. Кадмидің жылдық антропогендік ... ... ... ... құрайды және жылдан жылдан артып келеді [11]. Кадмийдің аса қатерлі мутагендік әсері бар және де Қатерлі ісікті зерттейтін Халықаралық агенттік ... ... ... ... табылады. [12] Өсімдіктің тіршілік әрекетіне кадмийдің қажеті жоқ болғанымен, оның басқа элементтермен салыстырғанда биоаккумуляциялық ... өте ... [13]. ... кең ... ауыр ... ... ... қажеті жоқ және сезімтал өсімдік түрлеріне өте улы болуы мүмкін.Қорғасын өсімдіктердің фотосинтез қарқындылығына, лептесік, ... ... ... ... мен ... пен ... реакциялары арқылы әсер етеді [14].
1.2 Ауыр металдардың өсімдіктерге зиянды әсері
Өсімдіктердің құрылымы ... ... ... ... түрде екі топқа бөлуге болады. Бірінші топқа негізгі органикалық қосылыстардың (ақуыздар, ... ... ... ... ... элементтер кірсе, екінші топқа функционалдық элементтер кіреді. Соңғы айтылғандар ... ... ... ... ... ... құрамына кірмейді. Функционалдық элементтер жоғарғы дәрежелі биологиялық белсенділікке ие. ... ... олар көп ... түрлі ферменттердің кофакторлары болып келеді, биологиялық мембраналардың өткізгіштігіне әсер етеді, өсімдік бойындағы ... ... ... ... ... ... ... минералдық элементтер макроэлементтерге, микроэлементтерге және ультромикроэлементтерге бөлінеді. Әдетте макроэлементтер құрылымдық түзілімдер құрамына кіреді. Калий ғана басқа макроэлементтер мөлшері асып ... де, ол ... ... ... ... ... атқарады. Барлық құрылымдық элементтер атомдық массы 40-тан аспайтын жеңіл элементтер категориясына кіреді. Микроэлементтер ферменттер, дәрумендер және басқа да биологиялық белсенді ... ... ... ... ... ... ... Олар органикалық қосылыстар синтезінің процестерін катализдеп, барлық катализаторлар тәрізді ағзаның қажеттіліктерін аз ... ... де ... ... ... ... кез- ... микроэлементтің жетіспеушілігі зат алмасу процестерінің бұзылуына және сол себепті өнімнің ... мен ... ... алып ... көп ... ... элементтердің жетіспеушілігінен түрлі ауруларға шалдығады. Ультромикроэлементтер ерекше топты ... Бұл ... ... ... ал кей ... радиобелсенділікке де ие. Ағзадағы өте аз мөлшеріне қарамастан, олар зат алмасу және өсу процестеріне айтарлықтай әсер ете ... ... ... ... ... ... және ... қосылыстардың синтезінде байқалады, мысалы көмірсулар, ақуыздар, майлар, пигменттер және т.б. Сол ... де ... оң ... белгілі бір шаруашылық қажеттіліктер үшін қызуғушылық тудырады. Бірақ байқалатын пайдалы әсерлер өсімдіктердің бұл элементтерге деген ... ... ... улы ... ... ... ... ағзаның стимулирлеуші интоксикацясымен түсіндіріледі. Сондықтан да өсімдік өсіру практикасында ультромикроэлементтерді тыңайтқыш ... ... өте ... ... ағзасында ол элементтердің жинақталуы адам денсаулығы мен жануарлаға қауіп туғызады және өнімнің гигиеналық сапасына теріс әсер ... ... ... алып келеді [15]. Өсімдіктің биіктігі металдардың улылық әсірін анықтаудағы бірден-бір көрсеткіш болып табылады.
Ауыр металдар протоплазматикалық улар болып ... ... ... ... ... ... байланысты жоғарлайды. Ерітіндіде 1мг\л мөлшерде тест-ағзаларға улы әсер ететін элементтер фитоулы болып табылады. Мұндай ... Ag+, Be2+, Hg2+, Sn2+, Co2+, Ni2+, Pb2+ ... ... ... ... ... 100 мг\л мөлшерде) арсенаттар, бораттар, броматтар, хлораттар, перманганаттар, молибдаттар, ... ... және As, Se, Al, Ba, Cd, Cr, Fe, Mn, Zn ... ... жатады. Аз токсикалық элементтерге ерітіндіде 1800 мг\л ... ... әсер ... элементтер жатады: Cl-, Br-, I-, Ca-, Mg-, K-, Na- және т.б. Ауыр ... ... ... ... ... ... Көптеген металдар, мысалы мыс пен сынап улы концентарацияда ... ... Бұл ... ... ... ... ... кешенді қосылыстар түзіп, клеткалық мембраналар арқылы өту қасиетіне ие болады. ... ... мыс, ... ... және ... ... ... фосфатазаны, каталазаны, оксидазаны және рибонуклеазаны тежейді. Ауыр ... зат ... ... теріс әсер етіп, маңызды метоболиттердің деградациясын күшейтеді. Кейбір ауыр металдар клеткалық мембраналаға әсер ... оның ... және т.б. ... ... ... Au, Cd, Cu және Fe2+ ... клеткалық мембраналардың бұзылуына алып келеді. Кейбір ауыр металдар өсімдіктерге қажетті металдармен бәсекеге түсіп, олардың ... ... ... ... ... Li Na-ді, Cs K-ді, Ba мен Sr Ca-ді, Cd Zn-ті ... ... ... ... және ... ... тұрақтылығы көптеген факторларға байланысты. Топырақ ерітіндісіндегі металдың мөлшері жоғары дәрежеде әсер етеді. Өсімдіктердің кейбір түрлері өзіне зиянсыз ... ауыр ... ... қасиетіне ие. Өсімдік түрлерінің ауыр металдардың жоғары концентрацияларына ... ... әлі ... ... толық зерттелген жоқ. Олардың белгілі бір элементке тұрақты болып келуі, әдетте басқа элементке ... ... Ауыр ... ... ... pH-і, ... алмасу қасиеті, органикалық заттың мөлшері тәрізді факторлар әсер етеді. Топырақтың қышқылдығы металдардың жылжу ... және ... ... ... ... сіңірілуіне әсер етеді. Топырақтың органикалық бөлігі ауыр металдарды түрлі дәрежеде ұстап қалады. ... ... ... ... ... ... өсу ... тамырлардың ену тереңдігі, өсімдіктің вегетациялық кезеңінің ұзақтылығы тәрізді көрсеткіштер олардың ауыр металдарға толеранттылығын арттырады. Тыңайту, әктендіру тәрізді агротехникалық әдістер ... ... ... немесе күшейте алады. Жарық, температура және ылғалдандыру тәрізді өсімдікті өсіру жағдайларының ... ауыр ... ... ортасы мен өсімдік бойында жылжуына және трансформациясына, сонамен ... ... пен ауыр ... ... қарым-қатынастарға да әсер етеді. Өсімдіктерге улы әсер ететін металдардың бірі кадмий болып ... Ол ... ... ... ... ... түседі. Цинктің антогонисі болып табылатындықтан, цинктің ... ... ... келтірді. Әдетте кадмий өсімдікте 0,2 ден 0,8 мг\кг мөлшерде болады. Ал кейбір ... ... ... ... ... ... дейін жетіп, өнімділіктің 25% төмендеуіне алып келеді. Салат, шпинат тәрізді өсімдіктер өз бойларына 100мг\кг ... ... ... ... әсер ...
Кадмийдің жоғары дәрежелі фитотоксикалылығы химиялық қасиеттері бойынша мырышқа жақындығымен түсіндіріледі. Сол себепті кадмий мырыштың орнына көптеген биохимиялық процестерге қатысып тыныс алу және ... да ... ... ... ... ... дегидрогеназалар, фосфатаза тәрізді ферменттердің жұмысын бұзады. Кадмий цинктің химиялық аналогы ретінде оны ... ... ... алады. Ал энзиматикалық жүйе өз кезегінде көмірсулардың ... мен ... және ... ... ... ... ... мырыштың кадмиймен алмастырылуы мырыштың жетіспеушілігіне алып келеді, ал ол өз кезегінде өсімдіктің солуына, ... ... алып ... ... ... ... байланысты кедесідей қатарға жатқызуға болады: қызанақZn>Cu>Cd болады [20]. Топырақтағы ауыр металдар ... ... ... ... бойындағы концентрациясының жоғаралауына алып келеді. Полиметалдық көздердің жанында өсетін өсімдіктердің бойындағы ауыр ... ... ... ... ... ... ... құбылыс ретінде қарастырылса, ал техногендік ластану жағдайындағы өсімдіктердің ауыр металдардың көп мөлшеріне реакциясы үлкен қызығушылық тудырады, өйткені ... ... ... және ауыл ... ... ... әсерін тигізеді. Бұл жерлерге ауыр металдардың әсері жергілікті ландшафттардың рекреацялық мүмкіндіктерін ... ... ... ... азайтады, сонымен қатар сол жерлерде өндірілген өсімдіктекті және жануартекті өнімдердің сапасына күмән туғызады. ... ... ... ... ... өсіру топырақтанушылар мен агрохимиктердің, өсімдік және мал өсіру саласының мамандарын және дәрігер-гигиенисттердің аландатушылықтарын туғызады. Мамандар төмендегідей мәселелерді қарастырады: ауылшаруашылық дақылдар ... ... мен ... ... өнімнің құрамындағы ауыр металдар мөлшері, топырақ және өсімдіктер ШРК нормаларын қарастыру, топырақтан өсімдіккке ауыр металдардың түсуін төмендететін ... ... ... ... ... ... сапасының мәселелерінің өзектілігін Германияда жүргізілген зерттеулерге сүйене отырып айта аламыз, зерттеу ... адам ... ауыр ... ... негізінен өсімдіктекті тағамнан, ал аз мөлшері судан және ауадан болатындығын көрсетті. Өндіріс орындарына, жолдарға жақын аумақтағы өсетін өсімдіктер ен ... ... ... ... ... ... көп ... ауыр металдардан өсімдіктерді қорғаудағы маңызды рольді тамыр жүйесі атқарады.Тамырлардың көп мөлшердегі ... ... ... ... зерттеушілер назар айдарған болатын. Е.И.Ратнер осы құбылысты қорғаушылық қызмет ... ... ... ғалымдардың бірі болуы мүмкін. Тамырлар көп мөлшердегі иондарды тұтып қалуы арқылы жербеттік өркендердегі химиялық элементтердің қолайлы мөлшерін сақтап отырады. Ұлпаларда ауыр ... ... ... ... мен ... ... мүшелерінде салыстырсақ, ол мәндер қатты ерекшеленеді. Бұл ерекшелік өз кезегінде биологиялық маңыздалығымен түсіндіріледі. Өсімдіктекті ... ... ... химиялық элементтердің қажетті мөлшерін сақтап, келесі ұрпақтың дамуына қолайлы жағдай туындату қасиетіне ие болып келеді. Бұл қасиеттің ... ... зор. ... ... мүшелері көп мөлшерлі ауыр металдардан қорғай отырып, өсімдіктегі өнімдердің санитарлы-гигиеналық тазалығы сақталуын қамтамасыз етеді. Тамыр жүйесінің көп ... ауыр ... ... тұтып қалу қабілеті морфологиялық құрылымның қызметі мен химиялық реакциялардың әсерінен жүзеге асады. Оларға Каспари белдеушесі, ауыр ... аз ... ... ... ... ... қосылыстар,вакуольдық депоны жатқызуымызға болады. Олар өз кезегінде ауыр металдарды механикалық тұтып қалуға, клетка қабығында оларды адсорбциялауға немесе қозғалғыштығын ... ... ... көп ... ... ... аминқышқылдарды өндірілуінің күшейетіндігі жайлы мәліметтер бар. Мақала авторларының көрсетуі бойынша аминқышқылдар өсімдіктегі кадмиді улы емес формасына айналдыруға немесе кадмийді берік ... ... ... ... ... үшін ... Органикалық қосылыстармен байланысқан ауыр металдар әрқашан аз қозғалмалы ... ... Ауыр ... ... ... ... комплекстеры металдардың иондарына қарағанда мембранадан оңай өте алатындығымен ерекшеленеді. ... ... ... ... ... ауыр металдардың мөлшерінің көбеюі салдарынан тамырлардың металл иондарымен қанығуы ғана емес, сонымен қатар жер беті өркендерінің, яғни ... мен ... ... да ... ... көре ... Бұл ... арқылы тамырдың қорғаныш механизмдерінің ауыр металдардың көп мөлшерінің ксилемаға түсуін толық тоқтата алмайтындығы байқалады. Назар аударатын жайт, ... ... ... бір деңгейдегі ауыр металдардың мөлшері өсімдіктерге айтарлықтай зиян ... ... ... ол ... өсімдіктің түріне тікелей байланысты. Ауыр металдардың көп мөлшері соған қарағанда метаболитикалық орталықтардан алыс ... ... ... ... ауыр ... көп ... ... өтуі мүмкін, бірақ клетка оны вакуольде оқшауландыру қабілетіне ие.
Қоршаған ортаның ауыр металдармен ... өте көп ... ... ... олар тек вегетативтік мүшелерде ғана емес, ассимиляттарды жинақтау мүшелерінде де жинақталады. ... ... бен ... ... ... ... Бұл жағдай метаболитикалық орталықтардың және метоболитикалық процестердің бұзылуы арқылы көрініс таба алады.
Өсімдіктердің түрлі мүшелерінің ауыр ... әр ... ... ... ... ... да ... да бар. Ф.Аустенфельдттің тұжырымы бойынша жемістерде ауыр металдардың жинақталуының аз мөлшері - репродуктивтік кезең кешірек келуіне ... ... ... ... ... ауыр ... ... аз ұшырайтындығымен түсіндіріледі.
Өсімдіктер бұдан басқа, жапырақтар мен сабақтарға ауыр металдары бар бөлшектердің ауадан келіп ... ... ... Кейбір жағдайда беттік ластану жоғары деңгейде болуы мүмкін. Беттік ластану тамыр арқылы ластануға қарағанда өте ... ... ... өсімдік бетіне отырған техногендік шаңның зиянды қасиеті тек ондағы ауыр металдарға ғана байланысты емес.Ол фотосинтездеуші ... күн ... ... ... ... ... ... бітелуі, шаңның қышқылды және сілтілі компоненттері әсерінен болатын химиялық реакциялар сынды әсерлер арқылы байқалуы мүмкін. Өсімдік массасындағы ауыр ... ... ... ... кезінде өзгеріп тұруы мүмкін. Металургиялық комбинаттар, соның ішінде түсті ... ... ... өсімдіктердің ауыр металдармен ластануы алаңдатушылық туғызады. Әсіресе техногендік қысым қатты әсер ... ... ... ... ауыр ... ластануға қатты ұшырайды [21].
1.3 Өсімдіктерде көп мөлшердегі ауыр металдарға тұрақтылық механизмдерінің дамуы
Өсімдіктердің көп ... ауыр ... ... ... ... бағыттарда дамиды: кейбір түрлер ауыр металдарды өз құрамында көп мөлшерде жинақтайды, бірақ оларға толеранттылық ... Ал ... ... ... ... барьерлік қызметтері арқылы төмендетуге тырысады.Көп өсімдіктер үшін бірінші ... ... ... ... ... ... Тамырда ең көп мөлшердегі ауыр металдар жинақталады. Одан кейінгі ... ... ... және ... ... табылады. Біртекті ластанған топырақта өсірілген бір сортқа жататын ... ауыр ... ... ... ... ... ... Бұл жағдай барлық тірі ағзалаға тән түрішілік полиморфизмге ... ... ... Түрлі өсімдіктердің ауыр металдарды жинақтау қабілетінің әр түрлілігіне қарамастан элементтердің биоакумуляциясына байланысты оларды бірнеше топқа ... ... ... ... тән: 1)Cd,Cs,Ru-қарқындысіңірілетін элементте, 2)Zn,Mo,Cu,Pb,As-орташа сіңірілетін элементтер, 3)Mn,Ni-әлсіз сіңірілетін элементтер. 4)Se,Fe,Ba-өсімдіктер ... ... ... [22]. Өсімдіктер құрамына ауыр металдардың тағы да бір түсу жолы тамыр арқылы емес,яғни ауа ағыны арқылы сіңіру. Ірі ... ... ... ... ... көп ... металдардың түсуі кезінде байқалады. Ауыр металдардың улылығы олардың физикалық-химиялық қасиеттеріне ... ... ... өсімдікке әсері оның табиғатына, қоршаған ортада таралуына, топырақтың қасиетіне,химиялық қосылыстың формасына байланысты. Өсімдіктерге топырақтан көп ... ... ауыр ... ... ... тамыр жүйесі атқарады. Тамырлар көп мөлшердегі иондарды жинақтап, жер бетілік өркендерде ауыр металдардың қауіпсіз мөлшерін сақтайды. ... ... ауыр ... ... ... ... ... ауыр металдар вегетативті мүшелерде жинақталуымен қатар, қор жинаушы мүшелерінде де жинақталады. Өсімдіктер хлороз, некроз ауруларына шалдығып, өнімділігі төмендейді. ... ... ... ... ауыр металдарды жинақтауы ластану денгейіне тікелей байланысты. Өндірістік мекемелер айналасында ауылшаруашылық дақылдарды өсіру адам денсаулығы мен ... ... ... ... Қорғасын көп жағдайда өсімдіктерге тамыр арқылы енеді, бірақ жапырақтар арқылы да енуі мүмкін. Автомобиль жолдарының жиегінде өсетін ... ... ... енген қорғасынның мөлшері өсімдіктегі қоғасынның жалпы мөлшерінің 40% ... ... көп ... ... ... ... ал ... мүшелерде өсімдіктердегі қорғасынның жалпы мөлшері 4-7% ... [23]. ... ... және ... вегетативтік мүшелердің ауыр металдардан қорғау механизмдері ассимиляттарды жинақтау мүшелеріне көп мөлшердегі иондардың ағынының түсуін ... Ауыр ... көп ... ... ... ... жүйесіне көп қысым түседі. ... ... 5-6 есе ... алып ... ауыр ... концентрациясы улы болып табылады. Ауыр металдардың енуіне кедергі келтіретін физиологиялық жүйелермен қатар, ... ... ... ... ... ... ... аппарат бар. Ауыр металдардың көп мөлшерінен өсімдіктер тамыр шығарындылары, транспирация және ... алу ... ... ... ... бірге көп мөлшерде ауыр металдарды да шығарады. Ауыр металлдардың көп мөлшері биохимиялық белсенді қосылыстардың синтезі мен функциясына теріс әсер ... ... ... ... және т.б. ... ... ... фотосинтездік жағдайына да зиян келтіреді. Өсімдіктердегі ақуыз алмасуын зерттеу барысында ауыр ... көп ... ... ... ... және ... глютелин, және ерімейтін қалдықтардың түзілуіне алып келеді. Өсімдіктер топырақтың ауыр металдармен ластануының жақсы ... ... ... ... ауыр металдардың жинақталуының дәрежесі топырақтың ластану деңгейімен, техногендік көзден орналасу қашықтығымен, атмосфералық жауын-шашынның ... ... ... ... ... Бұл ... ауыр металдардың көп мөлшері тамыр мен жапырақтарда жинақталады. Ауыл шаруашылық аймақтарда өсетін өсімдіктерде ауыр металдардың ... қала ... ... өсімдіктерге қарағанда 7 есе кем болып келеді. ... ... ... ... ... ... ... беру реакциясы тек сол түрге немесе ұлпаға тән, өсімдік жасына, тіршілік ету жағдайларына т.б. ... ... ... [25]. Ауыр ... ... ... ... болдырмау механизмдері өсімдіктерде көп емес, оларға: тамыр бетіндегі микоризалық саңырауқұлақтардың көмегімен ... ... ... қабықшасында арнайы бейтараптаушы кешендер арқылы иммобилизациялау, трихомаларға ... ... ... ... түсіру арқылы жиналған токсиндерден арылу [26].
Ауыр металдардың қайсысы болмасын, шамадан тыс ... ... ... ... ... ... таралуын, тұқымдардың өнуін тежейді[27]. Әртүрлі ауыр металдардың әсері ... ... ... аз ... өзінде сүректі өсімдіктер сабағының жуандап өсуін нашарлатады. Ауыр металдардың тікелей әсерінен тамыр өсуі нашарлап, нәтижесінде су мен ... ... ... ... ... ауыр ... төзімді өсімдік түрлері ауыр металдарды тамырларына жинақтап,олардың жерүсті мүшелеріне ... ... ... ... жерүсті мүшелерінде жинақтайтын өсімдіктер металдардың жер асты мүшелеріне өтуіне кедергі жасайды. Бидай кадмий иондарын тамырларымен сіңіріп, жапырақтарында жинақтайтын болса, ... ... ... ... ... ... өсімдік болып табылады. Сонымен қатар,кадмий жапырақ тақтасының жоғарғы беті және ... ... ене ... [28]. Индекс-өсімдіктер ластаушы металдардың өсімдіктерге биологиялық жарамдылығын ... өте ... ... ... ... ... көп мөлшерін сіңіргенімен улану белгілерін көрсетпейді. Бұл индекс-өсімдіктерді ластаушының ... ... ... ... белгілерін көрсететін индикатор өсімдіктерден ажыратады. Индекс-өсімдіктер де, индикатор өсімдіктер де белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... кең тараған бақбақ кадмиймен ластанған топырақтың индексі болып табылады [29].
Биомасса, ... және ... ... ... ... ... ... салмаққа қатынасы өсімдіктердегі металдардың улылығының индикаторы болып табылады. Мысалы, кадмий әсерінен көзге көрінетін белгілеріне ... ... ... ... ... ... жапырақтар, тамырдың қоңыр түске боялуы және жалпы өсудің нашарлауы жатады. Қорғасынмен ... ... ... ұзарып өсуі және биомассаның артуы тежеледі, хлорофилл биосинтезі төмендейді [30].
1.4 Ауыр металдардың өсімдіктердің морфологиялық және анатомиялық құрылысына ... ... мен ... ... ... өзгеруі сияқты параметрлер ауыр металдардың жағымсыз әсерің индикаторы ретінде пайдаланып келеді. Қазіргі кезде индикаторлық ... ... ... мен ... ... ... таза салмақ пен құрғақ салмақ, протеиндердің, хлорофилдің және каротиноидттардың концентрациясы сияқты параметрлердің өзгеруі ... ... ... ... ... ... Ауыр ... әсеріне әртүрлі өсімдіктердің реакциялары әр түрлі болады. Анатомиялық тұрғыдан алғанда мұндай ... ... ... ... ... ... көрінеді. Ауыр металдар топырақтан тамырға енген кезде таңдамалы түрде клетка ... ... [31] . ... ... ауыр ... тамыр ішіне енуіне, ал эндодермадағы Каспари белдеушелері тамыр өзегіне енуіне кедергі болып табылады. Каспари белдеушелері қоршаған ортаның жағымсыз әсеріне жауап ... ... да ... бола ... [32]. Суберин су мен иондардың өтуіне кедергі болатын негізгі құрылым. Кадмиймен әсер еткенде Каспари белдеушелеріндегі ... ... үш есе ... ... ... ... мен ... мүшелерінің биомассасына, өсімдік биіктігі мен жапырақ тақтасының ауданына кері әсер еткен [33]. Кадмий әсерінен ... ... ... ... ... ... дәлелдеді. Мысалы Cd-мен өңделген Phullanthus amarus Schum және Impatiens Balzamina өсімдіктерінің тамыр мен жер үсті мүшелерінің ұзындықтары ... Бұл әсер ... ... ... ... ... [34]. Кадмийдің ерекшелігі оның негізінен тамыр жүйесінде жинақталуында. Кадмий ... ... ... ... ... ... ... пайда болған: алғашқы қабықтың қалыңдауы мен паренхималық клеткалардың үлкеюі. Паренхималық клеткалардың үлкеюі тамыр созылуының ... ... ... ... ... ... себебі су мен қоректік заттардың радиалды ағысын баяулату мен тежеу, яғни сол арқылы кадмийдің тамырға ... ... ... болуы мүмкін. Нәтижесінде тамыр мен жерүсті мүшелерінің өсуі нашарлайды. Дегенмен Cd жүгері тамырының экзодерма, орталық цилиндр мен өткізгіш ұлпа ... ... әсер ... ... ... ... ... өсірілген ортадағы кадмийдің мөлшері артқан сайын көбейе ... ... ... жер үсті мүшелерінен 3-5 есе артық жинақтайды. ... ... ... ... ... қабығынан паренхималық клеркаларда, эндодермада, перециклда және өзек ұлпаларында ... ... ... ... ... ... түгелімен бұзылғанын, мембрана мен ядроның кішкентай фрагменттерге бөлшектенгенін көрсетеді. Кадмийдің елеулі мөлшері қоңыр түсті ... ... ... ... өте көп ... ... метаксилеманың клетқа қабырғаларында және ксилемаға серіктес паренхималық клеткаларда табылады [35]. X-сәулелі микроталдау нәтижесінде кадмий жүгері тамырларының ... ... ... тұратын ортаңғы ламелла мен сүзгілі түтіктердің клетка ... ... ... паренхималық клеткаларының вакуольдері мен ядроларында жинақталатыны анықталды. Lupinus sp. Тамырының алғашқы қабығы мен ... ... ... ... ... ... ... ерігіш күйінде клетканың вакуолінде жинақталатынын дәлелдеді. Жапырақтың эпидермисі,трихомалары ... ... ... мезофилге қарағанда жақсырақ залалсыздандырады. Жапырақ жүйкелеріндегі арқаулық ... да ... ... ... бар. ... ... көлденең кесіндісіндекадмийдің көп мөлшері жоғарғы және төменгі эпидермисте табылды. ... ... ... ... және ... мезофил клеткаларының вакуольдерінде де тығыз түйіршіктер түрінде кездеседі. Жапырақтарда кадмий ... қара ... ... ... ... ... кадмийдің ең көп мөлшері, әдетте, алғашқы қабық паренхимасында, эндодермада, перициклда және сүзгілі түтіктерде, аздаған мөлшері протопласттардың ішінде табылады. Rauser and Ackerley ... Agrostis ... ... цитоплазмада, вакуоль мен ядродан табылады. Ұқсас нәтижелер бұршақ өсімдігінде байқалады. Әрбір ұлпа кадмийді арнайы өзіндік ерекше жолмен ... ... ... ... байланыстыру реттілігі төмендейді: колленхима>өзек>алғашқы қабық паренхимасы>ксилема. Өткізгіш шоқтардағы арқаулық ұлпа клеткаларының ... ... ... ... Мыстың өсімдік бойына жинақталуы сабақтың қысқаруы, тамыр көлемі мен жапырақ тақтасының ауданының азаюы, хлороздың пайда болуы сияқты ... ... ... ... соқтырады. Origanum vulgare өсімдігіне мыстың әртүрлі концентрациясына әсер ету тәжірибелері ерекще морфологиялық ... ... ... ... ... мен ... азайып қана қоймай, қалыпты дамыған тамырлармен салыстырғанда мыспен өңделген тамырларда бүйірлік ... ... ... ... ... ісіктердің пайда болуы сияқты анамалиялар жиі кездеседі. Тамырдың экзодерма клеткалары көбіне ыдыраған ... ... іші ... затқа толы,органоидттары мүлдем ажыратылмайтын жағдайда болса, алғашқы қабық клеткалары қатты немесе аздап қатпарланған болып келеді. ... ... ... ... ішкі ... ұлпаның сақинасы қабықтық аймақта жиі кездесіп отырады. Мыспен ... ... ... ... ... үлесі азайып (55%-ға), диаметрі (52,6%-ға) ,алғашқы қабық (9%-ға) артқан. Клетканың сыртқы сыртқы қабырғасы ішкі және бүйірлік ... ... ... ... ... ... ... шамадан тыс үлкен және түйіршіктерге толы болады. Мыс клеткалардың бөлінуін де ... да ... [36]. ... ... ... ... ... клеткаларының көлемінің артуы Phaseolus өсімдігінде де байқалған. Клетка мөлшерінің ұлғаюы организмнің қоршаған ортаның жағымсыз факторларына қалыпты адаптациялық реакциясы болып ... [37]. ... ... ... ... ... қүрғақ салмағы, жапырақ тақтасының ауданы мен саны азаяды. Жапырақтың жоғарғы және төменгі эпидермистерінің мөлшері, мезофилл қалыңдығы қорғасын әсерінен ... ... ... ... Протопласттардың мөлшері, хлорофилл а,в мөлшері артып, каратиноидттардың ... ... ... ... ... ... тыс көп болғанда өткізгіш шоқтардың көлемі мен ксилема түтіктерінің ауданы кішірейген. Өткізгіш шоқтардың кішіреюі судың сіңірілуі мен транспирация қарқындылығының бәсеңдеуіне алып ... [38]. ... ... ... ... ... және ... мезофилл клеткаларының пішіндері бұзылып, клеткааралықтары, крахмал дәндерінің мөлшері кеміген. Мырыш та, кадмий де тамырдың өткізгіш шоқ клеткаларының ... ... ... ... ... ... қара шөгінділер түрінде көрінеді. Мырышпен әсер еткенде өсімдіктерде ... мен ... ... ... ... ... ... Мұнай және мұнай өнімдерінің өсімдіктердің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктеріне әсері.
Соңғы жылдaры мұнаймен ... ... ... ... отыр. Өндірістің және транспорттың дамуы мұнай өнімдерін энергия ретінде және химиялық өндіріс орындарына шикізат ретінде көптеп өндіруді талап етеді. Сонымен ... ... ... ... ... ең қауіпті ластану болып табылады. Жыл сайын милиондаған тонна мұнай Әлемдік мұхит бетіне ... ... және жер асты ... ... жану ... атмосфераны ластайды. Көптеген жерлер азды көпті болмасын мұнай өнімдерімен ластанған. Бұл жағдай мұнай құбырлары тартылған аймақтарда, шикізат ... ... мен ... ... ... ... өндіріс орындары көп орналасқан жерлерде айқын байқалады. Жыл ... ... ... ... ... ... оның құнарлығын төмендетеді. Бірақ соған қарамастан бұл проблемаға дұрыс көңіл юөлінбей келе жатыр. Мұнай негізінен сары немесе ашық - ... қара ... ... түсі бар, ... иісі бар сұықтық. Мұнай құрамында 1000-ға жуық түрлі органикалық қосылыстар, оның ішінде көмірсулар 83-87%, 12-14% сутегі 0,5-6,0% күкірт, ... ... ... оттеге және аз ғана минералдық қослыстар. Мұнай судан жеңіл: мұнай түрлерінің тығыздығы 0,73-тен ... ... ... ... ... ... ... басты көзі антропогендік іс-әрекет болып табылады. Табиғи жағдайда мұнай топырақтың құнарлы қабатының астында өте ... ... ... зиян ... ... ... ... жер бетіне шықпайды, мұндай жағдай өте сирек кездерде тау жыныстарының қозғалуы кезінде және жер қырытысының ... ... алып ... ... ... ... ... мүмкін.
Мұнаймен ластанудың негізгі жағдайлары мұнай өндіру және мұнай құбырлары орналасқан ... ... ... ... жер ... және ... ... арқылы тасымалдау кезінде болады. Жер бетілік мұнай өндіру және мұнай құбырлары аумақтарында мүнай мен ... ... ... жиі ... ... ... ... көздері мен аумақтарын шартты түрде екі топқа бөлуге болады: уақытша және тұрақты. ... ... су ... ... дақтарын, тасымалдау кезіндегі төгілген мұнайдан болған ластануды ... ал ... ... ... көп ... бойы ... топыраққа төгілу нәтижесінде сіңіп қалған мұнай өндіру жерлері жатады.
Топырақтың мұнай және мұнай өнімдерімен ластануының ... ... ... ... ... ... және сыртқы ортаның сипаттамаларына байланысты. Жоғарыда айтылып кеткендей мұнайдың өзінің физикалық-химиялық ... ... ... көптеген фракциялары бар және олардың ... ... ... ... келуі мүмкін. Мұнайдың жеңіл фракциялары топыраққа жеңіл ену қабілетіне ие болғандықтан ондай мұнай өнімдері капилярлық күштер арқылы 1 метр ... ... Егер ... ... ... фракцияларымен ластанса, ол уақыт өте келе өздігінен тазаруы мүмкін, өйткені жеңіл фракциялар төмен ... ... ие ... тез ... ... Ауыр ... ... жерге 12 cм тереңдікке еніп, битум түзіп жер бетіне қатты қабыршақ түзеді. Мұндай ластану табиғи жолмен тазалануы мүмкін ... ... ... ... улылық дәрежеге ие. Сондықтан да топырақтың мұнайдың ауыр фракцияларымен ластануы оның аэрациясын нашарлатып, ... ... ... ... Ал бұл ... өз ... микрофлораның аэробты бөлігінің мөлшерін азайтып, одан қалса мүлдем жойылуына және керісінше анаэробтардың санын көбеюіне алып келеді. Ең қауіптісі мұнайдың ... ... өте ... ... ... Бұл жағдайда топырақтағы тірі атаулының бәрі қырылып, топырақ өзінің шаруашылық ... ... өлі ... ... Ластанудың сыртқы факторларына ауа температурасы, желдің соғу жағдайы, күн радиациясының ... ... ... және т.б. ... Ауа ... ... болған сайын, ауадағы мұнайдың ыдырауына алып келетін тотығу процестерінің жылдамдығы да жоғарлайды. Соған ... жаз ... ... тез ... яғни ... фракциялар буланып, ал ауыр фракциялар тотығады. Қыс мезгілінде мұнайдың ауыр фракциялары төмен температура жағдайында қатып, мүлдем дерлік тотықпайды. Ультракүлгін ... де ... ... тез ... ... ... әсіресе судың бетінде. Мұнаймен ластану жағдайында өсімдік жабыны әдетте толық жойылады. Егер ... ... өте ... ... өсімдік жабыны топырақтың өздігінен тазаруына септігін тигізеді. Мұнаймен ластану жағдайынан бұрын өскен өсімдіктер жабынынң ... ... ... ... орналасқан қабатта аэробты микроағзалар көптеп орналасқан таза гумустық қабат түзіп, ал ол өз кезегінде төменде ... ... ... ыдырау процестерін тездететді. Мұнаймен ластану жағдайынан топырақты қорғау шаралары төмендегідей іс-шаралардан тұрады: Топырақтағы мұнай мен ... ... ... ... ... ... Шаруашылық маңызды жерлерде мұнайдың мөлшерін анықтайтын анализді жүзеге асыру ( әсіресе ... ... ... ... ... ... қондырғыларына жақын орналасқан жерлерде). Егер өндіріс орны, мұнай құбыры, бұрғылау қондырғысы мұнаймен ластанудың көзі болса оны жабу ... ... ... жұмыстарын жүргізу. Мұнаймен ластану болса, бұған қатысты адамдарды жазалау шаралын жүргізу. Мұнай ... ... ... ... және ... ... ... жерлерді мұнаймен ластану жағдайына тұрақты дақылдарды егу немесе ластанбаған топырақты ластанған аймаққа алып келу қажет. Ал бұл өз ... үш ... ... ... мұнаймен ластанған топырақты алып тастау, бұзылған ландшафтты рекультивациялау, мелиорация [40]. ... ... ... келер болсақ, ғалымдар топырақты ауыр металдар мен органикалық ластаушылардан тазартудың бірден- бір әдісі ... ... ... ... ... ... ... топырақта ластағыш зататарды белсенді түрде ыдырататын микроағзаларға бай ризосфералы өсімдіктерді өсіру топырақты тазартудың перспективті және экономиклық жағынан тиімді іс- ... бірі ... ... Сонымен қатар, жасыл массивтер техногендік бұзылған қоршаған ортадағы адамға эстетикалық әсер ... ... және ... ... ... ... биологиялық милиорацияға қолданатын өсімдіктер келесі қасиеттерге ие ... ... ... ... ... ... аз топырақтарда өсу қабіліттілігі. Олар топыраққа ризосфералық микробиотаның қарқынды дамуына ... ... көп ... тамыр экссудаттарды бөлуі қажет ( амин қышқылдары, қарапайым қанттар, полисахаридттер, флавоноидттар және т.б.). Сонымен қатар ластағыш заттарды аз улы ... ... ... ... қажет. Әдебиеттерде өсімдіктердің тікелей мұнай көмірсутектерін ыдырататын ... ... жоқ. ... ... ... ... қосылыстардың енуі өте қауіпі. Мұнай көмірсутектерінің деградациясы өсімдіктердің тамырларының айналасындағы экзоферметтері арқасында көрініс табуы мүмкін. Мұндай ... ... ... ... өсімдік-микроағза биожүйесінің эффективтілігі болатыны сөзсіз. Өсімдіктер мұнай және мұнай өнімдерін ыдырататын ризосфералық бактериялар мен деструктор-саңырауқұлақтардың дамуын тездетеді; ... ... ... ... ... ... ие; ... ластаушыларды тамырларында адсорбциялап имобилизирлейді; фитотұрақтандыруды жүзеге асырады [41].
1.6 Микоризалы саңырауқұлақтардың өсімдіктердің техногендік факторларға төзімділігінде артырудағы ролі
Өсімдіктердің тамыр жүйесі топырақтың ... ... ғана ... қарым-қатынасқа түсіп қоймай, сонымен қатар ең маңыздысы жоғары сатыдағы өсімдіктердің тамырларымен микориза түзуге қабілеті бар топырақ микроорганизмдерімен де ... ... ... ... - ... ... өсімдіктер тамырларының саңарауқұлақтармен бір-біріне селбесе пайдалы тіршілік етуі - ... кең ... ... ... ... ... ... өсімдіктерге ең маңыздысы және түрлердің ішінде ең кең таралғаны - ... ... ... Олар ... ... ... ... микоризалармен салыстырғанда ВАМ мөлшері 83% құрайды. Бұл микориза түрі өсімдіктердің әртүрлі систематикалық топтарында: жоғары сатыдағы споралыларда, жалаңаш тұқымдыларда, ... ... ... Көп ... бойы тек эктомикориза зерттелді. 1974 жылы Лидсте (АҚШ) эндомикориза жөнінде болған халықаралық симпозиумнан кейін ғана оған көңіл ... ... ... ... ... ... ... тигізетін маңызы айтарлықтай. Белгілі бір жағдайда ... ... ... ... өсуі мен ... ... өзгеруіне және өсімдіктердің минералдық қоректенуін айтарлықтай жақсартатыны белгілі [42]. Микориза және микориза тәрізділер Пермдік ... ... ... бойынша 14 типке бөлінген. Бұл классификация бойынша Triticum туысы өкілдерінде табиғатта ең кең таралған зигомицетті тамнискофагты визикулалы-арбускулалы эндомикоризалар ... [43]. Бұл ... ... ... ... мицелийлерімен, визикулалармен және арбускулалармен, қорыту қабатындағы қорытылған өнімдер жинақталған дәннің массаларымен ерекшеленеді. Симбионттардың қарым-қатынасын аллелопатия түріндегі факультативті ... ... ... ... ... эндомикоризалар тамырдың сыртқы түрін өзгертпейді деуге болады. Кейбір түрлерде (жүгері,бидай,бұршақ,пияз) микориза жұққан жерлер қоңырқай ... ... ... ... ... мұндай жерлер жарықта тез түссізденіп кетеді. Тамыр ұлпаларында көлемі, түрі жөнінен әртүрлі клеткалар арасында немесе ішінде өсуі ... ... ... ... 8-12 мкм ... ... ... өсімдіктің ішкі құрылымына яғни, эндодермаға, орталық цилиндрге, меристемаға енбей, тек тамыр қабығында ғана ... ... бар ... ... ... Олар жұққан соң өсімдіктің қабық клеткасының ішінде саңырауқұлақ густории ... ... ... ... ... өте жұқа және нәзік болып келгендіктен микроскоп арқылы көруге қиындық ... ... ... дәндерге айналып, түйіршікті масса құрайды. Зигомицетті эндомикоризаларда сопақша шар тәрізді визикулалар кездеседі. Визикулалардың көлемі мен түрі ... ... ... ... ... ... ... визикулалардың көлемі 25-60 мкм, кейде 120-150 мкм - ге ... ... ... ... ... атқарады [44]. Визикулалардың қалыптасуы кезінде микоризада көптеген майлар жинақталады, ал мицелийдің түзілуі ... ... ... азаяды. Визикулалардың саны күзге қарай көбейетіні байқалады. Визикулалар әсіресе қабықтың қартайған, ескі жерлерінде көп ... де ... ... ... алып ... [45]. ... микоризалығы дегеніміз өсімдіктер тамырына симбиотикалық (микоризалы) саңырауқұлақтардың жұғуы. Осыған орай жеке жағдайдағы микоризалық дәреже туралы айтуымызға болады. Ал ... ... ... сол түрінің микоризалық саңырауқұлақпен тамыр арқылы қоректенуге бейімделу дәрежесі [46]. Дара жарнақтылардың 75%, ал қосжарнақтылардың 90% микоризалы өсімдіктерге жатады. ... ... ... ... ... ... түрі бар. Көптеген жоғары сатыдағы өсімдіктердің тамырларында микориза түзуші саңырауқұлақтардың пайда болуына байланысты олардың қоректік заттарды сіңіруі айтарлықтай ... ... ... деңгейі жоғары болып, топырақ ресурмтарын толық пайдаланады. Микоризалы өсімдіктер құрғақшылыққа төзімді болғандықтан олардың маңызы қуаңшылық жерлерде арта ... Сол ... де ... ... ... ... және төзімділігін арттыру үшін жасанды микоризациялау ... ... ... [47]. ... ... ... себептерін зерттеушілер әр түрлі түсіндіреді. Кейбіреулер микориза дамуына негізгі жағдай деп топырақта өсімдік қалдықтарының болуын есептейді. Топырақ ... ... ... неғұрлым бай болса, соғұрлым микориза мықты, тез дамиды десе , басқалары микориза түзілуге ... ... әсер ... ... [48]. ... ... ішінде микориза түзілу үшін негізгісі болып өсімдік-иесінің систематикалық орны болып табылады. Ф.Ю.Гельцер микориза тек бір жылдық өсімдіктерде ... десе ... және ... ... ... ... ... өсімдіктерде кездесетінін айтады[49]. Барлық жабайы өсетін астық тұқымдастарының өкілдері дерлік саңырауқұлақтармен симбиоз түзеді. ... ... ... ... аймақта өссе де бәрінде эндотрофты арбускулалы-визикулалы фикомицетті саңырауқұлақтар түзетін микоризалар кездеседі. Орта Азияның шөлді аймақтарында микоризасы жоқ ... аз ... көп ... Ал, Орал ... ... оңтүстік орманды, далалы аймақтарында микоризалы өсімдіктер көп кездеседі. Микориза түзілу процесінде әсер ... ... ... фактор - өсімдік өскен ортасының сулы-ауалы режимі болып ... [50]. ... ... ... ... орны ... саңырауқұлақтармен эндотрофты микориза түзеді. Эндотрофты микориза түзуші саңырауқұлақтар топырақта тамырдан тыс өмір сүре алады ма, жоқ әлде тек тірі ұлпада ғана ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа беріле ме деген сауалға әр түрлі пікір таластар бар. ... ... ... ... ұзақ уақыт тіршілік ете алмағанымен олар сапрофитті өмір сүріп ... ... ... ... ... [51]. ... өсімдіктің өзіне тән саңырауқұлақ мицелиі болмаса өсімдік нашар қоректенеді, нашар өседі. Әсіресе микоризаның ролі фосфорды сіңіру және ... ... өте ... ... қатар өсімдіктердің мырыш, марганец, және мысты сіңіруне септігін тигізетіні дәлелденген. Бұл элементтер топырақта аз ... ... мен ... ... ... ... біріккен аймақтары түзіледі. Микоризалық саңырауқұлақтардың гифтері өздері қоныстанған ... ... ... ... ... өз ... ... тиімді пайдаланудың көлемін ұлғайту. Микоризаның топырақтағы фосфорды сіңіру және тасымалдау қабілетін радиоктивті 32P ... ... ... болатын.Өсімдік тамырының сіңіру ауданын үлкейтумен қатар, микоризалық саңырауқұлақтардың маңызы фосфор аз ... ... оны ... ... ... ... өсімдіктерге пайдалы әсері тек минералдық қоректенудің жоғаралауынан ғана емес ... ... ... ... ... ... ... фотосинтез жылдамдығы және хлорофилл мөлшерінің жоғарлауы тәрізді оң өзгерістерден коруімізге болады. Өсімдіктерді заласыздандырылған жағдайда жасанды микоризациялап жүргізген тәжірибелерде олардың ... мен ... ... ... ... көбейгені байқалған. Микоризалық саңырауқұлақтардың индольді өсігіш заттарды өндіретіні дәлеледенген, олар өз кезегінде аз концентрацияда ... ... ... ... ... ал ... ... тамырдың өсуін тежейді, бірақ тармақталуды күшейтіп, бүйірлік тамырлардың дамуын жақсатады. Сонымен қатар, микориза өсімдіктердің ауыр металдардың сіңіруіне үлесін қосады. Микоризалы ... ... және ... ауруларына төзімді, олар қоршаған ортаның стресс жағдайларын жеңіл ... Ауыр ... ... микоризалы өсімдіктер толерантты болып келеді. Микоризалық саңырауқұлақтар көптеген өсімдік қауымдастықтарында кездеседі, бірақ ... ... ... ... ... жамылғысының бұзылуы салдарынан олардың мөлшері азайып немесе мүлдем жойылып кетуі мүмкін. Ауыл және орман шаруашылығында патогенді саңырауқұлақтарды жою үшін ... ... ... қолдану да микоризаның жойылуына алып келеді және соның салдарынан өсімдіктердің дамуының баяулауна және өліміне алып келеді. Сол ... де улы ... ... ... ... ... саңырауқұлақтарды енгізу қажет [52]. Саңырауқұлақтар арасында симбиотикалық ассоцияциялар кеңінен таралған; цианобактериялар мен балдырлармен, ... ... ... ... ұлпаларымен ( эндофит- саңырауқұлақтар) , өсімдіктердің фотосинтездемейтін, яғни тамырларымен. Микориза түзуге ... 200 ... ... 3000 түрі және ... 10 түрі ... Саңырауқұлақтар негізінен микоризаның төрт түрін түзеді: эндомикоризалар ( арбускулалық микориза түзетін саңырауқұлақтар), эктомикоризалар, эрикоидты және орхидті микориза. Микоризалардың ... ең ... ... ... олар сонау Ордовик заманынан белгілі. Арбускулалық микоризалар өсімдіктердің құрғаққа шығуына септігін тигізді, өйткені ... жер ... ... ... - Rhynia және ... өсімдіктерінің тамыр жүйелері болмағандықтан олрадың қоректенуі саңырауқұлақтар арқылы жүзеге асырылды. Арбускулалық микоризалар табиғатта кең таралған. Олар барлық климаттық ... ... ... ... ... ... дейін және таулы аймақтар мен жазықтарға дейін [53]. Микоризаның бұл түрі ... ... ... ... ... мен ... арасында да таралған. Қосжарнақты өсімдіктердің барлығы дерлік микоризалы болып келеді.
Арбускулалық микориза түзетін саңырауқұлақтардың құрылымы келесідей құрамдас бөліктерден ... ... - ... ... ерте сатысындағы эндомикоризді саңырауқұлақтың өсімдіктің тамыр ... ... ... гифтер топырақ және тамыр ішілік мицелилар арқылы көрініс табады. Тамыр ұлпаларында микоризді саңырауқұлақтардың гифтері ... ... ... ... ... - микоризді саңырауқұлақтың мицелиінің ағащтәрізді немесе гифтердің полидихотомиялық бұтақталуы, яғни саңырауқұлақ өсімдіктен көмірсуларды алады. Арбускулалар өсімдік пен ... ... ... мен көмірсулардың алмасу орны болып табылады.
* Арбускулалар тек арбускулалық микориза түзетін саңырауқұлақтарға тән. Арбускуладағы гифтерінің ұштарының бұтақталуы өте жұқа ... ... және олар ... дәндерге ыдырайды. Олар өз кезегінде түйіршіктелген > түзеді. Мұндай дәндердің көп бөлігін ... ... ... ... ... ... ... зат алады [54]. Визикулалар микоризді саңырауқұлақтың мицелиінің өнімі болып келеді және гифтің шар тәрізді ... ... ... ...
Визикулалардың негізгі қызметі қор жинаушылық болып табылады. Визикулалардың пісіп-жетілу кезінде олрдың ... ... ... мен минералдық заттар жинақталады, ал эндофитті мицелидің қалыптасуы кезінде оның мөлшері азаяды [55]. Күзге таман визикулалардың мөлшері тамырдың ескі ... ... ... саңырауқұлақтар тыныштық уақыты кезінде морфологиялық және функционалдық жағынан визикулаларға ұқсайтын споралар ... де ... ... ... визикулалардан айырмашылығы сыртқы қабығының қалыңдылығымен ерекшеленеді. Микоризді саңырауқұлақтар дамуының ерте сатысында өсімдіктердің тамырында гифтер түрінде ... ... аз ... ... ... фенофаза сатыларында ұлпаладағы гифтердің мөлшері көбейеді: визикулалардың мөлшері айтарлықтай көбейеді және визикулалар да ... ... ... ... мен ... ... гүлдеу мен жеміс беру сатысы тәрізді генеративті фазалар кезінде көбейе түседі. Бұл маусым ... ... өз ... ... заттарды белсенді түрде жинақтайды. Осылайша Glomales (гломальды саңырауқұлақтар) түрінің микоризді саңырауқұлақтарының биотрофты фазасы басым бөлігі ... ... ... ... ... және ... көрініс табады.Эндомикоризді саңырауқұлақтардың гифтері тамыр бетінде төселіп өсіп, топыраққа аз ... ... ... ... ... ... ... қоректік заттар көптеп жинақталатын визикулалары бар тамыр ішінде өткізеді. Микоризатүзілуінің динамикасын зерттеу ... ... ... ... 3-4 - ші ... шыққан сатыда байқала бастайды.Кейбір сынамаларда микоризалы өсімдіктер микоризаның дамуының ерте сатысында инокуляциядан ... 5-10 күн ... ... ... ... ... ... байқалды. Мүмкін бұл уақыт аралығында микоризалы саңырауқұлақ иесінде паразитті түрде тіршілік етуінен осындай нәтиже болды. Микоризалы өсімдіктерің ... ... көп ... ... ... фосфаттарды сіңіре бастағаннан кейін микоризалы өсімдіктер бақылау өсімдіктеріне қарағанда әлде қайда дамуынан асады [56].
Өсімдіктер тіршілігіне микоризаның рөлі көп ... ... ... өсуі мен ... жоғарлауы фосфаттарды сіңіруінің жоғарлауымен түсіндіріледі. Микоризалы өсімдіктер топырақтан да, ерітіндіден де микоризасыз өсімдіктерге қарағанда ... әлде ... көп ... ... және ... ... бірдей немесе ұқсас фосфаттардың қозғалмалы формаларын пайдаланады. Яғни микоризалы және микоризасыз ... ... ... ... ... микоризалы өсімдіктердің адсорбциялық қасиеттері арқылы түсіндіруге болады [57]. Микоризаның өсімдіктің инералдық қоректеніне ғана жақсы ... ... ... ... ... микоризаның түзілуі жапырақ ауданының 5 есеге, транспирация жылдамдығының 100%, хлорофилл мөлшерін 28%, фотосинтез жылдамдығын 68% көбейтеді. Сонымен қатар микоризация ксилеманың және ... су ... ... азайтады [58]. Өсімдіктерді залалсызданған жағдайда жасанды микоризациялау сынақтарында микоризалы өсімдіктердің өркендері мен тамырларының құрғақ масса айтарлықтай жоғары екендігі көрсетілген. ... ... ... ... ... сіңіреді. Сонымен қатар соңғы уақытта микориалы саңырауқұлақтардың ауыр металдармен улану жағдайында өсімдіктердің толеранттылығын жоғарлататыны дайлы мәліметтер бар.
Миксотрофты саңырауқұлақтардың топырақтардың ауыр ... ... ... тұрақтылығындағы арбускулалық микоризаның рөліне келер болсақ, соңғы уақытта көптеген зерттеушілер микоризалы саңырауқұлақтардың өсімдіктердің ауыр металлдарды сіңіруіне әсер ететіндігі жайлы ... ... Бұл ... ... пайдаланатын топырақ көлемінің ұлғаюына байланысты болып келеді. ... ... ... тамыр арқылы да, микориза түзуші саңырауқұлақтың гифтері арқылы да сіңіріп, топырақтың жаңа ... ... ... қатар саңырауқұлақтар микоризалы жабайы және ауылшаруашылық өсімдіктерінің белгілі бір элементтерді таңдамалы сіңіруіне биохимиялық әсер етеді[59]. Микоризалы саңырауқұлақтар ауыр ... ... ... бөлінеді. Ауыл шаруашылығында топырақта ауыр металлдардың көбеюіне алып келетін ағынды суларды пайдалану салдарынан Glomales [60] түрінің эндимикоризді саңырауқұлақтарының ... ... ... Glomales ... ... ... ... және мырышқа бай жерлерде өну жағдайын зерттейтін жұмыстарда ... ... ... ... ауыр ... ... өте төзімді екені көрсетілген. Осы авторлар сонымен қатар Glomales қатарының саңырауқұлалақтарының кадмидің жоғары концентрациясы жағдайында бір жыл ... ... ... ... тұрақтылығын арттыратынын мәлімдеген.
1.7 Фиторемидиация
Экожүйелерді өсімдіктер арқылы қалпына келтіру тәжірибеде қоршаған ортаныны ауыр ... мен ... ... үшін ... ... кездегі топырақ мелиорациясының физикалық және химиялық әдістерімен салыстырғанда өсімдіктер арқылы топырақты ... ... ... тиімді және қоршаған ортаға аз нұқсан келтіреді [61].
Металдарды көп жинақтаушы өсімдіктер. Түрлі металдар үшін жинақтау шектері әр ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктер өркендерінде металдардың жинақталуына төтеп беретін көптеген физиологиялық тосқауылдарды өзгертті. Табиғатта мұндай өсімдіктер металдармен қатты ластанған аймақтарда немесе ауыр ... ... ... жоғары аймақтарда кездеседі. Металдарды жоғары дәрежеде жинақтаушы ретінде алғаш рет сипатталған өсімдіктерге Thlapsi және Alyssum туысының өкілдерін ... ... ... ... кадмий және қорғасынды жинақтаса, екіншілері никельді қарқынды түрде жинақтайды. Басты қызығушылықты тудыратындар қатарына ... ... -- Thlaspi ... ... ... -- Armeria maritima және екі ... түр, ... ... және ... ... ... пен мысты жинақтаушылар болып табылады. Кейін селен мен қорғасынды көп мөлшерде жинақтаушы өсімдіктер -- Brassica juncea және Brassica nigra ... [62]. ... ... ... ... асбұршақ пен күнбағыс тәрізді дәнді -- дақылдар да ... Ауыр ... ... дәрежеде жинақтаушы өсімдіктер металдарға қаныққан топырақтарда өсіп, өз өркендерінде кәдімгі өсімдіктерге қарағанда бірнеше есе артық жинақтау ... ие. ... ... мөлшері келесідей элементтерге көрсетілген (жер беті өркендерінің биомассасына% шаққанда): кадмий ( 0,2% дейін), кобальт ( 1,2% ... ... ( 3,8% ... және ... ( 4% ... ... ... жоғары дәрежеде жинақтаушы өсімдіктерді қолдану үшін есептеулер арқылы анықтап алады. Есептеу ... ... ... ... ... ... көбейту арқылы анақталады. Ол өз кезегінде 1 жылда топырақтан тазартылған металдың мөлшерін гр. ... ... ... ... ... ... жылына жүзден бірнеше жүзге деінгі мөлшерде тазартуы маңызды ... ... ... ... мұндай жылдамдықта ластанған топырақтарды тазартқанымен тазарту жұмыстары бастапқы металл ... және ... ... ... ... ... 15 -- 20 ... созылуы мүмкін. Топырақ жағдайын жақсартудағы мұндай мерзімдер технологияның практикалық қолданысы үшін өте ұзақ ... ... Сол ... де молекулалық генетиканың әдістері арқылы өсімдік қасиеттерін өзгерту қажет [63]. ... ... ... алу ... ... ... процесі кезенде өсімдік тамырлары арқылы ластаушы заттарды топырақтан сіңіреді. Көп жағдайда бұл заттар өркендерге тасымалданып, өсімдіктің жер үстілік биомассасында ... ... ... ... ... металдарды сіңіруі үшін, олар ерітінді күйге болуы қажет, яғни металмен байланысқан ... ... және ... компоненттерінен ажырауы тиіс. Бұл тамырлардың металдарды хелаттайтын қосылыстарды, яғни металлдар редуктазаларын бөлу арқылы жүзеге асырылады. Солюбилизациядан ... ... ... ... тыс ... ... ішілік жол арқылы тамырға енеді. Металлдың клетка ішілік жол арқылы енгенде сіңіру ... ... ... ... канал немесе тамыр клеткасының плазматикалық мембранасында орналасқан металлдың ақуызды тасымалдаушысы болып табылады. Металл иондары тамырға енгеннен кейін, көп ... ... ... ... формасында) немесе өркендерге қарай жылжиды. Ауыр металдары жоғары дәрежеде ... ... ... ... ... өркендерінде де жинақтау қабілетіне ие екендігі мәлім. АҚШ - та тәжірибеде қорғасын фитоэкстракциясы қолданылады. ... ... және ... ... ... ... арқылы ластанған топырақтарды тазарту құны ауыр металдармен ластанған экожүйелерді қалпына келтіретін басқа да ... ... 5%- ғана ... Ауыр ... ... ... жинақтайтын металлдары. Өсімдіктер кадмийді, никельді, цинкті пен мысты оңай сіңіре ... ал ... онша ... ... болып табылады. Қорғасын тірі ағзаларға қиын түсетін металл болғанымен, бұл жағдайда да топырақты өсімдіктер арқылы тазарту ... ... ... ... ластанған топырақтарды тазарту технологиясы экономикалық жағынан тиімді болғанымен, өте ұзақ уақытты алады. Сол себепті де ауыр ... ... ... жинақтайтын өсімдік түрлерін гендік инжинерия арқылы сұрыптап шығару өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Ал ... ... ... ... ... да ... ... болып табылады. Фитотұрақтандыру бұл технология өсімдіктердің ластаушы заттарды тамырлары шығаратын шырыштары ... ... ... ... ... ұстау және сіңіру арқыла олардың мобилизациясына немесе топырақтан шайылып кетуіне мүмкіндік бермеу қасиетіне негізделген. Фитотұрақтандыру кезінде топырақты ластаушы ... ... ... ... ... ... ... Бұл технологияны топырақты тазартудың дәстүрлі әдістерінен кейін немесе ... ... ... ... ... ... қолданған дұрыс [64].
Ластаушы заттарды өсімдіктер арқылы ұшқыш заттарға айналдыру. Өсімдіктер арқылы ластаушы заттарың шығаруының ерекше түрі ... ... Бұл ... ... ... ұшқыш қосылыстардан тазарту үшін, соның ішінде топырақты сынаптан ... үшін ... ... бұл ... ... бұл мәселені шеше алатын өсімдік түрі жоқ, сол себепті өсімдіктерге сынапты қалпына келтіретін ... ... ... ... ... кезде осы салаға байланысты лабораторялық зерттеулер жүргізіліп жатыр [65].
2 Зерттеу объектілері мен ... ... 1 ... annuus L., және Avena sativa L., морфологиялық сипаттамалары
Тұқымдас: Heliantheae Cass- Подсолнечниковые-Күнбағыстар
Туыс: Helianthus L. - ... ... annuus L.Sp.pl. - П. ... - Біржылдық күнбағыс
Биіктігі 25-250 (300)см біржылдық өсімдік. Сабағы тік, бұтақтанбаған, өзегі борпылдақ ақ түсті, ақ мата ... ... ... Жапырағы қысқа сағақты, ұзындығы 12-30см, ені 8-20см жүрекше-жұмыртқа ... ... ... орналасқан жапырақтары жұмыртқа тәрізді, ұш жағы өткірлеу, жиегі ... ... ... үш ... ... ірі ... болады, екі жағы да қатпарлы ұсақ түкті. Гүл тостағаншасы ірі ... ... екі ... ... жұмыртқа тәрізді жапырақтары бар, жапырақ ұшы үшкірлеу, ... ... ... ... ... көп санды, сары түсті 3,5-12см. Түтік тәрізді гүлдері көп, ұсақ, жиі орналасқан сары түсті 7-15 см. төменгі жағы түкті. Гүл ... ... ... сүйірленіп келген екі бүйірінен қысыңқы 0,7-1,5см. Түстері әртүрлі: ақ, ... сұр, ... ... ... ... қатты. VI - VII айларда гүлдеп, VII-IX айларда тұқым береді. Қазақстанның барлық аймақтарында мәдени түрде өсіріледі. Негізгі отаны Солтүстік ... ... ... Juss - Злаки-Астық тұқымдастылар.
Туыс: Avena L. - Овес - ... Avena sativa L. Sp.pl. Овес ... - ... 60-100 см. ... ... ... ... жалаңаш, жапырақтары мен өсімдік қынабы түксіз, гүлшоғыры шашақталған, сирек жағдайда бір бүйірлі, ... 20 см; ... ... 25мм шамасында., 2-3гүлді, көбінесе үшінші гүлі әлсіз ... ... ... гүл ... ... ... гүлдер қылқансыз. Масақ қабықшалары 25мм болып келеді, көп жағдайда 8-9 талшықты; ... ... ... ланцет тәрізді, 20 мм ұзындық шамасында, жалаңаш, ... жағы екі ... ... артқы жағынан шығатын тік немесе аздап иілген қылқанды, немесе мүлдем болмайды, ... мен ... ... ... сарғайады. Жалпы таралуы: Қазақстанның барлық аумағында өсіріледі, әсіре солтүстікте. Тамақ өнімі ретінде және мал ... ... өте ... ... төзімді [66]. Өсімдіктердің морфологиялық түрін сипаттауда (1956-1966), бойынша анықталып және қазақша атаулары А.С.Арыстанғалиев, Е.Р.Рамазанов кітабы бойынша ... ... ... ... (1973-1974), Абдулинаның (1999) еңбектері қолданылды [67].
2. 2 Зерттеу әдістері
Зертханалық сынақты ... ... ... ... қоспасын (2:1 қатынасындағы вермикулит және құм) 400 мл. мөлшердегі пластикалық құтыларға салдық. Содан кейін құтылардың жартысына (ФРГ) да өндірілген ... ... ... ... (Glomus: G. ... G. Intraradices, G. Claroideum туысының споралы). Зерттеу ... ... ... бір бөлігіне 5 г\кг мөлшерде мұнай, бір бөлігіне 5г\кг мөлшерде дизель және қалған бөлігіне 300 мг\кг мөлшердегі ... ... ... жұмыстары үш реттік қайталамада жүргізілді. Өсімдіктерді зерттеу эксперименттің 60 күніне жүргізілді.
Анатомиялық ... ... ... өсімдіктердің өскініне кезінеңін жасалды. Өсімдіктер сабағының ортаңғы бөлігі және тамырдың ортаңғы бөлігі алынды. Анатомиялық зерттеулерде ... ... ... М., (1998) ... Р.П. (2004) және Страсбургер-Флеминг әдісі (спирт, глицерин, су 1:1:1) бойынша фиксацияланды[ 68-70]. 68. Анатомиялық ... ... және ... микратомда даярланған кесінділерде жүргізілді.
Анатомиялық препараттардың фотосуреттері арнайы МС300 микраскопымен ... ... x280 есе). ... ... ... ... өлшеуге арналған окулярлы микрометр МОВ 1-15* (ұлғайтылуы 10,7 есе обьектив -9) ... ... ... сапасын бағалау М.К. Фирсова (1955) және С.С.Лищук (1991) әдістері бойынша жүргізілді [71-72]. Эксперименттік жұмыс ... ... ... MS Excel ... ... ... ...
Өсімдіктердің вегетативті мүшелерінен 500 ден аса уақытша препараттар даярланды.
3 Зерттеу нәтижелері
3.1 Heliantus annuus L. өсімдігінің сабағының анатомиялық ... annuus L. ... ... ... ... ... болсақ бұл өсімдіктің эпидермисі бір қатарлы, бірдей мөлшерлі төртбұрышты болып келеді. Эпидермис қабатының астында ... ... ... ... ... тәрізді орналасқан. Склеренхима өткізгіш шоқты қаптап, үстінде орналасқан. Өткізгіш шоғы коллатеральді ашық, шеңбер бойымен кезектесіп, үлкен-кіші болып орналасқан. Флоэма клеткалары төрт ... ... ұлпа ... ... бойымен орналасқан. Ксилема сәуле тәрізді. Орталық цилиндр өзек паренхималарынан тұрады. Клеткалары тығыз және шеткі клеткалары орталықта ... ... ... ұзын болып келеді. Мұнай, дизель жанармайы және кадмийдің өсімдіктерге әсерін байқауда ... ... және ... ... ... ... бола алады (кесте 1).
Эпидермис қалыңдығы морфометриялық өлшемдер нәтижесінде сынамалардың анатомиялық кесіндісіндегі эпидермис қалыңдықтары бойынша алынған нәтижелер ... ... ... ... эпидермис қалыңдығы ең үлкен мәнге ие болды. ... ... ... ... 5,87 +-0,54 мкм ... ал ... қосылған сынамада 11,13 +-0,44 мкм. Дизельмен ластанған топырақта өскен ... ... ... ... мкм ... тең. Ал ... және ... жанармайы қосылған сынамада эпидермис қалыңдығы қалыпты жағдайдың көрсеткіштеріне ұқсас болып 7,05+- 0,56 мкм ... ... ... және микориза қосылған сынамаларда бақылауға қарағанда эпидермис қалыңдаған. Кадмий ... ... ... ... және ... ... сынамада 9,2+-0,55 мкм (сурет 1).
Өткізгіш шоқ ауданы күнбағыс өсімдігінің анатомиялық кесіндісіндегі өткізгіш шоқ ауданының көрсеткіштері бойынша қалыпты ... ... шоқ ... 104,5 +-9,6 мкм болды, ал микориза қосылған санамада 155,6 +- 14 мкм. Дизельмен ... ... ... шоқ ... ... мкм, ал микориза және дизель жанармайы қосылған сынамада өткізгіш шоқ ауданы 103,4 +-8,05 мкм тең. ... ... ... өткізгіш шоқ ауданы үлкен мәнге ие болып 156,8+-1 мкм ... ... және ... ... ... өткізгіш шоқ ауданы 158,9+-1мкм т (сурет 2).
Ксилема түтіктерінің ауданы қалыпты жағдайда 53,1 +- 3,7 мкм, ал ... бар ... - 68,1+- 6,3 мкм. ... ластанған топырақта өскен өскіндердің ксилема түтіктерінің ауданы 56,01+-3,04 мкм, микориза және дизель ... ... ... ... ... 40,9 +-3,3 мкм. Кадмиймен ластанған сынаманың ксилема түтіктерінің ауданы 74,2+-1мкм, ал микориза. кадмий қосылған сынамада 74,5+-2,2 мкм (сурет 3). ... ... ... жағдайда 54,19+-3,9мкм, микориза қосылған сынамада 60,9+-5,5 мкм. Дизельмен ... ... өзек ... ... мкм , ал ... және дизель қосылған сынамада 44,7 +-2,8 мкм. Кадмиймен ластанған сынамада өзек паренхимасы ... мкм, ... және ... ... ... өзек паренхимасы (сурет 4).
Склеренхима морфометриялық өлшеулердің нәтижесі бойынша қалыпты ... ... ... 43,5 +-5,52 мкм, ал ... бар сынамада 60,9+-5,5 мкм. Дизельмен ластанған сынаманың склеренхима мөлшері 55,9+-2,64 мкм, ал микориза және дизель қосылған ... 43,6 +-3,05 мкм. ... ... ... өскен өскіннің склеренхима мөлшері 63,6+-2,2 мкм, ал микориза және кадмий бар сынамада 61,5+-2,1 мкм (сурет 5).
Кесте 1
Heliantus annuus L. ... ... ... ... ... мкм
Өткізгіш шоқ диаметрі
(М+m), мкм
Ксилема түтіктерінің диаметрі
(М+m), мкм
Өзек ... ... ... ... ... +-0,54
104,5 +-9,6
53,1 +- 3,7
54,19 +-3,9
43,5 +- 5,52
Микориза қосылған қалыпты жағдай
11,13 +-0,44
155,6 +- ... ... +- ... +- ... ... ... ... және дизель қосылған сынама
7,05+- 0,56
103,4 +-8,05
40,9 +-3,3
44,7 +-2,8
43,6 ... ... ... және ... ... сынама
9,2+-0,55
158,9+-1
74,5+-2,2
44+-2,2
61,5+-2,1
Сурет 1. Heliantus annuus L. өсімдігінің ... ... ... ... 2 . Heliantus annuus L. өсімдігінің сабағының өткізгіш шоқ диаметрі
Сурет 3. Heliantus annuus L. ... ... ... ... ... 4. Heliantus annuus L.өсімдігінің сабағының өзек паренхимасының қалыңдығы.
Сурет 5.Heliantus annuus ... ... ... ... ... ... ... - өткізгіш шоқ, кс.-ксилема, ск.-склеренхима,эп.-эпидермис)
Сурет 6 - Heliantus annuus L.өсімдігінің сабағының анатомиялық ... ... - ... ... Б - ... ... қалыпты жағдай
Кс.
Өтк.ш.
Өтк.пар.
Скр.
Эп
A
Скл.
Өтк.ш.
Кс.
Өз.пар
Эп
Б
(өз.пар.-өзек пренхимасы,өтк.ш. - өткізгіш шоқ, кс.-ксилема, ск.-склеренхима,эп.-эпидермис)
Сурет 7. ... annuus ... ... анатомиялық құрылысы (640х480)
А - дизель және микориза қосылған, Б - дизель жанармайы қосылған сынама
Кс
Скл.
Өтк.ш.
Эп.
Өз.пар.
A
Өз.пар.
Скл
Кс
Өтк.ш.
Эп.
Б
(өз.пар.-өзек пренхимасы,өтк.ш. - өткізгіш шоқ, кс.-ксилема, ск.-склеренхима,эп.-эпидермис)
Сурет 8. ... annuus ... ... ... ... ... - ... қосылған, Б - микориза және кадмий қосылған
3.2 Avena sativa L өсімдігінің жапырағының анатомиялық ... ... ... ... қалыпты жағдайда үстіңгі эпидермис қалыңдығы 13,4+-0,4 мкм, ал микоризасы бар сынамада 7,9+-0,7 мкм. Дизельмен ластанған сынамада 11,6+-0,6 мкм, ал ... және ... ... ... ... 7,7+-0,6 мкм. ... ... топырақта өскен өскіннің үстіңгі эпидермис қалыңдығы 11,02+-0,6 мкм, ал кадмиймен ластанған топыраққа микориза қосқан жағдайда бұл ... 8,5+-0,6 мкм тең. ... ... ... үстіңгі эпидермис қалыңдығы 9,6+-0,8 мкм, ал микориза қосқан жағдайда 9,4+-0,8 мкм тең. Астыңғы эпидермис қалыпты ... 9,4+-0,6 мкм, ал ... бар ... 8,6+-0,5 мкм, дизельмен ластанған топырақта өскен өскіннің астыңғы ... ... мкм, ... және ... ... қосылған сынамада 5,4+-0,4 мкм. Кадмиймен ластанған сынаманың астыңғы эпидермисі 9,19+-0,6 мкм, ал микориза және кадмий қосылған сынаманың астыңғы ... 6,2+-0,7 мкм. ... ... сынаманың астыңғы эпидермисі 8,8+-0,8, ал микориза қосылған жағдайда 10,2+-0,5. Өткізгіш шоқ диаметрі өлшеулер нәтижесінде қалыпты жағдайдағы өскіннің өткізгіш шоқ ... ... мкм, ал ... бар ... ... мкм, ... ... қосылған сынаманың өткізгіш шоқ диаматрі 73,5+-0,8 мкм, ал микориза және дизель қосылған сынамада 63,8+-0,5 мкм. Кадмиймен ... ... ... мкм, ал ... және ... ... ... 76,2+-0,6 мкм, мұнаймен ластанған сынамада өткізгіш шоқ ... ... мкм, ал ... және мұнай қосылған сынамада 79,6+-0,5 мкм (кесте 2, сурет 9-14).
Кесте 2- Сұлы ... ... ... ... ... өзгерістер
Үстіңгі эпидермис қалыңдығы
(М+m), мкм
Астыңғы эпидермис қалыңдығы
(М+m), мкм
Өткізгіш шоқ диаметрі
(М+m), мкм
Бақылау
13,4+-0,4
9,4+-0,6
74,7+-2,6
Микориза қосылған сынама
7,9+-0,7
8,6+-0,5
77,6+-0,5
Дизель қосылған сынама
11,6+-0,6
11,5+-0,6
73,5+-0,8
Микориза және дизель ... ... ... ... және мұнай қосылған сынама
9,4+-0,8
10,2+-0,5
79,6+-0,5
Сурет 9. Avena sativa L. өсімдігінің үстіңгі эпидермисі
Сурет 10. Avena sativa L. өсімдігінің ... ... ... ... ... шоқ, ... ... 11. Avena sativa L. өсімдігінің жапырағының анатомиялық құрылысы (640х480)
А - қалыпты жағдай, Б - ... ... ... ... ... шоқ, ... ... 12. Avena sativa L. өсімдігінің жапырағының анатомиялық ... ... - ... ... сынама, Б - микориза және дизель қосылған
Өтк.ш.
т.эп.
ж.эп.
А
Өтк.ш.
т.эп.
ж.эп.
Б
(ж.эп.-жоғарғы эпидермис, өтк.ш.-өткізгіш шоқ, т.эп.-төменгі эпидермис)
Сурет 13. Avena sativa L. ... ... ... құрылысы ... - ... ... Б - ... және кадмий қосылған сынама
Өтк.ш.
т.эп.
ж.эп.
А
өтк.ш.
т.эп.
ж.эп.
Б
(ж.эп.-жоғарғы эпидермис, өтк.ш.-өткізгіш шоқ, т.эп.-төменгі эпидермис)
Сурет 14. Avena sativa L. өсімдігінің жапырағының анатомиялық ... ... - ... қосылған, Б - микориза және мұнай қосылған сынама
3.3 Avena sativa L. өсімдігінің тамырның анатомиялық құрылысы
Ризодерма ... ... ... ... өскінің ризодермасының қалыңдығы қалыпты жағдайда 8,8+-0,7 мкм тең, ал микоризасы бар сынамада 8,8+-0,6 мкм, яғни айтарлықтай өзгешелік байқалмайды. Мұнаймен ластанған ... ... ... ... мкм, ... және мұнай қосылған сынамада 9,32+-0,6 мкм. Кадмий қосылған сынамада ризодерма қалыңдығы 8,06+-0,6 мкм, микориза және кадмий қосылған сынамада 9,5+-0,6 мкм. ... ... ... ... ... мкм, ал ... және ... жанармайы қосылған сынамада 10,3+-0,7 мкм.
Алғашқы қабық алғашқы қабық өлшемдері бойынша қалыпты жағдайда 57,4+-2,9 мкм, ... бар ... ... мкм, ал дизел жанармайымен ластанған сынамада алғашқы қабық қалыңдығы 74,9+-4,06 мкм, ... және ... ... қосылған сынамада 74,7+-4,8 мкм. Мұнаймен ластанған ... ... ... 63,9+-5 мкм, микориза және мұнай қосылған сынамада 74,1+-5,2 мкм. Кадмиймен ластанған санамада алғашқы қабық қалыңдығы ... мкм, ... және ... қосылған сынамада 67,2+-3,4 мкм.
Өткізгіш шоқ диаметрі бойынша нәтижелер қалыпты жағдайда 67,6+-2,8 мкм, ... ... ... ... мкм. Кадмиймен ластанған сынамаларды 86+-3,01 мкм, микориза және кадмий қосылған сынамада өткізгіш шоқ ... ... мкм. ... ... ... өскен сынамада 98,4+-5,2 мкм, микориза және дизель қосылған сынамаларда 79,5+-3,5 мкм. Мұнаймен ластанған сынамаларда 76,6+-3,8 мкм, микориза және ... ... ... ... мкм ... 3, ... 15-21).
Кесте 3
Сұлы өсімдігінің тамырының анатомиялық құрылысы
Ризодерма қалыңдығы
(М+m), ... ... ... ... шоқ ... ... қосылған сынама
8,8+-0,6
65,05+-4,3
82,8+-4,5
Мұнай қосылған сынама
9,04+-0,7
63,9+-5
76,6+-3,8
Микориза және мұнай қосылған сынама
9,32+-0,6
74,1+-5,2
78,5+-4,6
Кадмий қосылған
8,06+-0,6
64,4+-3,9
86+-3,01
Микориза кадмий
9,5+-0,6
67,2+-3,4
65,1+-2,8
Дизель
10,3+-0,9
74,9+-4,06
98,4+-5,2
Микориза және дизель ... ... Avena sativa L. ... ... қалыңдығы
Сурет 16. Avena sativa L. тамырының алғашқы қабығының қалыңдығығы
Сурет 17. Avena sativa L. тамырының өткізгіш шоқ диаметрі
Өтк.ш.
Алғ.қ.
Рз.
А
Өтк.ш.
Алғ.қ.
Рз.
Б
(рз.-ризодерма,алғ.қ.-алғашқы ... ... - ... шоқ)
Сурет 18. Avena sativa L. өсімдігінің тамырының анатомиялық құрылысы (640х480)
А - қалыпты жағдай, Б - ... ... ... ... - ... ... 19. Avena sativa L. өсімдігінің тамырының анатомиялық құрылысы (640х480)
А - Мұнай қосылған, Б - ... және ... ... ... ... ... ... өтк.ш. - өткізгіш шоқ)
Сурет 20. Avena sativa L. ... ... ... құрылысы (640х480)
А - Дизель қосылған сынама, Б - Микориза және дизель ... ... ... ... - ... шоқ)
Сурет 21. Avena sativa L. өсімдігінің тамырының анатомиялық құрылысы (640х480)
А - Кадмий қосылған сынама, Б - ... және ... ... сынама
Қорытынды
1.Heliantus annuus L. өсімдігінің дизель жанармайымен ластану жағдайында сабағында бірқатар анатомиялық ерекшеліктер байқалды, яғни дизельмен ластанған сынамада өскен өскіннің эпидермис ... ... ... ... склеренхима қалыңдықтарының мәні азайған . Бұл жағдайды өсімдіктің дизель ... ... ... бейімделушілік қасиеті ретінде қарастыруымызға болады.
2. Avena sativa L. өсімдігіне дизель жанармайымен әсер ету ... ... ... және ... эпидермисінің қалыңдығы артқан, өткізгіш шоқ көлемі азайған, тамырында ризодерманың, алғашқы қабық қалыңдықтарының мәні ... ... шоқ ... ... ... ... өнімдерімен ластануы жағдайында арбускулалық микориза протекторлық роль атқарып, өсімдіктердің төзімділігін аттыратындығы анықталды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. ... Б.А. ... ... в ... ... ... ... Казахстана, 1985,.-14-18с.
2. Berthelsen B.O. Steinnes E., Solberg W. Heavy metals concentration in plants relation to ... heavy metals ... Qual., 1995.- ... Kabata - Pendias, A., Pendias, H. Trace Elements in Soils and Plants. - Boca Raton: CRC Press, 1984. - P. ... ... Г. ... ... среды. Москва Мир, 1997г.
5. Brooks R.R. Plants that hyperaccumulate heavy metals, CAB International, 1995.- P.155-160.
6. Дробков А.А. Микроэлементы и ... ... ... в ... ... и животных.-1989.- 69-70 с.
7. Woolhouse, H.W. Toxicitu and tolerance: The response of plants to metals , -ed. O.L. Lange, ... Berlin: ... 1983. - P. ... ... К.П. ... загрязняющих веществ в почвах и сопредельных средах. Л.; Гидрометеоиздат, 1985. - ... Wahben, M.I. Levels of zinc, ... ... iron and cadmium in three species of ... from Aqaba \\ Aquatic Botany, 1984. - Vol. 20.- ... Кабата - Пендиас А. Микроэлементы в почвах и растениях. Мир, 1989.- ... Raskin, I., Ensley, B.D. ... of Toxis Metals: Using plants to clean the ... - New York: John Wiley and Sons, 2000. - 352 ... Filipic, M., Hei, T.K. ... of cadmium in mammalian cels: Implications of oxidative damage \\ Mutation Res. -2004.- vol.546. - ... Kabata- Pendias, A., Pendias, H. Trace Elements in Soils and plants. - Boca Raton : CRC Press , 1984. - ... ... А.Ф., ... Г.Ф., ... Н.М. ... ... свинца на рост и морфофизиологические показатели растений ячменя и овса // Физиология и ... ... ... -2001. - Т 33, №5. - С. ... Левина Э.Н. Общая токсикология металлов.,1989.- с.23-40
16. Wang, M., Zou, J., Duan, X., Jiang, W., Liu, D. Cadmium ... and its effects on metal uptake in maize (Zea mays L.) // ... Technol. -2007. - Vol. 98. - P. ... Baker, A,J,M., Walker, P.I. ... ... of plants to heavy metals and the ... of tolerance and toxicity // Chem. Spec. Bioavailab. - 1989. - Vol. 1. - P. ... ... E., Pilon, M. ... of metals using transgenic plants \\ Crit Rev Plant Sci.- 2002.-Vol. 21,№5. - 439-456.
19. Foyer, C.H., ... M., Kunert, K.J. ... stress in plants ... - ... Malea, P., Haritonidis, S., Kevrekidis, T. The short-term uptake of copper by too parts of see grass ... ... Aschers. and leaf cell ... \\ ... Environ. Bull.- 1995.- Vol.4- ... ... В.Б. Тяжелые металлы в системе . - М: Наука. Новосибирск, -1991. -64-74с.
22. Феник С.И., Трофимяк Т.Б., Блюм Я.Б. Механизмы ... ... ... к тяжелым металлам // Усп. совр. биол., 1995. Т. 115, вып. 3. С. ... ... Ж.З. ... устоичивости растений к тяжелым металлам // Физиология и биохимия культурных растений. -1994. -26, №2. С.107-117.
24. Hall, J.L. Cellular mechanisms for heavy metal ... and ... // J. ... botany, 2002. Vol. 53, № 366. P. ... Guo, Y.T., ... H. Uptake, ... and binding of cadmium and nickel in different plant species \\ J. Plant Nutr.- 1995. - Vol. 18.- ... Punz, W.F., ... H. The response of roots of ... plant species to heavy metals \\ Environ Exp. Bot. - 1993 .- Vol 33.- ... Greger, M., Orgen, E. Direct and indirect effects of Cd+2 on ... in sugar beet \\ Physiol. Plant. - 1991.- Vol. 83 ... Ramos, I., Esteban, E., Lucena, J.J. Cadmium uptake and ... ... in plants of Lactuca sp. Plant Sci., -2002. P.201-206.
29.Martin, H.W., Young , T.R., Kaplan, D.I. ... of three ... index plant species for ... of soil cadmium, ... nickel and vanadium \\ Plant and soil.- 1996.- 182.- ... Alloway, B.J. Heavy metals in soils.- London: Blacie and Son Ltd, ... p.
31. ... G.R., ... M.D, Cellular ... of copper, lead and zinc in the grey ... - Aquat Bot., 2000,- ... Reinhardt, D.H.,Rost T.L. Salinity accelerates endodermal development and induces an ... in cotton seedling roots // ... 1995.- Vol.35,- ... ... I., Kastori, R., Krstic, L. Steady presence of cadmium and nickel affects root anatomy, ... and distribution of essential ions in maize seedlings // Biol. Plant. - 2007.- Vol. 51 ... Aidid, S.B., Okamoto, H. Effect of lead, cadmium and zinc on the electric membrane ... at the ... ... and cell elongation of Impatiens balsamina // Environ. Exp. Bot.-1992.- Vol. 32. - ... Rauser, ... C.A. ... of cadmium in granules within ... and mature root cells // Can. J.Bot. - 1986. - Vol.65. - ... Panou-Filotheou, H. Bosabalidis, A.M., Karataglis, S. Effects of copper toxicity on leaves of oregano // Ann. Bot. - Vol.33 - ... ... Т.С., ... растительной клетки.-Ленинград: ЛГУ, 1983.-232с.
38. Сағындық Қ.С., Техногенді ластану ... ... ... ... және ... ... - ... 2008.-178б.
39. Morsch V.M., Schetinger M.R.C., Martins A.F., Rocha J.B.T. Effects of cadmium, lead, mercury and zinc on ... acid ... activity from radish leaves // Biol. Plant. -2002. -45. №1, -Р. ... ... В.Ф., Казеев К.Ш., Колесников С.И. Экология почв: Учебное по-собие для студентов вузов. Часть 3. Загрязнение почв. Ростов-на-Дону: УПЛ РГУ, 2004. 54 ... ... ... http: ... edu/ engineering/civil/.
42. Gianinazzi-Person V., Gianinazzi S. The physiology of vesicular-arbuscular mycorrhyzal roots. //Plant and Soil. 1983. 71. N1-3. P. ... ... Е.П. ... ... для развития пшеницы // Роль микроорганиизмов в питании ... ... ... Л.В., ... Л.Г., ... С.Н., ... по синтезу микориз у пшеницы и гороха // Микориза растаний. Сб. статей. Пермск. ГПИ.-Пермь, 1973.-C.45-53.
45. Харли Дж. Биология ... ... ... М.: ... 1963. - C.15-20.
46. Mosse B. Observations on the extra- matical of vesicular - arbuscular micorrhiza // Trans. Brit. ... - 1959. - P. ... J.Asai T. Uber das ... und die ... der Wurreipilze in den Landflansen.Journ.Bot.- Japan, 1969. - P. 1-3.
48. Хрущева Е.П., Александрова Е.И., Миленина Н.П. Об ... ... ... сельскохозяйственных культур // Микология и фитопатология. - М., 1971. - С. 217-219.
49. Селиванов И.А. О некоторых ... ... ... ... в ... сообществах // Учен.зап. Пермск. ГПИ.- 1968 с.173-183.
50.Селиванов И.В., Тунеева М.Г. О динамике микоризаобразования у хлебных злаков в условиях лесостепного Зауралья // 1964. № 114. - ... ... А.Ж. ... ... по ... ... ... Алма- Ата Казгосиздат , 1961. -223 с.
52. Современная ботаника, Изд. ... 1991, c.59-62.
53. Salt D.E., Prince R.C., ... I.J. et al. ... of cadmium mobility and accumulation in Indian mustard //Plant ... 1995. Vol. 109. P. ... 54. Hall J.L. Cellular ... for heavy metal ... and ... // J. experimental botany, 2002. Vol. 53, № 366. P. 1-11.
55. Subcellular localization and ... of nickel in ... and ... Thlaspi species / U. Krдmer, J. ... R.C. Prince et al. // Plant ... 2000. Vol. 122. P. ... A., Tinker P.B. A heavy metal-tolerant strain of ... fungus. //Trans. Brit. Mycol. Soc. 1981. V. 77. N3. ... V., ... S. The ... of vesicular-arbuscular mycorrhyzal roots. //Plant and Soil. 1983. 71. N1-3. P. 197-20930.
58.Stahl P.D., Smith W.K. Effect of ... ... isolates of Glomus on the water ... of ... smithii. ... 1984. 76. N2. P. ... A.K., Johri B.N. ... Mycorrhizae Interactions in Plants, Rizosphere and Soils. - Plymouth: Science Publichers UK, 2002. - 363р.
60. Christie P. and ... D.J. ... ... ... in cut ... ... long-term slurry application // Soil Biology and Biochemsitry. - 1992. - Vol. 4. - P. 325-330.
61. Cunningham, S.D., Ow, D.M. Promises and ... for ... // Plant Physiol. - 1996. - Vol. 110. - P. ... ... И.В., Касьяненко В.А., Фиторемедиация // НефтьГазПромышленность. 2005.№ 1(13).
63. Glick, B.R. Phytoremediation: synergistic use of plants and bacteria to clean up the ... // ... Adv. - 2003. - Vol. 21. - P. ... Cunningham, S.D., Berti, W.R., Huang, J.W.W. Phytoremediation of contaminated soils // Trends Biotechnol. - 1995. - Vol. - P. ... Raskin, I., Smith, R.D., Salt, D.E. ... of metals: using plants to remove ... from the ... // Curr. Opin. ... - 1997. - Vol. 8-P. 221-226.
66. Байтенов М.С. Флора Казахстана . Илюстрированный ... ... и ... ... ... ... Флора Казахстана.-Т.-Т. I-IX. Алма-Ата, 1996-1966.
68. Прозина М.Н. Ботаническая микротехника. - М.: Высшая школа, 1960. - С. ... ... А.И. ... - М.,1960. -208с.
70. Барыкина Р.П. Справочник по ботанической ... ... и ... - М.: М ГУ, 2004. - С. ... ... М.К. ... исследования и оценки качества семян. - М.: ... 1955. - С. ... ... С.С. ... ... массы семян // Бот. журн. - 1991. - Т. 76, № 11. - С. 1623 - 1624.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұнай өнімдері5 бет
Аннуитеттік сақтандыру жинақтаушы зейнетақы қоры ретінде22 бет
Ақшаның бухгалтерлік есебі және уақытша құны10 бет
Кәсіпорын тауарлық қорын есептеу және талдаудағы ақпараттық жүйесін құру46 бет
Маркетингтегі ақпараттық жүйені тұрғызу42 бет
Мақта дақылының өсіру технологиясы9 бет
Рага8 бет
Созылмалы гастрит10 бет
Өмірді сақтандыруда компанияның стохастикалық моделін құрудың ерекшеліктері76 бет
Каспий жағалауындағы проблеммалар6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь