Жалпы жер туралы түсінік

Жоспар:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7.8

1.Жердің жалпы құрылысы және эволюциялық даму тарихы. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9.12

1.1.Жердің ішкі құрылысы. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13.15
1.2.Жердің сыртқы құрылысы. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
1.3.Жердің жұлдыз ретіндегі даму кезеңі. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17.19
1.4.Геологиялық даму тарихы. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20.22

2.Жер пішіні және оның өлшемдері. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23.24
2.1.Жердің пішіні мен көлемі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
2.2.Жер бетінің бедері. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26

3.Геосфералардың заттық құрамы. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27

3.1.Литосфера. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28.30
3.2.Атмосфера. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31.33
3.3.Гидросфера. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..34.35
3.4.Биосфера. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36.38

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...39.40

Пайдаланған әдебиет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41.46
Кіріспе.

Менің ойымша «Жалпы жертану – біртұтас жүйе болып табылатын географиялық қабықша туралы теория , материяның дамуы туралы географиялық және басқа ақпараттардың негізі . Сондықтан « Жалпы жертанудың»теориялық тұжырымдары салалық географиялық талдаудың методологиялық негізі болып табылады .
Болашақ мамандардың географиялық дүние- танымына негіз қалайды . «Жалпы
жертану» пәніндегі географиялық дүние таным біртұтастығымен сиппатталады: табиғи құбылыстар мен процестер бір –бірімен ғана емес қоршаған ортамен де тығыз жүйелік байланыста қарастырылады .
«Жалпы жертану» глобальды экологияның теориялық базасы болып табылады , өйткені тірі организімдер мен адам баласы өмір сүріп отырған ортаның экология- лық қауіпсіздігін қамтамсыз ету мақсатында географиялық қабықшаның қазіргі күйін , оның болашақта өзгеру бағытын анықтауға ат салысады . Глобальды өзгерістерлі зерттеудегі негізгі мақсат : Жер системасының дамуына әсер ететін физикалық , химиялық және биологиялық процестердің қарым- қатынасын анықтау , оған ғылыми тұрғыдан баға беру .
Біртұтас жүйе – географиялық қабықша ( комплекстік геосфера , эпигиосфера ) ілімі соңғы уақытта космостық ізденістердің , эволюциялық географияның , Палеогеографияның мәліметтерімен толығуда .
Сондықтан (Жалпы жертанудың» ғылыми бағыты фундаментальды физгеографиялық заңдылықтарды зерттеуден планетарлық масштабта табиғи – антропогендік ортаны тиімді пайдалану , апатты табиғи құбылыстар мен процестерді болжау және онымен күресе білуге бағытталған .
Біртұтас географиялық қабықша біртекті емес , оның құрлысы да күрделі . Әсіресе , барлық қабықшалардың түйісу орталығы күрделігімен ерекшелінеді . Мұнда географиялық қабықшаның жекеленген компоненттердің -топырақ және тірі организімдердің кеңістікте әртүрлі таралуы мен дамуы нәтижесінде әртүрлі деңгейдегі табиғи – территориялық комплекстер дамиды .
Сонымен , «Жалпы жертану» географиялық қабықтың жалпы заңдылықтарын дамуын , оның жекелеген компонеттері мен комплекстерінің кеңістік пен уақыт аралығында өзгеруін , қазіргі табиғи – антропогендік комплекстердің болашақта дамуын зерттейтін ғылыми сала . Сондықтан қарапайым деңгейдегі де табиғи комплекстердің дамуын , динамикалық ерекшелігін және кіші табиғи-антропогендік комплекстерге баға беріп , болжау үшін планетарлық географиялық заңдылықтар-ды білу міндетті .
Адамдар Жердің шар тәрізді екендігін дәлелдеу үшін мыңдаған жыл уақытын сарп етті . Тек ХV ғасырда ғана бұлжытпас деректердің алдында ақыры Жердің жұмыр екендігі мойындалды . Сөйтіп барлық елдердің оқушылары өз планетасын жұмыр глобус арқылы оқып , зерттей бастады .
Шын мәнінде Жер дұп- дұрыс шар емес . Оның нақты формасын айқындау үшін ғалымдар көп күш –жігер жұмсады . Қандай тәсілдер қолданылмады десеңші ! Сонда да біздің планетамыздың формасын дәлме- дәл белгілеу әлі қолдан келген емес . Ал мұның өзі білімнің көптеген салалары жөніндегі мамандар үшін өте маңызды . Сөйтіп , біздің Жеріміз – полюстар тұсында ішке қарай басыңқы үлкен шар – ғалымдар осындай пікірге келіп отыр . Бірақ Жердің үсті теп- тегіс емес . Бір жерлерде таулар аспанмен таласса , басқа бір жерде жазықтар көсіліп жатады , енді бір жерді ойпаңдар алып жатады . Егер жер бетінің бүкіл ойлы- қырлы бедерін ескеретін болсақ , Жердің формасы аса күрделі болып шығар еді . Сондықтан оны тіпті ең күрделі математикалық теңдеулермен бейнелеп беру мүмкін емес .
Сондықтан Жердің беті деп материк астымен ойша жүргізілген су айдынын алуға ұйғарылған . Мұндай фигура «геоид» деп атайды .
«Геоид» сөзін ғалымдар Жердің пішінін белгілеу үшін әдейі ойлап тапқан . Оны белгілі ғалым Листинг ұсынған . Бұл сөздің ешқандай геометриялық мағынасы жоқ. Оны тура аударсақ «Жер бейнесіндегі дене» дегенді білдіреді . Жердің радиусы шамамен 6 мың километрге тең . Глобустың радиусы одан миллион есе кіші . Сөйтіп Жердің полярлық және экваторлық радиустарының арасындағы 21 км айырма глобуста милиметрдің бөлігіне айналады . Бұл айырмашылықты глобуста бейнелеп көрсетудің ешқандай мүмкіндігі жоқ екені түсінікті де .
Сондықтан глобусты жер шарының моделі деп атайды . Оның бетінде материк- тер , мухиттар , аралдар , түбектер біздің планетамыздың үстіңгі беті кішірейтілген түрінде бейнеленген .
Глобус бетінде Жердің тәулік ішіндегі қалай айналатынын көрсетуге , жер осінің құлдилау бұрышын көруге болады . Глобус бетінде түрлі өлшемдер жүргізуге бола- ды : қашықтықтар анықталады, аудандар есептеліп шығарылады . Қажетті нүктелердің географиялық координаттары табылады . Адамдар жердің шар тәрізді екендігін дәлелдеу үшін мыңдаған жыл уақыттын сарп етті. Тек XV ғасырда ғана бұлжытпас деректердің алдында ақыры жер жұмыр екендігі мойындалды. Сөйтіп, барлық елдердің оқушылары өз планетасын жұмыр глобус арқыды оқып, зерттей бастады. Шын мәнінде жер дұп-дұрыс шаремес. Оның нақты формасын айқындау үшін ғалымдар көп күш жігер жұмсады. Мұның өзі білімнің көптеген салалары жөніндегі мамандар үшін өте маңызды. Сөйтіп, біздің жеріміз –полюстар тұсында ішке қарай басыңқы , үлкен шар. Бірақ жердің үсті теп-тегіс емес. Бір жерде таулар аспанмен таласса , басқа бір жерде жазықтар көсіліп жатады , енді бір жерді ойпаңдар алып жатады. Егер жер бетінің бүкіл ойлы-қырлы бедерін ескеретін болсақ , жердің формасы аса күрделі болып шығар еді. Сондықтан оны жіпті ең күрделі математикалық теңдеулермен бейнелеп беру мүмкін емес. Сондықтан жердің беті деп материк астымен ойша жүргізілген. Су айдының алуға ұйғарылған. Мұндай фигура «геоид» деп аталады. «Геоид» сөзін ғалымдар жердің пішінін белгілеу үшін әдейі ойлап тапқан. Бұл сөздің ешқандай геометриялық мағынасы жоқ. Оны тура аударсақ «жер бейнесіндегі дене» дегенді білдіреді. Жердің радиусы шаиаиен 6 мың км-ге тең. Глобустың радиусы одан миллион есе кіші. Сөйтіп жердің ролярлық және экваторлық радиустарының арасындағы 21 км айырма , глобуста мм-ң бөлігіне айналады. Сондықтан глобусты жер шарының моделі деп атайды. Оның бетінде мұхиттар , материктер , аралдар ,түбектер , біздің планетамыздың үстіңгі беткі кішірейтілген түрінде бейнеленген.
Біздің Отанымыздың қойнауы байлыққа толы. Жер асты қоймаларында халық шаруашылығына қажетті ұштан-теңіз қазына жатыр. Дегенмен табиғат жасаған барлық байлық ішіндегі шын мәніндегі ең құндысы –табиғаттың ғажайып талмас туындысы-Жер болып табылады. Жерге адамның қамқоршылығы мен оның аялы алақаны қажет. Біз сонда ғана өз ұрпақтарымыз үшін табиғатты бір ғажайып көркімен сақтаймыз. Сонда ғана олар бізге алғыс айтып, риза болады.
Пайдаланған әдебиет .


1 . « Қазақ совет энциклопедиясы » 4 томы .

2 . «Развитие наук о земле в СССР » , М , 1967 г .

3 . « Общие географический закономерности Земли » , М , 1970 г , Калесник С . В .

4 . Сейітов . Н . « Геология негіздері » , Алматы 2000ж.

5 . Сейітов . Н . « Геология терминдерінің сөздігі » , Алматы 2003ж .

6 . Сейітов . Н . « Қазақстан геологиясы » , Алматы 2003ж .

7 . Иванова .М . Ф . « Общая геология » , М , 1969 г .

8 . Страхов .Н .М . « Основы исторической геологий » , М , 1948 г.

9 . Горшков . Г .П . ,Якушова .А .Ф . « Общая геология » , М , 1969 г.

10 . Магницкий . В . А . « Внутренее строение и физика Земли » , М , 1965 г.

11 . Мушкетов . И .В . « Физическая геология » , М , 1935 г .

12 . Яновский . Б .М . « Земной магнетизм » , М , 1963-64 г.

13 . « Настоящее и прошлое магнитного поля Земли » , М ,1965 г.

14 . Жонголович .И . « Внешнее гравитационное поле Земли и фундаментальны
Постоянные связанные с ним , теорической астрономий , М , 1952 г .

15 . Бровар В .В . , Магницкий . В .А . , Шимбирев Б . П . « Теория фигуры Земли , М , 1961 г .

16 . Белоусов В . В . « Основные вопросы геотектоники » , М , 1962 г .

17 . Брагинский С . И . « Об основах теорий гидромагнитного динамо Земли » , « Геомагнетизм и аэрономия » , М ,1967 г .

18 . Н . Құсайнов . « Геоморфология » , Алматы , 2001 ж .

19 . Морков . К . К . « Палеогеография » , М , 1960 г.

20 . Ткаченко П . С . « Революционная народническая организация » , « Земли и воля » , М , 1961 г.

21 . Марков К . К . « Палеография » , М , 1960 .

22 . Куликов . К . А . , Сидоренко Н . С . « Планета Земля » , М , 1972 г .

23. « Почвы казахской СССР » Выпуск 8 .
        
        Жалпы жер туралы түсінік.
Жоспар:
Кіріспе…………………………………………………………………………7-8
1.Жердің жалпы құрылысы және эволюциялық даму ... ішкі ... ... ... ... ... даму кезеңі.
.........................................................................17-
19
1.4.Геологиялық даму тарихы.
............................................................................
................20-22
2.Жер пішіні және оның өлшемдері.
............................................................................
......23-24
2.1.Жердің ... ... ... ... ... құрамы.
............................................................................
............27
3.1.Литосфера.
............................................................................
............................................28-30
3.2.Атмосфера.
............................................................................
...........................................31-33
3.3.Гидросфера.
............................................................................
..........................................34-35
3.4.Биосфера.
............................................................................
..............................................36-38
Қорытынды …………………………………………………………………39-40
Пайдаланған әдебиет………………………………………………………..41-46
Кіріспе.
Менің ойымша ... ...... жүйе ... табылатын
географиялық қабықша туралы теория , материяның ... ... және ... ... ... . ... « Жалпы
жертанудың»теориялық ... ... ... талдаудың
методологиялық негізі болып табылады .
Болашақ ... ... ... танымына негіз қалайды . «Жалпы
жертану» ... ... ... таным біртұтастығымен
сиппатталады: табиғи құбылыстар мен процестер бір ... ғана ... ... де тығыз жүйелік байланыста қарастырылады .
«Жалпы жертану» глобальды экологияның теориялық базасы болып табылады
, өйткені тірі ... мен адам ... өмір ... ... ... лық ... ... ету мақсатында ... ... ... , оның ... ... ... ... ат
салысады . Глобальды өзгерістерлі зерттеудегі негізгі мақсат : ... ... әсер ... ... , ... және ... қарым- қатынасын анықтау , оған ғылыми тұрғыдан баға беру .
Біртұтас жүйе – ... ... ( ... ... ... ) ... ... уақытта космостық ізденістердің , эволюциялық
географияның , Палеогеографияның мәліметтерімен толығуда .
Сондықтан ... ... ... ... ... заңдылықтарды зерттеуден планетарлық масштабта табиғи –
антропогендік ортаны ... ... , ... ... құбылыстар мен
процестерді болжау және онымен күресе білуге бағытталған .
Біртұтас географиялық ... ... емес , оның ... ... . ... , барлық қабықшалардың түйісу ... ... . ... географиялық қабықшаның жекеленген компоненттердің
-топырақ және тірі организімдердің кеңістікте әртүрлі таралуы мен ... ... ... ...... ... дамиды .
Сонымен , «Жалпы жертану» географиялық қабықтың жалпы заңдылықтарын
дамуын , оның ... ... мен ... ... пен ... ... , ... табиғи – антропогендік комплекстердің
болашақта дамуын ... ... сала . ... қарапайым деңгейдегі де
табиғи комплекстердің дамуын , динамикалық ерекшелігін және кіші ... ... баға ... , ... үшін ... заңдылықтар-ды білу міндетті .
Адамдар Жердің шар тәрізді ... ... үшін ... ... сарп етті . Тек ХV ... ғана бұлжытпас деректердің алдында
ақыры Жердің жұмыр екендігі мойындалды . Сөйтіп барлық елдердің ... ... ... ... ... оқып , ... бастады .
Шын мәнінде Жер дұп- дұрыс шар емес . Оның нақты ... ... ... көп күш ... ... . ... ... қолданылмады десеңші
! Сонда да біздің планетамыздың формасын дәлме- дәл белгілеу әлі қолдан
келген емес . Ал ... өзі ... ... ... ... ... өте ... . Сөйтіп , біздің Жеріміз – полюстар тұсында ішке қарай
басыңқы үлкен шар – ғалымдар осындай ... ... отыр . ... ... теп- ... емес . Бір ... таулар аспанмен таласса , басқа ... ... ... ... , енді бір ... ойпаңдар алып жатады . Егер
жер бетінің бүкіл ойлы- қырлы бедерін ескеретін болсақ , ... ... ... ... ... еді . Сондықтан оны тіпті ең күрделі математикалық
теңдеулермен бейнелеп беру мүмкін емес .
Сондықтан ... беті деп ... ... ойша ... су ... ... . ... фигура «геоид» деп атайды .
«Геоид» сөзін ғалымдар Жердің пішінін белгілеу үшін әдейі ... . Оны ... ... ... ... . Бұл ... ешқандай
геометриялық мағынасы жоқ. Оны тура аударсақ «Жер ... ... ... . ... ... ... 6 мың ... тең . Глобустың
радиусы одан миллион есе кіші . Сөйтіп Жердің полярлық және ... ... 21 км ... ... ... ... . Бұл айырмашылықты глобуста бейнелеп көрсетудің ... жоқ ... ... де ... ... жер ... моделі деп атайды . Оның бетінде
материк- тер , мухиттар , аралдар , түбектер ... ... ... ... түрінде бейнеленген .
Глобус бетінде Жердің тәулік ішіндегі қалай айналатынын көрсетуге ,
жер осінің құлдилау бұрышын ... ... . ... ... ... ... бола- ды : қашықтықтар анықталады, аудандар есептеліп шығарылады
. Қажетті нүктелердің географиялық ... ... . ... ... ... екендігін дәлелдеу үшін мыңдаған жыл уақыттын сарп етті. Тек XV
ғасырда ғана бұлжытпас деректердің алдында ... жер ... ... ... барлық елдердің оқушылары өз планетасын жұмыр глобус
арқыды оқып, зерттей бастады. Шын ... жер ... ... Оның ... ... үшін ... көп күш жігер жұмсады. Мұның өзі білімнің
көптеген салалары жөніндегі мамандар үшін өте ... ... ... ... ... ішке ... басыңқы , үлкен шар. Бірақ жердің үсті
теп-тегіс емес. Бір жерде ... ... ... , ... бір ... көсіліп жатады , енді бір жерді ойпаңдар алып ... Егер ... ... ... ... ескеретін болсақ , жердің формасы ... ... ... еді. Сондықтан оны жіпті ең күрделі ... ... беру ... ... ... жердің беті деп материк
астымен ойша ... Су ... ... ... Мұндай фигура
«геоид» деп аталады. «Геоид» сөзін ғалымдар жердің пішінін ... ... ... ... Бұл ... ... геометриялық мағынасы жоқ. Оны
тура аударсақ «жер бейнесіндегі дене» дегенді білдіреді. ... ... 6 мың ... тең. ... ... одан ... есе кіші. Сөйтіп
жердің ролярлық және экваторлық радиустарының арасындағы 21 км айырма ,
глобуста мм-ң ... ... ... ... жер ... ... ... Оның бетінде мұхиттар , материктер , аралдар ,түбектер , ... ... ... ... ... ... Отанымыздың қойнауы байлыққа толы. Жер асты қоймаларында халық
шаруашылығына қажетті ... ... ... ... ... жасаған
барлық байлық ішіндегі шын мәніндегі ең құндысы –табиғаттың ... ... ... ... ... ... ... мен оның аялы
алақаны қажет. Біз сонда ғана өз ... үшін ... бір ... ... Сонда ғана олар бізге алғыс айтып, риза болады.
Жердің жалпы құрылыс ы және эволюциялық даму ... ... жүйе ... ... ... ... туралы
теория,материяның дамуы туралы географиялық және басқа ақпараттардың
негізі.Сондықтан ... ... » ... ... ... ... ... негізі болып табылады.
Болашақ мамандардың географиялық дүние-танымына негіз қалайды.
«Жалпы ... ... ... дүние-таным біртұтастығымен
сипатталады ... ... мен ... ... ғана ... ... де ... жүйелік байланыста қарастырылады.
«Жалпы жертану» глобальды экологиның теориялық ... ... ... тірі ... мен адам ... өмір сүріп
отырған ортаның экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету ... ... ... ... , оның ... өзгеру
бағытын анықтауға ат ... ... ... ... ... Жер системасының дамуына әсер ететін ... ... және ... ... ... ... оған
ғылыми тұрғыдан баға беру.
Біртұтас жүйе –географиялық қабықша ... ... ... ) ... ... ... ... ізденістердің ,
эволюциялық географияның ... ... ... «Жалпы жертанудың» ғылыми бағыты фундаментальды
физгеорафиялық заңдылықтарды зерттеуден ... ... ... ... ... ... пайдалану, апатты табиғи құбылыстар
мен ... ... және ... күресе білуге бағытталған.
Біртұтас географиялық қабықша біртекті емес , оның ... ... ... ,барлық қабықшалардың түйісу орталығы ... ... ... ... ... тау ... , олардан пайда ... ... ... , су ауа ... және тірі ... ... ... таралуы мен
дамуы нәтижесінде әртүрлі деңгейдегі ... ... ... , ... ... ... ... жалпы
заңдылықтарын , ... , оның ... ... ... ... пен ... ... өзгеруін , қазіргі
табиғи ... ... ... ... ... ... ... қарапайым деңгейдегі де табиғи комлекстердің
дамуын , динамикалық ... және кіші ... ... баға ... , болжау үшін планетарлық ... білу ... ... пайда болуы мен даму тарихын география
ғылымының ... жеке дара ... ... , ... ... география ғылымдарының дамуымен біртұтас .
Географиялық ілімнің ғылыми ... ... ... пайда болып ,бірақ жазу өнері жоғары болған этностарда ... құл ... ... даму ... одан ары ... ... ,Ассирия , Вавилон .)
Көне Қытай жазба ескерткештері (Шанхайцзин ,Юйгун , Дилихчи .
) ... ... ... ... пайда болған . Бұл ... ... ... ... , ... әдет ... ... кездеседі . Мысалы , Чжан Жун өзен ... оның ... ... ... ... ... ,
оның нәтижесін Хуанхэ өзенінің ... ... ... . ... ... жамылғысының топыраққа , жер асты суларына және басқа
да ... ... ... ... ... Сюй ... ... құрастырудың 6принципін , масштабты
пайдалануды , ... ... ... , ... ... ... тағы басқа анықтаған . Қытайлықтар , ... ... ... , ... ... мен бағытын және ... ... ... ... ... ... .
Біздің эрамызға дейінгі көне мәдениет орталығы Үндістанда ... ) ... ... көзқарастармен қатар Үндістанның табиғатын ,
өзендері мен ... ... ... ... . Олар
Индонезияны ,Цейлонды білген , ал ... ... ... мен ... Орта ... ... жасаған . Көне индустарда ... ... ... 6 ғасырға сайкес келетін астраномиялық трактатта Жер ... ... , ал Ай ... ... алатыны туралы деректер
бар .
Тигр және Эфрат ... ... ... 4 және ... ... ... шаруашылығымен , сада –саттықпен ... ... ) ... ... . ... мәдениеті мен әдет –ғұрпын үйренген
көне вавилондықтар да (б.э.д.7 ғасырда өмір ... ) ... ... . Тигр мен ... ... ... ағысында б.э.д. 3
ғасырдан 7 ғасыр аралығында көршілес көптеген ... ... ... да ... ... дамуына көне гретер мен римдықтар да ... ... . ... өте көне ... құжаттары Гомердің «Илиада »
және ... ... 8-7 ... ) ... ... ... ... қалқан тәрізді
арал деп сипаттаған , олардың Дунай , Рион ... ірі ... ... туралы , Грецияның солтүстігін ... ... ... да ... ... ... ... өмір сүрген грек ... ... ... көзқарас
тұрғысынан Жер шар тәрізді ... ... ... ... пен ... 5 шеңберге немесе белдеуге ... ... , ... ... және антарктикалық.
Геграфия ғылымының дамуына, әсіресе көп үлес ... ... ... өмір сүрген Геродоттың еңбектері: Египетте, ... ... , Қара ... ... мен ... ... ... осы территориялардың табиғатын зерттеген. Геродот
бойынша Жер бетіндегі елді ... үшке ... деп ... ... грек мифологиясынан алынған, ал ... ... ... азу ( ...... эреб ( ... Европа. Коне гректер Африканы Ливия деп атаған. Афри ... ... ... ... мекендеген халықтардың ... атап ... ... ... ... ... жертану пәніне өте зор
үлес қосқан көне грек астрономы және ... ... ... ... ... жартысында өмір сүрген, ұлты ... ... аса ... ... бірі Руководство по географии – 8
кітап көлемінде көне ... ... ... қатар, Система мира атты еңбегі ... ... ... ... ... ... ... әдістерді кеңінен қолданды ( мысалы, ендік пен байлықты
анықтау ). Ол география мен ... ... ... деп - ... Жер ... ... бөліктердің сызықтық бейнеленуін
түсінсе, яғни ... ... ... ... жерді
сипаттауды ұғынды.
384-322 жылдары өмір ... ... ... ... шар ... ... ... түсінікті болды. Оның
нақтылы дәлелі Ай тұтылғандағы жердің ... ... ... ... 3000 жыл ... ... ... , мәліметтерді
қазіргіге жақын есептеген Эратосфен (276-176 жыл). Эратосфеннің ... ... ... ... үлесі: Географика деп аталған жүйелі
еңбектің авторы, жердің формасы, ... ... ... ... ... ... және жекелеген елді ... ... ... ... рет ... ... ... да Эратосфен – осы кезеңнен Жер бетінің табиғатын сипаттау
география деп ... рет ... ... ... жер беті шеңберін 360 – ... және ... ... ... ... ұсынған ғалым
Гиппарх.
Сонымен, осы ... ... ... ... ... уақытқа дейін сақталып келген географияда екі бөлімнің
жіктелуі: ... ... мен ... ... формасы мен көлемінің анықталуы;
3) осы ... ... ... ... ... ... пайда
болуы;
4) көне географиялық карталардың құрастырылуы;
5) жер ... ... ... ... ... ... ... христиан религиясымен келіспейтіндіктен жердің шар ... ... ... Жер көне ... ... ұқсас,
сондықтан оның формасы шеңбер ... емес төрт ... жер ... тау тек ... ал күн осы ... ... ... жүреді деп тұжырымдады. Барлық ... ... ... ... түсіндірілді. Х111, Х1V тіпті ХV ... ... ... карталар бір үлгімен жасалды: ...... ... ... әртүрлі елдердің табиғаты туралы мәліметтер толықты.
Мысалы, Марокко ... Ибн ... 30 ... ... саяхаты:
арабтардың меридианның градус торын ... ... жер ... ... еңбектері – нәтижелері қазіргіге жақын.
111 ғасырдан бастап ... ... деп ... еңбекте
Қытайдың әртүрлі аудандарының жер жағдайы суретелді. 1952 ... ... ... ... ... Гумбольдттың аса маңызды еңбегінің
бірі - Космос, бес бөліктен тұрады, ... ... ... ... ... Еңбектің бірінші бөлігінде сол ... Жер ... ... ... мәліметтерге қорытынды жасалған. Бұл жұмысында
ол жер бетін ерекше қабық , ... ... ... ... ғана емес бір-біріне әсер етеді, ... ... емес ... ... туралы құнды пікірлер
айтады. Гумбольдт қазіргі биосфера түсінігінің ... өмір ... ақыл ...... ноосфера аталған терминдер туралы да өз
еңбегінде ой толғайды.
Жер ... ішкі ... ... оны екі ... ... және мұхиттық – бөледі (2.6-сурет). Континенттік қабық , 2)
гранитті – ... және 3) ... ( ... ... ... және шахтылар арқылы тек ... ... ... ... гранитті –қалқандарда ( щит) шығады. Жер қабығы мантиядан Мохо
шегімен айырылатыны ... ... ... ... орта ... ... км/ с, ... -гнейсті қабатта 5,5-6,5 км/с, ... ... км/с. ... екеуін сейсмикалық Конрад шегі жіктейді ... 6,5- 6,6 ... Үш ... ... да ... ... Шөгінді қабатының қалыңдығы нөлден (Балтық , ... ... ... 5 ... ... тек ... ойыстарда
(Каспий ойпаты) 8-10 километірден асады. Таулы ... мен ... ... бұл ... ... ...... қабаттың
қалыңдығы жазық ойпаттарда 15-20 км; таулы аймақтарда 20-25 км ... ... ... ... осылайша 10-20км –ден 25-35 км-ге
өзгереді.
Мұхиттық тип ... ... де, ... де ... тым ... Оның қалыңдығы 5-12 км, орташа шамасы 5-7 км, ... ... ... ... жоқ . ... қабат та үшке
жіктеледі: 1) бірінші ... жұқа – ... метр -1000 м) ... ... ... да ... жылдамдығы 4-4.5км /с
шамасында :
3)үшінші қабатшасының ... 3,5 – 5 ... ... ... ... ... ... және өте негізді интрузив
жыныстардан түзілген.
Жер сфероид ... ... ... беті , оның ... үшы қиры жоқ және сан ... ... мен ойпатары жер
бетін тегіс деп айтуға мүмкіндік ... ... ... ... алу үшін ... шын беті емес тек ... бетті
зерттейді .
Жердің шар тәрізділігі туралы идея ... көне ... ... ... әлі де ... ... ... болатын.Бірақ бұл түсінік ғылыми пікірді 17 ғасырға ... ... ... ... қайта қарауға мәжбүр еткен
мәліметтер айқындалды.
Ғылыми және практикалық мақсата өте жиі Жер ... ... ол ... ... созыңқы, бірақ шарға жақын
геометриялық фигура . ... ... ... ... те ... ... ... массалы фигура . Оның барлық заттары ... ... ... ... тартылады және өзгермейтін білік
айналасында тұрақты бұрыштық жылдамдықпен ... . Жер ... ... ... да Жер ... ... ... аз . Сфероид пен ... ... ең ... ... ... -3-4 м . ... ... есептеулер эллтпсоид
бетінде ... ... ... ... 17 ғасырда белгілі болды . 1672
жылы Парижден Каеннаға ... ... оның ... ... ... 2 мин 28 ... ... отыратыны анықталды .
Сондықтан сағаттың маятнигін 2,8 мм –ге ... тура ... ... мен Г ... бұл ... ... ... қарай ауырлық
күшінің азаюымен түсіндірді . Мұндағы жаңалық ... ... ... ... ... ... ... салмақ
күшінің жылдамдылығы сол бағыттағы орталықтан ... ... ... тез ... ... ... мен Гюйгенс жер полюстерінің ... ... ... ... мүмкіндігін айтты , демек жер шар ... , яғни ... кіші ... ( ... ) ... ... ... меридиандар дөңгелек шеңбер емес – эллипс , ал
полярлық және экваторлық ... ... ... ... ... ... толып жатқан бақылаулар
Ньютон мен Гюйгенстің түсініктерінің дұрыс екнін ... . ... ... ... . Егер де жер ... осы ... , онда
меридианы доғасының ... ... ... ... ... . Олай ... орталық бұрышта бір градусқа келетін меридианның
доғасы ... ... ... ... ... .
1. Жердің ішкі құрлысы
Жердің ішкі қойнауы үш қабатқа : ... ... ... , ... , ... –ядро болып бөлінеді . Олар ... ... бір – ... ... ... арқылы ,
физикалық қасиеттерінің өзіндік нәтижелеріне ... ... ... реттегі шекара жоғарыда аталған геосфералардың (жер ... ... ... ) ... ... толқындардың таралу жылдамдығының
күрт өзгеруімен сипатталады ( жер қыртысы мен ... ... ... және ... мен ядро ...... – Гутенберг
жазықтықтары ) : ... ... ... ... ... ... өз ... ғана байқалатын өзгерістер
негізінде жүргізіледі . Мысалы , ... ... ... жер қойнауына тенеңдеген ... ... өсуі ... ... ... ... ... .
Жердің ішкі құрылысы туралы көп жобалардың ( В .Гольдшмидтың ,
Г ... , А . Е . ... ,В . ... , А . В ... және т .б . ) ... неміс ғылымы сейсмолог Б ... және ... ... ... К . Э . Булленнің ( 1961
) схемасы қазіргі кезде кең ... ... бірі ... ... ... орталық бөлігінде , материктердің астында –
100 км –ден 250 км –ге ... , ал ... ... -50 км –ден 400 ... ... ... ... ... ... ... сайын өсудің орнына , екрісінше төмендейді . ... « ... » деп ... ... ... (С) немесе аралық зона 400 км ... 1000 км ... ... қамтиды . Бұл зонаны алғаш рет орыс академигі Б .
Б . ... (1912) ... . ... ... ... » ... .
Төменгі мантия (Д) «Голицын деңгейінен » 2900 км –ге ... ... . Бұл зона ... ... Э . Вихерт пен Б.
Гутенбергтің (1914) құрметіне ... ... ... » деп ... ... мантия (Д) немесе «Голицын деңгейінен» 2900 км-ге дейінгі
аралықты қамтиды. Бұл зона ... ... Э. ... пен Б. ... ... «Вихерт-Гутен-берг шекарасы» деп аталып кетті.
Мантиялық заттардың құрамында алюминий мен кремнийдің мөлшері азайып,
ал темір мен ... ... ... ... Жердің сыртқы қабықтары-атмосфера, гидросфера және биосфераны
тікелей зерттей алады. Ал Жер қабатының өзін мардымсыз, аз тереңдікке ... ... ... алады. Ең терең деген скважинаның өзі әзірге 15 ... ... ғана ... ... әрі қалай Жердің терең қабаттары
қандай жыныстардан тұрады, олар қандай күйде деген сұрақтарға тек ... ... ... ... ғана ... беруге болады. Мәселен,
жанартау атқылағанда Жердің терең қойнауынан ... ... ... ... ... ... қабаттарын құрайтын жыныстар туралы мәлімет береді.
Жердің ішкі ... ... ... жер ... толқындарының
таралуын бақылаудың маңызы өте зор. Жер сілкігенде пайда болатын толқындар
Жердің ішкі құрлысының ... ... ... бір ... ... ... анықталған. Ғалымдар мұндай толқындардың
таралуын қолдан жарылыс жасап та бақылайды. ... ... Жер ... ... 3 ... ... ... ең сыртқы қабаты Жер қыртысы деп аталады. Оның ... ... пен ... ... әр ... тереңдікте жатады. Жер қыртысы
құрлықтың астында қалың. Ондағы жазықтарда 30-40 км, таулардың астында ... ... ... ... Ол ... ... құрлыққа қарағанда орта
есеппен 5-6 есе ... яғни ... 10 ... ғана ... ... ... әрі ... 2900 км тереңдікке дейін мантия
орналасқан(латынша ... ... Жер ... және ... ... тау жыныстарынан тұратын қабаты литосфера деп аталады.
(латынша литос-тас).
Ғалымдар температура мантияның жоғарғы жағында +100-1500С-тан төменгі
шека-расында +38000С-қа дейін ... болу ... деп ... ... астыңғы қабатындағы тау жыныстары қоймалжың затқа айналады.
Жердің ең орталық өзегін ядро алып ... Оның ... 3500 ... Ядро ... мен никельден тұрады. Ол сыртқы және ішкі ... ... ядро ... күйде, ал ішкі ядро қатты заттан ... ... ... ... зона (Ғ) және ... (G) ... ... Сырқы ядро(Е) –«Вихерт-Гутенберг деңгейінен» 4990 км-ге ... алап ... және ... ... ... ... -4990 ... 5120 км-ге дейінгі аралықты қамтиды.
Физикалық қасиеті жағынан ішкі субъядроға ... ... ... ... ... км) ... 2500 км ... Сырқы ядро мен субъядроның шекарасын анықтаған
Дания ғалымы сейс-молог-Инге Леман (1936).
Ядроның құрамында ауыр ... ... ... ... ... ... бойынша ядро-темір мен никель элементтерінен құралады,
сонымен қатар қосымша күкірт, ... ... ... мүмкін. Жалпы
ядроның құрамын темірлі метеориттердің құрамымен салыстыруға болады. Кейбір
ғалымдардың пікірі бойынша, ... ... ... заттар мантиялық
силикаттар түрінде болып, кейінірек олар өте ... ... ... ... келе , металдық қасиетке ие болады деп саналады.
Жердің физикалық қасиеттеріне ... ... ... ... ... және т.б. ... ... бетінде жердің өзіне қарай бағытталған ... ... ... ... ... ... центрден тепкіш күштерінің болатындығы
үнемі байқалады. Осы күштердің ортақ әсері ауырлық күшін көрсетеді. ... үдеу ... ... ... мен ... ... ... анықталады; ауырлық күші экватор-иальды аймақтармен салыстырғанда
полярлық аймақтарда ... ; оның үдеу ... ... ... қарай
біртіндеп азаяды. (0,5%) . ... ... ... бұл ... ... ... ... құралған аудандарда ауырлық күші
азаяды. (теріс аномалия), ал салмағы ауыр жыныстардан құралған аудандарда
ауырлық күші арта ... ... ... жер ... ... ... әр түрлі өзгеріп отырады.
Мысалы, жер ... 982 ... 2900 ... дейінгі тереңдікте 1037
см/с2дейін өзгереді ; ... ... тез ... 6000 км ... см/с2 дейін жетеді, ал жердің центрінде нөлге тең болады.
Жердің ауырлық ... ... ... оның ... ... ... берді (5,52г/см3).
Шөгінді тау жыныстарының орташа тығыздығы 2,4-2,5 г/см3, граниттердің-
2,7 ... ... ... ... Ал ... жер
қыртысын құрайтын тау жыныстарының орташа тығыздығы 2,7-2,8 г/см3шамасында
деп ... ... ... ... ... заттардың тығыздығы -12,3-
12,5 г/ см3шамасында болады.
Жердің центріне қарай тығыздықтың артуымен қатар, қысым ... ... ... ... ... ... қысым күші 3,5 млн атмосфералық
қысым дәрежесіне дейін жетеді.
Магниттік қасиет тек жеке ... ғана ... ... ... тән ортақ қасиет. Сонымен, Жер алып магнит. Оның өзіндік магнит
полюстері және магнит өрісі болады. Жердің магнит ... ... ... ... ... ... компастың магнит
стрелкасының көрсеткішінде магниттік ауытқу байқалады.
Магниттік ауытқу деп, ... бір ... ... ... ... мен географиялық меридиан арасындағы бұрышты айтады. Магниттік
ауытқулар ... және ... ... ... ... Бірдей бағыттағы
ауытқуларды біріктіретін сызық-изогондық сызықтар деп аталады.
Магнит стрелкасының горизонт ... ... ... ... ... ал ... ... бірдей нүктелерді біріктіретін сызық
изоклинальдық сызықтар деп аталады. Магнит ... ... ... ... стрелкасының еңкіштігі арта түседі, ал магнит полюстерінде
магнит стрелкасы тік бағытта болуға ұмтылады.
Жердің магнит өрісі ... ... ... Кернеулік күші
экватордан магнит полюстері бағытында арта түседі.
1.2. Жердің сыртқы құрылысы
Жердің ... түр ... ... ... ... ... ... уақыттан көп бұрын қалыптасты . Оның шар ... ... ... ... Пифагор мен Аристотель Айдың тұтылуын
байқау кезінде Жердің Айға түсірген ... доға ... ... көңіл аударған .
Геодезилық өлшеу жұмыстарының нәтижесі Жердің сыртқы пішіні
үш осьті ... ... ... екндігін көрсетеді . Жердің шын
мәніндегі бейнесі өте ... . Ол ... да ... ... . Сондықтан неміс ғалымы – физик И . ... ... ... Жер ... ( жерге ғана тән өзіндік ... ... деп ... ... ... әр ... тау ... тұрады . ... екі ... , ал ... ... , ... ... ... ғарыштан түсірілген суретіне қарасақ , оның шар ... ... ... Шардың беті буалдыр , көп жерін ақ ... ... Жер ... ауа ... ... ол буалдырланып көрінеді. Ал ақ
шарбы-ондағы бұлттардың көрінісі. Ауа Жер ... ... ... ... ... ... тұрады. Оны атмос-фера деп атайды. (грекше атмос-бу, сфера-
шар). Ауа Жерді үздіксіз, ... ... ... ... ... ... адам жер ... көбін су алып жатқанын байқайды.
Шынында да судың үлесіне жер бетінің жалпы көлемінің 2/3- сі ... ... су да жер ... біртұтас жауып жатады. Оны гидросфера (грекше гидро-
су ), яғни Жердің су қабығы деп атайды.
Гидросфераның ... ... ... ... мен теңіздер құрайды.
Сонымен қатар оның құрамына өзендер, көлдер, жер асты сулары, ... ... ... ... ... ... ... адамға
дейінгі –түрлі организмдер Жердің айрықша қабағы –биосфераға жатады.(грекше
био- тіршілік). Ол атмосфера мен гидросфера сияқты оқшау ... ... ... , суда және ... ... ... қабығында таралған.
Жер Күн жүйесіне қарайтын басқа планеталардың ішінде, тоқтаусыз даму
үстіндегі планета ретінде, орталық ... ... әр ... ... ... өзіндік физикалық-химиялық
ерекшеліктерімен сипатталады. Жер қабаттары ... ... және ... ажыратылады.
Жердің сыртқы қабаттары –атмосфера , гидросфера және биосфера біздің
планета-мыздың басқа планеталармен салыстырғанда , ... ... ... ... ... ортақ қасиет-олардың тез өзгергіштігі .
Жердің ... ... өте ... ... .3 . ... жұлдыз ретіндегі даму ... ...... . Жер ... М – 5976* 10 кг , бұл – күн ... ... . ... ... салдарынан жер оны эллипстік
орбита ... ... . Жер ... бірге Галактика ... , ... ... ... ... 200 млн жыл ... ... жылдамдығы 250км/сек . Күн ... ... бір ... ... . Жер мен ... ... жыл ... 147,117 млн км –ден 152,083 млн км –ге ... . Жер ... ... жарты осі 149,6 млн км –ге тең .
Жердің Күнді ... ... жыл деп ... . ... бойымен қозғалу жылдамдылығы орта ... 29,27 ... ... ... солтүстік , полюс үстінен ... , онда ... ... ... ... қозғалысына қарама – қарсы
болады . Яғни осьтік ... және ... ... айналу бағытымен
бағыттас .
Айдың Жерден орташа ... 384400 км . Жер Ай ... ... ... ... ... геометриялық және физикалық сипаттамасы ... ... 6378,160 ... ... 6356,777 ... ... ... 1/298,25
Орташа радиусы 6371,032 км
Экваторлық шеңбердің ... ... ... 510,2* 10 км
12 ... 1,083*10 ... 5976*10 ... тығыздығы 5518 кг/м
Ауырлық күшінің үдеуі ( теңіз ... ... ... 9,78049 ... 9,83235 ... ... стандартты мәні 9,80665 м/сек2
Бізді қоршаған әлем ... ... ... ... көп ... ... ... астрономия ғалымдары оны шешудің негізгі көзі Құс
жолының құрылымын танысу ... деп ... жолы ... деген де түсініктер баршылық.. Шындығында
Құс жолы-аспанда көзбен көруге болатын сақина немесе шеңбер тәрізді жарық ,
ал ... ... ... (грекше-«gala»-сүт) –кең көлемді қамтитын жұлдыздар системасы.
Оған күн мен жерді қоса есептегенде бүкіл планета енеді. ... ... ... ... жұлдыздарды, жұлдыз топтарын, газды-
шаңдытұманды, ... ... мен ... ... ... заттары әртүрлі формада кездеседі : жұлдыздар мен олардың
спутниктері, газ және ... ... ... бойынша (≈98%) жұлдыздар
басым, газ және шаң-2%және шаңмен салыстырғанда газ 100 есе кем.
Басқа галактикалармен ... Күн ... ... ... ... ... ... Құс жолы деп атайды. Ағылшын ғалымы
Вильям ... ... бірі ... ... ... ... емес ... бойынша да Күнге ұқсас екенін болжаған. Егер барлық
жұлдыздар ... ... ... олардың кеңістіктегі тығыздығы бірдей
болар еді. Жұлдыздарға бір жұлдыздық көріну шамасында -2, 512 есе аз өтсек,
онда ... ... есе көп ... ... ... ... ... деңгейге қарағанда мұнда жұдлыздар саны 4 есе көп болар еді. ... ... ... бұл шама әр ... ... ... ... әлсіреген сайын азаяды. Бірақ жұлдыздардың жарықтануы,
олар-дың санының айырмашылығы ... ... ... ... ... Жер ... неғұрлым алыс болса соғұрлым жарығы нашар.
Жер Күн жүйесіне қарайтын басқа планеталардың ішінде, ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі
геосфералардан тұрады. Олардың әрқайсысы өзіндік ... ... Жер ... ... ... және ... ажыратылады.
Жердің сыртқы қабаттарына ортақ қасиет- олардың тез өзгергіштігі .
Жердің геос-фералары бір-бірімен өте тығыз байланысты,
Жер-планета. Жер ... ... бұл ... ... ... Күн-нің тартуы салдарынан жер оны элипстік орбита бойынша айналады,
галактикалық айналу периоды шамамен 200 млн жыл, ... ... ... Күн ... ... ... бір ... Жер мен күннің ара қашықтығы жыл бойына 147, 117 млн. ... ... 083 млн. ... ... өзгереді. Жер орбитасының үлкен жарты осі 149,6
млн. км-ге тең. Жердің күнді айналу периоды жыл деп аталады.
Жердің орбита ... ... ... орта есеппен 29,27 км/сек ... ... сай, ... ... ... , онда ... орбиталық қозғалысы
сағат тілінің қозғаласына қарама-қарсы болады, яғни ... ... ... жерді айналу бағытымен бағыттас.
Айдың жерден орташа қашықтығы 384400 км. Жер Ай жүйесі қос ... ... . ... ... ... 240 км ... Радиусы 696000 км немесе Жердің 109 радиусына тең, ... ... ... , ... ... -1,41 г/ ... бетіне құлаған метеориттердің салмағы бірнеше килограмм , бірақ
өте ауыр , ірі метеориттер де ... . Ірі ... ... ... болады. Жер бетіндегі осындай ірі ... ... ... 1200 м, ... 200 ... ... ... 365 күн 6 сағат 9 секундта айналып ... ... жылы деп ... Жердің жылдық айналымының немесе орбитасының
формасы ... ... Оның бір ... Күн ... ... ... Жердің арақашықтығы жыл ішінде өзгермелі . Эллипстік орбитада жердің
айналу ... ... 30 ... орбита бойынша Күнді айнала отырып Жер оған өте жақын немесе
перигелийде 3 қаңтарға ... ... , Күн мен ... ... км ... ... немесе Күннен өте алыс орналасқан уақыты 5
шілдеге сәйкес , арақашықтығы 152 000 000 км. Жердің Күнді ... ... ... бір ... тең. Тәуліктік айналудан айырмашылығы жылдық айналым
Жердің Күнді айналуынан, арақашықтықтарының өзгеруінен ... ... ... ... ... Құлау бұрышы 660330. Жылдық айналымда
Жер осі ешбір өзгеріссіз болады, яғни ... ... ... ... құлау бұрышы жер бетінде Күн радиациясының бірдей таралмауында
маңызды роль атқарады. Мысалы , 21 ... бен 23 ... Жер осі ... күн ... ... және екі ... ... полюстеріне дейін
бірдей жарық түсіреді , барлық ендікте күн мен түн ... ... ... 23 ... ... күз ,23 наурызда астрономиялық
көктем ; оңтүстік жарты шарда 23 ... ... ... , ... ... ... уақыттары.
Жыл тек уақыттың өлшем бірлігі ғана емес , ... ... ... ... ... ... ұзақтығы ; ауаның жыл ... ... , өзен мен ... ... режимі , өсімдіктер мен
жануарлардың мезгілдік ритмикасы , ... ... қар ... мен еруі ... ... байланысты жарты шарлар үшін жыл мезгілдері
бірдей емес. Жер формасын еске ала ... , ... ... ... ... ... бөлуге болады: 1) Тропиктік ( тропик ... ... ... күн ... ендікте 2 рет, ал тропикте бір рет болады, айлар бойынша
күн ұзақтығында ... жоқ ; 2) ... ... ... жыл
мезгілдері бойынша Күннің биіктігі мен тәуліктік ұзақтығының ... ; 3) ... ... түні мен ... күні тән, ал ... ұзақтығы
географиялық ендікке байланысты ауытқымалы.
Жер батыстан шығысқа қарай өз білігін айналып тұрады және бұл айналу
тәулік ішінде аяқталады.
Геологиялық даму ... ... ... ... ұлғаю мүмкіндігі ... ... М . В ... , Д . ... ... ... И . О ... (1889) еңбектерінде айтылған . Егер контракциялық ... ... ... ... ... , ... кенеюі туралы
гипотеза мұхиттарды зерттеу нәтижесінде ғана ... бола ... .
19 ... аяғында М . Рид ... ... ... ... ... ... ... ұсынады . Бұл гиротезаны одан
әрі дамытып , жетілдіруге Б . ... ( 1957 ) , М . А . ... ... О . ... (1933) , М .М .Тетяев , В .М . ... , И . ... (1949) , В .Б . ... (1950) , Л. ... (1956, 1963) , У ... (1957) және ... ... ... .
Геологиялық факторлар да бұл гипотезаға қайшы келеді ... ... ... , оның өз осьінен айналу жылдамдылығының
азаюына , ... ... , ... күші мөлшерінің ... ... мен ... ... эволюциялық дамуына әсерін
тигізер еді . ... , ... ... ... тарихында
өзгерістер байқалмайды . Бұл гипотеза ... ... жіне ... ... ... ... .
Жердің даму тарихы туралы мәліметтер өте аз. Осы жастағы тау ... ... ... , ... бұл ... деректер , мәліметтер
жобалап ... ... ... : жер бетін метеориттер ... ... ... ... ... ... ... ,
мантия заттарының дифференциациясы нәтижесінде жұқа жер қыртысының ... ... ... дейінгі атмос-фераның қалыптасуы . Биологиялық
кезеңге дейінгі «қарапайым» атмосферада қазіргі атмосфера ... зат пен ... көп, ал ... ... болмаған. Географиялық
қабықшаның құрамдас бөлігі деп саналатын гидросфера да, ... ... ... ... ... ... даму барысында үш
кезеңге жіктеледі : биогендік кезеңге дейінгі, биогендік және антропогендік
кезеңдер.
Биогендік кезеңге дейінгі уақыт ( 4 ... млн жыл) ... ... ... мен ... ... тарихындағы ең көп
аралықты қамтиды. Осы кезеңде жер қыртысы күрделенді , ... ... 2,6 млрд жыл ... яғни архей эрасының соңында қалыңдығы 30 км
құрлықтық қыртыс пайда болды, ал ... ... ... ... мен ... бір-бірінен ... ... ... су ... ... ... аз. Протерозойдың
соңында тек Тынық мұхиты ғана ... ... ... суы тұзды болмаған
деп тұжырымдайды, өйткені ювенильді суда ұшып ... ... ... ... ... жер ... ... байланысты ескі
мұхит суындағы Na тұзы Ca тұзына ... ... ... болған.
Биогендік кезеңге дейінгі уақытта да жер бетінде өмір болса ... ... жасы 3,5-3,6 млрд ... ... тау ... бактерия тәріздес денелердің қалдықтары табылған.
Биологиялық кезеңге дейінгі уақытта ... ... ... өмір баяу ... ... қарамастан венд дәуірінің соңында
(650-570 млн жыл ... ... ... ... өте бай ... бір ... метрге жететін мед-узоидтар , өте ірі ... ... ... ірі және кіші ... ... ... кезеңнің бүкіл даму барысында органикалық өмір болса неліктен бұл
кезеңді биогендік кезеңге ... ... деп ... ? ... ... пайда болған кезінен бастап протерозойдың соңына дейін географиялық
қабықшаның дамуында шешуші роль атқармады. ... ... ... өмір ... болмаған, яғни топырақ жамылғысы да дамымаған.
Осы кезеңнің даму тарихында жетекші рольді абиогендік процестер атқармаған,
осының ... ... ... мен жер ... дами ... ... мөлшері өте аз, озон қабаты болмаған, сондықтан тірі
организмдер құрлықта өмір сүре алмаған. осының салдарынан алғашқы мұхиттар
мен жер ... дами ... ... оттегінің мөлшері өте аз, озон
қабаты болмаған, ... тірі ... ... өмір сүре ... Будыко, А.Б. Ронов, А.Л. ... (1985) ... ... ... ... ... 2 млрд жыл бұрын өте аз болған. Өйткені
фотосинтез процесінен түскен оттегі толығымен жер бетіне ... ... ... ... ... ... . ... процестің
бәсеңдеуіне байланысты атмосферадағы оттегі массасы ... ... ... ... ... оттегі масса-сының ... ... (570 ... мың жыл ... ... мезозой және
кайнозой эра-сының соңғы 40 мың ... ... . Венд ... ... бос ... күрт өсуіне байланысты биостромның дамуында
сандық және сапалық өзгерістер байқалды, әсіресе жануарлар ... ... ... ... ... мен
жануарлар игере бастады ; теңіздерде ... ... ... ... алғашқы балықтар , девонда насекомдар мен қос мекенділер. Кембрий
кезеңінен ... ... ... ... ... ... ... шөптесінді өсімдіктер) толтырды. Девоннан бастап биостромның
сандық және сапалық жақсаруынан –географиялық қабықтың ... ... ... 20-25 ... ... ... ... озон қабаты жер бетіндегі органикалық өмірді күннің ... ... ... ... ... тас ... дәуірінде
құрылық бетінде ылғалды, биологиялық өнімділігі жоғары алып плаундар ,
қырықбуындар мен ағаш ... ... ... ... ... ... ... болды деп айтуының дәлелі болмақ .
Атмосферада оттегі массасының артуы бір бағытта (өсу ... ... : ... көбейіп, ал бірде азайып отырды. (М.И. Будыко т.б 1985) Оттегі
массасының бірде артып, бірде кеміп отыруының негізгі ... ... ... ... ... ... ... фотосинтездің
ауытқуы, климаттың ылғалдылығының көмілген органикалық көміртек
ерекшелігіне ... ... ... ... ... ... бір ... болмады :
баяу, өзгеріссіз бір деңгейде даму күрт және өте ... ... ... ... мен ... бір ... ... келесі жаңа
түрлері дамып отырды. Жаппай қырылу кезеңдері ордовик пен ... ... млн жыл ... пермь мен триас (240 млн жыл бұрын), триастың ... млн жыл ... ) және ... мен кайнозой эраларының шекарасында (65
млн жыл бұрын) орын алды.
Бор дәуірінің соңына ... 898 түр мен 108 ... ... ... бұрын кең өріс алған аммониттер мен белемниттер, ... ... ... ... ... ... жаппай жойылу» табиғи жағдайдың
күрт өзгеруімен –космос ... ... 5-30 ... ... ... байланысты. Әрине, космостық әсерді жоққа шығаруға
болмайды, дегенмен мезозой мен кайнозой эралары шекарасында өсімдіктер мен
жануарлардың сандық және сапалық ... ... мына екі ... зор ... тау ... ... табиғаттың өзгеруі. Бұл ... ... биік ... ... пайда болды, рельефтің
тілімденуі ұлғайды, вулкандық әрекет күшейді, ... ... ... ... зат пен энергия айырбасы нығайды. Сыртқы орта
өзгерісіне байланысты органикалық өмірде де түрлік өзгеру, жаңа ... ... ... ... ... ... ... –организмдегі гендік өзгерістерге
байланысты. Белгілі интервал аралығында жануарлардың сандық ... ... ... ... күрт ... ... ... дамуына әсерін
тигізеді, Мысалы бор дәуірінде кенеттен жабық түқымды ... ... ... ... биостромның дамуы топырақ жамылғысын пайда етті.
Антропогендік кезен (40 мың жыл бұрын) . Биологиялық түр Номо ретінде
адам баласы ... 2-3 млн жыл ... ... болса да оның табиғи ортаға
тигізер әсері шектеулі болды. Ол саналы адам (Homo Sapiens) ... ... үдей ... ... ... ... ... қабықшаның
антропогендік кезеңі осы уақыттан басталады деп есептеледі.
Сонымен, жердің бүкіл ... даму ... ... ... ... ... ... Әсіресе, оның жаңа
структуралық бөлігі –биос-тромның ... ... ... жаңа ... кезеңінің басталуы.
2 . Жер пішіні және оның өлшемдері .
Жердің ... ... ... әйгілі Пифагор,
Аристотель дәлелдеген. ... ... - Ай ... ... Жердің дөңгелек көлеңкесі ... ... ... 2 ... ... ғалым Александрия кітапханасынын
қызметшісі Эратосфен ... ... ... «белін»
есептеп шықты, ... 6370км ... ... ... Жердің пішіні эллипсоиды
екенін ... ... ... ... жолымен атақты
И. Ньютон дәлелдеген еді. Қазірде ... ... Жер ... ... ... бой- қырың да өлшеп алдық . Жердің
эллипсойд пішініне көзіміз ... ... ... , ал ... ... бар емес пе ? ... геодезистер Жер пішінін
геоид(Жер тәріздес) деп атайды.
Эллипсойд сияқты геоид та сопақ , экваторлық бүйірі ... . ... ... а = 6378245 ... ... ... м
Ендеше, Жер полюстері кіндігіне экватор бойындағы нүктеден 21400 м ... , яғни , ... ≈1/300 ... ... ... деп ... жағынан қарасақ , Жердің сопақтығы оның зор денесімен салыстырғанда
түкке тұрмастай, аз шама секілді. ... ... ... : ... адам ... 500 г аз , ал ... ... 120 грамм жеңіл. Экватор
бойында сағат маятнигі Мәскеуден гөрі баяу жүреді. Демек полюстен экваторға
көшірілген дене полюспен салыстырғанда жеңілірек ... ... ... Жер де ... ... қарай айналып тұрған
дене. Өзіміз білетіндей , ол өз ... 23 ... 56 ... 4 ... бір
айналады. Ендеше айналу жылдамдығы 30 км / с , яғни мылтықтың ... 36 ... ... себебінен Жердің ішкі жағында неше түрлі процестер болып
жатады (сеператор ... . Ал ... ... ... ... ... күн ... мың жылда 0,01 минутқа ұзарады ;
миллиардтаған жылдарда ше? Оның ... Жер ... 23,5 ... ... де ... ... масса салмағын геология ғылымында көрнекті шотланд геологы
Джеймс Хаттон (Геттон) өлшеп шықты. Ол үшін ... бір ... , ... ... және И. Ньютонның әйгілі екі заттың бір-біріне тартылу
күшінің олардың ара қашықтығына байланысты заңдылығын ... ... ... ... ... Жер ... ... өзі Жердің тартылу күшінен туады. Жер
жыныс-тарының тығыздығына байланысты ол шыр ... ... ... ... теңестіреді. Геофизика ғылымының ауырлық ... ... ... деп ... Заттың салмағына қарай үдеу ... рет ... Г. ... еді. Соның құрметіне үдеу күшінің ... гал (1 ... деп ... ... ... және оның ... тығыздығын
өлшейді : оның орташа тығыздығы 5,52 үстіңгі қабығының тығыздығы 2,7-2,8 ... ... ... 11-12 г/см3 ... қабаттары тығыздығының осылайша жіктелуі Жердің тарихи дамуының
жалпы теориясын құруда зор ... ... ... және ... ... ... әр ... қалай өзгеретінін анықтай келе , қай маңда кен
барын болжайды. Мысалы, Кривой Рог ... 4 км ... ... ... Сол сияқты ауырлық күшінің әншейіндегіден ауытқуын ... , ... газ, тұз ... ... ... терең-дігін біле аламыз.
Заттың ауырлығымен қысым байланысты. Жердің терең қабаттарында ... ... . Ол 50 км ... 8250 атмосфераға , 2900 километрде 1,5 млн,
ядросында 3,5 млн атмос-фераға жетеді.
Жердің сыртқы түр-пішіні ... ... ... ... ... уақыттан көп бұрын қалыптасты. Оның шар тәрізді екендігі туралы
алғашқы ... ... ... ... ... 530 жыл) мен Аристотельдің
(біздің эрамызға дейінгі IVғ) еңбектерінде жазылған. ... ... ... кезінде Жердің Айға түсірген көлеңкесі доға тәрізді ... ... ... ... ... нәтижесі Жердің сыртқы пішіні үш осьті
эллип-соидқа (сфероид) жақын екендігін көрсетеді. Жердің ... ... -6356,8 км, ... ... (Rэ) -6378,2 км , ал ... ... а═( Rэ ─ Rn) : Rэ═ 1/298,2 . ... ... ... 6371,11 ... деп есептеледі.
Жердің шын мәнідегі бейнесі өте күрделі. Ол ... да ... ... ... ... ... ... И. Люстихтың (1873)
ұсынысы бойынша Жер ... ... ғана тән ... ... ... ... және сфероид пішіндері бір-біріне сәйкес келмейді. Олардың
беткі қабат-тарының аралық қашықтығының ... ±160 м ; ... ±100м . ... және ... ... айырмашылықты
анықтау гравиметриялық және ғарыштық өлшеулер арқылы жүргізіледі. Ең ... дәл ... ... Жер алмұрт пішінді немесе жүрек ... деп ... ... ... солтүстік полюспен салыстырғанда ,
экваторға 242 м ... ... ... ... т, ... 1,083 ... ... ауданы 510 млн. км2, орташа тығыздығы 5,517 г/см3.
Жердің ішкі қабаттарын ... ... ... тереңдеген сайын ұлғая
береді.Осыған байланысты Жердің ядросындағы заттардың тығыздығы 12,5 ... ... ... ... қабатын құрайтын тау жыныстарының орташа
тығыздығы 2,8 г/см3.
2 .1 .Жердің пішіні мен ... ... және ... ... бір ... сәйкес ... ... ... ... ... ... ... +/-
160м : ТМД ... +/- 100 м . ... және ... ... анықтау гравиметриялық және ... ... ... ... ... ... дәл ... бойынша Жер алмұрт
пішііде ... ... ... ( ... деп ... ( Г . Н ... . ... ... ... ... ... ... 242 м жақын . Жердің ... ... 1,083 млрд км ... 510 млн .км3 ... 5,517 ... ... ... та сопақ ... ... . ... радиусы а -6378245 ... ... в -6356863 м ... жағынан қарасақ , Жердің сопақтығы оның зор ... ... ... аз шама ... ... ойланып көрейік : экватор
бойында адам салмағы 500 г аз , ал Эльбрус шыңында 120 грамм ... ... ... ... Мәскеуден гөрі баяу жүреді. Демек полюстен ... дене ... ... ... ... планеталар секілді Жер де батыстан шығысқа қарай айналып тұрған
дене. ... ... , ол өз ... 23 ... 56 ... 4 секундте бір
айналады. Ендеше айналу жылдамдығы 30 км / с , яғни ... ... 36 ... Соның себебінен Жердің ішкі жағында неше түрлі процестер ... ... ... . Ал ... ... ... ... үйкелісінен күн тәулігі мың жылда 0,01 минутқа ұзарады ;
миллиардтаған жылдарда ше? Оның ... Жер ... 23,5 ... ... де ... .
Жердің масса салмағын геология ғылымында көрнекті шотланд геологы
Джеймс Хаттон (Геттон) өлшеп шықты. Ол үшін ... бір ... , ... кірді және И. Ньютонның әйгілі екі заттың ... ... ... ара ... ... ... қолданды. Сонда жер
салмағы 6∙1021т ... Жер ... ... өзі Жердің тартылу күшінен ... ... ... ... ол шыр ... ... ... күшін теңестіреді. Геофизика ғылымының ауырлық күшін зерттейтін
саласын гравиметрия деп атайды. Заттың ... ... үдеу ... рет ... Г. ... еді. ... құрметіне үдеу күшінің бірлік
санын гал (1 см/с2) деп ... ... ... және оның ... ... : оның ... ... 5,52 үстіңгі қабығының тығыздығы 2,7-2,8 ,
ал өзегінің тығыз-дығы 11-12 г/см3 ... ... ... осылайша жіктелуі Жердің тарихи дамуының
жалпы теориясын құруда зор дәйек рөлін атқарады және ... ... ... әр ... ... ... ... келе , қай маңда кен
барын ... ... ... Рог кенінің 4 км тереңге ... ... Сол ... ауырлық күшінің әншейіндегіден ауытқуын картаға
түсіріп , мұнай, газ, тұз кендерінің жатқан ... ... біле ... ... ... ... Жердің терең қабаттарында қысым да
күшті . Ол 50 км ... 8250 ... , 2900 ... 1,5 ... 3,5 млн ... жетеді.
2 . 2 . Жер бетінің ... ... ... ... пішіндері геоидтан да күрделі . ... ... ... ... зор ... тигізеді .
Жер бетінің ... ... ( 70,8 %) су , ал ... (29,2% ... ғана ... алып жатыр . Дүниежүзілік мұхит сулары
негізі бір – ... ... , тек төрт ... ... ... Оларға : Тынық ,Атлант , Үнді ... ... ... ... . ... алты ... ... , Солтүстік Америка , Африка , Австралия және ... ) ... ... мұхиттық аралықтардан құралған .
Тынық мұхиттың акваториясы ( ... ) ... ... ... ... ... ауданынан асып түседі.
Материктер Жер бетінде әр түрлі болып ... Егер жер ... ... ... жағалауы арқылы екіге бөлетін болсақ , онда
оның бір жартысында барлық материктер мен ... және Үнді ... ... еді, ал ... ... шарды түгелдей Тынық мұхит алып жатар еді.
Жер беті ... ... ... ... ... ... ... төменгі бөлігі мұхит бедерін сипаттайды. Құрлықтың ең биік ... ... ... шыңы) 8848 м биіктікте ... , ал ... ... 11022 м ... ... , ... ... болып саналады.
Олардың арасындағы айырмашылық ≈20 км.
3 .Геосфералардың заттық құрамы ... мен оны ... орта ... ... ( «аспан алты қабат , жер жеті ... » ) ... ... жердің компоненттік қабықшала-ры : литосфера ,
гидросфера , атмосфера және ... ... зат пен ... ... пен ... ... соңғы нәтижесі –географиялық қабықшаның дамуы.
Олай болса, оны ... зат пен ... ... ... ... деп ... ... Негізіне В.И. Вернадскийдің , А. Е. Ферсман т.
б. авторлар-дың үлкен геохимиялық цикл немесе ірі зат ... ... ... ... ... ... –күннің сәулелі
энергиясы , жердің ішкі энергиясы , географиялық қабықшаның ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде биостром мен үгілу қабығы немесе А. Е.
Ферсманның ... ... ... зонасы қалыптасады. Егер
компоненттік қабықшаның структуралық бөліктері жердің даму ... ... мен ... , ... ... ... ... болса , онда геокомплекстер байланыста болатын ... ... ... – ортаның энергетикалық байланысының
нәтижесі.
Геокомплекстердің қалыптасуы мен дамуында негізгі рольді жер бетіне
жақын орналасқан қабықшалардың ... ... -өте жұқа ... ... Олар ... ... ... тропосфера , жер қыртысының
литосфера бөлігі , өсімдік пен топырақ жамылғысы және су ... ... ... ... ауа массаларынан тұрады : жылы және
суық , ылғалды және ... ауа ... шығу ... , ... ... ... , ... экваторлық , тропиктік ауа
массалары деп ... келе оның ... ... , ... ... Өте ... болғандықтан ауа массалары кең аймақты , тіпті
кейде бірнеше табиғи зона шеңберін ... Жылу мен ... ... да ауа ... ... бағытта едәуір айырмашылығы
байқалады. XIX ғасырдың ... ... ... ауа ... ... ... ... басталды. Геологиялық фор-мациялар да, өйткені
жер қыртысының біртұтас қабығы шығу тегі әртүрлі тау жыныс-тарына ... яғни ... бір ... , ... ... ... ... қалыптасады. Ұқсас ... ... ... ... ... ... ... Олардың кеңістіктегі заңдылықты
тіркесі күрделі геологиялық комплекстер түзеді-геохимиялық ... ... ... ... ... ... мен ... жамылғысының
бөліктері де жеке табиғи комплекс болып табылады.
Сонымен бірге компонеттерге жер ... ... роль ... фактор. Географиялық қабықшаның құрамдас бөліктерінің ішінде
биосферада , жердің жасыл «үлпегінде-жұқа қабықта» зат ... ... ... ... ... ... ... қоса ол
ландшафттық орта Мильков бойынша , 1970/
немесе географиялық қабықшаның ландшафттық қабатын / ... ... ... ... Оның ... ... шөлдерінде 30 м , қоңыржай ендіктердің
ормандарында 100-200 м , ал ... ... ... 150-200 м. Егер ... ... территорияны қамтитын бір масштабтағы геологиялық , топырақ
жамылғысы мен геоботаникалық карталарды бір-бірімен ... , ... ... ... ... ... , яғни ... ... ... ... ... ... комплекстердің айрықша ерекшелігі , ол-кеңістік пен уақыт
бойынша ұзақ ... ... ... ... компоненттердің
байланысы мен қарым-қатынасы . ... ... ... шекара
жүргізуге мүмкіндік туады.
3 .1 . Литосфера ... ... мен ... ... ... қабық «литосфера » ( грек тілінен ... « ... сөзі « тас » ... ... білдіреді ) деп ... ... ... ... жерқыртысын қоса
есептегенде«литосфера » деп аталады.Бұл ... ... ... ... ... ... ... ғалым -геолог Дж.Барель (
1914 ) ... ... ... ... ... құм , саз және ... ... түзілген . Оның бетінің көп бөлігінің мұхит суы алып жатыр
.Жер қыртысының ... ... ... 30 -80 км, ал ... - ... жұқа 5-10 км . Оның ... - ... 50 км ... ... ... 200 км ... . ... ... тығыздығы 2,7-2,8 г/ см3болатын әртүрлі тау
жыныстары мен минералдардан құралған. Ол ... ... ... ... ... ... және Жердің динамикалық активті бөлігі .
Өйткені планетамыздың тірі организмдеріне тура ... ... әсер ... ... дамитын орта.
Құрлықтар мен мұхиттардың орналасуында төмендегіндей ... :
1) ... ... бөлігі Солтүстік жарты шарда орналасқан –ауданы 100
млн км2 немесе құрылықтардың 62% , яғни Солтүстік жарты шардың 39%-на ... ... ... 60%-ы немесе Оңтүстік жарты шардың 80%-ы ... ... мен ... ... ... ... ... құрылық ауданында Оңтүстік жарты шардағы мұхит сәйкес ... ... .
4) ... ... үш ... ... және асимметриялы . Құрлықтар мен
мұхиттардың жарты шарлар бойынша асимметриялы орналасуы барлық географиялық
процестердің кеңістікте таралуынан байқалады.
5) Құрлықтардың орташа ... 970 метр ... , ... 1000 метрге
дейінгі жазықтар мен аласа таулар басым.
6) Мұхиттардың орташа тереңдігі 3704 м , тереңдігі 3000-6000 м ... ... ... ... ... бір ... мұхиттың табанына (3000-
6000 м), екіншісі құрлықтың қайраңға ... Бұл екі ... жер ... ... сәйкес келеді.
Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың асимметриялығы тек құрлықтар
мен мұхиттардың ... ... , ... ... жер ... , мұздықтардан , географиялық зоналар мен биіктік белдеулерден ,
тереңдіктің таралуынан байқалады.
Жарты шарлардың 20-400ендіктеріне жер бетіндегі ең биік ... ... ... ... Ең биік шың Эверестің биіктігі -8848 м , өте
терең шұңғылама –Мариан қазан-шұңқырының тереңдігі 11022 м , яғни ... ... ... ерекшелігі –ол тек қатты заттардан ғана тұрмайды ,
сонымен бірге жер асты ... , ... ... мен ... ... ... ... .
1888 жылы американдық ғалым , химик Ф. У. Кларк 880-ге жуық ... ... ... ... жер қыртысындағы химиялық элементтердің орташа
таралу көрсеткішін анықтаған . Қатты Жер ... ... тау ... тереңдігі 10 мильге (немесе 16 км) тең ... ... ... ... бойынша осы тереңдіктен тау түзілу , вулкандық атқылау және
басқа да ... ... ... тау ... жер бетіне
көтеріледі.
Ф. У . Кларктың Жер қыртысындағы химиялық элементердің таралуы соңғы
ғылыми көзқарасы 1924 жылы ... ... , ... бұл ... 50 ғана ... ... ... болды.
1923 жылы А. Е. Ферсман Кларктың осы салада сіңірген зор ғылыми еңбегі
үшін ірі ... ... ... ... ... ... ... құрметіне «кларк» деп атауды ұсынды : жер қыртысы мен
оның қабаттары ядро мен ... , тірі ... , ... ... ... , көл, жер асты суларында , жұлдыздар мен космос кеңістігінің басқа да
бөліктері үшін .
Геохимия саласында кларктың теориялық та , ... ... да ... болды. Көптеген системалар үшін нақтылы мәліметтер алынды, мысалы,
қышқыл(гранит) және негізгі (көбінесе) ... ... ... ... ... ... әлі де болса толық , нақтылы анықталмады , өйткені ... ... тау ... ... ... ... ... Сондықтан да әртүрлі авторлардың мәліметтері сандық шамасы
жағынан әрқалай. (7-кесте)
Жер қыртысында химиялық ... ... ... ... |А.П. Виноградов |А.А. Беус бойынша|
| |1888 ж ) ... (1962). |(1981) . |
| ... | 46,28% | 47% | 46,1% |
| ... | 28, 02% | 29,5% | 26,7% |
| ... | 8,14% | 8,05% | 8,1% |
| ... | 5,58 % | 4,65% | 6,0% |
| ... | 3,27% | 2,96%| 5,0% |
| ... | 2,77% | 1,87%| 3,0% |
| ... | 2,47% | 2,50% | 1,6% |
| ... | 2,42% | 2,50% | 2,3% |
| ... | 0,33% | 0,45% | 0,6% |
| ... | 0,10% | 0,093% | 0,09% |
| | 99,32% | | 99,49% ... | |99,6% | ... ... ... ... ... Кларктың алғашқы ... ... : Жер ... оттегі басым-ол «оксисфера» деп те
аталады. Оттегіден кейінөте көп тараған элементтер кремний мен ... ... үш ... ... жер ... 80%-ын құрайды. Кейінгі геохимиялық
әдіспен анықталған есептеулер бойынша Жер қыртысында 93 ... ... ... , онда Жер ... осы ... ... кең тараған тағы ... ... ... ... жер ... ... тиеді.
Қалған 82 элементтің массасы небәрі 0,01% . Жер қыртысындағы химиялық
элемент-тердің басым көпшілігі ... , ... өте ... ... ... , А.А. Беус ... құрылықтың жер қыртысындағы алтынның
кларкы -1,7∙ 10-7%-ға тең .
Жер қыртысын құрайтын тау жыныстары ... ... және ... ... ... ... ... бойынша өзгеріп отыратынына бұрыннан –ақ
көңіл аударылған .
Сейсмикалық әдіс арқылы жер қыртысында үш ... ... ... ... қарай)
а) жоғарғы –вулканогенді-шөгінді (барлық жерде кездеспейді) ;
б) ортаңғы –гранитті (немесе гранитті –метаморфты)-тек ... ... , ал ... ... жоқ ... ... –базальт қабаты ;
Кейбір ғалымдар –ерекше диоритті қабатты жіктейді. Жер қыртысы сияқты
бұл жекелеген қабаттардың қалыңдығы төсеніш беттің әр ... әр ... ... ... ... шынымен тек базальт пен
граниттен ғана құралған екен деп түсінбеу керек.Геофизиктердің ... осы ... ... ... өту ... ... ... құрылымына сәйкес болғандықтан аталған. Шын мәнісінде бұл
қабаттарда басқа да ... ... тау ... кездеседі.
Вулканогенді шөгінді-қабат –құрлықтардың ойпаттары мен су көздерінің
түбінде шөккен тау жыныстары –құрлықтың ... ... ... таралған.
Олар : саз, құм, сазды тақтатас, карбонатты және вулканды тау ... ... ... бір ... көне тау жыныстарының үгіліп қайтадан шөгу
нәтижесінде , келесісі (бор, извест-няк , тас ... , ... тірі ... әрекетінен , ал енді бір бөлігі химиялық
жолмен тұйық су ... ... ... , ... ... ,
тұздардың жиналуынан пайда болған. Құрлықтың жалпы ауданының 80%-ын алып
жатса да барлық жерде бірдей кездеспейді , ... да ... ... 20-
25 км аралығында ауытқымалы .
Гранитті қабат-алғашқы шөгінді , метаморфты және қышқыл атқылаған ... ... ... мен ... әсерінен өзгеріске
ұшырауынан пайда болған. ... , ... ... ... ... тау ... ; шөгінді известняктың –мраморға ауысуы. Тау
жыныстарының құрамында кремний қос ... –SiO2 ... ... ... : ... , гранитодиорит, амфиболит. Гранитті ... ... ... , ... ... ... ал құрлықтардағы қалыңдығы ондаған
километрге тең.
Базальт қабаты-газға ... ... ... яғни терең жер қойнауында 500-800 0С ... ... ... ... ... Осы тау ... ... басым кездесетіні –түрлі дала штаттарынан тұратын гранит. Жер
бетіне көтерілген магма ... ... ... ... ... ... ... порфирит, базальт . Гранитті қабатпен салыстырғанда
тығыздығы ... ... қос ... ... қабықтың пайда болуы мен даму ерекшеліктерін , ... ... ... ... пен ... ... пен
теңіз суларының тұздылығын , орогендік және вулкандық процестердің
қарқындылығын ... үшін , ... ... , ... ... ... мен жануарлардың тасқа айналған қалдықтарын
зерттеуге көңіл бөледі.
XIX және XX ... ... ... ... ... ... ... мен периодтардың абсолюттік жасын анықтау үшін
радиологиялық әдісті пайдалану нәтижесінде нақтылы ... ... ... ... 1881 жылы Италияның Балонья
қаласында ... II ... ... бекітілді. Шкала бойынша ең ірі
геохронологиялық бірлік –эондар(грекше айон-ғасыр, ... ... ... : кембрий кезеңіне дейінгі аралықты қамтитын-жыныстарында скелетті
фаунаның қалдығы табылмаған ... және ... ... ... жыл ; ... заттар мен скелетті қалдығы мол кембрий кезеңінен
осы уақытқы аралықты қамтитын фанерозой(грекше ... ... зой ... ... жыл, яғни эондардың ұзақтығы әрқалай.
Эондар эраларға жіктеледі. Криптозойда архей және протерозой ... , ... және ... эраларын ажыратады. Тек фанерозой эрасы
үшін анықталған ... ... ... планетасының әртүрлі бөлігінде жер қыртысының құрылымының біртекті
емес-тігін дәлелдеген тұжырым. Жер қыртысын 2 құрылымға бөледі : ... ... ... ... ... суы таяз ... ... зоналарды негізеді.
Құрлықтарда өз кезегімен , әртүрлі деңгейдегі ... ... .2 . ... ... ... ... «- шар) деп Жермен бірге
айналып тұратын газды ... ... .Ол ... ... мен су ... тұрады . Жер бетін таяу қабатындағ ... ... ... 78,084% )пен ... ... ... 0,93 % ),көмір қышқыл газы кіреді , олар ауаның 99,99% құрайды ... ... ... 90% ... 16 километрде, 50%
төменгі 50 километрде орналасқан . Атмосфера атомарлық отек,одан ... мен ... ... . ... ... ... мына төмендегідей
бірнеше қабатқа жіктеледі:
1) Тропосфера – қалыңдығы полярлік ендікте 10 км ... ... . ... ауа ... ... ... ... да шарбы және бұдақ
бұлттар орын тебеді . ... ... ... - 50 градус –ке
шейін төмендейді .
2) ... Жер ... 50 км –ге ... ... ... көтеріліп, жоғары шегінде 10 градус ... ... ... ... ... .
3) ... ( грекше « мезо » - ортаңғы ) деп атайды. ... ... ... ... кеми ... -90 ... –ке жетеді..
Бұл қабатта күміс түсті бұлттар түзіледі .
4) Келесі ... ... ... ... ... ... шегінде1220 градус-ке жетеді .
Газдар мұнда күшті ионданып, иондар мен ... ... ... ... ... ең үстіңгі 1000 километрден биік ... ... . ... газ ... ... ... ғарыш
кеңістігіне шашырай бастайды . Кейде ... ... үш ... ... деп ... ... ... байланысты тұрақты жоғарғы және төменгі
қысым аймақтарын атмосфераның ... ... деп ... ... ... ... туралы түсінік алу үшін қаңтар және ... ... ... ... ... ... ... құрлықтар мен мұхиттардың біркелкі таралмауы ... ... өріс ... ... ... ... ... жоғарғы және
төменгі қысым аймақтарына жіктеледі. Бұл ... ... ... . ... ... жыл ... бүкіл айлары ... ... ... ... ... ... ... дейді. Басқалары тек қыс және жаз ... үшін ... ... ... ... ... перманентті қалыптасу
орталықтарында төменгі және жоғарғы қысым бүкіл жыл бойы ... Олар ... ... , Оңтүстік Атлантикалық , Оңтүстік Тынық ... ... , ... ... ... ... және ... минимумы.
Атмосфераның мезгілдік қалыптасу орталықтарында төменгі және жоғарғы қысым
жыл мезгілінің белгілі бір кезеңінде ғана ... ... жыл ... Өйткені қыста құрылық беті суығанда жоғарғы , ал жаз ... ... ... ... ... ... : ... (Азиялық) т. б.
Қаңтар айы 17-картада Жердің бүкіл экваторлық зонасын ... ... 1015 гПа ... ... ... ... айқын ажыратуға болады.
Қолаттың ортаңғы бөлігінде ... ... ... ... төменгі қысымды
3 жеке депрессия орналасқан : Оңтүстік Америка , Оңтүстік ... ... мен ... ... екі ... жоғарғы қысымды субтропиктік зона
орналасқан , бірнеше антициклондарды қамтиды да субтропиктік деп ... ... ... жарты шардағы 3 ... да ... ал ... беті ... құрлықтарда төменгі қысым. Солтүстік жарты
шарда субтропиктік антициклондар Атлант және Тынық ... ... ... ... ... , ал ... мұхитында Гавай деп аталады. Екі
жарты шарда да қалыптасу ендігі 30-350 о.е. пен е. ... ... ... ... антициклонының оңтүстігіне қарай
төменгі қысымдағы кеңістік. Солтүстік жарты шардың дәл осы ... ... ... ... : ... ... ... –Исландия, Тынық
мұхитының солтүстігінде –Алеут .
Поляр маңында жоғарғы ... , ... ... үстінде
қалаптасатын Антарктика антициклоны , Солтүстік жарты ... ... , ... ... салыстырғанда әлсіз.
Шілде -18 картада көрсетілгендей жаз мезгілінде экваторлық ... ... да ең ... ... Солтүстік жарты шарда орналасады.
Құрлықты болып келетін Солтүстік жарты шарда қысым солтүстік бағытта ... , ... ... да , Азияда да 300параллельдерге дейін. Олар
жазғы термикалық депрессия ... ... ... және ... ... ... ... зонасының жарты шарлар бойынша
айырмашылығы бар. Оңтүстік ... ... ... ... қыс, ... ... субтропик пен тропик зоналарында үш мұхитты ғана
емес құрылықты да қамтиды. Солтүстік ... ... ... ау 2 ... , ... ... қабатында төменгі қысым.
Сонымен, солтүстік жарты шардың ... және ... ... ... бүкіл жарты шарды толығымен мұхиттық және құрлықтық төменгі
қысым ... ... Ал ... ... ... шілде айында да қаңтар
айы сияқты Антарктида-жоғарғы , ... ... ... ... және горизонтальдық бағытта бірнеше ... ... ... ... ауа ... ауа массалары дейміз. Ауа
массаларының жалпы қасиеттері географиялық ендікке , қайда құрлықта ма ... ... ма ... ... ... ... ... қоңыржай ендікте (полярлық) , тропиктік ауа массалары деп
топтастырылады. Экваторлық ауа массаларынан басқасында ... ... ауа ... ... жіктеледі.
Арктикалық ауа поляр маңындағы мүздықтар мен қар жамылғысының үстінде
қалыптасады. Бұл ауаның айрықша қасиеттері: температурасы төмен , ылғалдығы
аз , ... ... және ... ... ... ауа ... , ал
Шпицберген мен Гренландия аралдарынан келетін ауа ... деп ... ... сайын арктикалық ауа ... ... ... ауасына ауысады. Көктем және күз айларында теңіздік ауа
тұрақсызданады , осының салдарынан ... ... ... ... және ... ... ... ықтимал.
Қоңыржай ендіктің континенттік ауасы(Л.С. Берг бойынша борсалдық ауа)
–тропиктік және арктикалық ауа массаларынан ... ... ... ... , ал ... ... ... басым. Теңіздік ауа Атлант
және ... ... ... ... , ... ... ... поляр ауасынан пайда болады. Ауа ылғалды , жазда салқын ,
қыста жылы . ... ... ... ... ... және жоғарғы
ендіктерінен , жазда Атлант мұхитының жоғарғы ... ... ... ... ауа ... жылу , ... суық алып ... –ауа субтропиктік белдеудің антициклондарында қалыптасады :
теңіздік ауа мұхиттардың ... ... жылы , ... суық ... ... болады. Ал континеттік ауа дала және шөл зоналарының үстінде
қалыптасады. Жазда да , қыста да тропиктік ауада ... ... , ... ... пассаттар түрінде ығысады.
Европаның ауа райы мен климатына әсер ететін теңіздік тропиктік ауаның
пайда болу орталығы Атлант мұхитының ... ... ... , ал ... ауа солтүстік Африканың , Аравияның Кіші Азияның ... және Орта ... ... ... ауа –экваторлық депрессияда пайда болады , ... ... ... ауа ... бір ... ... жерге орын
ауыстырады. Сөйтіп, жоғарғы ендіктерге жылы ауа жеткізіледі , ... ... ... Меридиан бағытында да құрылық пен ... да жылу ... ... қабатында қасиеттері әртүрлі ауа массалары арасында пайда
болатын өтпелі аймақтарды фронттар ... ... ... ... ... мыңдаған км , ені ондаған км. Бір ауа ... ауа ... ... ... зоналарда температура , қысым,
ылғалдық және жел жылдамдығы тұрақсыз да , өзгермелі . Ауа ... ... ... бөліп тұратын фронттарды негізгі ... ... және ... ауа ... ... ... фронт
–арктикалық , қоңыржай мен тропик арасындағы –полярлық .
Бұрын экватор мен ... ... ... ... тропиктік фронт
деп атаған . Бірақ кейінен осы екі ауа ... ... ... , ... бұл ... ... аралық конвергенция зонасы
дейді. Ауа массалары үнемі ... ... ... қатар емес, бірінің
үстінде бірі орналасады. Тығыз болғандықтан суық ауа жылы ауаның ... ... ... ... сайын көлбеуленеді.
Глобальды климаттың жылынуы –солтүстік жарты шардың атмосфера қабатында
CO2 мөлшерінің артуынан екені белгілі. Глобальды масштабта ... ... ... ... ... –альбедоның өзгеруі , топырақтағы ылғалдың азаюы
мен атмосфера қабатына көтерілетін шаң –тозаңның артуы;
-оттегіні толықтыратын тропиктік ормандардың жойылуы, адебедоның ... ... ... ... көп жаю –дала мен орман зоналарының шөлге , ... ... ... ... жағу ... ... CO2 ... артуы ;
-атмосфера қабатына өнеркәсіп қалдықтарын енгізу –атмосфераның
химиялық құрамының өзгеруі , жасанды қоспаларға ... ... , СО2 , ... ... көмір сутектері , метан мен озон т. б.
Жиналуы климаттың ... ... ... 1958 жылы ... ... ... 315 млн-1 ... , 1984 жылы 343 млн-1 –ға артқан.
Атмосфера қабатында СО2 мөлшерінің артуындағы ерекшелік :
1) Жақын арадағы 40 жыл ... ... ... мөлшері осы шамада
сақталады , яғни СО2-ның жиналуы 440 млн -1-ге тең ... екі есе ... ... соң ... деп болжайды.
2) Жыл сайын техногендік қалдықтың 1-2 пайызға артып отыруы СО2-ның екі ... ... ... ... 2050 жылы СО2 екі есе ... . Осындай климаттық
өзгерістердің әсерінен температура 0,5-5,5 0 С-қа дейін артады ... ... ... ... 25-165 ... дейін көтеріледі деп
күтілуде. Сондықтан , климаттың региональдық масштабта өзгеру ... ... , оған ... жасау қазір климатология ғылымы алдындағы
маңызды проблемалардың бірі .
3 .3 . Гидросфера .
Гидросфера ... - ... ... ... ... ... мұхит -
теңіздердің , өзен-көлдердің,жер асты ... ... ... ... ... - ... ... Оның ауданы 361 млн2 ∙км ,
жер шарының 70% ... ... В ... ... ... ... шары үстінде бар –жоғы 5 кесек жер қалқып ... ... су ... ... ... да ... ... 96,5% . Әлемдік мұхитта жиналған.
Оның ең терең жері 11022 м ( ... ... , су ... 1338 ... ... .
Гидросфераның мөлшері1,4 млрд текше километрге жуық .
Егер гидросферадағы ... суды Жер ... бір ... ... бетінде биіктігі 3700 м су қабаты пайда ... ... сан тым ... ... ... ... ... гидросфера алма бетінде бір тамшы
ғана болар еді .
Қазіргі гидросфера көлемін тұрақты сан деп ... ... ... жер ... бу – газдаy арылуынан жыл ... ... 1 км ... тұрады. Геологилық тұрғыдан қарасақ осы қосымша ... зор ... ... ... ... ... Қазіргі күні гидросфера
деп үш түрлі агрегаттық күйде болатын сұйық , қатты , газ ... ... ... ... Гидросфераның төменгі шегі ретінде мантияның жоғарғы
шекарасы (Махоровигич беті) , ал жоғарғы шекарасы ... ... ... Гидросфераның құрамына дүниежүзілік мұхиттар, құрылық
сулары-өзендер , көлдер, батпақтар, мұздықтар, ... ... ... ... ... ... және мәңгі мұздақтардың астындағы
сулар енеді.
Сонымен , географиялық қабықшаның құрамдас бөлігі бола ... ... жер ... ... ... ... ... сияқты гидросфера да үздіксіз және біртұтас. Оның біртұтастығының
дәлелі табиғаттағы бүкіл су ... жер ... ... ... ... , бүкіл су түрлерінің бір-бірімен тығыз байланысы ,
табиғи ортадағы функцияларының біртұтастығы (зат пен энергия айырбасы).
Соңғы ... ... ... ... ... 1390 млн ... ... Мантия мен Космос кеңістігінен (кометалардың мұзды ядросы,
метеорлық ... ...) ... ... ... су ... , ... судың ыдырауына және жеңіл газдардың космос кеңістігіне ұшып
кетуіне қарамастан су мөлшері ... ... ... ... ... деп болжамдайды.
Қазіргі кезеңде бүкіл су қорының 96,5 % -ы ... ... ... бүкіл су қорының 2,58%-ы тұщы сулардың үлесіне
тиеді. Тұщы судың басым бөлігі мұздықтарда ... мен ... ... және ... ... ... көлемінің 1,78%
немесе Жердегі тұщы су қорының 69,3% -ы ). Өте көп су қоры ... ... ... тұщы су ... 29,4%-ы жер асты тұщы ... тиеді .
Жер бетіндегі тұщы сулардың 0,006%-ы өзендердің 0,25%- ы тұщы
көлдердің,0,003% атмосфераның ... ... су ... ... ... оның ... көрсеткіштерімен
шектеліп қойған дұрыс емес. Гидросфераның ... ... ... дүние жүзілік су айналымының қарқындылығын ұмытпаған жөн. Осы
мақсатта М.И. Львович су ... ... ... ұғым ... ... , гидросфераның жекелеген компаненттерінде ... ... ... кететін уақыт(жыл есебімен берілген) .
Атмосфералық ылғалдың активтілігі өте жоғары. Оның ... ... үшін ... ... , жылына 36 рет ауысуы процесі іске асады. Өзен суларының да
активтілігі жоғары -әрбір 11-12 ... су ... ... ... ... ... ... : жылына бір рет жаңарады.
Жалпы құрлықтардағы су жеті ... бір рет ... ... ... активтілігі нашар-8-10 мың және одан да көп жыл ... ... ... су ... ... ... Жердің жылдық су
балансындағы үдес салмағы төмендегідей.
Сонымен , су балансының бөліктерін 2 топқа бөлуге ... : ... ... ... . Су ... ... ... –атмосфералық жауын-шашын ,
шығын-булану. Жердің ... ... ... су буының , оның
конденсациясының ролі өте нашар.
Су ... ... ... мен ... тіршілік көзі үшін
маңызы зор. Оны көрнекті ағылшын астрономы Э. Гаклей ... ... ... су ... ... ... су қоры ... үнемі бір қалыпта болады. Екіншіден, айналым арқылы су өзін-
өзі ұдайы тазалап, ... ... ... ... Жерде
тіршілік те болмас еді. Бойдағы аққан су табиғаттың барлық тірісіне күш-
қуат беріп , ... ... ... ... Орыс геологиясының атасы
А. П. Карпинский суды ... ... өмір нәрі « деп ... ... атмосфера мен гидросфера арасындағы энергетикалық
айырбастың негізгі звеносы. Жер ... ... ... су ... ... жылу механикалық энергияға айналып ауа массаларының
қозғалуына себеп болады. Гидросфера мен атмосфераның бір-бірімен байланысы
нәтижесінде энергетикалық ... ... зат ... да ... газдар
мен тұздар айырбасы) іске асады. Су айналымына байланысты табиғи тұщы су
қоры тез орнына келіп , ... ... ... су ... тез ... ... ... минералдығы төмен.
Адамзаттың су айналымының кейбір элементтерін басқаруға мүмкіншілігі
бар. Жер бетіне жақын орналасқан ауа қабатында ылғал ... әсер ... ... : су ... суға ... буланудың шамасын
көбейту; (азайту) ; жасанды жауын-шашын ... суды ... ... ... , ... әсер ету т.б). Су айналымын
мұндай өзгертудің мақсаты- су ... ... ... ... ... ... , су ... территорияларға су
жеткізу.
Жер бетінде жауын-шашынның таралуы көптеген себептерге, соның ішінде
тікелей бұлттылықтың таралуына ... ... , тек ... кеңістігін жабу деңгейі ғана емес, бұлттағы су буының ... ... ... ... ... де ... осының барлығы температураға
тікелей қатысты.
Жоғарғы ендіктерде бұлттылық жеткілікті болса да жауын аз , өйткені
оның ... мен ... ... ... төменгі ендіктердің
бұлттарында ылғал жоғары. Бірақ , су буы мұздану деңгейіне жетпесе жауын аз
түседі, ... ... ... ... ... қалыптасатын пассаттар.
Жер бетінде жауын-шашынның таралуы да бұлттылыққа байланысты, яғни
зоналық байқалады. Бірақ жауын-шашынның зоналығына ... ... ... ... құрлықтар мен мұхиттардың таралуы, орографиялық
фактордың әсері.
3 .4 . Биосфера ... ...... ... ... ... организмдер
ғана емес . Организмдер түзген немесе өзгерткен өлі заттар да биосфера
құрамына ... ... ... ... ... ... бөлігі .Ол үздіксіз ... ... ... ... ... ... биосфераға айналған .
Болашақта бүкіл географиялық қабықты «биосфера»деп атауға болады .
Осындай өзара әсер етудің ... жер ... ... , ... гидросфера және атмосфераның төменгі қабаттары бүкіл
жерді жауып ... ... ... түзген,оны Географиялық қабық деп
атайды.
Жер айналасында тірі организмдер өмір сүретін ... ... ... ... Осы жер қабықшасы ... ... ... биосфера
(грекше:»биос»-тіршілік,»сфера-шар») . Биосфера-жер ... ... ... ... жер ... атмосфераның біраз
бөлігі гидросфера мен литосфераның жоғарғы бөлігі енеді.
Биосфера түсінігі ғылымға кездейсоқ енді ... ... 1875 ... ... Э. З. ... тау ... шығу ... зерттеу барысында
, жердің әртүрлі қабықшаларына тоқталып , алғаш рет биосфера ... ... ... бұл концепция , 1926 жылы алдымен орыс тілінде , кейіннен
1929 жылы ... ... ... ... ... ғалымы В.И.
Вернадскийдің идеяларына негізделеді. Вернадский болса –биосфера түсінігіне
алғаш рет жақын келген француз ғалымы Жан Батист Ламарк деп ... ... ... тән ... : ... екі қабатқа
бөлінуі . Жоғарғы-судың беткі қабаты , төменгі –теңіздің табаны. Жетекші
рөл судың ... ... ... ... : ... фотосинтез
процесіне байланысты органикалық зат түзеді. Бұл қабатты планктон ... ... Осы ... судың тереңдігі бенталь қабатына қарай биомассаның
түрлік және сандық көрсеткіші төмендейді. Жалпы, су қабатындағы биомассаның
таралуына тән заңдылықтар :
1) ... ... ... ... ... ... азаюына
байланысты осы бағытта биомасса мөлшері де кемиді ;
2) судың ... ... ... мен жылудың таралуына
қарай горизонтальдық зоналықтың ... ... ... мен
Солтүстік мұзды мұхиттың орталығында биомасса мөлшері төмен , ... ... ... кг. ... ... ... мұхитының солтүстігі мен
Тынық мұхиттың солтүстік –батысында биомасса жоғары-0,5-2,0 кг.
Құрлықтардағы биомасса мөлшері жылу мен ... ... ... ... және жылу ... ... ... ормандарда
жоғары. Осы орталықтан үш бағытта : тірі ... ... ... ... ... , поляр аймақтарына және биік тауларға қарай
төмендейді. Гренландия мұздығы мен Антарктиданың орталығында жоқпен ... ... ... ... ... Бұл процесті биолог мамандары жақсы
зерттеген-ол фотосинтез деп атаоады : ... ... күн ... ... , су мен ... ... ... көміртек пен органикалық
қоспаларды синтездейді. Фотосинтез кезінде бос оттегі бөлініп шығады , яғни
жерде ... ... ... ... организмдер : жасыл және
пурпурлы бактериалар , фитопланктондар мен әртүрлі балдырлардың фотосинтезі
арқылы ... ... ... Бұл ... ... күндіз
күннен энергия алатын қабатта орналасқан –ол атмосфера , жердің ... ... ... ... ... қабаты мен өзен , көл,
мұхиттардвң жоғарғы бөлігі .
Қазір тірі организмдердің әртүрлі ... ... өмір сүре ... : атом ... , ... процес байқалатын мұхиттың
терең қабатында , оттегі мардымсыз ортада , күкіртті сутек сияқты ... . ... 1985 жылы ... ... 270 ... ... ... бар екені анықталған. Бұл уақытқа дейін судың 180-200 ... ... ... ... және жарық 1%-дан төмен болса
фотосинтез процесі жүрмейді деп есептеген. Осы жолы Тынық мұхитының ... ... суда да ... бар ... ... экосистемаларында қанша энергия қоры жиналған? Сұраққа жауап
алу күрделі , өйткені энергияны жинау күн ... емес ... ... ... ... ... ... , таралуы да әртүрлі факторларға : жарыққа ,
көмір қышқыл газының шоғыр-лануына , суға және ... ... ... ... экосистемалардың құрамындағы энергияның ... ... ... жасалған. Төсеніш бет пен мұхиттарды қоса
есептегенде бүкіл ... ... ... ... ... 164 млрд тонна. Бұл консутент-тер пайдалана алатын «таза өнім» .
Консументтер(тұтынушылар) –органикалық заттарды ыдырататын жануарлар , ... ... ... ... ... тірі
организмдердің тканьдарына немесе қара шіріндіде және органикалық ... ... ... ... бір ... өсімдіктердің дем алуына жұмса-
лады. Сонымен өсімдіктерде GP-Rsa ═NP , мұнда : GP-барлық жиналған энергия,
яғни ... ... ... ... дем ... ... ... ;
NP-қалған энергия немесе таза өнім.
Геохимия тұрғысынан қарағанда , фотосинтез ... , бір ... ... ... және қалпына келу-органикалық қоспалардың ыдырауы іске
асады. Сөйтіп, ... ... ... , ... және ... энергиямен зарядталып , энергияны жинаушы геохимиялық аккумулятор
ролін атқарады. Бос оттегі химиялық элементтердің ... ... ... ... шоғырландырушы –көміртек пен сутек органикалық
заттарқұрамына еніп жер қыртысында ... ... ... ... ... ... құрамында Менделеевтің периодтық системасының барлық
элементтері бар, бірақ олардың ... өте ... ... : ... ,
көміртек-18% және сутек-10,5% , яғни осы үш элементтің жалпы мөлшері-98,5%
.
Биосфера зат айналымын 2 ... ... ... : 1)Газ ... ... . Оған ... , оттегі, азот сияқты газдар қатынасып , шығын
болған газдың орнын ауадағы немесе ... ... ... толтырып
отырады.
2) Шөгінді заттар айналымы. Мысалы, фосфор ... ... ... ... ұзақ уақытқа шығып қалады, оларды қайтадан зат
айналымына қосу үшін ... ... ... ... ... тірі ... мен ... жиынтығы төмендегідей
биохимия-лық роль атқарады. Газ бөлу-жасыл өсімдіктер фотосинтез процесінде
оттек , адамдар мен ... ... ... ... ... , ... азот
пен күкіртті сутек газдарын қалпына ... ... ... , ... , оттегі , натрий , марганец
магний , аллюминий , фосфор, кремний, калий, ... ... ... иод, ... ... химиялық элементтерді бойына жинақтайды. 3)
Тотықтыру-организмдер топырақтағы , ... ... ... Соның
нәтижесінде тұздар , тотықтар пайда ... ... ... ... ... жер ... әктас, боксит т. б шөгінділер
құрайды. 4) Биохимиялық қоректену-дем алу , ... ... ... рөл ... ең көп ... ... поляр мұздықтары, өзен-көл,
топырақ пен атмосфера қабатында әртүрлі формада кездесетін судың мөлшері
1,5 млрд км3. Су ... ... ... сәулесінің энергиясы.
Теңіз, мұхит, көл беттерінің су буға айналып жоғарғы ... де ... ... ... ... қар ... жер бетіне түседі. Олардың бір
бөлігі -өзен мен ... ... , ... бөлігі топыраққа сіңіп,
өсімдіктердің тамырлары ... ... ... , күн ... қызуымен
буға айналып , аспанға қайта оралады ; ... бір ... ... ... асты ... ... толықтырады. Биосферадағы су айналымын биологиялық
айналыммен салыстыруға болады , өйткені екі жағдайда да ... ... ... ... Су ... , ал ... айналым-
химиялық «жұмыстың» бастамасы. Дегенмен, судың да химиялық әрекеті (үгіту,
еріту) белгілі, бірақ бұл процесс тірі ... , қара ... ... ... заттардың араласуымен іске асады.
Биосферада төменде көрсетілген мұхит-атмосфера, құрылық-мұхит желісімен
жүріп жататын су ... ... да ... ... су айналымдары бар.
Мысалы, атмосфера –топырақ-өсімдіктамыры-өсімдік ... ... ... ешбір сұйық заттың , судан басқа , жылу сыйымдылығы
жоғары ... Су ... ... біртіндеп сіңіреді, сөйтіп баяу жылынады,
ал энергия бөлініп шыққанда ... ... буға ... ... мен ... жер бетінің пішініне ,
географиялық ендікке , жыл ... және ... ... энергиясының
сандық шамасына да байланысты. Ең көп су ... ... су буы ... ең негізгісі дүниежүзілік мұхиттардан
булану арқылы жиналады.
Жауын-шашын мен буланудың қарым-қатынасын білу үшін ... ... , ... мен ... сандық мөлшерін білу қажет. Жердегі
булану мен жауын-шашын шамамен бір-біріне тең: ... 100 см су ... ... жауады. Мұхит бетіндегі орташа жылдық жауын 107/114 см, булану
116/124 см-су баланысының тұрақты болуы өзендер алып келетін су ... ... ... ... жер ... топырақ
арасында, су бетінде немесе суда жарылған атом бомбаларының және атомды
пайдаланатын ... ... ... ... ... жиналуы.
Осы себептерден таралған радиоактивті ... ... ... ... ... ... заттардын жиналуы жер шарының әр түрлі
бөлігінде бірдей ... Ол ... ... тез ... ... ... ... қасиетіне, ауа райына, жер бедеріне,
топырақ құрамына т. б. байланысты. ... ... ... ... де, ... да ... ... радиоактивті
заттардың мөлшерінен кейде тіршілік ортасындағы ... ... ... есе ... ... да байқалады. Өсімдік пен жануарлар
организмдерінде ... ... ... ... ... ... ... кейін (түрлі органдарда) жиналып, ауруға шалдығады.
Эвалюция барысында организмдердің тіршілік әрекеті ... ... ... ... ... ... өздері де оқшаулана түсті. Тірі
заттарда сыртқы ортамен байланысты реттейтін арнайлы жүйелер дамып, бірте-
бірте ... ... ... ... ... ... жүйесінің күрделене
түсуі сырқы орта жағдайларына бейімділік қасиеттерін арттырды. Адамның
пайда болуы биосфераға ... ... ... Халақ санының артуы,
өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының ... ... мен ... ... ... ... биосферада елеулі өзгерістердің ... , ... ... ... ... ықпал етті.
Қорытынды .
Қорыта отырып, «Жалпы жертану – біртұтас ... ... ... ... ... ... , материяның дамуы ... және ... ... ... . Сондықтан « Жалпы
жертанудың»теориялық ... ... ... ... ... ... табылады .
Болашақ мамандардың географиялық дүние- танымына негіз қалайды . «Жалпы
жертану» ... ... ... ... ... табиғи құбылыстар мен процестер бір –бірімен ғана ... ... де ... жүйелік байланыста қарастырылады .
«Жалпы жертану» глобальды экологияның теориялық базасы болып табылады
, өйткені тірі ... мен адам ... өмір ... ... ... лық ... ... ету мақсатында ... ... ... , оның болашақта өзгеру бағытын анықтауға ат
салысады . ... ... ... ... ... : Жер
системасының дамуына әсер ететін физикалық , ... және ... ... ... ... , оған ғылыми тұрғыдан баға беру .
Біртұтас жүйе – ... ... ( ... ... ,
эпигиосфера ) ілімі соңғы уақытта космостық ізденістердің , ... , ... ... ... .
Сондықтан (Жалпы жертанудың» ... ... ... ... ... планетарлық масштабта табиғи –
антропогендік ортаны тиімді пайдалану , ... ... ... ... болжау және онымен күресе білуге бағытталған .
Біртұтас географиялық қабықша біртекті емес , оның ... ... . ... , ... ... ... ... күрделігімен
ерекшелінеді . Мұнда географиялық қабықшаның ... ... және тірі ... кеңістікте әртүрлі таралуы мен ... ... ... ...... ... дамиды .
Сонымен , «Жалпы жертану» географиялық қабықтың жалпы заңдылықтарын
дамуын , оның жекелеген ... мен ... ... пен ... ... , ... табиғи – антропогендік комплекстердің
болашақта дамуын зерттейтін ... сала . ... ... деңгейдегі де
табиғи комплекстердің дамуын , динамикалық ерекшелігін және кіші табиғи-
антропогендік комплекстерге баға ... , ... үшін ... заңдылықтар-ды білу міндетті .
Адамдар Жердің шар тәрізді екендігін дәлелдеу үшін мыңдаған ... сарп етті . Тек ХV ... ғана ... ... ... ... ... екендігі мойындалды . Сөйтіп барлық елдердің оқушылары
өз планетасын жұмыр глобус арқылы оқып , зерттей бастады .
Шын мәнінде Жер дұп- ... шар емес . Оның ... ... ... ... көп күш –жігер жұмсады . Қандай тәсілдер қолданылмады десеңші
! Сонда да ... ... ... ... дәл ... әлі ... емес . Ал ... өзі білімнің көптеген салалары жөніндегі мамандар
үшін өте маңызды . Сөйтіп , біздің Жеріміз – ... ... ішке ... ... шар – ... ... ... келіп отыр . Бірақ ... теп- ... емес . Бір ... ... ... таласса , басқа бір
жерде жазықтар көсіліп жатады , енді бір жерді ойпаңдар алып жатады . ... ... ... ... ... бедерін ескеретін болсақ , Жердің формасы аса
күрделі болып шығар еді . Сондықтан оны тіпті ең ... ... ... беру ... емес .
Сондықтан Жердің беті деп материк астымен ойша жүргізілген су айдынын
алуға ұйғарылған . Мұндай ... ... деп ... ... сөзін ғалымдар Жердің пішінін белгілеу үшін әдейі ойлап тапқан
. Оны ... ... ... ... . Бұл ... ешқандай геометриялық
мағынасы жоқ. Оны тура аударсақ «Жер бейнесіндегі дене» дегенді білдіреді
. Жердің ... ... 6 ... тең . ... ... одан миллион есе кіші . Сөйтіп Жердің
полярлық және экваторлық ... ... 21 км ... глобуста
милиметрдің бөлігіне айналады . Бұл айырмашылықты глобуста ... ... ... жоқ ... ... де ... глобусты жер шарының моделі деп атайды . Оның бетінде
материк- тер , мухиттар , аралдар , ... ... ... ... ... ... бейнеленген .
Глобус бетінде Жердің тәулік ішіндегі қалай айналатынын көрсетуге ,
жер осінің құлдилау бұрышын ... ... . ... ... түрлі өлшемдер
жүргізуге бола- ды : қашықтықтар анықталады, аудандар есептеліп шығарылады
. ... ... ... ... табылады . Адамдар жердің
шар тәрізді екендігін дәлелдеу үшін ... жыл ... сарп ... Тек ... ғана бұлжытпас деректердің алдында ақыры жер ... ... ... ... елдердің оқушылары өз планетасын жұмыр глобус
арқыды оқып, зерттей ... Шын ... жер ... шаремес. Оның нақты
формасын айқындау үшін ғалымдар көп күш ... ... ... өзі ... ... ... мамандар үшін өте маңызды. Сөйтіп, біздің
жеріміз ... ... ішке ... ... , ... шар. ... жердің үсті
теп-тегіс емес. Бір жерде таулар аспанмен таласса , басқа бір ... ... ... , енді бір ... ... алып ... Егер ... бүкіл ойлы-қырлы бедерін ескеретін болсақ , ... ... ... ... шығар еді. Сондықтан оны ... ең ... ... ... беру мүмкін емес. Сондықтан жердің беті деп ... ойша ... Су ... ... ... ... фигура
«геоид» деп аталады. «Геоид» сөзін ғалымдар жердің пішінін белгілеу ... ... ... Бұл ... ... геометриялық мағынасы жоқ. Оны
тура аударсақ «жер бейнесіндегі дене» дегенді білдіреді. Жердің ... 6 мың ... тең. ... ... одан ... есе ... ... ролярлық және экваторлық радиустарының арасындағы 21 км ... ... мм-ң ... ... ... ... жер ... моделі деп
атайды. Оның бетінде мұхиттар , материктер , ... ... , ... ... ... ... ... бейнеленген.
Біздің Отанымыздың қойнауы байлыққа толы. Жер асты қоймаларында халық
шаруашылығына қажетті ұштан-теңіз ... ... ... ... жасаған
барлық байлық ішіндегі шын мәніндегі ең құндысы –табиғаттың ғажайып талмас
туындысы-Жер болып ... ... ... қамқоршылығы мен оның аялы
алақаны қажет. Біз сонда ғана өз ұрпақтарымыз үшін ... бір ... ... ... ғана олар ... ... айтып, риза болады.
Пайдаланған әдебиет .
1 . « Қазақ совет энциклопедиясы » 4 томы .
2 . ... наук о ... в СССР » , М , 1967 г .
3 . « ... ... ... ... » , М , 1970 г ... С . В .
4 . Сейітов . Н . « Геология негіздері » , Алматы ... . ... . Н . « ... ... сөздігі » , Алматы 2003ж .
6 . Сейітов . Н . « ... ... » , ... 2003ж .
7 . ... .М . Ф . « Общая геология » , М , 1969 г .
8 . Страхов .Н .М . « ... ... ... » , М , 1948 ... . ... . Г .П . ,Якушова .А .Ф . « Общая геология » , М , 1969 ... . ... . В . А . « ... ... и ... Земли » , М ,
1965 г.
11 . ... . И .В . « ... ... » , М , 1935 г .
12 . ... . Б .М . « ... ... » , М , 1963-64 ... . « Настоящее и прошлое ... поля ... » , М ,1965 ... . ... .И . « ... ... поле ... и
фундаментальны
Постоянные связанные с ним , ... ... , М , 1952 г .
15 . ... В .В . , ... . В .А . , Шимбирев Б . П . « ... ... , М , 1961 г .
16 . ... В . В . « ... ... ... » , М , 1962 г .
17 . ... С . И . « Об ... ... ... ... » , « Геомагнетизм и аэрономия » , М ,1967 г .
18 . Н . ... . « ... » , ... , 2001 ж .
19 . ... . К . К . « Палеогеография » , М , 1960 г.
20 . Ткаченко П . С . « ... ... ... » ,
« Земли и воля » , М , 1961 г.
21 . ... К . К . « ... » , М , 1960 .
22 . ... . К . А . , Сидоренко Н . С . « Планета Земля » , М ... г ... « ... казахской СССР » Выпуск 8 .

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жергілікті өзін – өзі басқару туралы жалпы түсінік7 бет
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
Salicornia europaea өсімдігінің жер үсті бөлігінен қышқылдық компоненттерді бөлуі71 бет
«Экономикалық ақпараттар жүйесінің қоғамдағы даму рөлі»5 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
«Қаржы нарығы және делдалдар» пәні бойынша негізгі дәріс материалдары75 бет
Ауаны ластанудан қорғау28 бет
Ауарайы мен климаттық гигиенаның манызы15 бет
Ақпаратты басқару жүйесінің жұмысы туралы7 бет
Ақша – несие саясатының түрлері19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь