Моңғол шапқыншылығынан кейін құрылған мемлекеттер

КІРІСПЕ
1. Ақ Орда
1.1 Ақ Ордаға жалпы сипаттама
1.2Саяси тарихы,құлдырауы
1.3 Ақ Орда көркем әдебиетте
2. Ноғай Ордасы
2.1 Ноғай ордасының құрылуы,аумағы
2.2 Саяси тарихы.
2.3 Құлдырауы

3. Моғолстан мемлекеті
3.1 Моғолстан мемлекетінің құрылуы,халқы,хандары
3.2 Саяси тарихы
3.3 Ыдырауы

4. Әбілқайыр хандығы
4.1 Әбілқайыр хандығының құрылуы
4.2 Әбілқайыр хандығына жалпы сипаттама
4.3 Хандықтың құдырауы

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Өзінің стратегиялық жағдайына байланысты Оңтүстік-Шығыс Қазақстан монғол шапқыншылығы жоспарында маңызды орын алды. ҰЛЫС хандары ездерінің калың нөкерімен және сан мыңдаған әскерімен осы араны астана етті. Мұнда көшіріп әкелінген, көшпелі мал шаруашылығы салтын сақтаған монғол көшпелілеріне (200 мын адам) кең-байтақ жайылымдар кажет болды.
1 «Қазахстан тарихы» көне заманнан бүгінге дейін .Бес томдық «Атамұра» баспасы . Алматы.-1998.

2 Мусин Ч. Қазақстан тарихы. Алматы.- 2005

3 Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (очерктер). – Алматы:Дәуір,1994

4 Талас Омарбеков. Ноғай ордасының күшейуі және әлсіреуі. Ана тілі газеті. 28-Қазан, 2011
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ГЕОГРАФИЯ ЖӘНЕ ТАБИҒАТТЫ ПАЙДАЛАНУ ФАКУЛЬТЕТІ
ТУРИЗМ ЖӘНЕ РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ ... ... ... ... ... : ... Фатима Ақынбаева
Тобы : 1
Алматы 2012
ЖОСПАР
КІРІСПЕ
1. Ақ ... Ақ ... ... ... ... Ақ Орда ... ... Ноғай Ордасы
2.1 Ноғай ордасының құрылуы,аумағы
2.2 Саяси тарихы.
2.3 ... ... ... ... ... ... Саяси тарихы
3.3 Ыдырауы
4. Әбілқайыр хандығы
4.1 Әбілқайыр ... ... ... ... ... ... ... құдырауы
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
КІРІСПЕ
Өзінің стратегиялық жағдайына байланысты Оңтүстік-Шығыс Қазақстан монғол шапқыншылығы жоспарында маңызды орын алды. Ұлыс ... ... ... ... және сан ... ... осы араны астана етті. Мұнда көшіріп әкелінген, көшпелі мал шаруашылығы салтын сақтаған монғол көшпелілеріне (200 мын ... ... ... ... ... ... бәрі егістік жерді кыскартуға әкелді. Елді мекендерді қирату, егістік ... мал ... ... бау-бақшалар мен суару жүйелерін жою, қалаларда сауданың тыйылып, олардың көрші калалармен және егінші аймактармен катынасынын үзілуі -- осының бәрі ... ... ... экономикалық және әлеуметтік негізіне зиянын тигізді. Бұл жерде көп ... бойы ... ... ақсүйектерінін, калалықжәне отырықшы-егіншілік мәдениетке жаны қас, тәуелді елдін халқын жырткыштыкпен пайдаланатын тобы үстемдік етіп келді. ... ... ... жағдайдың тұрақсыздығы да бұл жердегі шаруашылық пен мәдениеттің одан әрі құлдырай түсуіне ықпал ... ... бұл ... ... ... те, ... ... те, бейбіт тұрмыс та орната алмады. Қол астындағы халықты ауыр ... мен ... ... мәжбүр етті: жер салығы, алым жинау, байланыс міндеткерлігі,
тұрақты және өтпелі әскерлердің қажетін ... ... ... ... ... оның ... әскери міндеткерлік -- жергілікті халык монғол әскерінін катарын ... үшін ... ... ... ... ... ... бірқатар жағымды әсері де бар. Монғол билеушілері сауданың өркендеуіне, халықаралық каты-настардың жаксаруына үлес косты, ... және ... ... ... ... Бұрын бір-бірін білмейтін халыктар арасында сауда және мәдени байланыс орнатылды. Үлыстар арасында ... ... ... ... ... ... саяхатшылар жер түбіндегі алыс елдерге барып, Еуропаға бұрын белгісіз болып келген азиялык елдер мен халыктар жайлы мәліметтер ... бір ... ... ... ... ... бірікпей келген туыстас тайпаларды жакындастырды.
Кешпелі тұрмыс салтын Шыңғыс ханның деп ... жаңа ... ... ... ... жиынтығы реттеп отырды. Кейіннен казактың зандар жинағын жасаганда да пайдаланған. Мемлекеттіліктің көптеген түрлері де кейіннен Қазакстанда, монғол ... ... ... пайда болған мемлекеттерде пайдаланылды. Монғол шапқыншылығы Казақстан аумағындағы ... ... ... ... ... ... Шынғыс хан мен оның ізбасарлары жүргізген соғыстар жаулап алынған елдердің ғана емес, Монғолиянын өзінін де өндіргіш күштерінің кұлдырауына алып ... ... ... ғ. басында Шығыс Дешті Қыпшақ жерінде Ақ Орда ... өмір ... Ол - ... ... ... Қазақстан жерінде пайда болған бірінші ірі мемлекет. Ақ Орданың негізін қалаушы - Жошының үлкен баласы Орда Ежен ... жж.). ... ... жазуына қарағанда (ХІҮ ғ.), Жошы ұлысының шығыс бөлігін (сол қанатын) әкесінің көзі ... ... ... ұлы Орда Ежен ... ... ... (ХҮІІ ғ.) осынау жерді оған інісі Батухан ХІІІ ғ. орта кезінде бөліп береді. Орданың мирасқорлары іс ... ... ... болды. ХІҮ ғ. 2-ші жартысында Алтын Орда билігі әлсіреп, Ақ Орда күшейіп, дамудың ең ... ... ... Территориясы: батысында Жайық өзенінен шығыста Ертіс өзеніне дейінгі, оңтүстікте Сырдария алқабы, Арал ... ... ... ... Сібір ормандарына дейінгі жерлер. Астанасы - Сығанақ (Сырдарияның орта ағысы). Халқы - ... ... ... отырықшы аудандарында жерді шартты түрде иелену мен жеке меншіктің түрлері ... ... ... ... мал жеке ... деп ... және сол ... мал дала алпауыттарының қолында жинақталып тұрған жағдайда, жайылымдық жер ... ... деп ... ... , өріс ... ... билеуге хұқы бар текті байбағландар со жердің нағыз қожасына айналады.Деректерде Ақ Орда елінде ақсүйектер жер иеленушілігінің инджу, милк, сойтұрғал ... ... ... және сый ... да ... болғаны айтылады.Ақорданың еңбекші халқы хандар мен ақсүйектер пайдасына күпшір , зекет, тағар тәрізді ... ... әр ... ... қарыздарды да өтеп тұратын болған.
1423-1424 жылдары Орыс ханның немересі ... ... ... ... шығып, Ақ Орда да хандықты өз қолына алды. Алайда, Ақ Орданың басты қаласы Сығанақ, ... орта ... ... Темір әулетінің қолында еді. 1425-1426 жылдары Барақ Ақсақ Темірдің немересі Ұлықбекке қарсы жорыққа ... ... және Сыр ... ... да қалаларды босатты. Жорықта жүріп Барақ қаза тапқаннан кейін Шығыс Дешті Қыпшақтың билігі ... ... ... ... ... соң олар Ақ Орданың елеулі бөлігін жаулап ... ... 1227 жылы Жошы ... оның ұлысы екіге жіктелгенде пайда болған Ақ Орда екі ... өмір ... Ақ ... ... ... жерді шартты түрде иелену мен жеке меншіктің түрлері қалыптасты. Мал шаруашылығы да дамыды. Жер иеленушіліктің інжу, милк, сойырғал ... ... және ... сый ... ... Ақ ... еңбекші халқы хандар мен ақсүйектер пайдасына күпшір, зекет, тағар тәрізді салықтар төлеп тұрды. Ақ Орданың ресми тілі қыпшақ тілі ... Ақ ... ... ... ... ... Шығыс Дешті-Қыпшақ жерін Алтын Орданың билігінен азат ету жолындағы ұзақ күреспен өтеді, кейінірек Ақ Орда хандары Алтын Орда ісіне араласады, ал өз ... ... ... Мәуераннахр билеушісі әмір Темір мен оның ұрпақтарының басқыншылығына қарсы күреседі.
Мемлекетті Орда Ежен тегінен шыққан хандар басқарды. Алғашқы ханы - Сасы Бұға ... ... - ... хан ... Ақ Орданың Алтын Ордадан оқшаулануы ХІҮ ғ. 2-ші ширегінде Ерзен мен Мүбәракқожа тұсында басталды. Мүбәракқожа хан (1320-1344 жж.) Алтын Ордаға ... ... ... ... ... ... жж.) ұлы Орыс ханның кезінде (1361-1376 жж.) Ақ Орда ... ... ... ... ... ... жарияланды. Ақ Орда Орыс хан тұсында едәуір нығаяды. Әйгілі тарихшы Қадырғали Жалайырдың айтуынша Орыс хан өз заманының қуатты да ... ... ... ... Ол ең ... Ақ ... саяси тәуелсіздігін нығайтуға мейлінше күш жұмсады. Оның сыртқы саясаты негізінен Әмір Темірдің ... ... ... ... ... Ал ішкі ... Ақ ... экономикасын өркендетіп, мемлекеттік қуатын арттыруды көздеді, ол ең алдымен Сырдария ... ... ... аймақтардың егін шаруашылығын өркендетуге және осы өңірдегі шаруашылық, мәдениет орталығы болған қалаларды ... баса мән ... хан ... Орда тағы ... ... ... ... Ол хан болып нығайып алған соң ішкі феодалдық қырқысты жойып,
Алтын Орданы өзіне бағындыруға әрекет етті. Бұл мақсатын жүзеге ... үшін 1368 жылы Еділ ... ... ... ... жж. Сарай-Беркені, Қажы-Тарханды (Астрахань) алып, Кама бұлғарларын бағындырады. Бірақ Алтын Орданың уақытша билеушісі ... жеңе ... және бұл ... Ақ ... ... Әмір ... тарапынан қауіп төнгендіктен Орыс хан Сырдария бойындағы өз иелігіне қайтып ... Ол ... ... ... Алтын Орданы жаулау кезінде өзіне көмекке келмеген Жошы әулетінің бірі Маңғыстау ... ... ... өлтіреді. Оның баласы Тоқтамыс Әмір Темірге барып паналайды. Темір бұл жағдайды пайдаланып, Тоқтамысты көп әскермен Ақ ... ... ... ... жорығы (1374-1375) сәтсіз аяқталды, Ақ Орда әскерлері оның әскерлерін талқандады. Бұл соғыста Орыс ... ... ... Бұқа қаза ... Әмір ... ... ... алған Тоқтамыстың екінші жорығы да Орыс ханның ұлы Тоқтақия басқарған Ақ Орда ... ... тек ... ... ... ғана ... Ақ Орда тағына отырды. Темір басқыншылығына қарсы күрестің негізгі ауыр салмағы Орыс ханға түседі. Ұрыс ... Орыс хан қаза ... ... ... баласы Темір-Мәлікті (1376-1379 жж.) 1379 жылы жеңіп, Ақ Орда билеушісі болды.
Ақ ... ... ... ие болған Тоқтамыс 1380 жылы Алтын Орданы алды. Сөйтіп, ол бір мезгіл (1380-1395 жж.) Ақ Орда мен ... ... хан ... ХІҮ ... ... ... Ақ Орда мен ... Орда жерін түгел бағындырып, Әмір темірге қарсы ... Осы ... Әмір ... мен Тоқтамыс арасындағы ұзаққа созылған қанды соғыс басталды. 1395 жылы Кавказдағы Терек өзенінің аңғарындағы шешуші шайқаста Әмір Темір Тоқтамысты ... ... ... ... ғ. аяғы - ХҮ ғ. ... сыртқы саяси ауыр жағдайлар мен ішкі қырқыстар ... Ақ Орда ... ... Ақ ... ... ... Әмір Темірдің тонаушылық жорықтары және ішкі тартыстар.
1423-1428 жж. Орыс ханның немересі Барақ біраз уақыт бойы Ақ Ордадағы өз ... ... ... келтірді. Ақ Орданың соңғы ханы Барақ Самарқанның билеушісі Темірдің немересі Ұлықбекті жеңіп, Сырдарияның бойындағы көптеген қалаларды өзіне қаратады. Бірақ ол көп ... қаза ... ... Ақ Орданың жеріндегі билік Шайбан ұрпағы Әбілқайырдың қолына ... ... атты ... (1927) Ақ Орда ... ... ... талдай келе, көп дәуір деген пікір түйеді. ... ... ... , , ... жатқызады. Жазушы бұл тұжырымын: деп одан әрі дамытады. Осы еңбекте түркі тілдес халықтардың бірлігін ... ... ... ... ... қарағаны үшін оған 1927-32 және 1945-51 жылдары' , мен дәуірінің тұсындағы хандықты көксеп отыр>> деген айып ... ... ... Орда ... Ақ Орда ... нәтижесінде пайда болған мемлекеттік бірлестіктің бірі - Ноғай Ордасы . ... ... ... ... ... бір бөлігін алып жатты. Бұл мемлекеттің атауы Алтын Орданың беклербегі, әскерінің қолбасшысы, Жошы ханның немересі (1260-1306) Ноғай есімімен байланысты. Берке хан ... ... ... ... ... жер ... ... болды. Оның құрамындағы рулар Каспий маңына қоныс аударып, Ноғай елі атанды. Ноғай Ордасының негізін салушы - әмір ... ... Ол 15 ... ... Орданы билеп (1396-1411), атанған. Шыңғыс әулетінен хан сайлау Едігенің қолында болған. Ноғай Ордасы Алтын Ордадан Едігенің ... ... ... Бұл процесс Едігенің ұлы Нұраддин (1426-1440) тұсында аяқталып, Ноғай Ордасы Алтын Ордадан ХҮ ғ. ... ... ... ... ... ... Еділ-Жайық арасы. Астанасы - Жайық өзені сағасындағы Сарайшық қаласы болды. Халқы - маңғыт, қыпшақ, қоңырат, арғын, ... ... тама және т.б. ... ... тайпалары. Ноғай Ордасы этносаяси бірлестік ретінде пайда болды, оған енген ... ХҮ ғ. ... ... ноғай халқының негізін құрады . Ноғай Ордасында ұлыстық басқару ... ... бір ... ... өкімет болды. Орда билеушісі - хан. Ұлыс басында мырзалар тұрған, олар өз иеліктерінде ... ... ... ... ең шұрайлы жайылымдары мен өрістерін иемденген. Ұлыстың қатардағы көшпелі малшылары мырзалармен ... ... ... ... ... ... жорықтарына қатысуға міндетті болған.
2.2 Орданы Едіге ұрпақтары басқарды. Мұрагерлік жолмен ... ... ... ... ... ... қолында болды. Ордада жорыққа 300 мың жауынгер ... ... ... тарихы Еділ бойы мен Сібірдегі, Орта Азия мен Қазақстандағы көрші мемлекеттер тарихымен тығыз байланысты. Ноғайлар тарихы ... ... ... мен ... ... айрықша жақын. Ембі мен Сырдария арасында көшіп жүретін ноғайлар қазақтармен ұдайы араласып-құраласып байланысып жатқан. Басқа да көшпелі мемлекеттер сияқты Ноғай ... ... да ... ... ... ... өзгеріп отырады. Ноғайлардың солтүстік-шығыстағы өріс-қоныстары Сібірге дейін созылып жатады, ал оңтүстік-шығыста олар кейде Сырдария ... Арал ... ... ... ... Олардың билеушілері Уақас би маңғыт, Мұса мырза, Жаңбыршы және басқалары Әбілқайырға Сырдария бойындағы қалаларды жаулап алуға ... ... ... ... ... ... енді бірде татуласып, одақ құрып отырған. Ш. ... ... мен ... деп ... Ал Хақназар хан атанған. ХҮІ ғасырда ... ... Орыс ... ... ... байланысы дамыды. ХҮІ ғ. 2-ші жартысында Ноғай Ордасы ыдырап, екіге: Үлкен Ноғайлы (Еділдің шығысы) және Кіші Ноғайлыға ... ... ... Осы тұста ноғайлардың көпшілігі Қазақ хандығына, соның ішінде Кіші жүз құрамына енді. Осылайша Ноғай Ордасын мекендеген тайпалар қазақ халқының ... ... рөл ... ... ... қарай жататын ру-тайпалардың үлкен бөлігі маңғыт тайпасының және осы тайпаның билеушісі Едігенің бас - ... ... ... ... қалады. Осы орайда ескере кететін бір мәселе - сол кезеңде ... ... ... тұлғаның болуы. Атап айтсақ, оның алғашқысы Едіге Танашұлы, Әмір-Темір жорықтарына қатысып, Ұлытауда жерленген. Екінші Едіге - ... ... ... ... ... ... Едіге - Әмір-Темірге туыс Барлас Едіге, төртінші ... - ... ... ... ... ... би.
Оның есімі тарихи деректерде 1376 жылдан бастап кездеседі. Ол алғаш Ақ Орда ханы ... ... ... одан соң ... ... пана ... Тоқтамысқа келді. Алайда 1389 жылы Тоқтамыспен жанжалдасып қалған ол Әмір-Темірге қайтып келіп, 1391 жылы соның жағында, Тоқтамысқа қарсы соғысты. Бірақ ... ... ... ... қойған жоқ. Жорықтан қайтар жолда ол, өзінің руластарына жаушы жіберіп, оларды Әмір-Темір әскерлері жүретін жолдан аулаққа көшіріп ... ... ... ... ... өзінің маңғыт жұртының мүддесін қорғау мақ - сатымен барған. Болашақ Ноғай ордасының негізін қалаған маңғыт жұрты бұл ... яғни ... ... Еділдің батысында көшіп-қонып жүрген атамекендерінен - шығысқа, Жайық пен Ембінің арасына қоныс аударып, осылайша, өз - дерінің көсемі ... ... осы ... ... ... ... Әмір-Темірдің тонаушылық әрекеттерінен сытылып кетті. Мұның өзі о баста Түркістан аймағынан солтүстік Қырым ... ... ... ... кері ... еді.Осылайша, Едіге бастаған маңғыттар өздерінің ру-тайпаларын топтастыра ... ... ... ... мұрагері болып табылатын Үлкен Орданың және одан төменде орналасқан Алтын Ордадан бөлініп кеткен Астрахан хандығының аймағында аса ... ... ... ... ... ұлы Нұр ... кезінде (1426-1440 жж.) дербес мемлекет құрды. Жалпы, Еділ-Жайық аймағындағы маңғыттардың Сараймен теке-тірестерінің ашықтан-ашық күшейе түсуі Алтын ... Ұлы ... ... жж.) ... ... тұста күшейе түсті. Одан соң қысқа мерзімге билік құрған Кіші Мұхаммедтің (1430 ж.) ұлдары Ахмед пен ... ... және Жошы ... ... ... қарайғы өзбектер мен маңғыттар аймағына билік жасаған, кейініректе Жәнібек пен Керей бастаған қазақ сұлтандарының ата жауына айналған Шайбан тұқымы Әбілқайыр ... ... ... соңы) билігі кезінде мүлдем өршіп кетті.Айта кетер бір маңызды мәселе, Жошының бесінші баласы Шайбаннан тараған тұқымның Жошының үлкен ұлы Еженнен ... ... ... Ақ Орда ... ... ... ... құқығы жоқ еді. Басқасын былай қойғанда мұның өзі үлкен ұлға билік беретін Шыңғыс ханның ... ... ... ... еді. ... оңтүстіктен басталған Әмір-Темірдің жорықтары Ақ Орда ұлысын күйретіп, Ежен ұрпақтарының билікке барар ... ... ... ... ... өзі Шайбан ұрпақтарының, дәлірек айтар болсақ, Мұхамед Қожа, Әбілқайыр, Жұмадық тәрізді ықпалды тұлғалардың Ақ Орда аймағында ... ... ... ... (Бешулы-маңғыт, Исаби-маңғыт, Қара-маңғыт, Шигасан-маңғыт) билеушісі Нұр ад-динұлы Уақастың және оның ықпалындағы өзбек тайпаларының ... ... ... ... ... ... ... қара қыпшақ, сары қыпшақ, қоңырат, ақбұт-найман, қара найман, кигачлы-найман, кушу-найман, тараклы-найман, урман-найман, қостамғалы-тама, ябы-тама, бағалы-уйшун, телеу, ұйғұр) қолдауымен Әбілқайырды таққа ... осы ... яғни 1430 ... ... ... беклербегі Уақас (Еуропа деректерінде Ваккас) Алтын Орданың мұрагері Үлкен Орданың тағының мұрагерлері Махмұд пен ... ... ... ... ... күшеюіне жол ашты. Оның ұлдары Мұса би мен Жаңбыршы (Ямгурши-мирза) би Жошы ұлысының сол ... ... Ақ Орда ... ... ... орнықтырды. Бірақ Ноғай мырзалары қанша қуатты болса да, Шыңғыс тұқымына ... ... ... - ғын ... ... болды. Маңғыттардың қолдауымен Әбілқайыр өзінің қарсыласы Мұхамед Қожаның солтүстіктегі астанасы Тара (Тюмень) қаласына басып кіріп, дара билігін ... Бұл ... ... ... мен ... ... ... әдебиетте кейде немесе деп те аталады. Бірақ Ақ Орда тағының заңды мұрагер - лері Жәнібек пен Керей бастаған ... ... ... ... ... ... ... Әбілқайыр мемлекетін мойындамады. Сондықтан да олар бастаған тайпалар бұл мемлекет аумағынан көшіп, Моғолстан өңіріндегі, Шу мен Талас өзендері ... ... ... - - ларының атамекеніне қоныстанды. Өздерінің соңдарына түскен Әбілқайыр ... опат ... соң, ... пен ... ... хандығын құрды.ХVІ ғасырдың басында аталған маңғыт билерінің, әсіресе Мұса бидің ... ... ... ... ... ... ... әскері, әкімшілігі бар дербес саяси құрылымға айналып, енді маңғыт әмірлері тіптен дегендердің тағдырын шешетін ... ... ... 1470 жылы олар Әбілқайырдың немересі Мұхаммед Шайбанидің таққа отыруына тікелей себепкер болды. Мұса би ... ... ... ... ... ықпалында ұстай білген Мұхаммед Шайбани алғашқы қазақ ханы Керейдің және оның ұлы Мұрындықтың ұзақ жылдарға созылған табанды шайқастарының ... ... ... ... ... ... болды. ХVІ ғасырда Ноғай ордасының негізін қалаған маңғыттардың едәуір бөлігі Қырым түбегінен солтүстіктегі ... ... ... ... ... ... ... әулетінің билігін орнықтырды. Маңғыт билерінің ықпалдарын Қазан, Астрахан және Сібір жұрттары да айқын сезінді . Алайда Мұса биден кейін Ноғай ... ... ... ... ... ... резиденциясына айналдырған әз-Жәнібек өзіне қарасты тайпаларды ноғайлар арасынан қазақ арасына көшіріп ... 1472 жылы ... ... ... ... ... ... қазақ әскерлері Ноғай аймағына басып кірді және Мұрындық хан Сарайшықты тағы да ... ... ... Ноғайларды қазақтарға қарсы күресте әлсірете түскен, олардың ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... Шайбанидің Иран шахы Исмайл Сефевидің қолынан қаза табуы болды. Осындай жағдайда 1519 жылдан бастап Қасым хан маңғыттарды бағындыруға біржолата кірісті. Ол ... ... ... ... ... өзеніне дейін жылжытты.2.3 Бірақ мұндай жетістікті одан ... ... ... билеген Тахир қолда ұстап тұра алмады. Оның әлсіздігін пайдаланған Мұса мен ... ... ... Қазақ хандығын Қыпшақ даласынан қайта ығыстырып шығарды. ... хан ... ... ... ... өзі Ноғай ордасын қайта күшейтті. Ноғай ордасының ... ... ... барынша артып, ол енді Қазақ хандығын ғана емес, Башқұрт жерін де өзінің ықпалында ұстады. Алайда мұндай өрлеу ұзаққа созыла ... жоқ. ХVІ ... орта ... ноғай мырзаларының билікке таласқан қырғындары қайта басталды және нәтижесінде Исмайыл жеңіске жетті. Дегенмен де ол енді түрлі топтарға бөлініп кеткен ... ... ... бір мемлекетке біріктіре алған жоқ. Оның қол ... жұрт ... ... деп ... ал ... ... Кавказда Кіші Ноғайлы жұрты пайда болды. Бұл, шынында да, қуатты Ноғай ордасының бөлшектенуі және күйреуі еді.Бір орталыққа ... қол үзіп ... ... ... жұрттардың аймақтарына бытырай қоныс аударды. Ноғай жұртының ... енді ... ... ... Буджақ тәрізді майда ордалар қалды. Ал ноғай көшпелілері болса тағы да, топтасып, қарақалпақ этносын құрады. Ұзақ ... ... өмір ... ... ... да көрші ноғайлардың кейбір этноқұрылымдарын қа - былдады. Он сан коғайлардың Алтыұл ұлысы - ның үлгісімен қазақтарда Алты сан Алаш ... - тығы ... ... ... бірі - Жаң - быр - шы ... жауынгер ұлының Алаш атанғанын да білеміз. Бір бөлігі ноғайларға кірген керейт, тама, телеу тайпалары ноғайлардың ... ... ... ... ... ... Жетіру одағының қалыптасуына түрткі болды. Қазақ пен ноғайдың рухани жақындығының жарқын ... ... екі ... ортақ әлі де талай ұрпақты ерлік пен ... ... ... ... 13 ғ. 2 ... ... ... Бұл жағдай әмір Едіге тұсында 14 ғасырда жалғасып, оның баласы ... ... ... ... Оның ... ... мен Алшындардан құралды. Егер Өзбектер мемлекеті Алтын Орданың ... ... атын ... ... ... ... ... атын иемденген еді.
16 ғ-дың 2 жартысында Қазан мен Астрахан хандықтарын Ресей жаулап ... ... Н. о. ... ... ... ... ... Солт. Кавказда Кіші Ноғай ордасы, Жем, Ойыл жағалауларында Алты ұлыс ордасы құрылды. Исмаил мырзаның қарамағындағы тайпалар ... ... ... ... 1557 ж. Орыс мемлекетіне бағынды.Еділ қалмақтарының шабуы-лынан кейін 1634 ж. ... ... оң ... көшіп, Кіші Ноғай ордасымен бірікті де, Қырым хандығына тәуелді болды. Н. о. ыдырағаннан кейін қазақ ... ... ел ... ... ... ... Жаңа мемлекет сол кезге дейін - ақ ... ... ... ... ... ... атпен, яғни Моғолстан ( ) деп атала бастады. Мырза Мұхаммед Хайдардың ... ... ... төмендегідей болды: , яғни Моғолстанның ... ... ... - ... ... мен ... аумағынан құралған./1/
. Бұдан әрі Мұхаммед Хайдар былай деп ... ... ... тұрақты болған емес, оның бір жарым ғасырлық өмір ... ... ... өзгеріп отырды. Алғашқы хан Тоғылық - Темір мемлекетінің ... ... өзі мен ... ... ... ... Түркістанның бір бөлігі (дуғлат әмірі Поладшының үлесі ... ... ... Кейіннен Шығыс Түркістан бірде Темір ұрпағының ... ... ... ... Моғолстан билеушілерінің қол астына қарады; ХҮ ғасырдың 80- жылдарынан ... ... ... ... ... ... пен Сайрам енді, бірақ Жетісу кірмей қалды. ХҮІ ... ... ... ... ... ... оның ... билігі тек Қашқариямен ғана шектелген еді.
Тарихи - ... ... ... ... аты ... , ... құрылған; сөзі Орта ... ... ... ... сірә, айтылғанда да солай ... ... ХІҮ ... ... - ақ мұнда ауысқан монғол рулары мен ... ... ... ... сіңісіп кетті. Моғол тайпалары ... ... ... ... ... ... ... жағынан автохтондық болып көрінеді. Оңтүстік - Шығыс Қазақстанның негізгі ... ... ... ... ... тілдес болған./3/
Моғолстан ортағасырлық авторлардың тарихи ... ... ... ... қарай атты этникалық - саяси біртұтастыққа ... ұзақ ... және ... ... ... ... түрік және түріктенген монғол тайпаларының мемлекеттік- ... ... ... ... ... ... ... атаулары да, монғол атаулары да бар ірі ... ... ... ... ( ... ... ... керейіттер ( керейлер), аргинуд (аргинут), баариндер, арлаттар, барластар, бұлғашылар және ... ... ... аты (мәселен, үйсіндер) деректемелерге енбеген, бірақ сол кезеңнің барлық әскери - ... ... ... ... мұнда одан әрі өмір сүргеніне ешбір ... ... ... ... ... ХІҮ ... ортасында Жетісуда орталығы бар Моғолстан мемлекетінің ... ... ... ... ... ... Ақ Орданың құрылып, нығаюымен қатар Қазақстан ... ... ... болды.
Моғол хандығының тағына негізінен ... ... мен ... ақсүйектері отырған. Әрине, монғол шапқыншылығы кезінде келген ... ... ... ... ... ... кезде өздерінің басымдылығын көрсеткенмен, уақыт өткен сайын жергілікті ... ... ... ... ... ... өздеріне сіңіре бастаған. Ал қалғандары Шығыс Түркістанға, ұйғырларғак қоныс аударып, соларға ... ... ... ... ... ... ... хандары.
бойынша, Тоғылық -Темір едәуір дәрежеде жағдайды біршама тұрақтандырып, ... ... ... өз ... ... ... оның ... Алмалықта болған./5/
Алғашқы моғол ханы ұлыстық жүйені ... ... ұлыс ... мұралық лауазымын ( ... ол ... ... ... ... ... кейбір шаралар ... ... ... діні етіп қабылдаған Тармашырын хан ... ... ... өнегесімен Тоғылық - Темір ... ... ... ... ... ... ... идеологиялық тірек - мұсылман діні арқылы ... ... ... халыққа Қарахандар кезінен бері ... ... ... хандар, өздерінің көптеген бодандары сияқты, ... ... қала ... - Темір кезінде Моғолстанда мұсылман дінін ... ... ... ... ... Мырза Хайдардың хабары бойынша, бір күнде 160 мың адам ислам ... ... ... ... ... Ислам дінін қабылдамағандарға, тіпті әмірлер мен ... ... өлім ... адам ... ... ... ... қатаң шаралар қолданылды.
Тоғылық- Темір өз билігін Мауараннахрға да ... ... ... ... ... істерімен Тоғылық - Темір өз ... ... өз ... ... тырысты. Көрші егіншілік өлкелерінен оңай олжа тауып, ... ... ... хан ... көшпелі ақсүйектердің топтала түсуіне ... ... ... алғашқы жорығына Тоғылық - Темір Жетісудан 1360 жылғы ақпан - ... ... ... ... ... жақын тоқтап, Тоғылық - Темір хан ілгері ... ... ... ол ... ... ... қаласына қарай жүріп кетті.Тоғылық - ... ... ... ... жергілікті әмірлер өзіне қарсылық көрсетпейді ... ... ... бірі - Орта Азияның болашақ билеушісі әмір ... ... - ... бағынатынын білдіріп, сол үшін Кеш ... ... ... ... ... алды./8/
Моғол ханының саясаты әмір Темірдің билік басына жету ... ... ... әскерлерінің одан әрі ілгерілеуіне Тоғылық - Темір әскер ... ... іс - ... ... ... ... Олардың арасында деректемеде керейіт, аргинуд, қаңлы тайпаларының ... мен ... ... олар ... хан ... келіп, содан соң бүлік шығарып, Моғолстанға кетіп ... ... ханы ... ... жөніндегі одан арғы әрекетін тоқтатуға мәжбүр болды. Әмірлердің ... ... соң ... - ... 1361 жылы ... тағы да ... аттанды.Мауараннахрдың ірі әмірлерінің бірі Қажы барлас Хорасанға қашты; Темір тағы да ... ... ... ... де, Кеш өңірін билейтінін құптатып алды. Тоғылық - Темір ... ... ... ... өтіп, оңтүстікте Құндызға дейін жетті. Мұнда көктем мен жаз бойы ... ... ... ... ... - Темірдің Мауараннахрда уақытша орнығуына өлкедегі ... ... - ... жыл ... ХІҮ ... 40 және 50 - ... орталық биліктің болмауы жәрдемдескен еді. Ішкі ... және ... ... ... мен елді мекендердің бейбіт халқы азап шекті: ./9/
Өзінің ... ... - ... ... ... етіп ... ... - Темір Моғолстанға оралды. Моғол әскербасылары өздерін жаулап алушылардай ... тек ... ... ғана ... Халық бұқарасының ашынуы мен жаулап алушылар ... ... ... ... әмір Темір Мауараннахрда билік жүргізуге күш сала ... ... - ... өлімі хан тағын мұралану ... ... үшін ... - ... Мауараннхрдан кетуге мәжбүр етті./10/
Бірақ Ілияс - Қожа ... ... ... мен әмір ... ... әскерлерімен шайқасуға мәжбүр болды.Ол жеңіліп, тұтқынға түсті, ... ... ... жіберілді./11/
Моғолстанның хижра бойынша 764/1362- 1363 жылы ханы ... соң ... - Қожа 1365 жылы ... ... ... біріктіруге жаңа әрекет жасады. ... өз ... оны ... бен Ташкент аралығында Сырдарияның ... ... ... Бұл жерде өткен белгілі > ( ) екі жақ үшін де зор ... ... еді. ... ... ... соғыс қимылын қиындатқан ... ... ... ... ... ауа - райына неғұрлым көндіккен және ... ... ... ... - ... әскері бұл шайқаста жауға төтеп берді. Дуғлат әмірі Шамс ад - дин ... ... тың ... ... ... кері қайтуға мәжбүр етті, оның үстіне , ... ... ... ... жол ашты. Муин ад - дин Натанзи моғолдардың Самарқандқа барар ... ... ... ... деп ... ... Темір мен Хұсайын Самарқандты ... ... арғы ... өтіп ... ... ... қаланы ала алмады: орталығы Хорасанда болған сарбадарлар қозғалысына қатысушылар ... ... ... ... ... ... ... қоршауға алу әскерді әлсіретті, ./15/
Моғолстанның алғашқы ... ... ... ... ... ... ... жасаған әрекеттері осылай аяқталды.
Шағатай ұрпағы мемлекетінің ыдырауы экономикалық және ... ... ... ... құбылыс болды. Моғолстан ... ... ... ... ... бір деп ... ... отырықщы - егінші және қала халқы тәуелсіздік үшін ... ... ... ... ... ... ... жаулап алуға ұмтылуы көшпелі шонжарлардың мүдделеріне ... еді. ... осы ... өз ... ... адамдары болатын және хандар жауынгершілікте табысқа ... ... ғана ... ... таба ... ... ... ойынша, тиісінше тарихи ... да ... ... Мауараннахрдағы ( Ұрыс ... ... ... ... сыртқы саяси әрекеттерінің басты ... ... ... ... ... аумағына ( ал Ұрыс ханның Алтын Орда тағына) әулет ретінде ... еді.
3.2 ... ... орын алған күрделі кезеңде билік басына ... ... - ... хан ... ішкі - сыртқы жағдайын жақсартып, ХҮІ ғасырдың басына дейін билік ... ... ... ... ... ... ... біріктіріп, бір олрталыққа бағындырады.
Хан өзінің билігін ... ... ... ... Оны ... ... ... сақтауынан көруге болады. Дулат ... ... ... ... ... ... ... сол қалпында қалдырды. Салық жинауда кейбір жаңа ... ... ... дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдайды. Тоғылық - Темірге ... ... ... ... ... енуі баяу ... келсе, енді хан бұл мәселеге ерекше ... ... ... - Мұхаммед Хайдардың жазуы бойынша, бір күнде 160 мың адам ... ... ... ... ... ... дінді қабылдамаған әмірлер мен бектерді өлім жазпсына ... ... хан ел ... ... ... ... ... - Темір өзінің сыртқы саясатында ... ... ... ... Орта Азия ... билікті қалпына келтіруге әрекет жасайды. 1360- 1361 жылдары Мауараннахрға екі рет ... ... ... ... ... - Қожаны Мауараннахрдың хан ... ... ... Моғолстанға оралған Тоғылық - ... хан қаза ... ... ... хұқын реттеп қайту үшін Ілияс - Қожа ... ... ... Орта ... ... күрт өзгереді. Тоғылық - Темірдің тірі ... оған ... ... ... дап ... Әмір Темір енді Мауараннахрдағы билікті өз ... алу ... ... - ... қарсы шығады. Әмір Темір мен Ілияс - Қожа ханның ... ... рет ... ... Моғол ханы жеңіліске ұшырайды. Соңғы жеңілістен кейін Ілияс - Қожа Моғолстаннан жаңа ... күш ... ... ... соғысады. Ташкент қаласының маңында 1365 жылы 22 маусымда екі ... ... ... ... ... ... хабарына қарағанда, кескілескен шайқас болғаны ... екі ... 10 ... жуық адам ... ... Ілияс - Қожа хан жеңіске жетіп, Әмір Темір қашып ... ... ... ... ... ханы Самарқанға ... ... оны ... ... Бірақ халық қаланы жан аямай қорғайды. Қаланы ұзақ уақыт қоршаудан ... ... ... ... ... ... індетінен қырыла бастайды. Қаланы алудың ... ... көзі ... хан Моғолстанға қайтуға мәжбүр болған. Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... ісінің алғашқы қадамы сәтсіздікпен аяқталады. Бұл сәтсіздіктің ... ... ... ... ... ... ... быраңқылық еді. Ақыр ... ... - Қожа хан да осы ... ... - ... ... болады.
Бұдан кейін де Моғол хандығындағы билікті ... ... ... ... ... ад - дин мен оның ... Шаме ад - ... ... ... ад - дин де өзін ... жас ... - ... соңғы ұрпағы Қызыр - Қожа ... хан ... ... ... ... әмірлері мен шонжарларының жағдайын жақсартуға күш салады. ... ... ... ... ... ... жатқанда Мауараннахрдағы билікті өз қолына ... ... Әмір ... енді ... жаулауға кіріседі.
ХІҮ ғасырдың аяғында Әмір ... ... ... бас ... ... - ... ... жасайды. Алғашқы жорығы 1371 - 1372 жылдары ... Бұл ... ... қаласына дейін жетеді, бірақ қалаға кірмейді. Жол бойындағы елді ... ... ... мал - ... талан - таражға ұшыратып, көптеген тұтқын алып қайтады. Екінші ... - 1375 - 1377 ... ... ... ... ... ... Шарын өзеніне дейін жетеді. Моғол ұлысының басшысы ... ад- ... ... аны жеңеді. Қамар ад - дин Шығыс Түркістанға, Үш Тұрфанға қарай ... ... ... ... ... 1380 -1390 ... да ... рет жорық жасаған.Бұл жолғы жорықтың жойқындығы ... Әмір ... ... ... ... әскерлермен қосқанда 120 мың ... ... ... Әмір ... ... әбден титығына жеткен Моғол ... ... ... ... бірнеше иеліктерге бөлініп, саяси жағынан бөлшектенеді. Қызыр -Қожа хан Темірге өзінің ... ... ... Әмір ... қаза ... кейін ( 1405 жылы ) ғана Қызыр - Қожаның мұрагері ... ... ... ( 1408 -1416) ... қол ... ... ... ханы Темір өлгеннен кейін оның ... ... ... - ... ... ... ... хан Темірдің немерелері ... ... мен ... ... ... үшін ... ол ... әскер күшімен Ахмед мырзаға ... ... ... еді. Осы ... ... Моғолстан өз тәуелсіздігін ала ... ... хан қаза ... соң, Моғол хандығының ішіндегі талас - тартыс қайта басталады. Бұл ... - ... ... немересі Ұлықбек пайдаланып, өзін жақтаушы Қызыр -Қожаның немересі Шер - ... тің хан ... ... Оның хан ... ... ... ... енді одан өзіне тәуелді болуын талап етеді. Бұған қарсы болған ... ... ... - Қожаның екінші бір немересі Уәйісті хан ... ... ... наразы болған Ұлықбек 1425 жылы ... ... ... халықты талан - таражға ұшыратып қайтады. ... ... 1428 жылы ... хан ... ... ... сол баяғы бытыраңқы күйінде қалады. Хандық ... үшін ... енді ... ханның балалары Жүніс пен Есен -Бұға арасында ... Есен ... 1433 -1462 ... хан ... ... Бірақ Жүніс таласын тоқтатпайды. Тартыс нәтижесінде 1462 жылы Есен - ... қаза ... ... ... ... басып кіру қарсаңында.
Ілияс - Қожа ханның билік ... аз ғана ... ... ... оқшаулану ниетімен жүргізген күресіне толы ... ... хан ... ... - ... үстем таптың еркімен шектелген тым ... еді. ... ... ... іс ... ... ... Бұл Мауараннахрда жеңілгеннен кейінгі Ілияс - Қожаның ... ... ... - Қожа хан билігінің күйреуі мен оның өлімінің ... мән- жайы ... тым ... ... ... Әдетте бұл жағдайлар дуғлат шонжарларының көрнекті өкілдерінің бірі әмір ... ад - ... ... ... ... ад - дин, Мұхаммед Хайдардың хабарлауы бойынша, Тоғылық - Темірдің хан өлген соң ... - ақ ... ... ... ... ... ... Мұхаммед Хайдардың жазуында, оның ... ... ... дұшпандығының себебі - ... - ... оған ... ... ... ... қалып отыратын ұлыс бегінің ( ... ... ... ... ... ... кейін Тоғылық - Темірдің жарлығымен дуғлаттың қалған көсемдерінің ішіндегі үлкені ... ад - дин емес ... жасы әлі ... ... баласы Хұдайдад ұлысбегі болып тағайындалды. Тоғылық - Темірдің ұлысбегілікті ... ад - ... ... ... ұлыстың құдіретті билеушісінің аузына ... ... ... еді, ... өзі ханның шонжарлар сепаратизмімен күресі ... ... ... болатын.
Му ин ад-дин Натанзидің пікірі бойынша, Қамар ад - дин мен оның інісі ... Шамс ад- дин ... ... - Қожа ... хан ... ... бір жыл ... соң, жаңа ханның өзара қырқысқан ... - ... ... алмайтынын көрген соң, Ілияс - Қожа хан ... ... ғана ... ад - дин ... шығарған. Мұхаммед Хайдардың айтуынша, Қамар ад - дин ... - ... ... ... ... әлі жас ... - Қожа ... басқа хан әулетінің барлық мүшелерін қырып салыпты -мыс, ал Қызыр - Қожа ... ... ... әмір ... ... алып қалыпты./16/
Моғолстанның феодалдық - тайпалық ақсүйектерін ... ... ... оңай іс болмады. Елде саяси және ... ... қым - қуат ала - ... басталды./17/
Ірі тайпалардың көсемдері ең жоғары әкімшілік ... ие ... ... ... ... ... одан әрі ... жол бергі лері келмеді. Алайда Қамар ад - дин біраз ... ... да ... ... едәуір бөлігін өзіне бағындыра алды.
Қамар ад - дин мен оның аға - ... ... ... шонжарларымен қатар деректемелер бұл кезде Моғолстанда бірқатар басқа тайпалар ... ... ... ... ад - дин Әли Йазди Моғолстанның билеуші топтары ішіндегі бытыраңқылық, қайшылықтар мен ... ... ... ... ... ... мен ұлыстары иеліктерінің шекаралары жиі ... ... ... жақсысын алып, олжа түсіруді көздеген күрес жүріп жатты. ... ... ... ... ... езгі халық бұқарасының наразылығын туғызды. Әмір Темір әскерінің ... ... ... ... ... ... ішінде Оңтүстік - Шығыс Қазақстандағы жағдай осындай еді./19/
Моғолстанның ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бірлестіктің пайда болуы жолындағы ілгері басқан ... ... ... ... мұның өзі саяси жағынан Жетісудың ... ... ... ... басқа аумағындағы туысқан халықтан уақытша ... ... да, ... ... қалыптасу процесіне салқынын тигізді.
ХҮ ғасырдың ... ... ... ішкі ... жағдайдың тұрақсыздығы Орта ... ... ... Оңтүстік - Шығыс Қазақстанға көз тігуін одан әрі ... ... ... ... - Қожа ханның төрт баласы - Шам и- ... ... ... ... және Шах - ... ... ... жолындағы өзара қырқысулары салдарынан , ... ... ... ... ыдырады /20/
Іс жүзіндегі биліктің жоқтығын пайдаланған ... ... ... ... ... 1402 -1403 жылдары шекарадағы Үш - Фирман, Ақсу қалаларын тонап алды, ... соң ... ене ... Бай, Күш (Құсан), Тарим, Хотан қалаларының ... ... - ... ... ... ... ... басып алған жерлерді адамсыз қалдыру ... ... ... ... ... ... ... кенелгенін атап көрсетеді. Ескендір ... ... ... Жетісу жеріне, , ... ... ... ... оған ... көрсете алмады. Ұлысбек дуғлат Хұдайдад әмір тауға ... ... ... мерейі үстем болған жаңа хан Шам и - ... да кері ... ... хан ( 1399 -1408 жылдар), ал одан кейін Мұхаммед хан ( 1408- 1416 ... ... ... ... ... ... ... алған Моғолстанның батыс бөлігін ( Ашпара, Йанги - ... ... азат ... ... ... ... саяси және әскери жағдайларын бірте - ... ... ... бұл ... ( Му ин ад - дин Натанзидің мағлұматтарына қарағанда бұлардың алғашқысының ... ... ... ... яғни 900 мың ... ... өз кезектерінде Темір әулеті мемлекетінің өзара ... ... ... ... ... айтқанда, Түркістан қамалдары мен Таласқа ( Йан-ги - Тараз және Ашпара ) ... ... ... шыққан бүлікшіл әмірлерге әскери ... ... ... ... ... ... ... сәйкес басып алған аймақтарынан кете қоймаған Хұдайдад Хұсайниді 1408- 1409 ... ... ... өлтірді де, Янги ( ... бен ... тағы да екі ... ... ... ... мирасқоры атағы мен міндеттерін мойнына алған Хұдайдад ұлы ... ... ...
1411 жылға дейін басып алған жерлерінде билік жүргізген және Шахрух пен ... ... ... ... ұсынбаған Шайх Нұр ад - дин ... ... Жошы ... ... ... ... қатынасын ашып беретін өте қызықты дерек бар. Мырза Хайдар ... ... ... Өз ағасы Шер - Мұхаммедпен ( 1418 -1425 жылдары Моғолстан ханы) күрес ... ... ... ... ... хан ... Түркістандағы Шайх Нұр ад - ... ... ... Шайх Нұр ад - дин ... ... ... қызы Дәулет - Сұлтан Саканджиді ( болашақта Жүніс ... ... ) ... ... оның ... тағы ... ... көмек көрсетті. Өз кезегінде тіпті бұған ... Шайх Нұр ад- дин ... ... Мұхаммед ханнан көмек алған болатын. ... ж. ... ... Янги ( ... мен ... мирасқоры Әбділхалық өлісімен Мұхаммед хан әскерімен осы ... ... ... ... ... ... іс ... Темір әулетіне тәуелді ... ... ... сыртқы саясат ішкі саяси жағдайды белгілі дәрежеде ... ... ... ... азая ...
Мұхаммед хан кейін Моғолстанда бүліктер мен өзара дау - дамай ... ... мұны ... ... ... ... қойды. 1414 ж. Қашқария қайтадан Темір әулетінің ... ... ... 20 - жылдарда Моғолстанның өз ішінде, яғни ... ... ... Тянь - Шаньда Темір әулетінің ықпалын кеңейту ... ... ... ең ... әдісі - өзара алауыздық қырқысуларға араласу, өздері қойған адамдарға қолұшын беру. ... - 1421 ... ... өкімет билігі Уәйіс ханның ... ... ... ... екінші бір үміткер Шер - ... ... ... 1421 ж. маусымда Ұлықбектің өзі Моғолстанға ... ... ... ... ... өзара қырқыстарға араласуға бас ... ... ... ... ... де, кері ... Бұл елдегі өзара алаауыздық қақтығыстарға сипаттама беру тұрғысынан ... ... ... ... ... елшілігінің Моғол жері ... ... ... ... ... әңгімесі көңіл аудартады. Егіншілік солтүстік жолмен, яғни ... - ... ... ... Ташкен т - Сайрам - Ашпара - , яғни ... ... ... ... ... ... ... Белгіті мекеніне соқпай өтіп, бектердің бірі, Мұхамамед бектің жеке ... ... ... оны , ұлан - ... иелікті билеуші деп атайды. Күнгір өзенінен өткен соң, Жұлдызға ... одан әрі , әрі ... ... ... ... ... ... тоқтамай отырған өзара бақталастық қақтығысулардың ... ... ... Хотан - Қашқар - Әндіжан арқылы жүргенді жөн көрді.
Ұлықбектің ... ... Шер- ... 1421 ж. елде билікті өз қолына алды. Моғол әмірлері мен ... бір тобы оны ... енді бір тобы ... хан ... ... Шер - ... ... ханы болғаннан кейін Ұлықбекке бағынуды қойды, бұл 1425 ж. ... ... ... жорыққа аттануына ... ... ... ... ХҮ ... 1 - ші ... ... және Оңтүстік - Шығыс Қазақстан аумағына ... ... ... осы аймақтар гөрі осы аумақтарға шабуыл жасау бағытында болды. ... ... ... ... басып алды. Жоғарыда атап ... ... ... Ақ ... бұрынғы астанасы Сығанақ қаласының ... ... ... 1427 ж. ... Ақ ... ... жорығына себеп болды.
Жорық алдында Темір ... ... ... , Отырар, Сауран, Янги - Тараз қалаларымен қоса Оңтүстік - Шығыс Қазақстан ... ... ... ... ... 20 мың ... ... қалың 80 -100 мыңдық әскер жолы әуелі Оңтүстік Қазақстанды ... өтті . ... ... сол қанаты қыста Отырар мен оның ... ... ... ... ... ... моғолдармен алғашқы қақтығысы Йанги - Тараз маңында болды. Ұлықбектің жорық ... ... , ... және ... қыстаған кезінде моғолдар Темір әулетінен Талас бойындағы жерлерді тартып ... ... ... осы ... Талас алқабында моғолдар ортасында ұлы Түк - ... ... ... ... керейлердің ( керейттердің ) , Улжайту Темір басқарған салжұқтардың және Иразан ... ба ... ... ...
Олар мұндай үй - іштерімен (коч), жүктерімен (боне) бірге жүрген . ... ... ... - қоныстықтар (үйлер, киіз үй - ханақылар, ... ) ... ... Темір әулиеті әскерлері кері ... ... ... ... ... өзенінде қуып жетіп, ./27/
Ұлықбектің осы ... ... ... ... ... ... Оңтүстік - Шығыс Қазақстандағы көшпелі және жартылай көшпелі тұрғындарына жасаған ... ... ... ... ... ... - ... келтірілген. /28/
Мауараннахар билеушілірінің Қазақстан аумағына жасалған әскери жорықтары туралы түпкі деректемелер ... ... ... тарихының демографиялық сәттерін анықтау үшін аса қызықты болып табылады. Рас, бұл материалдарды нақты сандар аталмайды, ал ... ... ... жою ... ... дәрежеде тым артығырақ суреттелінетін (ортағасырлық тарихшыға қамқорлық жасап отырған билеуші-иесінің табыстарын мадақтау ... де ... ... бірақ соған қарамастан, бұл мағлұматтарды елемеулегеде болмайды. Темір әулеті Қазақстан аумағында көршілес мемлекеттерді әлсіретуге байланысты өз атасы, ұлы ... ... ... ... Бұл ... орындаудың басты құралдарының бірі хзалықты қырып жою, оларды тұтқын етіп әкету сөйтіп ... ... ... оның ... күші - бағынышты адамдарынан айыру ... ... та бұл ... қайта - қайта жазды: . Темір әулетінің әскерлері жүріп өткен ... ... да . ... ... ... ... әулеті әскерлерінің 1425ж. Оңтүстік - Шығыс Қазақстанға жасаған шапқыншылығының нәтижелері ... ауық - ауық ... қалу ... , , және ... да жеке иеліктер басшылары - әмірлер мен бектерді не ... ... ... ... не ... ... көрсетпей, әрқайсысының өз бетінше қимыл жасалуына ... ... ... ... ... жкек - дара ... ... соның салдарынан бірінен соң бірі сәтсіздікке ұшыраған бірнеше ... ... ... ... әу леті ... соңдарына түскен керейлер мен ба ... ... ... ... Боам ... жанында тағы да қырғынға ұшырады. Өз тайпасын ( ... ... кері ... ... Жаханшах дуғлатты басып алған мал - мүлікті, ... ... үшін ... ... ... қарсы шығару Ибрахимге оңайлыққа түскен жоқ. Ақсу өзенінде болған айқаста ... ... ... ... ... пен Улжайту сальдуз қаза тапты. Жаханшах дуғлаттарымен Үлкен ... ... ... ... мен ... ... пайдаланған Темір әулетінің әскербасылары олардың ... ... ... жол ... ... Кеминге Жаханшах дуғлатқа қарсы 5 мың ... ... ... ... ... ... соң, ... жетен мәлімдеме бойынша, Жаханшах моғолдардың ... екі ... Садр әл - ... және М әлік әл - ... ... ... болып, Ыстықкөлдегі өз жұртына кеткенде, Темір ... оның бұл ... ... жол ... ... ... ... жөнелтілген Сұлтан Уәйіс ... ... ... тас - ... ... ұлыс ... тағы да ... кері шегінуге мәжбүр болды.
1428 ж. ұлықбек Моғолстанға тағы да Сатұқ хан ... ... ... ... хан ... әулетін Ыстықкөл маңында Бақабұлан ... ... ... ... ... барысында моғол ханы қаза тапты.
3.3 Моғолстанның ... ... орта шені 16 ... бас ... ... ... мен Қырғызстан территориясында өмір сүрген феод. мемлекет. М. 14 ... ... ... ... ыдырағаннан кейін ерікті мемлекет болып бөлініп шықты. Шағатай мемлекетінің бір ... -- ... бат. ... Әмір ... ... ал шығ. бөлігінде М. пайда болды. Мұндағы түркі және ... ... ... ... ... ... - ... феод. Жоғарғы тобы) 1348 ж. Шағатай ... ... ... ... хан ... (1348 -- 1462/63 ж. билік етті). М-ның орт. бөлігіне Жетісу мен қазіргі Қырғыстан аймағы кірді. Дулаттарға тәуелді ... ... ... ... да ... ... бір бөлігі) ауық-ауық М. құрамына кірді. Мұхаммед Хайдар Дулати М. Шекарасын Шығыс шеті (Моғолстанның) қалмақтар ... ... ... ... ... ... ... оның жеріне Көкше теңіз (Балқаш), Бум жәно ... ... ... ... ... және ... оңтүстікте Ферғана уәғаятымен, Қашғариямен, ... ... және ... ... деп ... этникалық негізі ... ... ... ... болып қалыптасқан Жетісу мен ... ... ... ... ... ... және ... тілдерінде азылғап түп ... ... ... ... ... ... тайпа - рулары және 14 ғ-дың орта шенінде сырттан келіп ... ... ... ... ... және ... тайпалары (Дулат, Қаңлы, Барін, Бұлғач т. б.) ... ... ... ... М. ... мен ... ... Ұлы жүз қазақтарының ... Орта жүз) ... ал ... ... ... ... ... бастаған қырғыз халқының құрамына енді; Шығ. Түркістанды ... ... ... ... ... ... хандары Тоғлұқ-Темір мен Ілияс-Қожа ... ... ... болған Мауараннахрды өздеріне бағындыруға әрекет етті. 70 жылдарда елдегі феод. өзара ... ... Орта Азия ... Әмір ... ... ішкі ... ... бастады. Әскери-феод. моғол ... ... ... ... бір ... бағындыру саясатына қарсы алауыздық күресі мемлекетті әлсірете түсті. Соның ... М. ... іс ... ... ... ... ... пайда болды деп жазады Низам ад-Дин Шами, ... ... Әли ... ... ... Натанзи. Жетісу жерінің басым бөлігінде (Шу алабы, Қаратау ... ... ... ... әмір ... ... қолына көшті, Іледен Тарбағатайға ... жер Еңке ... ... ... көл ... ... тайпасы басшыларының ұлысы күшейді, әскери-феод. ақсүйектер басқарған басқа да тайпалар (Қаңлы. Керейіт, ... т. б.) өз ... ... бөліктерге айналды. 16 ғ-дың 70 -- 90 жылдарында Темір М. мен Ақ ... ... ... ... ... ... апатқа ұшыратты. Халық саны азайып, ... ... мен ... ... ... ... процесі баяулады, тұрақты егін ... одан әрі ... мал басы ... ... ... қарсы коалицпя құрылып, оған М-ның феод. билеушілері әмір ... ... ... ... ... жаңа ханы ... Қожа ( (1389 -- 1399 ж. билік етті) және Ақ Орда ... ... хан ... ... ... ... ішкі жағдайы қиындап өзара феод. тартыстар мен соғыстар одан әрі ... ... М-ға ... ... ... Қожа ... тұсында орталық өкімет біршама нығайғанымен, оның ... -- Шамп ... ... ... ... және Шаһ-Шахан билік құрған кезде өзара талас, күрес қайта өршіді. 15 ғ-дың алғашқы жартысында ... ... ... бірнеше рет Шығ. Түркістанды М-нан бөліп әкетуге әрекет жасады; Моғолстанның шығыс бөлігіне ойраттар ... ... ... ... ... ... ... хан (үзілістермен 1418 -- 28 ж. билік ... ... ... Шығ. Түркістаннан Жетісудағы Іле-балыққа кешіруге ... ... 1428 ж. ... хан ... ккйін феод. тартыс бұрынғыдан бетер шиеленісті. Феод. екі топ пайда болды, әрқайсысы Уәис ханның балаларын: бірі 13 ... ... ... (қ. ... хан), ... 11 ... ... сұлтанды (қ. Есенбұға хан) қолдады. 30 жылдардың орта шенінде Есенбұға сұлтанды жақтаған ... ... ... ... Мир ... ... ... жеңіске жетіп, Жүніс сұлтанды жақтаушылардың бір бөлігі өздерімен бірге ... 30 мың ... ... ... ... аударды. Есенбұға хан болғаннан кейін (1434 -- 1462 ж. билік етті) көп уақытқа дейін ол ... ... ... баса алмады, Қашғарияның бір бөлігін билеумен ғана шектелді. ... және ... ... ... бір бөлігі Амасанжы тайша билеген қалмақтарға қосылып кетті, Калучн және Бұлғач тайпаларының бір бөлігі ... ... ... ... ... ақсүйектері жерлерді басып алып, бекіністер салды, көрші қалалар мен аймақтарды тонап, шабуылдар ұйымдастырды. Феод. бытыраңқылық өзара ала ... және ... ... ... ... бір-бірімен қатынасып үзіп, халық болып қалыптасу процесін тежеді; өндіргіш күштерін шығынға ұшыратып, елдің экономикасын құлдыратты. Мемлекеттің ... ... да ... 1446 ж. ... ... ... ... хан басып алып, М-ның бат. шебіне жақындады. Шығыста қалмақтар жиі-жиі шабуылға шыға бастады. Тек 40 жылдардың соңы -- 50 ... бас ... ғана ... мен ... ... аз ... Есенбұға ... ... ... ... ХҮ ғ. 20-жылдарында Қазақстанның орталық, батыс және ... ... ... феодалдық иеліктер пайда болды. 1428 жылы Шайбан ұрпағы Әбілқайыр (1428-1468) осы аймақтардағы билікті қолына алды. Ол Сырдария ... ... мен ... үшін ... ұрпақтарымен ұзақ соғысты. Шығыс Дешті-Қыпшақтың бытыраңқы тайпаларының басын ... ... Жошы ... ... ... Дәулет Шайхтың баласы Әбілхайыр саяси өмір сахнасына шықты. Орталық және Солтүстік Қазақстан тайпаларын билеп ... ... ... ол 1428 ж. Тура ... ... ... хан болып жарияланды.Оның хандығының құрамына Қият, Маңғыт, Шынбай, Найман, Қарлұқ, Үйсін т.б. ... ... ... ... ... ... ... шығысында Балқаш көліне дейін, оңтүстігінде Сырдарияның төменгі жағы мен Арал ... ... ... орта ... мен Ертіске дейінгі ұлан байтақ жерді алып жатты. Астанасы - ... ... 1431 ... ... 1446 жылдан Сығанақ. Халқы - өзбектер деп аталған ... ... ... ... ... ... қарлұқтар, қаңлылар, үйсіндер т.б.). Елді 40 жыл билесе де, Әбілқайыр хан мемлекетінің ішкі саяси
жағдайын тұрақты ете алмады. ... бір ... ... ... ... ... ... Шыңғыс әулетінің билеушілері басқарып, олардың арасында билік үшін толассыз соғыстар тоқтамады.
Әбілқайыр хан өз билігін ... жаңа ... ... алу үшін көптеген соғыстар жүргізіп 1430 жылы ... ... ... ... ... ... ... жеңді, Хорезмді басып алып, Үргенішті талқандады. Сырдария өңіріндегі далада Жошы әулетінің Махмұд және Ахмет хандарын ... ... ... ... ... 1446 жылы Мұстафа ханды тізе бүктіреді. Сырдария бойындағы Сығанақ, Созақ, Аққорған, Өзгент, ... ... ... ... етті.
4.3 ХҮ ғ. 50-жылдары Самарқанд, Бұхарды шабуылдап, осы өңірдегі Темір ұрпақтарының ішкі саяси өміріне ... ... 1457 жылы Өз ... ... ... ... ... жеңіліп, онымен өзін
қорлайтындай ауыр шарт жасасты.Бұл жағдай Әбілқайыр ханның ... ... ... ... ХҮ ғ. ... аяғында Көшпелі өзбектер мемлекетінен Жәнібек пен Керей сұлтандар бастаған халықтың бір тобы ... ... ... Оларды жазалау үшін 1468 жылы Әбілқайыр хан Моғолстанға жорыққа аттанып, жолда кенеттен қайтыс болды. Осыдан кейін ... ... ... ... ... ... хан ішкі тартыста өлтірілді. Ал Әбілқайырдың ... ... ... ... ... ... Сырдария мен Қаратау аймағындағы қалалар үшін ұзақ соғыс жүргізді. Қазақ хандығы құрылғаннан кейін ... ... ... ұрпағының Шығыс Дешті-Қыпшақтағы билігі бітеді. Бұл жерлердегі билік қазақ хандарына толық көшті. ХҮІ ғ. басында ... ... бір ... Шайбанилердің бастауымен Мәуереннахрға көшіп кетті. Ондағы Темір ... ... ... ... Шайбанилер Орта Азиядағы өкімет билігін тартып алды. Қазақстан жерінде қалған тайпалар Қазақ хандығының қол ... ... ... ... бір ... бағынатын мемлекет болмайды, ол бірнеше этникалық территориялық , этникалық саяси топтарға, иеліктерге (ұлыстарға ) бөлінеді, олардың ... ... ... әр ... ... ... ... тұрады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен, Ақ Орда саяси жағынан іс жүзінде ... ... ... ... ... сыртқы саясатта өзіндік бағыт-бағдары, билеуші хандарының әулеттік жөн-жосығы бар Ақ Орда мемлекеттік бірлестігі ХІҮ-ХҮ ғғ. ... ... пен ... жеріндегі этникалық топтардың, тайпалар мен халықтардың бастарын қосып, біріктіруде маңызды рөл атқарды. Кейін Ақ Орда ... ... ... ... ... болды.
Қазір Атырау қаласынан 50 шақырым жердегі Сарайшық қорымында мыңдаған ... ... ... ... ... билері Мамай мен Жүсіп те бар. Бір сөзбен айтқанда, ноғай жұрты бізге жат емес. Басқасын айтпағанда, әйгілі би, дала философы Асан ... да ... ... ... Одан ... ... Доспамбет, Шалкиіз, Сыпыра жыраулар да сол кезеңдегі ноғай-қазақтың өмірі туралы жырлаған. Өздері сол ортадан шыққан. Ғалым ... ... ... жырлары нағыз дерек көзі, тұнған тарих. Оны білу бүгінгі ұрпаққа парыз. Ноғай ордсы түркі халықтары тарихында үлкен із ... ... ... ... ... ... т.б. түркі халықтарының ұлт болып қалыптасуында Ноғай ордасына кірген тайпалардың ... өте ... ... ... - ХҮІ ... орта ... ХҮІ ... бac кезіне дейін Жетісу мен ... ... өмір ... ... ... ... билеген ұлыс ыдырағаннан кейін батысында Әмір Темір ... ал ... ... пайда болды. 1348 жылы ... ... ... ... Темір Моғолстан ханы болып сайланды ( 1363 жылға ... ... ... ). ХҮІ ... ... ... жеке мемлекет болып өмір сүруін тоқтатты.Моғолстан қазақ хандығының құрылуына және қазақтың жеке халық болып қалыптасуы ... ... ... ... ... феодалдық бытыраңқы жерлерін біріктірген , яғни ... ... , ... ... ... орны бар.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1 көне заманнан бүгінге ... .Бес ... ... . ... ... Ч. ... тарихы. Алматы.- 2005
3 Қазақстан тарихы көне ... ... ... ... - ... Талас Омарбеков. Ноғай ордасының күшейуі және әлсіреуі. Ана тілі газеті. 28-Қазан, 2011
5 ... ... ... http://portal.vkgu.kz:1010/107/1.6.5.htm
9 http://www.munaily-astana.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=297:2011-06-24-03-54-13&catid=5:2010-01-18-05-00-42&Itemid=8

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы9 бет
Монғол шапқыншылығынан кейінгі кезеңдегі мемлекеттер (кесте түрінде)6 бет
Монғол шапқыншылығынан кейінгі мемлекеттердің саяси-құқықтық жағдайы9 бет
Монғол шапқыншылығынан кейінгі мемлекеттердің саяси-құқықтық жағдайы туралы5 бет
XI – XV ғасырлардағы Монғолия17 бет
Алтын орда туралы3 бет
Ерте орта ғасырлардағы корея23 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
"жануарлар ресурстарын қорғау шаралары"6 бет
"Технологиялық карта."12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь