Түркі мәдениеті. Қазақ философиясының және дүниетанымының қалыптасуына түріктердің мифологиялық ағымдарының әсері

Түркі мәдениеті - ежелгі заманнан өмір сүріп келе жаткан түркі тайпалары негізінде қалыптасқан мөдениеттің жалпы атауы. Түркілердің алғашқы ата қонысы Шығыс Тянь-Шань мен Алтай өңірі болған. "Халықтардың ұлы қоныс аударуының" нәтижесінде қазіргі Қазақстан, Орта жөне Алдыңғы Азия, Шығыс Еуропа территорияларына кең таралып орналасқан түркілер қазіргі түркі тілдес халықтардың барлықтарының субстаты болып табылады. "Түркі" деген термин тұңғыш рет 542 жылы аталады. "Түркі" этонимі алғашқы кезде белгілі бір ақсүйектерден шыққанын білдірген (ғылымда этносқа қатысты "түркі"терминін қолдану қалыптасқан, біз соған арқа сүйейміз). Орталық Азияны мекендеген көптеген тайпалық одақтардан біріккен феодалдық мемлекет Түркі қағандығы өмір сүрген. Түркі қағандығының әлеуметтік-саяси және қоғамдық өмірінде әскери істер аса маңызды орын алған. Түркілердің алғашқы көсемдерінің бірі Бумын қаған болған. Түркі қағандағы тұсында түркі тілінің өрісі барынша кеңіп, ұланғайыр өлкедеғі негізгі тілге айналған. Түркілердің жазуы да болған. Сол көне түркі жазбаларынан түркілердің дүниетанымдық көзқарастары, наным-сенімдері туралы көп мағлүмат алуға болады. Көне түркілер аспан денелерінің қозғалысына карап ауа райын, жыл маусымдарының қандай болатынын күні бұрын анықтай алған. Көне түркілер геометрия, математика ғылымдарынан біршама хабардар болған, оны су жүйелерін салуға, күрделі ғимараттар, карауыл төбелер тұрғызуға, т.б. пайдаланған. Олар металды, түрлі минералдарды еріту әдістерін, шөптердің емдік қасиеттерін білген. Емдеудің неше түрлі әдістерін де жетік меңгерген. Ежелгі түркілер, негізінен, қос күшке - Көкке және Жерге сиынатын болған. Көк Тәңірінің рақымымен елді билеген қағандар "Аспанда туған және Күнмен, Аймен безендірілген" деп аталған. Ежелгі түркілер үшін Көк пен Жер-Судан кейін тұрған құдіретті күш әйел, ошак басы құдайы Ұмайға табынған. Түркі халықтарының мәдениетінде персонификациялабаған, шексіз аспан әлемімен қатар аспан шырақтары, құтты мекен, отсуға да бас игенін білдіретін деректер кездеседі.[1] Түріктердің дүниетанымының бастау бұлағы, қайнар көзі – табиғат. Бұл, табиғатпен біте қайнасып бірге өскен, соның өзгерісін, құбылысын жіті бақылайтын көшпелілер әулетінің қоршаған ортамен тығыз байланысты екенін білдіреді. Көптеген салт-дәстүрдегі наным, тыйымдар осы табиғатпен біте қайнасудан туындаған ұғымдар жиынтығы болып саналады. Осы табиғатты жаратушыны «тәңірі» деп танып, оның туындысы табиғатты аялау арқылы оған құрмет көрсетілген. Бұл үрдіс қазірге дейін осы халықтардың жалғасы боп саналатын көптеген халықтардың салт-дәстүрінде орын алған. Атап айтқанда:
- қазіргі моңғол, қазақ, қырғыз т.б. халықтардың дәстүріндегі қыстау, күзеу, жайлау ұғымдарының болуы;
- ағын суға кір жумауы, суды ұлықтауы;
- «Көк шөп жұлма», «Бастау басына ақтық байлау» сияқты ұғымдары;
- Аңның, малдың пірінің болуы (Көк бөрі, түйе атасы – Ойсыл қара, жылқы атасы-Қамбар Ата, Шопан Ата,…);
Осындай түсініктермен тәңірінің жаратқан әрбір жаратылысына өзінше баға беріп құрметпен қараған.
Ежелгі және байырғы түріктердің діні әлі де толық зерттеле қойған жоқ. Сақ, хунну, көк түріктердің дінін ол дәуірде қалай атаған, оның жүйесі қандай, дін бе әлде наным-сенім бе дегенге к үні бүгінге дейін толық жауап берілмей келеді. Байырғы түріктердің наным – сеніміне арнайы қалам тартқан ғалымдар саусақпен санарлықтай ғана. Бұл мәселеге ең алғаш арнайы назар қойып зерттеген ғалымдар француз Жан Пьер Ру, ресейлік И. В. Стеблева, С. Г. Кляшторныйлар болды. Орта және Орталық Азия халықтарының ХХ-ХХІ ғасырға дейін сақталып келген шаманизмнің тарамдары олардың байырғы түрік оңғындарымен тікілей сабақтасытығын Л.П.Потопов, Анохин, С. Д. Майнагашев, Ш.Ш.Уәлиханов, Н. Ы. Дыренкова, Г. Д. Санжаев, Н. А. Алексеев, О. Пүрэв, А. Т. Төлеубаев, С. М. Абромзон, П. Пельо, Г. П. Снесарев секілді ондаған ғалымдар ғылыми еңбектерінің зерттеу объектісіне айналдырып келді.
        
        Түркі мәдениеті - ежелгі заманнан өмір сүріп келе жаткан ... ... ... ... ... ... ... Түркілердің алғашқы ата қонысы Шығыс Тянь-Шань мен Алтай өңірі болған. "Халықтардың ұлы ... ... ... қазіргі Қазақстан, Орта жөне Алдыңғы Азия, Шығыс Еуропа территорияларына кең ... ... ... қазіргі түркі тілдес халықтардың барлықтарының субстаты болып табылады. "Түркі" деген термин тұңғыш рет 542 жылы ... ... ... ... ... ... бір ақсүйектерден шыққанын білдірген (ғылымда этносқа қатысты "түркі"терминін қолдану қалыптасқан, біз соған арқа сүйейміз). Орталық Азияны ... ... ... ... ... ... ... Түркі қағандығы өмір сүрген. Түркі қағандығының әлеуметтік-саяси және қоғамдық өмірінде ... ... аса ... орын алған. Түркілердің алғашқы көсемдерінің бірі Бумын қаған болған. Түркі қағандағы тұсында ... ... ... барынша кеңіп, ұланғайыр өлкедеғі негізгі тілге айналған. Түркілердің ... да ... Сол көне ... ... ... ... ... наным-сенімдері туралы көп мағлүмат алуға болады. Көне түркілер аспан денелерінің қозғалысына карап ауа райын, жыл маусымдарының қандай болатынын күні бұрын ... ... Көне ... ... ... ... ... хабардар болған, оны су жүйелерін салуға, күрделі ғимараттар, ... ... ... т.б. ... Олар металды, түрлі минералдарды еріту әдістерін, шөптердің емдік қасиеттерін білген. Емдеудің неше түрлі ... де ... ... ... ... негізінен, қос күшке - Көкке және Жерге сиынатын болған. Көк Тәңірінің рақымымен елді ... ... ... ... және Күнмен, Аймен безендірілген" деп аталған. Ежелгі түркілер үшін Көк пен Жер-Судан ... ... ... күш әйел, ошак басы құдайы Ұмайға табынған. Түркі халықтарының мәдениетінде персонификациялабаған, шексіз ... ... ... ... ... ... ... отсуға да бас игенін білдіретін деректер кездеседі.[1] Түріктердің дүниетанымының бастау бұлағы, ... көзі  -  ... Бұл, ... біте ... бірге өскен, соның өзгерісін, құбылысын жіті бақылайтын көшпелілер әулетінің қоршаған ортамен тығыз ... ... ... Көптеген салт-дәстүрдегі наным, тыйымдар осы табиғатпен біте қайнасудан туындаған ұғымдар жиынтығы болып саналады. Осы ... ...  деп ... оның ... ... ... арқылы оған құрмет көрсетілген. Бұл үрдіс қазірге дейін осы халықтардың жалғасы боп ... ... ... ... орын ... Атап ... қазіргі моңғол, қазақ, қырғыз т.б. халықтардың дәстүріндегі қыстау, күзеу, жайлау ұғымдарының болуы;
- ағын суға кір жумауы, суды ... , ... ... ... ... пірінің болуы (Көк бөрі, түйе атасы - Ойсыл қара, жылқы атасы-Қамбар Ата, ... ... ... ... ... ... ... өзінше баға беріп құрметпен қараған.
Ежелгі және байырғы түріктердің діні әлі де ... ... ... жоқ. Сақ, ... көк түріктердің дінін ол дәуірде қалай атаған, оның жүйесі қандай, дін бе әлде ... бе ... к үні ... дейін толық жауап берілмей келеді. Байырғы түріктердің наным - ... ... ... тартқан ғалымдар саусақпен санарлықтай ғана. Бұл мәселеге ең алғаш арнайы ... ... ... ... ... Жан Пьер Ру, ... И. В. Стеблева, С. Г. Кляшторныйлар болды. Орта және Орталық Азия халықтарының ХХ-ХХІ ғасырға дейін сақталып келген шаманизмнің тарамдары олардың ... ... ... ... ... Л.П.Потопов, Анохин, С. Д. Майнагашев, Ш.Ш.Уәлиханов, Н. Ы. Дыренкова, Г. Д. Санжаев, Н. А. Алексеев, О. ... А. Т. ... С. М. ... П. ... Г. П. Снесарев секілді ондаған ғалымдар ғылыми еңбектерінің ... ... ... ... осындай көптеген ғалымдардың еңбектерінен мен байырғы түріктердің дінін ғылыми тұрғыда арнайы қарастырған екі ғалымның ... ... ... ... ... Г. ... мен ... түркітанушы Қ. Сартқожаұлы зерттей келе, байырғы түріктердің діні, дін дәрежесіне көтерілгенін баса ... бұл дін бір ... ... ... ... ... және ... түріктердің дінін (тенгризм) деп атай отырып: -деген ... ... Олай ... ... ... ... осы ... айтуынша саралап көрейік:
1. Байырғы түріктердің түсінігі бойынша Тәңір (teŋri) жерде емес көкте ол көзге көрінбейді. М: Űze kök teŋri ... ... ... ... ... жаратушы. Ол жаралмайды, тумайды;
3. Бұл дүние тіршілік-тірлік. Ол дүниеге адамның жаны ұшып кетеді. Жан жоғалмайды. М: Kűl-tegin qoj jylqa ... aj] jiti ... učdy ... қой жылы ... айдың он жетісі күні ұшты). Бұл сөйлемде Күлтегіннің жаны ұшып кеткенін сөз етіп отыр. Ал, сүйек жерде қалады.
4. Ұшқан жан ... Ол ... не ... не ... ... Олай болса тозақ, пейіш мәселесін мұнда қабат сөз ете білген.
5. Тәңір мен жер ... ... ақыр ... ... ... ... туыс өз ара ... М: Teŋri jer bulγaqyn űcűn (Тәңір мен жер киесіне ұшырағаны ... ... ... ... ... бола ... ... түрік мәтіндерінде жаратушы-бір Тәңірдің көрсетуімен әр бір жанды, жансыз болмыс өмір сүреді деген түсінікте болған. Оны екі ... үш ... (екі jyltyz űč öd) деп ... Бұл ... ... ... ... философиясы.
Осылайша, жоғарыда аталған танымдық бастаулар байырғы түріктердің ұстанған діні, сол дәуірдің ... дін ... ... ... сол ... ... ... тығыз байланысты екенін айтқан болатынбыз. Енді осы тәңірлік ұғымын кеңінен қарастырсақ. Исламға дейінгі қазақ халқының рухани мәдениетінде тәңірлік ... мен ... ... орын ... ... ... ... еуроазиялық көшпелі шаруашылық - мәдени типтің қажеттіліктеріне икемді сенім жүйесі ретінде бейнеленеді, яғни ол ... ... ... ... ... түйсінуінен туындаған. Академик Ғарифолла Есім "Хакім Абай" кітабында: тәңірге сыйыну - сенім емес, дін емес, ол Адам мен ... ... ... ... деп ... "Тәңірді мойындау адам еркін шектемейді. Тәңірге көзқарас өзіне қарама-қарсы түсінікті қажет етпеген. ... ... - ... ... ол өмір сүру үшін қажетті жағдай. Тәңір табиғаттың өзінен туған түсінік. Адамның табиғатқа табынуы, бір жағынан, натуралистік түсінік болса, ... ... тыс ... іздеу, оны субъект ретінде қабылдау, дерексіз ойлаудың жемісі", - дейді. Яғни, біздің арғы ата-бабаларымызға догматталған діни ... ... ашық ... ... сенім көбірек тән, жан дүниесі мен рухани ізденістеріне әлдеқайда жақын. Барлық діни ... ... ... сенім де табиғат күштерін құдіреттендіруден, құпия тылсым тіршіліктің терең қатпарларынан тамыр ... ... ... ... діни ... ... табиғат діндерінен кейінгі жоғары саты болды. Барлық халықтар рухани дамуында діни көзқарастар эволюциясын бастан өткізді. Әрине, оны бірінен соң бірі ... діни ... ... деп қарастыруға болмайды, шындық әрқашан теорияға қарағанда әлдеқайда күрделі, көпжақты ... ... - әр ... наным-сенімдердің, көбіне табиғатқа, оның стихиялық күштеріне табынудың және оларды бұрмалап бейнелеудің біртіндеп дамуынан туған құбылыс. Тәңірліктің ... ... ... ... мен ... жанданған деп қарастырады, ол түптеп келгенде табиғатты құдай деп қарастыратын ұғымның негізін құрайды", - деп жазады С.Н. Ақатаев.
Тәңірлік діннің ... тән ... - ол ... дейінгі діни наным-сенімдерді теріске шығармайды, қайта оларды бір жүйеге келтіруші рөл атқарады. Плано Карпини түркілердің бір құдайға ... айта ... "... оның ... олар ... айға және ... сонымен бірге таңертеңгілік тамақ жеудің немесе су ішердің алдында сол ас-дәмдерінен ауыз ... ... ... су мен жерге де құдай деп табынады", - дейді. В.В. Бартольд: "Ежелгі түркілер ... ... ... (Тәңір) және Жерге (жер-суға) сыйыну болды", - деп ... ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырса, жер-су - тіршіліктің тірегі.
Бұлардан басқа көне түркілердің наным-сенімдерінде әйел-құдай - Ұмай ... ... Әйел ... Ұмай - отбасы мен бала-шағаның жебеушісі болған. Тоныкөк құрметіне орнатылған ескерткіште: "Көк, Ұмай ... ... ... міне, бізге жеңіс сыйлаған осылар деп ойлау керек!", - делінеді.
Жер-су құдайына келетін болсақ, ол да ... пір ... ... Алтайлық аңызда: "Үлген жаратылысқа дейін шексіз-шетсіз, түпсіз-тұңғиық теңіз үстіндегі кеңістікте тіршілік етеді. Сонда Үлгенге судан Ақ ана ... оған жер мен ... ... ... делінген. Бұл аңызда да матриархаттық, рулық, қауымдық қатынастар ықпалы байқалады. Матриархаттық-рулық қауымнан патриархалды қауымға біртіндеп өту ... ... ... ... ... Көк ... ретіндегі Тәңір өзінің жоғарғы құдай ретіндегі маңызын жоғалтпайды, патриархалдық-қауымдық қатынастардың күшейіп, нығаюына байланысты ол зор, қаһарлы тұлға сипатына ие болады. ... ... ... С. Ақатаев "таң" және "ер" сөздерінің бірігуінен шығуы мүмкін деп қарастырады. Бірінші буын "таң", автордың пікірінше, күннің ... ... - ... ... "ер" - ... ... ер ... білдіреді. Осы тұрғыда Тәңір "Күн адам", "Аспан адам", яғни құдай дегенді білдіреді.
Тәңірлік дін адамды өз іс-қимылына, әрекетіне, пиғыл-ниетіне есеп ... ... ... ісі ... жолы ... түркілер тәңір қолдады, дейді, қателік жасап, адасса, "Тәңірім, ... гөр", - ... ... ... 30-40 мың жыл ... пайда болған, түрік этносының ондаған мыңжылдықтар бойы тұтынған төл мұрасы рухани ... ... ... ... 21 ғасырға қандай өзгеріспен жеткеніне көз жеткіземіз. Дуалистік дүниетанымды арқау еткен, ежелгі тәңірлік ... ... ... ... ... келтіріп, оның уағыз ілімін жаңғырту, іргелі зерттеулер жүргізу түрік әлемін саралап сараптаушы ғалымдардың алдында тұрған ... да, ... ... ... ... түріктердің дүниетанымының негізі болған тағыда тереңдетіп зерттеуді ... ... тың ... ... ... ... ... тигізген келесі діни наным - шаманизм болды. Шамандық дінді жүйелі түрде, оны қалыптастырған мәдени жүйемен бірлікте, тұтастықта зерттеген ... Д. ... пен Ш. ... ... ... дегеніміз, - дейді Шоқан, - ... ... сүю, ... ... ... махаббат және өлеңдердің рухын қастерлеу, аруағын ардақтау. ...Шамандық сенім табиғатқа бас ... ... ... ... де қазақ ғалымы басқа тұрғыдан бағалайды: "Шамандар аспан Тәңірі мен рухтың жердегі қолдаушы адамдары ретінде саналған. Шаман ... ... қоса ... ... басқалардан мәртебесі жоғары: ол ақын да, сәуегей және ... ... ... бір ... адам ... ... арасында шаман атауына қарағанда бақсы атауы кең таралды. ... ... ... ... ... яғни ... ... икемделген нұсқасы болып табылады. Бақсылар ислам діні таралғанға дейін ру-тайпалардың ... ... өте ... рөл атқарған. Олардың негізгі қызметі адам мен әлеумет өміріне қауіпті құбылыстарды залалсыздандыру, алдын алу ... ... ... өз ... ... ... ... қалған жағымсыз психикалық қуатты бейтараптандырып, әлеумет өмірін үйлестіріп ... ... Азия мен ... ислам діні таралу барысында шамандық көне наным- сенім ретінде шеттетіле бастайды. Енді олар жын-шайтандармен байланысқа түсе ... ... ... ... ... ... қатысты екі ұшты ұстаным қалыптасады. Бір жағынан, олардан қорқады, ... олар ... ... ... мүмкін. Сондықтан бақсылар ауылдың шетіне оңаша қоныстанады. Күнделікті тұрмыста мұқтаждықсыз оларға бара ... ... ... сыры ... ... тек ... ғана ... алады деп саналады. Сондықтан бақсысыз аурудың алдын алу мүмкін емес. Ислам үстемдік еткен дәуірде шамандар қоғам өмірін ... ... ... айырылып, тек бақсы-балгерлік қызметін ғана сақтап қалады.
Қазақ философиясының және дүниетанымының қалыптасуына түріктердің мифологиялық ертегілері, хайуанаттар ... ... ... (тұрмыс салт) ертегілерінің де үлкен әсері болды. Бұл ертегілер өте ерте заманда адамның табиғат ... әлі ... ... болмаған кездерде туған. Табиғаттың тілсіз күштерін мифтік ойлаумен образдап, соған адам әрекеттін қарсы қоятын қиял-ғажайып аңыз-ертегілері осы ізде туған. ... ... бір ... оның ... ... ... ақиқат болғандығы. Қазақ аңыздарында көшпелі елдің төл ерекшелігі, белгілері бірден байқалады. Себебі олар ... ... ... ... ... ... дала аңыздары ішінде халық арасында Қорқыт, Асан қайғы туралы толып жатқан аңыздар бар. Бұл тараған аңыздар Қорқыт асқан күйші, қобызшы ... айта ... ... ... күшіне қарсы күрескен, өліммен алысқан алып жанды танытады. Қорқыт халық ұғымынша, болашақты көре ... ... ... ... ... алып философ, ұлы қобызшы. Жалпы айтар болсақ, көне шығыс пен ... ... нәр ... ... аңыз ... ... ... болмысымен біте қайнасқан ауыз әдебиеті, фольклор, эпостық жырлар, сал серілер, ақын жыраулар шығармашылығы, халық даналығының қазақ философиясының қайнар көз, алғы ... ... деп айта ... ... тағы да бір деректі мысалдармен тоқталып өтейін.Көне түркілер өз ... тек ... қана ... ... ... ... бар ... ерте ұғынса керек және ол осы ұғымын мифологиялық тұрғыда бейнелеген. Мысалы, Өгізхан, Шыңғысхан туралы аңыздарда олар күн сәулесінен ... ... . Бұл ... хан қызы күн сәулесі түскеннен кейін жүкті болып, ұл туады. Аталған аңыздарда ел билеуші хандардың құдайлық табиғатын, яғни билігін заңды деп тану ... ... ... ... ... ал олардың бастапқы мәні адамның руханилығын негіздеу болып табылады. Көк аспанды, жұлдыздарды, күн нұрын -- жан ... деп ... ... құдіреттендіруге жол ашады. Дамудың белгілі бір сатысында адам ... пен ... тән мен ... ... ... және соңғысын жоғарғы әлеммен байланыстырады.
Қазақтардың мифологиялық тарихи даму жолында генотиптік діни жүйелер басым ... Бұл ... ... ... ... ... береді: "Генотиптік діни жүйе деп рулық-тайпалық қауымға тән ілкі ата ... ... ... ... және қоғамдық өмірдің барлық салаларында шешуші күш ретінде қабылдайтын сенімдер мен нанымдардың бірлігін айтады. Генотиптік сенімнің орталық бейнесі - ... ... ... қастерлеу - сақтар заманынан осы күнге дейін жалғасқан дәстүр. Қазіргі ... ел мен ... ... жан ... ... ... әділеттілігімен көзге түскен, сол арқылы халық жадында сақталған Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, ... ... ... ... Қазыбек, Әйтекедей билерді қастерлеп, оларға атап ас беру - осы дәстүр көрінісі. Артында қалған ұрпағы о дүниелік ... ... ... риза ... ... санаған. "Өлі риза болмай, тірі байымайды" деген халық даналығында ... ... ... ... ... ... ата тегінің еңбек әрекетімен, сан мың шақырымдық көш жолдарының белгілі бір күн мен айға байланысты басып өтілуін белгілеумен кеңістік ... ... ... ... ... қазақтар есігінің шығысқа бағытталуымен ерекшелінеді. Ғұндар жайлы былай делінген: . Ғұндардан ... бұл ... ... ... Бұл ... ... ... екендігі жайлы болжамды қуаттайды. Киіз үйлерінің есігі әрқашан оңтүстікке ашылған, Монғолиядан айырмашылығы осында. Таным бағдарында шығысты құрмет тұтушылық көне тас ... ... ... көне ... ... ... алдыңғы жоқ, батыс (кейінгі) арқа бет, ал оңтүстік-оң, солт-сол жақ болып ... ... ... ... ... . Бұл ... орналасуының қатаң тәртібін бекітті.
[өңдеу] Көне түркі жазба ескерткіштері
Көне ... ... ... ... ... жазба ескерткіштері - 7 - 9 ғасырлардағы көне түркі ойма жазулары мен қолжазбалары, көне ... ... әр ... мәтіндер. Көне түркі жазба ескерткіштері арқылы қазіргі ... ... көне ... ... ... географиясын, рухани мәдениетін, жазба дәстүрін, әдет-ғұрыптары мен дүниетанымын білуге болады.
--------------------------------------------------------------------------------
[өңдеу] ... ... ... ... ескерткіштері табылған аймақтарға Сібірдегі Енисей, Лена өзендерінің аңғарлары, Моңғолиядағы Орхон, Онгин, Селенга өзендерінің алқабы, Орта Азия мен Қазақстандағы Талас пен Сыр ... ... пен Іле ... ... Орыс этнограф-ғалымы Н.М.Ядринцев 1889 жылы Моңғолиядағы Орхон өзенінің құйылысынан қос тілдік жазуы бар ерекше үлкен екі тас ... ... ... Білге қағанға (735), екіншісі оның інісі Күлтегінге (732) қойылғаны ... ... ... ... анықталды. Бұл ескерткіштердің бір қырына Қытай иероглифтері ... ал үш ... ... жазу ... , Енисей бойынан табылған жұмбақ жазуларға (бұл жазулар сыртқы көрінісі жағынан Скандинавия руналарына біршама ұқсас ... ... деп те ... ... Финн және орыс ... жүргізген арнаулы зерттеулер нәтижесінде Орхон және Енисей ескерткіштерінің нұсқалары (фотосурет, эстампаж) жинақталып жарияланған атластар ... ... ... ... ... ... В.Томсен 1893 жылы түркі руникалық (Орхон-Енисей) таңбаларының дыбыстық мағыналарын негізінен дұрыс анықтап, академик В.В.Радлов 1894 ... ... көне ... ... ... ... ... руникалық жазудың тұңғыш аудармасын берді. Ғылымда ашылған бұл жаңалық - тіл ... ... ... бағытын белгілеп, түркітану ғылымын жүйеге келтіру ісінде мықты қазық болды. Мұнан кейін Көне түркі жазба ... тек ... ғана ... ... ... ... ... және саз балшықтан жасалған түрлі бұйымдарға ойып жазылғандығы да айқындала түсті. Моңғолиядағы, Сібір мен Азиядағы айқындалған түркі руникалық ойма ... ... саны ... екі ... жуық. 20 ғасырдың бас кезінде Шығыс Түркістандағы түркі руникалық ... ... ... ... дін және заң ... қағазға жазылған нұсқалары (8 - 10 ғасырлар) айқындалды. 1932 жылы ... ... ағаш ... ойылған руникалық жұмбақ жазу табылды. С.Е.Малов, Х.Н.Оркун, А.М.Щербак, т.б. таяқшалардағы ... ... ... ... ... көрсетіп, оны көне түркі тілінде оқып көрді.
Иссык жазба ескерткіш -- сақ дәуірінен ... ... ... (б. з. д. 5 -- 4 г.). 1970 ж. Ӏле өңірінің тау ... Есік ... ... Сақ ... ... ... ... алтынға бөленген жауынгер мәйіті және оның түрлі заттары, сонын ішінде жұмбақ жазуы бар күміс тостағанша табылған. Оның сырт жағына руна ... 26 ... ... жазылған. Ескерткіштің құндылығы -- біріншіден, ертедегі Қазақстан жерін мекендеген сақ тайпаларының тілі көне ... тілі ... ... бұдан 2500 жыл бұрын түркі тектес тайпалардың ... ... ... ... жазба ескерткіш -- Орхон өзені бойынан табылған көне түркі ескерткіші (7 ... ... ... ... ... ... Могилянға арналған, мәтінін жазған Иоллығ Тегін, оны тапқан Н. М. Ядринцев, алғаш рет ... В. В. ... ... Могилянның, Күлтегіннің, Тоныкөктің жорықтары баяндалған.
Мойунчур ескерткіші -- ... көне ... ... 759 ж. ... ... Оны ... ... 1909 ж. тапқан Г. И. Рамстедт. Ол -- ескерткіш мәтінін немісше аударып, 1913 ж. жариялаған. Бұл ... Н. ... ... ... С. Е. Малов 1959 ж. орыс тіліне аударып жариялаған. Ескерткіш "Селенге тасы" деп те ... ... сол ... ... мемлекетінің ханы болған. Ескерткіш мәтінінде жер-су, адам, ... ... ... ... тоғыз, татар, қырғыз, түркеш, түрік, соғды, қыпшақ т.б.) атаулары кездеседі. Ескерткіште әңгіме оғыз ... ... ... ... ойма ... -- ... Орхон, Селенге өзендері бойынан табылған көлемді әдеби ... хан ... ... 7 -- 8 ғғ. жазылған көне түркі руникалық ескерткіштері болып табылады. Оған Білге қаған, ... ... ... Мойун-чур т.б. ескерткіштер жатады. Ескерткіштер мен ондағы жазбаша деректерді ашып жариялаған -- Н. М. ... В. ... В. В. ...

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XХ ғ. батыс философиясы, экзистенциализм8 бет
Даосизм – Қытай философиясы6 бет
Мәдениетаралық қатысымның жазбаша түріне үйретуде студенттердің ізденушілік - ақпараттық біліктілігін қалыптастыру49 бет
Туризмдегі қызмет көрсету мәдениеті ( тур. фирма мысалында)62 бет
«БИАР» ЖШС-нің АҚША ҚАРАЖАТТАРЫ МЕН ОЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ ЖӘНЕ БӨЛУ МЕХАНИЗМІН ТАЛДАУ75 бет
Ақша ағымдарын жоспарлаудың қажеттілігі және оны іске асыру27 бет
Биографиялық және психологиялық әдебиеттанудың әдістемесі9 бет
Дүниеге көэқарас, оның құрылымы және негізгі үлгілері (типтері)6 бет
Дүниежүзі саяси географиясы дамуының негізгі кезеңдері6 бет
Тұлға туралы теориялар жайлы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь