Клеткалық селекция

КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ 4
6
1. Әдебиетке шолу 6
1.1 Клеткалық селекция 6
1.2 Генетикалық өсімдік клеткаларының қолдануы немесе негізгі түрлері 7
1.3 Сомаклондық өзгергіштікке әсер ететін факторлар 10
1.4 Астық тұқымдасының соматикалық ұлпасының дақылында морфогенез және регенерация мәселелері 11

1.5 Астық тұқымдасының онтогенез кезіндегі сандық белгілерінің қалыптасуы 16
1.6 Бастапқы материалдарды сандық белгілері бойынша зерттеу 18
1.7 Өсімдік биіктігі 18
1.8 Өнімді түптілік 18
1.9 Бір өсімдіктегі дән салмағы 20
2 ЗЕРТТЕУ МАТЕРИАЛДАРЫ 21
2.1 Зерттеу материалдары мен әдістері 21
2.2 Өсіру жағдайлары 23
2.3 Өсімдік клеткаларын in vitro жағдайында өсірудің әдістері мен жағдайлары
24
2.4 Өзгергіштік және оны статистикалық өңдеу жолдары
25
2.5 Әртүрлі күріш үлгілерінің онтогенез кезіндегі сандық белгілерінің қалыптасуы 25
3 ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛҚЫЛАУ
28
3.1 Күріштіңсоматикалықұлпасыныңкаллустүзілуі 28

3.2 Күріш Р 1 сомаклондарыныңсандықбелгілердіңтұқымқуалаушылығы
29
3.3 Күрішөсімдіктерініңселекциялықбелгілеріменсандықөзгергіштігі 32
ҚОРЫТЫНДЫ 35
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 36
Тақырыптың өзектілігі. Селекциялық жұмыстардың және оның тиімділігі әр түрлі бастапқы материалдардың болуымен және олармен селекциялық жұмыстар жүргізуіне байланысты.
Елімізде аудандастырылған сорттардың бір қатар кемшіліктері бар, мысалы қоршаған ортаның қолайсыз жағдайларына – құрғақшылық, ыстық, суық және басқа да стресс факторларына төзімсіздігі сияқты белгілері түсімнің азаюына, дәннің сапасына әсерін тигізеді. Олар едәуір түрде еліміздің экономикасы мен қор байлығын толықтыруға зиянын тигізіп бағалы ауылшаруашылық дақылдардың өнімділігін төмендетеді. Сондықтан өсімдіктердің стрестерге төзімділігін арттырудың тиімді жолдарын іздестіру және өңдеу – мемлекеттің маңызды міндеттерінің бірі болып табылады.
1. Суханов В. М., Папазян Н. Д. Условия получения каллусов и регенерантов в культуре зрелых зародышей пшеницы // Апомиксис и цитоэмбриология растений. Саратов-.1983. -С. 124-130.
2. Бутенко Р.Г. Клеточные технологии в селекционном процессе// Состояние и развитие сельскохозяйственной биотехнологии: материалы Всесоюзной конференции, Москва, июнь.-1986. - С.29-38.
3. Терлецкая Н.В. Использование культуры тканей для селекции
Засухоустойчивых форм ячменя// Биотехнология. Теория и практика.- 1996.-№1. - С.64-71.
4. Берсімбаев, К.Қ. Мұхамбетжанов. “Жалпы және молекулалық Генетика”: Р.І. ІІ бөлім: Оқу құралы. Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 264 б.
5.Сидоров В.А. Биотехнология растений: клеточная селекция. – Киев: Наукова думка. - 1990. –С. -280.
6.Тажин Т.О., Н.Л Удольская Биометрия.-2001.- С. 152-154
7.Уалиханова. Г.Ж Өсімдіктер биотехнологиясы. Алматы: Ж.Ш.С« Дәуір».-2009. С.237-3-238.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
4
6
1.
Әдебиетке шолу
6
1.1
Клеткалық селекция
6
1.2
Генетикалық өсімдік клеткаларының қолдануы немесе негізгі түрлері
7
1.3
Сомаклондық өзгергіштікке әсер ететін ... ... ... ... ... морфогенез және регенерация мәселелері
11
1.5
Астық тұқымдасының онтогенез кезіндегі сандық белгілерінің қалыптасуы
16
1.6
Бастапқы материалдарды сандық белгілері бойынша ... ... ... ... дән салмағы
20
2
ЗЕРТТЕУ МАТЕРИАЛДАРЫ
21
2.1
Зерттеу материалдары мен әдістері
21
2.2
Өсіру жағдайлары
23
2.3
Өсімдік клеткаларын in vitro жағдайында өсірудің әдістері мен жағдайлары
24
2.4
Өзгергіштік және оны ... ... ... ... ... онтогенез кезіндегі сандық белгілерінің қалыптасуы
25
3
ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛҚЫЛАУ
28
3.1
Күріштің соматикалық ұлпасының ... ... Р 1 ... ... ... ... ... өсімдіктерінің селекциялық белгілері мен сандық өзгергіштігі
32
ҚОРЫТЫНДЫ
35
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
36
К І Р І С П Е
Тақырыптың өзектілігі. Селекциялық жұмыстардың және оның ... әр ... ... ... болуымен және олармен селекциялық жұмыстар жүргізуіне байланысты.
Елімізде аудандастырылған сорттардың бір қатар кемшіліктері бар, мысалы қоршаған ортаның қолайсыз ... - ... ... суық және ... да стресс факторларына төзімсіздігі сияқты белгілері түсімнің азаюына, дәннің ... ... ... Олар ... ... еліміздің экономикасы мен қор байлығын толықтыруға зиянын тигізіп бағалы ауыл шаруашылық дақылдардың өнімділігін төмендетеді. Сондықтан өсімдіктердің ... ... ... ... жолдарын іздестіру және өңдеу - мемлекеттің маңызды міндеттерінің бірі болып табылады.
Қазақстандағы ауыл шаруашылық өнімдердің төмендеуіне антропогендік әсерлер мен жер ... ... ... әсер ... Мысалы, Арал теңізінің деңгейіндегі әрдайым күшейіп бара жатқан құрғақ ауа райы және ауыл ... үшін ... ... ... ... мен ... саналады. Қазіргі таңда күріш селекциясы үшін құнды белгілерін жақсатуда дәстүрлі генетикалық және селекциялық тәсілдермен қатар, биотехнологиялық әдістер де ... ... ... ... ауыл ... ... арасында бағалылығы бойынша алдыңғы орындардың бірінде тұр [1].
Генетикалық өзгерістері бар ... ... ... ... ... ... ... мутациялар регенеранттарға берілуі мүмкін. Сондықтан көбінесе регенерант өсімдіктердің бастапқы донорлық ... ... ... ... ... ... ... арқылы жетілмеген ұрықтарды өсіріп, өміршең өсімдік алу арқылы өсімдіктің биіктігі, дәннің түсі, масақтың формасы, белоктардың электрофорездік спектрі сияқты және т.б. ... ... ... ... ... ... екендігін дәлелдеу үшін жыныстық жолмен көбейтетін түрлердің регенеранттарын өздігінен тозаңдандырып және тиісті будандастырулар арқылы генетикалық ... ... ... ... варианттар орнына мына терминдерді қолдануға болады: клеткалық варианттар, фенотиптік варианттар. Сомаклондық өзгергіштік әр түрлерге жататын ... ... ... ... ... ... ... сомаклондық варианттары, себебі олар генотиптерді шығарудың қайнар көзі. Астық тұқымдастарына жататын өсімдіктердің каллустары соңғы жылдары көптеп алынып, олардан ... ... ... ... ... ... ... клеткаларының дақылдары клеткалық және ұлпа деңгейінде өсімдіктің өсуі мен дамуын анықтайтын ... ... ... ... ... бірі ... табылады. Бұл зерттеушілерге in vitro жағдайында стресс факторларға ... ... ... және ... ... ... ... генотипін дұрыс таңдау биотехнологиялық зерттеулерге қажетті болып табылады, себебі: генотип каллус түзу жиілігіне және ... ... және ... ... санына әсер етеді. Генетикалық факторлардың көрсетуі бойынша, каллус түзу ... және ... ... ... ... бір-бірімен байланысты.
Ал Қазақстанға морфологиялық белгілері бойынша құнды және аурулар мен қолайсыз жағдайларға төзімді күріш сорттарын алуға ... ... ... сомаклондарды да алуға болады. Сондықтан күріш сорттарының ... ... ... регенерантты өсімдіктер алу және олардың морфологиялық және сандық белгілеріне сипаттама беру өзекті болып табылады.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... - ... ... және "Бақанас" күріш сорттық үлгілерінің сандық белгілерін селекциялық-генетикалық әдістермен cұрыптау.
Осы мақсатқа ... ... ... төмендегідей:
1. Күріш сорттарының сомаклондық каллусты өсіру әдістері мен өсіру жағдайларын зерттеу;
2. Жетілмеген ұрықтан күріш сомаклондарын алу, оларға фенологиялық ... ...
3. ... ... ... белгілері бойынша өзгерістерін анықтау;
4. Регенеранттардың сандық ... ... ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
+ Клеткалық селекция
Селекциялық зерттеулер өсімдік ... мен мал ... ... ... дамиды. Мысалы, тұщы су тапшылығы жағдайында теңіз суымен суландырғанда жоғары өнім беретін арпаның сорты, сол сияқты құс ... ... ... ... ... өнім ... ... тауықтың жаңа тұқымдары, экологиялық қиыншылықтарға төзімді ауылшаруашылық дақылдары сорттары мен мал тұқымдарын шығарудың ерекше маңызы ... ... ... - ... және ... ... ... арқылы ауыл шаруашылығының мәселелерін табысты шешу. Дәнді дақылдардың өнімділігі мен ауру түрлеріне ... ... және ... ... ... өзекті ғылыми бағыттарының бірі болып табылады [3]. ... ... ... ... үшін құнды белгілерін жақсартуда дәстүрлі генетикалық және селекциялық тәсілдермен қатар, биотехнологиялық әдістер де кеңінен қолданылады. ... ... ... ... кең ... егілетін кең тараған, ауылшаруашылығына құнды және қоршаған ортаның стресстік әсерлеріне төзімді күріш сорттарының саны онша көп емес және олар ... ... ... ... ... Сондықтан күріш сорттарының генотиптерін жақсарту және Қазақстанда өсірілетін сорт санын көбейту бағытында ... ... ... алу ... ... ... процесін айтарлықтай жылдамдатады. Генетикалық өзгерістері бар каллус клеткаларынан регенерант өсімдігін шығару ... ... ... ... ... мүмкін. Сондықтан көбінесе регенерант өсімдіктердің бастапқы донорлық өсімдіктерден айырмашылығы болады. Сонымен қоректік ортаны ... ... ... ... ... ... өсімдік алу арқылы өсімдіктің биіктігі, қылтанақтың ұзындығы, дәннің түсі, масақтың формасы, белоктардың электрофорездік спектрі ... және т.б. ... ... ... Регенерант өсімдік самоклондық мутант екендігін дәлелдеу үшін жыныстық жолмен көбейтетін түрлердің регенеранттарын өздігінен тозаңдандырып және тиісті будандастырулар арқылы ... ... ... ... селекция - бұл клеткалардың мақсатқа бағытталған нәтижелі әдіс, яғни ... ... ... ... нәтижесі материал үлкен бөлінуі мүмкін, in vitro сорттарында бағаланған. Мысалы: бір қабылдаудың артынан ... ... ... ... ... ... ... өткізуге болады. Жақсы еңбек сіңірілген өсімдіктер регенерация әдістерінде, өсімдік-регенеранты тұрақты ... ... сан ... ... ... ... бастапқы өсімдіктерден айырмашылығы болады. Тұрақтылық механизмдері үшін көрсетушілер клеткалы деңгейде, өсімдіктердің ... ... ... ... ... орта ... агенттер, олардың өзгеруі қолданылады [5].
Пайдалы клеткалар деңгейінде каллусты, құрылымдарының эмбриогендері немесе өсімдік регенерантын алып қоюға болады. Мысалы: өсімдік ... ... ... селекция сұрыпталған, яғни селекциясына ұшырайды. Ұқсас артықшылығы болады, өсімдік клеткалары токсинге тұрақтылығына ... жаңа ... тез ... ... ... ... түр ... гамета клеткалары, сатыларына көрсету нәтижесі көбірек болады. Гаплоидтық гамета-даму гендері тұрақтылық белгісін көрсете ... ... ... ... ... ... бір төтенше факторлар төзімді келсе, одан шыққан өсімдікте ... сол ... ... ... [6, ... ... өсімдік клеткаларының қолдануы немесе негізгі түрілері
In vitrо морфологиялық және биологиялық қасиеттерімен құйып алады, физиологиялық немесе генетикалыққа тән. Әр түрлілік клеткалық ... ... ... регенеранты арасында вариабельділік, яғни сомаклондық деп аталады. Генетикалық өзгерістері бар каллус клеткаларынан регенерант ... ... ... ... мене ... сомаклондардың механизмдері туралы зерттеулер аз жүргізілуде, бірақ түрлердің сомаклоны көріну тәуелділігіне айқынырақ көрінеді. Ең ... дене ... және ... ... эксплант негізгісі, генетика және эпигенетикалық шарттарымен in vitro өсіруінің ... және ... ... ... ... ... ... полиморфизмі және ерекшеліктерімен деңгейімен, жеуге жарамды орта құрамы жасауымен ықпалын және жоқ болуына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... бастаушы болғанын бүтін өсімдікке көрінетін in vitro клеткаларының спонттанты өзгеруіне байланысты. Әр ... ... ... кез келген тәуелділікке ұсынады. Себебі: каллусының тіпті эксплантты калусына бір-біріне гетерогенді және ... бар ... ... ... ... ... бола ... демек негізгі материал бір келкі емес, әр түрлі клеткалардың алдын алуға әбден мүмкін. Физиологиялық гетерогендік төзімді, әр түрлі физиологиялық күй ... ... ... [9,10]. ... ... ... деп ... Бір клеткалы цикл фазалары жүру ең жақсы өсімдіктердің көбеюін білдіреді. Себебі: клеткалардың бөлімі 2-4 пайызы қабілетіне қарай құрастырылады. Дәрежелері қайсыбірі бөлу ... сан ... ... ... ... заттар сатыларына қарай айқындалады немесе бөлуге болады. Синхронизация қол жеткен 10-30 клетка пайызы, келесі бөлулер синхромды жоғалтады. Біркелкі шарттарды ... және ... ... метаболизммен байланысты. Өсіріліп отырған клетканың гетерагені эпигенетикалық және модификациялық өзгертуіне әкеледі, яғни генотипке байланысты.
Мутация хромосомалық генімен және геномымен бір ... ... ... ... ... ... ... биохимиялық және физиологиялық қасиеттеріне күшті немесе әлсіз өзгерулеріне әкеледі. ДНҚ құрылымының өзгеруі, яғни ... ... ... ... ... нәтижесінде өзгертулері хромосомалық көрінуімен мутацияларға әкеп соғады немесе хромосомалық бұрмалаумен инверсия нәтижесінде, делекция хромосомалары ... ... ... ... ... ... және ... мутациясы болып табылады [5].
Геномның кариотипіне хромосомалардың сан өзгеруімен ... ... тор ... ... ... ... in vitro хромосомалық ең толық зерттелгендердің және маңыздысы ... ... ... өнімдері: 1. Негізгі орталарға алуан жинастырушылардың негізгі материалы алуан болып келеді. 2. Өсімдік эксплантымен ... ... ... ... мол. 3. Орта ... жоқ ... 4. Гетерогендік және айқын үш клеткаларының селекциясы. Хромосомалық өзгергіштігі митозды бұзуларының ... ... ... және ... ... ... спирализациясы болады, сондықтан хромосомалар аман сақталады; хромосомалардың саны өсуге алып келеді, мөлшерлері артуы мүмкін және клеткалардың ... ... ... ... ... бөлінуімен немесе ДНҚ түйінінде үлкейеді.
Клеткалардың деңгейімен жылдамдығымен артады, сонымен қатар оларды алуға болады. Сондай селекцияны қолайлы ... ... ... ол ... ... ... ... факторлармен байланысты, және биік болуына қарай айрықша пролиферациямен мықты болып келеді. Өсіру шарттары: гетерогендік цитогенетикалық маңызды роль атқарады. Бір айда ... ... ... мүмкін яғни, Р.Г.Бутенко лабораториясында екі жыл ішінде мына өсімдікті меристемалық әдісімен өсіреді. Негізгі клеткалар дақылымен жұмысты Швед ... ... ... ... ... әрбір екі күн сайын жаңа дақылмен, жарамды екенін ... ... және де оның 90 ... ... ... біліп отырды. Шамамен тұрақтылықты сақтады, бірақ өсіру тәсілі клеткалары көбеюіне ... ... бола ... ... ... көздеді, дәл осылай генетикалық гетерогендік ие бола алады. Дифференцияланған мата көптеген өсімдіктерде ... ... ... ... ... ... ... түбірлерін дайындау мен дақылымен клеткаларымен болады. Спонтанттық немесе өсімдіктердің вариантын әртүрлі индуцирлік фактормен қандайда болмасын ауылшаруашылық дақылы бар ... ... ... үшін ... ... ... қатар өзгертулер гендердің арқасында, яғни активтенудің потенциясы болып табылады. Бұлар гендік белсенділікке әкеп соғады.
Мәдениетті жасушалы модификацияланған ... ... ... өзгертулермен генетикалық құрылымдарын қозғалтпайды, олар физиологиялық бейімделулерді талапқа сай келтіреді. Генотипке шамадан тыс нормасын реакциясын арттырады. ... ... in vitro ... гетерогендігін ұзақтығын арттырумен өседі. Әр түрлі үлгілері эмбриогенез бен морфогенезде дене ... әр ... ... ... ... ... және ... фенотипіне қызмет атқарады. Тәжірбиелік анықталған клеткалы өсімдік, дене эмбриогенез маңызды болып келеді. Оргоногенез материалы ұқсас немесе ата-аналық ... ... ... ... ... ... Сомаклондардың түрлері болады, олар практикалық қолдану және ауылшаруашылықта тәжрибелік жұмыс атқарады. Мысалы: әртүрлі сорттары картоп сомаклоны алынған биік ... ... ... ... ... және ... алынуы мүмкін. Сонымен қатар қолдану немесе сомаклондық болудың сорттары белгілерімен сызықтарымен белгіленеді. Оған ... ... ... бар ... және ... әртүрлі селекцияға қажеттіліктерімен бірге мутагендері қолданылады. Азотты және де бірнеше рет әдіспен немесе 32 хромосомалық бұрмалаудың жоғарылануы ... ... Штам ... яғни ... түсті көбірек белсенділікпен, биосин-
тетикалық биіктің салыстыруымен негізделген [6,7].
Спонттанттық және ... ... ... ... ... және протопластар өсімдігін алуға рұқсат етеді. Өсімдіктердің түрлерін ... ... ... орта ... ... ... температуралары табиғи орта ластануы мүмкін, улағыш заттармен тигізуі мүмкін. Сұрыпталған ретінде клеткалық селекция барысында факторлар қолданған бола алады. Клетканың ... ... ... ... ... ... ... метаболиттерді шығаратын мол өнімді клеткалық линияларды алу үшін тиімді пайдаланылады [7].
Мутациялардың жиілік жоғарлауының артынан сондай-ақ мутагендерді әдеттегідей қолданады, олар ... ... ... ... метилметан және сульфанат. Ультракүлгін және нейрондармен сәуле түсуі сирек. Сұрыпталған агенттер антибиотиктер, нуклин қышқылдарымен синтез пурин және пиримединдік ... ... ... және су стресі амин қышқылдарымен аналогтарымен бірге синтезделеді. Клеткалық селекция өткізуіне арналған келесі қабылдаулар қолданылады:
1. Тура ... тек ... ... ... ... ... ... негізі және белсенділік емес, метаболиттік және тірі клетканың мутациялық өзгеруімен ... ... ... ... ... барлығы дара клонды болып келеді.
4. Жеке сұрыптау сұрыпталмаған клетка немесе биохимиялық әдістерді қолдануы әбден мүмкін. ... ... ... ең ... ... түзу селекциялар аралары тұрақтылықпен гербицидтер және антибиотиктер немесе токсиндер, ... ... ... ... ... ... әсер ... факторлар
In vitro өсіру кезінде пайда болатын өзгергіштіктің молдығына ... ... ... әсер ... Мысалы, арпаның хромосомалық аномалиялары, бидайдың, таңқурайдың, бегонияның морфологиялық өзгерістердің жиілігі мен олардың әр ... ... ... емес, сорт табиғатына байланысты болған.
Сомаклондық өзгергіштіктің пайда болуы сондай-ақ қоректік ортаның құрамына да байланысты, әсіресе ... ... ... ... клетка циклінің кинетикасы мен митоздың өзінің де ... мен ... ... ... ... ... ... өсімдіктен бөліп алып, жасанды қоректік ортада өсірудің өзі олардың гормондық ортада өсірудің өзі олардың гормондың ... ... ... мерзімінің ұзақтығы хромосомалық абберациялардың көбейте түседі. Сондықтан каллустан алынған ... ... ... ... ... ... ... болу жиілілігі ұлпалардың өсіру мерзіміне байланысты болған.
Сомаклондық ... ... ... ... ... өзгергіштіктің механизмдерін түсіну үшін маңызды. Ал, практикалық жағынан өсірілетін клеткаларды өсімдік селекциясында кеңінен ... үшін ... ... ... селекция үшін маңызы, ол өсімдіктердің жаңа формаларын будандастыруды қолданбай-ақ генетикалық әр алуандылықты молайту мүмкіншілігі [11]. Ауыл ... ... ... бар күріштің, бидайдың, жүгерінің, қант қамысының, картоптың сомаклондық варианттары алынған.
Қазақстан ... ... ... астық тұқымдастардан мыңдаған регенерант өсімдіктері алынып, түрлі экологиялық аймақтарда селекциялық және генетикалық зерттеулер жүргізу үшін қолданылады. Егіншілік ғылыми-зерттеу ... ... ... ... 200-ге таяу ... ... Олар изогендік линияларды жасау үшін шаруашылыққа бағалы белгілердің қайнар көзі ... ... ... in vitro ... ... ... варианттар - нақты болатын құбылыс, ол маңызды ауылшаруашылық дақылдарының ... ... ... ... ... көзі.
Сомаклондық өзгергіштіктің себептері
Сомаклондық өзгергіштік - бірегей құбылыс. Бұндай өзгерістері бар өсімдіктерді қазіргі таңда ешбір басқа ... алу ... ... ... ... ... да ... өзгергіштік тек хромосомалардың саны өзгеруімен, кейде хромосомалардың құрамындағы өзгерістермен, нүктелік мутацияларымен, ... ... ... ... деп ... ... дейін есептеліп келеді. Клетка деңгейінде өтетін өзгерістердің барлығын тек спонтандық мутация деп түсінуге болмайды, себебі сомаклондық өзгерістер спондандық мутациялардың жиілігінен ... 1000 есе ... ... өзгергіштік өте күрделі құбылыс, оның тек осы себептер нәтижесінде өтеді деп түсіну жеткіліксіз. Молекулалық генетикалық соңғы мәліметтері бойынша, ... ... ... ... ұйымдасуы қаншама күрделі болса, in vitro өсірілген клеткаларда өтетін өзгергіштік процестерді түсіну де соншама қиын.
Сомаклондық өзгергіштікті жан-жақты зертеген австриялық ... У. ... ... ... оның ... ... ... хромосомалық абберацияларда, гендердің амплификациясында немесе редукциясында, жылжымалы генетикалық элементтердің ауыспалылығында, дифференцировкамен байланысты ... ... ... және сомалық кроссинговерде. Хромосомалар құрылысындағы өзгерістер тұқым қуалайтын өзгерістерінің кең және көп түрлі класы, ол генетикалық материалдың бір ... ... екі ... ... 1800 айналуын бір хромосома ішінде немесе бірнеше хромосомалар арасында ... ... ... ... хромосомалық аберрациялары өте жиі кездеседі, сондықтан елеуі фенотиптік өзгерістерге әкеліп соғуы әбден мүмкін. Бірақ регенерант өсімдіктер мен олардың ұрпақтары арасында ... ... ... ... себебі даму кезінде олар элиминацияға ұшырайды. Сонымен қатар, сомаклондық варианттардың ... ... ... ... ... да болмайды.
Сомаклондық өзгергіштіктің себептерін талдау одан ары күрделінеді, егер оның негізінде генетикалық өзгергіштікке басқа тағы да эпигенетикалық өзгергіштік жатса, яғни ... ... ... ... ... ғана ... ... өзгерсе. Сомаклондар белгілерінің тұрақтылығы өте маңызды мәселе болып табылады.
Жұмсақ бидай (Triticum vulgare, пщеница обыкновенная). Сипаттамасы: Биіктігі 50-180 см-ге жететін бір ... ... ... Сабағы тік, жапырағы жалпақтау таспа тәрізді, сабақ бойыны ... ... ... Гүл ... 4-5 ... ... ... Қазақстан мен Сібірдің далалы аймақтарында көптен себіледі. Өнімділігі жоғары. Химиялық ... ... ... ... - ... және ... Одан ... белоктық заттар, витаминдер болады. (Гапоненко А.К., Мунтян М.А) [12].
1. 4 Астық тұқымдасының соматикалық ұлпасының дақылында морфогенез және ... ... ... ... және ... өсімдіктер биологиясының жеткен жетістіктерін, өсімдіктерді жақсарту үшін биотехнология саласын кеңінен пайдалануға болатынын айтуға болады. Темекі ұлпасының, сәбіздің , петуния және ... ... ... ... ... ... ... келесі нәтижелер ең алғаш рет қарастырылған: 1) ... ... ... регенерациялануы мүмкінділігі протопластардан, клеткалық культурадан керекті белгілері бар, ... ... ... болады. Протопласттардың қосылуының арқасында өсімдіктердің туыс емес түрлерінің арасында соматикалық гибридтер түзілуі мүмкін.
Бұл бірінші кезекте ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Осыған байланысты дәндердің экспериментті морфогенездегі әлі күнге дейін шешімін таппай отыр. Дәнді дақылдардың каллусты ұлпаларының жоғары гетерогенділігі мен ... және ... және ұзақ ... ... ... ... қабілетін жоғалту [13].
1961 жылы Х. Стрит алды. Ең алғаш бидайдың каллусты дақылдарын ... ... ... ... ... ... Е. ... әртүрлі экспланттарды қолдана отырып, эндосперм, интеркалярлы меристема, тұқым түйіндерінің сегменттерін Triticum vulgare-нің зерттеген. Бұл жұмыста ... ... ... ... ортада каллус түзілмеген, интеркалярлы меристема ұлпаларынан каллус түзілген және жақсы ... ... ... дәндердің каллусты дақылдар индукциясы ешқандай қиындық туғызбайды. Астық тұқымдасының көптеген маңызды өкілдері және каллусты ұлпаларының ұзақ ... ... ... арпа ... және т.б., 1986) ... өсімдіктердің ұлпаларының генотиптері қоректік заттардың қажеттілігі, өсуін реттеу жағынан өте ... ... ... ... ... - ... ортасында дақылдау кезінд 100% экспланттар 2,4-Д-мен бірге ... ... ... және тек 77% ... қосу ... ғана ... түзді. Цитокинин дәндерінде каллус түзу кезінде кей жағдайда тежеу процесін, ... ... ... ... ішілік концентрациясы жеткілікті болуымен түсіндіреді. Мысалы, күріштің каллусты ұлпаларында жоғары дәрежеде эндогенді цитокинин: ... ... ... ( 0,7-1,7 мкг/г ішкі салмағы) анықталған.
Көптеген авторлар қоректік ортаның құрамы дәндердің каллусты ұлпаларының жақсы өсуіне ... деп ... ... ... ... пайда болған көрсеткіштер каллустың түзілуіне және өсуіне айтарлықтай қарама-қайшы болады. Б.А. ... ... ... ... ... глутатион, глицин, кальций пантотенаты қоспаларының бидай апекстерінің каллус түзілуіне айтарлықтай оңтайлы әсер ... В.М. ... және И. Д. ... (1983) ... жетілген ұрықтарынан интенсивті каллусогенез индукциясы үшін витамин С немесе гибберилин ... ... ... ... ... Бидайдың гүлшоғырынан каллус түзілу үшін кокос қосылған орта қолайлы болады.
Бір жағынан, жетілмеген бидай ұрығынан пайда болған каллустың жақсы өсуі үшін ... ... ... ... жоғарылату тиімді болады, ал ашытқы экстраты, кокос сүті, амин қышқылын қосу каллустың өсуіне әсерін ... жоқ. ... ... ... ... үшін ауксинді табиғи фитогормондар қажет, ал кинетин, зеатин және гибберилин қышқылы оның ... ... ... қара ... ... түзілуі үшін қолайлы болып, 2,4- Д және бензил аденині бар ... ... ... дән ... ... алу үшін ... ретінде 2,4-Д қолданды.
(НУК) нафтил сірке қышқылы бар ортада бидай ... ... түзу ... және ... ... есе ... кейіннен өсе келе НСҚ ортасында мұндай каллустар ұлпалары тамыр ... ... ...
Әртүрлі ауксиндердің дәнді дақылдарының каллустарының бойына және индукциясына әсер етуі туралы зерттеулер жүргізілген.
Жақсы қорытындылар шыққан және ... ... ... ... 2,4,5-трихлорфеноксипропион қышқылы (2,4,5 CL3 POD)- бидай ұлпасы үшін ( Eapen, Rao, 1985 б); 26465- трихлорфеноксисірке қышқылы- арпа ұлпасы үшін ... 1979); 3,6 - ... анис ... ... және 4- ... 5,6- ... қышқылы (пиклорам)- сұлы ұлпасына жақсы әсер етеді.
Қоректік ортаның минералды ... ... ... ... реттейтін концентрациясын өсімдіктің әр түріне және дақылданған дақыл түріне арнайы таңдап қолданады.
Сол ... ... ... ... түзу ... ... түр және ... ерекшеліктері мен қоректік ортаның құрамына, фитогормондардың типіне және концентрациясына қандай ұлпалар эксплант қолданғанына байланысты болады.
Ауыл шаруашылық дақылының сапасын жақсарту үшін ... ... және ... ... ... бұрын жеке клеткасына және каллустан өсімдік регенерантын алу тәсілін, қарастыруымыз керек. Жоғарыда айтылғандай алқа тұқымдасына сәйкес және басқада ... ... ... жеке ... сол ... протопластына әр түрлі тәсілдер қолданылды. Барлық каллустың немесе суспензиялық дәнді дақылдарды алуда экзогенді фитогормондардың әсер етуімен ... ұлпа ... ... ... және ... ... кезеңдері қатаң генетикалық сол сияқты эпигенетикалық бақылауда болады. Каллус түзу жиілігі және регенерация сияқты генотип таңдау қажетті ... ... ... ... ... көрсетуі бойынша, каллус түзу қарқындылығы және каллустан ... ... ... бір-бірімен байланысты емес (Давоян, 1987). Қатысу байланыстары сол сияқты процестерді бақылайтын, гендер арасында да көрсетіледі.
Ұлпа ... ... ... екі жолы бар: ... (гемморизогенез) және соматикалық эмбриогенез (эмбриоидогенез) [14].
Өскіндердің түзілуі ... даму ... ... ... ... ... de novo ... ұйымдасу жолымен түзіледі.
Өркендер кешірек тамырланып және өсімдік түзеді. Соматикалық ұрықтар морфологиялық және физиологиялық ... ... ... ... және бір соматиалық клетакадан түзілуі мүмкін (Haccius, 1978). Эмбриоидтардың ерекшелік ... ... және ... ... ... емес болып табылады.
Соматикалық эмбриогенез ең алғаш сәбіз ұлпаларының дақылдарында анықталды және ... бері ... ... ... өсімдік түрлерінен табылды. Gramineae ұлпасы дақылдануындағы соматикалық ұрықтардың түзілуі осы уақытқа ... ... ... ... ... ... бойынша дән ұлпаларының дақылдануындағы өсімдік регенерациясы органогенез жолымен өтті деп айтылды. ... ... ... ... ... de novo меристемасының ұйымдасуымен өркендер түзіліп отырды.
Кейбір жағдайларда әсіресе эксплант ретінде жетілген ұрықтарды, ... ... ... ... ... ... құраған. Осы көптеген анықтамаларда қысқа кезең аралығында дақылдар морфогенетикалық қабілетін сақтаған, ... ... ... ... және ... ... шектелген. Сонымен қатар in vivo өркеннің меристемасы және in vitro меристемасының түзілуі көп клеткалы болып келеді. Сондықтан ... ... ... ... ... шығу ... көп ... өсімдіктер көбіне генетикалық бір туысты және химерлі бола алмайды. Ең алғаш рет дән ұлпалары дақылындағы соматикалық ұрықтар туралы, К. Норстог ... ... (K. Norstog 1970). ... тән емес 0,1 мг/л ... бар ... дақылданған арпаның жетілмеген ұрық қалқанды түйінінен эмбриоидтар түзілген.
Бұл эмбриоидтарда қалқандары және түзілмегендіктен, бұлардан өсімдік алу мүмкін болмады. Сонымен қатар жүгерінің ... ... ұрық ... ... ... түзілгені байқалды, бірақ дифференциялданған эмбриоидтар түзілмеді. Тек 1980 жылдан бастап астық ... әр ... ... соматикалық эмбриогенезге морфологиялық және гистологиялық дәлелдемелер келтірілген. Соматикалық эмбриогенез жолымен жүргізілген өсімдіктер регенерациясын және ... ... ... 12 түр ... және 70 ... таңдалынып алынған генотиптердің қайсысы қолданылғанына тәуелсіз ... ... бір ... ... алынады.
Жетістіктің ең басты себебі болып, зерттеушілердің өсімдік эмбриологиясына қызығушылығы және ... ... ... ... ерте ... ... білу қабілетіне байланысты болды.
Эмброидтар жекелеген эмбриогенді клеткалық ... ... ... жинақтайтын және жақсы ядросы бар цитоплазмаға бай клеткалардан шағын каллусты ұлпалардан түзілген. Пісіп жетілмеген ұрықтар, жас гүлшоғырларының сегменттері және ... ... ... ең ... ... болатыны анықталды. Көп жағдайда Мурасиге - Скуга қоректік ортасы пайдаланылды. Көптеген мәліметтер бойынша ... ... бір ғана ... 2,4-Д ... Әрбір үш экспланттан эмбриогенді каллустар тек арнайы ұлпалардан түзілуі мүмкін еді. Пісіп жетілмеген ... ... ... ... ... ... ... бөлінуі жолымен дамиды [15]. Гүл шоғырларды эмбриогенді каллустар гүлдің примордилерінің ... ... және ... қатар гүл шоғыр өсінділері перифериялық түтікшелер шоғын қоршайтын клеткалардан дамиды. Ал дақылданатын жапырақ сегменттерінен эмбриогенді каллустар төменгі эпидермис клеткаларынан және ... ... ... мезофильдік ұлпалардан түзілді. Пайдаланған эксплантқа ( ... ... ... гүл ... немесе жапырақтар) тәуелсіз алғашқы клеткалық бөліністер көбінесе прокамбиялық немесе өткізгіш ұлпалардың жанында басталатын клеткалар қолданылған.
Мұның себебі аталған ... ... ... және ... заттардың мөлшерінің көп болуына байланысты болуы мүмкін. ... ... ... ... эмбриогенезге қабілетті жас жапырақ ұлпаларында және олардан алынған эмбриогенді каллустық дақылда эндогенді гормондардың оның ішінде НСҚ және АБҚ ... ... ... ... ... тез ... эмбриогенді каллустық дақылдарды алу барысында экспланттың даму кезеңі ең ... ... ... ... ... ... ұрықтың ең қолайлы даму кезеңі ұрықтанғаннан соң 10-12 күннен кейін жүретіні белгілі болды. Бұл кезеңде ұрықтың барлық негізгі бөліктері ... ... ... клеткалық күйге көшеді де қоректің қор заттары жинала бастайды. Ұрықтың қоректік ортаға қалқаны жетпейтіндей етіп салу қажет. Жеке гүл ... ... ... ... ... гүл ... ... дақыл түзуге яғни индукциялауға қолайлы болып табылады.
Гүл шоғырлар алғашқы даму ... ... ... ... кеш даму ... ... морфогендік емес каллустар түзеді. Дәнді дақылдардың жапырақтарында базальді меристема болатыны белгілі бұл ... ... ... ... клеткалары эмбриогенді каллус түзуге қабілетті болады. Осы аталған меристема клеткасының белсенділігі жапырақтың орта түзілу кезеңінде жойылады. ... ... ... 2-5 - ші ең жас жапырақтардың базальді бөліктерінен алынған ... ... ... ... ... ... ... ең қарқынды пролиферациясы алтыншы жапырақтың базальды сегменттік дақылдарында байқалады. ... ... ... дәндерінен алынған жас жапырақтың түпкі ұлпаларында жақсы эксплант бола алатыны ... ... ... ... тозаңдар дақылындағы өсімдік регенерациясы және морфогенез процесінің заңдылықтарын және дәнді дақылдардың микроспораларын зерттеуде бірқатар ... бар. ... ... ... көрініс беруіне өсіру жағдайының әсер етуіне байланысты көптеген сұрақтар жеткілікті зерттелмеген және болашақта жетілдіруді қажет етеді. Әртүрлі генотиптердің регенерациясының өте ... ... ... және морфогенетикалық қасиеттерін үйрену үшін зерттеу жұмыстарын, сонымен қатар in vitro жағдайында стреске төзімді формаларды жақсарту бойынша ... ... ... [16,17]. Осылайша, Қазақстандағы қазіргі уақыттағы сұрыптау процестерін жақсарту үшін маңызды стреске төзімді белгілері бар in vitro ... ... ... ... шығуын жоғарылататын биотехнологиялық процестерді жақсарту қажет.
+ Астық тұқымдасының онтогенез кезіндегі сандық белгілерінің қалыптасуы
Күріштің өнімділігі ... ... ... ... ... ... белгілерінің күрделі әрекеттесуінің нәтижесінде дамуынан туындайды. Даму сипатына және өнімділікке қатысына қарай ең маңызды деген морфологиялық, сандық белгілерді шартты ... 3-ке ... ... ... ... мен ... Бұл ... тікелей элементі болып табылмайтын вегетативті белгілер, алайда айтарлықтай әсер етеді. Өйткені өсімдіктің жатып қалуы, жапырақтың формасы, мөлшері, орналасуымен ... ... ... ... ... деңгейі анықталады. Күріште өсімдігінің биіктігі өсу орнына, отырғызу қалыптылығы мен арасының жақындағана, топырақтағы азот мөлшеріне, топырақтың су ... және өзге де ... ... ... ... ... Сонымен қатар күннің ұзаруы, топырақтағы азоттың көбеюі, суға батып тұру тереңдігінің ... ... ... ... ... алып ... ... саны өсімдікте сорттық белгі болып табылады және әр түрде сорттың вегетативті периодының ұзақтығына байланысты 10-13 ауытқиды. Жапырақтардың түзілу жылдамдығы мен ... орта ... ... [17]. ... азот ... ... және қоректену аймағын үлкейткенде 1-3 жапыраққа өседі және өзге де факторларға байланысты.
Түптенуі. Өсімдіктегі бүршіктердің саны мен ... ... ... ... ... өнім ... және өнім бермейтін бүршіктредің саны, бүршік саны, ол өз кезегінде өсімдіктің түптенуінің потенцаилды мүмкіндік көрсеткіші болып табылады. Онтогенездің әртүрлі ... орта ... ... отырып бүршіктердің әртүрлі түп бөліктерінде түзілуін реттеуге болады.
Генеративтік мүшелердің белгілері. Негізгі және бүйірлік бүршік масақтарының сандық көрсеткіштері: ұзындығы, масақша ... ... саны мен ... және т.б. Дәл осы ... ... ... ... элементі болып табылады. Сорт ішіндегі олардың өзгеруі алғашқы екі топқа қарағанда әлдеқайда төмен. Көптеген зерттеулер көрсеткендей ең көп өнім ... ... ... ... ... ... азоттың оптимальды мөлшерін енгізе немесе қоса бере отырып бүйірлік бүршіктердің дән ... ... ... Егер азот ... ... қосатын болса бос масақтардың көбеюіне алып келеді. Масақтарды дәнденуіне бір біріне жақын ... да әсер ... Тым ... ... ... кезінде масақтағы масақша саны мен дәндері аз түзіледі, дәннің абсолютті салмағы мен масақтың өзге де белгілері төмендейді. ... ... ... ... белгілеріне қоректену аймағы мен топырақтағы азот мөлшері әсер етеді.
Онтогенез кезіндегі әрбір мүшенің ... мен ... ... ... ... ... сәйкес келеді. Белгілі мүше түзілетін кезеңнің ұзақтығының өзгеруі оның сандық белгілерінің көрену ... ... ... ... ... ... өту сипаттары көбенесе сортқа байланысты. Сонымен топырақтағы азот мөлшерінің көбеюі негізгі бүршіктегі органогенез кезеңдерінің ... ... ... Айта ... жайт орта ... ... бастапқы кезеңдерінің ұзақтығына көбірек әсер етеді.
Күріш бүйірлік бүршіктерінің даму деңгейіне байланысты түптерінің ... ... ... өсуі мен ... әсер ... әртүрлі факторларды зерттегенде қажет. Органогенездің әртүрлі кезеңдеріндегі бүршіктерге сол немесе одан басқа бір фактордың ... ... емес әсер етуі ... Бұл ... ... сандық белгілерді зерттегенде ескерген жөн.
Күріште және басқа да дәнді өсімдіктерде органогенездің ерте кезеңдерінде ... ... ... өсуі ... тіпті 5-6 кезеңдерде. Ерте пісетін күріш үлгілерінде қоректену аумағынан тәуелсіз жаппай гүлденуден кейін сабақ өсуі тоқтайды, ал кеш ... ... ... ... ... ... өсуі ... да, органогенездің соңғы кезеңдеріне дейін жалғаса береді. Топырақтағы азот мөлшерінің артуы өсімдік биіктігінің өсуіне әсер ... Өсу ... ... ... да орта факторлары әсер етеді. Тіпті судың бір қалыпты беріліп тұрмауынан сабақ, жапырақ өсуі бәсеңдейді.
Күріштің жапырағы бүршік органогенезінің 2-ші ... өсіп ... Ерте ... ... ... негізгі бүршікте 9-10 жапырақ қалыптасса, кеш пісетін үлгілерде 12-13 [19, ... ... ... ... белгілері бойынша зерттеу
Ю.А. Филипченконың (1934) жұмысында, қоршаған орта ... ... ... ... ... біркелкі еместігі көрсетілген. Осыған байланысты біздің жұмысымызда жаздық қатты бидайдың сандық белгілері Қазақстанның әртүрлі экологиялық ... ... ... -ның ... 15 сорт ... ... ... өнімді түптілік, жоғарғы буынаралықтың ұзындығы, масақ ұзындығы, масақтағы масақшалар саны, масақтағы дән саны, масақтағы дән салмағы және 1000 дәннің салмағы ... ... ... ... Өсімдік биіктігі
Зерттеу жүргізілген жылдары өсімдік биіктігі белгісі бойынша көрсеткіштері ҚазЕӨШҒЗИ жағдайында әр түрлі см аралығында ауытқыды. Жаздық бидайдың ... сорт ... ... ... және олардың белгілі модификациялық деңгейінің өзгеруіне қоршаған орта мен зерттеу жылдары әсер етеді. Үш экологиялық аймақ ... аз ... ... сорт ... ... Өсімдік биіктігі бойынша қысқа сабақты үлгілерді іріктеп алу тиімді, аталған белгі бойынша пластикалық сорттар қысқа ... және ... ... ... төмен сорттар болып табылады. Бұл сорттық үлгілер будандастыруға кеңінен қолдануға және синтетикалық селекция үшін жартылай қысқа сабақты линияларды ... ... ... F1-F2 ұрпақтағы будандарды алуға ұсынылады.
+ Өнімді түптілікгі
Өнімді түптілік белгісінің көрсеткіштері зерттеліп отырған аймақтардың ... ... ... болып, ҚазЕӨШҒЗИ-да: 1,4-2 құрады.
Осы белгі бойынша үш жылдың орташа көрсеткіштерінің жоғарылығымен ҚазЕӨШҒЗИ ... сорт ... ... ... ... ... коэффициенті зерттеу жылдарына және аймақтарға байланысты ауытқып, ... ... ... Атап өту ... ... түптілік белгісі негізінен қатты өзгеретін белгілер қатарына жатқызылады. Зерттеу ... ... осы ... бойынша екі экологиялық аймақта жоғары көрсеткішімен ерекшеленген сорт үлгісі Гордеиформе ... ... ... орта ... ... өзгеру деңгейінің төмендігімен бұл белгі негізгі көрсеткішке ие. Біздің зерттеулерімізде бұл көрсеткіш ҚазЕӨШҒЗИ-да аралығында болды. Өзгеру коэффициентінің орташа көрсеткіштері ... ... бір ... ... ҚазЕӨШҒЗИ жағдайында 0,7-10,5% құрады. Үш экологиялық аймақта осы ... ... ... ... ... ... ... және к-45356 сорт үлгілері ерекшеленді. Аталған белгі бойынша жоғары көрсеткіштерімен айқындалған сорт үлгілерді ... ... ... ... ... ... ... қажет.
Масақтағы дән саны. Біздің зерттеулерімізде аймақтарға және жылдарға байланысты аталған белгінің үш жылдық орташа мәні ҚазЕӨШҒЗИ - да ... ... ... осы ... ... ... ... Накат, Алмаз сорттарында байқалды. Аталған белгінің құндылығын жоғалтпау үшін ерекшеленген сорттарды будандастыру жұмыстарына қатыстырған тиімді. Өзгеру ... ... ... мен ... байланысты әр түрлі пайыздарды құрады. Осы белгіге орташа өзгеру ... ... дән ... Бұл ... ... және ... байланысты өзгеру деңгейі ҚазЕӨШҒЗИ-да 1,03-1,61г аралығында болды. Масақтағы дән салмағының жоғарлығымен ҚазЕӨШҒЗИ жағдайында - ... ... 254, сорт ... ... ... сорт ... ... масақтағы дән салмағы бойынша екі экологиялық аймақта мынадай сорт үлгілері ерекшеленді: Актюбинская 75, ... Бұл ... ... ... коэффициентінің ауытқуы өте жоғары. Масақтағы дән салмағының өзгеру коэффициенті ҚазЕӨШҒЗИ-да 10,7-33,9%,о сы көрсеткіштерге cәйкес масақтағы дән салмағы ... ... ... ... ... [22].
1.9 Бір ... дән ... белгінің жоғары көрсеткішімен ҚазЕӨШҒЗИ-да Наурыз 2, к-48740, Накат сорт үлгілері ерекшеленді. Осы белгі бойынша өзгеру коэффициенті ҚазЕӨШҒЗИ-да 22,1-43,5%, құрады. Осы ... ... бұл ... ... ... ... ... айқындалды. Үш экологиялық аймақта аталған белгінің жоғарлығымен ерекшеленген к-49373 сорт ... ... Бұл ... сорт ... ... аталған белгіні жақсарту мақсатында будандастыру жұмыстарына қатыстыру тиімді.
Жаздық қатты бидайдың сандық ... ... ... ... аймақтарға байланысты екені дәлелденді. Сандық белгілерді сәл өзгеретіндер, орташа өзгеретіндер және қатты өзгеретіндер тобына жіктеуге болады. Сәл өзгеретіндер ... ... ... жоғарғы буынаралықтың ұзындығы, масақ ұзындығы, масақтағы масақшалар ... 1000 ... ... ... ... дән саны орташа өзгеретіндер тобына, ал өнімді түптілік, масақтағы дән салмағы, бір ... дән ... ... өзгеретіндер тобына жатады.
Жаздық қатты бидайдың сандық белгілерінің өзгеру көрсеткіштері трансгрессивті шаруашылықтық-құнды линияларды тездетіп шығару ... әрі ... және ... ... гомозиготалы генотиптерді алу үшін қолданылуы мүмкін.
Бес-алты сандық белгілері бойынша ҚазЕӨШҒЗИ жағдайында ерекшеленген сорт ... ... ... Төрт ... ... ... Накат, Наурыз 2, к-48740 сорт үлгілері ерекшеленді. Үш аймақта өсімдік биіктігі ... ... 90, ... жоғарғы буынаралықтың ұзындығымен Дамсинская 90, масақ ұзындығы бойынша Алмаз, масақтағы масақшалар санымен к-45356, бір өсімдіктегі дән салмағы жөнінен және 1000 ... ... ... ... ... ... МАТЕРИАЛДАРЫ
2.1 Зерттеу материалдары мен әдістері
Жұмыс 2011-2012 жылдары Өсімдіктер биология және биотехнологиясы институтының клеткалық инженерия лабораториясында жүргізілді.
Бастапқы материалдарды ... ... ... ... ... ... (1934) ... қоршаған орта жағдайында әртүрлі сандық белгілердің тәуелділігі ... ... ... Осыған байланысты біздің жұмысымызда күріштің сандық белгілері зерттелінді. Күріш топтамасынан 4 сорт үлгілері өсімдік биіктігі, масақ ұзындығы, масақтағы масақшалар ... ... дән ... ... дән ... ... бір ... дән салмағы және 1000 дәннің салмағы белгілері бойынша зерттелінді [21]. ... 1 ... ... ... ... ... үлгісі
Үлгі
Шығу тегі
Сипаттама
Маржан
Қазақстан, ... ... көп ... ... ... 1992 жылдан бастап қолданылды. Биіктігі 105см. Өнімділігі жоғары
Мадина
Қазақстан, Алматы
Селекциялық жұмысқа 1980 жылдан ... ... Дән ... ...
Селекциялық жұмысқа 2001 жылдан бастап қолданылды. Дән пішіні ұзыншалау
Негізінен бұл күріш түрлері егістік ... ... ... бақылау. Сыртқы пішіндеріне байланысты астық тұқымдас өсімдіктердің өзгергіштігін зерттеу.
Егістік ... - ... 50-150 см ... жететін бір жылдық шөптесін өсімдік. Сабақтары бұтақталған, жапырақтары таспа тәріздес, жасыл, қызғылт, күлгін түсті. Гүлдері көп масақты сыпырғы гүл ... ... ... - ... ... ... Отаны - Оңтүстік - Шығыс Азия. Қазақстанның суармалы жерлерінде ... [23]. ... ... Қызылорда облысында, Алматы облысында, Бақанаста қызыл күріш егіледі. Гүлшоғыры сыпыртқы, ... ... Жылу ... ... В дәрумені, қағаз, крахмал, сприт, бұйым, қатырма ... Мал ... азық ... ... [24]. ... ... халқына өте ұнап, оны қайткенде де Қытайдан шығармақшы болыпты, бірақ шашының арасына, киіміне ... да ... ... ... Бір шаруа қайтсем де күрішті Қытайдан алып шығамын деп ант беріпті. Сөйтіп ... ... ... күріш плантациясында 2 жыл жұмыс істейді. Шаруаның аяғы әбден быт - шыт ... ... Сол ... жарылған жеріне күрішті тығып, бетін батпақпен жауып ... ... ... ... ... алады. Химиялық құрамы: Дәндерінде 3-12% белок, 65-70% көмірсулар, 4-6% майлар болады.Масақшалары тік өседі, қысқа ... бір ғана гүл ... ... үшін ... ретінде:
Күріштің ауыл шаруашылығында кеңінен қолданылып жүрген сорттары Маржан, Бақанас, Мадина, Регул ... ... ... өсімдіктерін алу мынындай кезеңдерден тұрады:
* Таңдап алынған ... ... ... ... ... ... бұтақтарын төменгі температурада өңдеу.
3. Жетілген ұрықтардың каллустарынан алынған өсімдіктерді алу үшін, қоректік ортаға отырғызу.
4. Оқшауланған ... ... ... алу және морфогендік каллустарды регенерация алу үшін, жасанды қоректік ортасына ауыстыру.
Қоректік ортаның құрамында: макро, микро ... ... ... ... агар, органикалық қосылыстар болады.
Қоректік ортаны дайындау үшін ... ... және ... ... ерітінді дайындайды. Бұл ерітінділерді екі жолмен дайындайды.
1. Барлық макро тұздардың концентрациясын он есе ... және 500 мл. ... суда ... (D.H2O), микротұздардың концентрациясын 100-ге көбейтеді және 500 мл. D.H2O ерітеді.
2. Жеке дайындалады- сульфаттарды, хлоридтерді, нитраттарды, фосфаттарды, йодидтерді (х20), ... (х20) және 200мл. D.H2O ... ... хелат ерітіндісін төмендегідей дайындайды: темір сульфатын (FeSO4 x 7H2O) 100 мл. D.H2O ... ... (Na ... 100мл. D.H2O ерітеді, содан соң екі ерітіндіні біріктіреді. Жұмыс біткеннен соң міндетті түрде тұнбаның жоқтығына көз ... ... ... ... ... В6 витаминдердің ерітіндісін дайындау үшін (перидоксин HCl) ампуланың ішіндегі (5%)100 D.H2O суда ерітеді, РР ... ... ... да осылай дайындалады, В1 витамин (тиамин HCl) дайындау үшін екі ампуланың ішіндегі 100 мл. D.H2O ... ... ... ... ... ... ... - 20мг. 2-3 тамшы этил спиртінде ерітеді және 100мл. D.H2O ... ... ... ИСҚ, зеатин және НСҚ 2-3 тамшы 1HNOH-та ерітеді, еріген 20мг. 100 мл. D.H2O дейін жеткізді. ... және ... ... ... ... ... қосылады.
Агар арнайы плиткада дайындалады, 1 литр жеке ... 500мл. D.H2O бар. ... ... 600С ... агар ... ... араластырып тұрып, қосады. Бір түсті мөлдір ерітінді дайын ... оны ... ... ... ... ... ... ортаны пробиркаларға (40 мл.) әр қайсысына 5 мл. құяды да, фольгамен немесе мақталы ... ... ... ... дақылын алу үшін күріш пен арпа үшін Гапоненко А.К. жасаған әдістемені қолданған. ... ... ... 12-14 ... бөліп алынған піспеген ұрпақтардан алынған. Тазаланған дәнектерді 70 % этил спиртінде 7 мин. ... ... ... ... 3 рет ... шайылған. Бөліп алған ұрпақтарды пробиркаға қалқаншаларын жоғары қаратып каллусогенез үшін құрамында 2 мг/л 2,4 D бар ... В5 ... ... ... және 26оС ... ... ... өсірілген.
Одан кейін, бөлшектенген жетілмеген ұрықтардан каллустық ұлпалардың пайда болуы, каллустарды құрамы сол сияқты жаңа орта ... өсу үшін ... ... ... ... өсіру қараңғыда 26оС-та жүргізілген. Өсірудің әрбір 30-35 ... ... ... жаңа ... ... емес ... немесе каллустардың жетілуіне арналған ортаға немесе гормональді емес ортаға ауыстырылады. [25].
2.2 Өсіру жағдайлары
2-3 мм дейін өскен эмбриодтарды регенерацияға ... ... ... ... 16 сағат фотопериод жарыққа шығарады. Әдебиеттерде әр түрлі құрамды қоректік орталар берілген, біз Гамборга В5 ортасын қолданамыз, ... 50% ... ... 20 г/л ... 8г/л агар бар, ... қосылмаған. Морфогенді каллустар құрамында 50% темір хелаты, 20 г/л ... және 0,2 мг/л ИСҚ бар ... ... ... ... ... қамтамассыз ету үшін, құрамында 2 мг/л 2,4D және 30 г/л сахароза MC ортасы қолданылады және 260С температурада, қараңғыда өсіріледі. ... емес ... ... ... арналған ортаға немесе гормон қосылмаған ортаға ауыстырылады. Морфогенді зоналардың пайда болуына байланысты оларды іріктеп Гамборга В5 ... 50% ... ... ... 20 г/л ... 0,2 г/л ИСҚ) ... ... жарыққа Күріштің жетілген ұрықтарынан өсімдіктерін алу мынындай бөліктерден тұрады:
1. Таңдап алынған жасанды қоректік ортаны дайындау.
2. Оқшауланған сыпырғыш бұтақтарын ... ... ... ... ... ... каллустар алу және морфогендік каллустарды регенерерация алу үшін, ... ... ... ...
4. Жетілмеген ұрықтардың каллустарынан алынған өсімдіктерді алу үшін қоректік ортаға ... ... ... күріш алқабына отырғызу сурет 1.
Сурет 1-күріш алқабындағы күріш дақылдарының дәнның пісіп жетіліуі
2.3 ... ... in vitro ... ... ... мен ... ... өсіру үшін эксплантты және қоректік ортаны, ыдыстарды құрал саймандарды ... ... ... ... ... бөліп алуды және оны қоректік ортаға отырғызуды ламинар боксінде өткізеді. Оларды ... ... ... ... ... ... Стерильдеу үшін автоклав қолданылады. Осылайша өсімдіктердің әртүрлі ұлпалары мен мүшелерін өсіруге болады. Оларды ең алдымен өсіру үшін ... ... орта ... ... ... пайда болуы үшін, оның өсуі, каллустан морфогенез процесінің жүруіне түрткі жасау үшін қоректік ортаның құрамы әр жолы өзгеше болу керек. ... ... - ұлпа ... немесе өсімдік мүшелерін - өсіргенде, әсіресе жеке клеткаларда ... ... ... ... ... ... ... түсіп кеткен микроағзалар токсиндер бөледі, клеткалар өсуін ингибирлейді және культура өліміне әкелуі мүмкін. Сондықтан in vitro ... ... мен ... ... ... ламинар бокста немесе асептикалық бөлмеде асептикалық белгілі ережелерін ... ... ... ... ... ... ... ондай бөлмеде стерильді киіммен жұмыс жасайды. Асептикалық бөлмелерде үстелдердің жұмыс бетін және құралдарды жұмыс алдында қосымша ... ... ... ... ... оралған таза ыдысты, құралдарды, қағаздарды, мақтаны құрғату шкафында құрғақ ыстықпен 1600С ... 1,5-2 ... ... стерилизациялау керек. Қоректік орталарды автоклавта 1200С температурада жоғары қысымда 15-20 ... ... ... ... Егер қоректік ортада автоклавтау барысында бұзылатын заттар бар болса, оларды бактериялық фильтр ... ... ... ... Одан ... ... өткізген компоненттерді автоклавтанған 400С - ға дейін ... ... ... ... ... өзі қауіпті аурулар көзі болуы мүмкін, өйткені оның бетінде эпифитті микрофлора болады. Сондықтан беттік стерилизация келесідей жүргізіледі: эксплант ... ... ... ... ... таза сумен шаяды. Одан кейін өсімдік материалын дезинфекциялайтын заттардың ерітіндісінде стерилизациялайды.
2.4 Өзгергіштік және оны статистикалық өңдеу жолдары
Сандық ... ... ... ... ... зерттелінеді. Өзгергіштіктерді үзілісті және үзіліссіз деп ажыратады. Үзілісті өзгергіштіктер санау жолымен зерттелінеді және осылайша аталу себебі ... ... ... айырмашылық әр уақытта 1-ден кем болмайтын бүтін сандар арқылы белгіленеді.
Варияциялық статистикада арифметикалық орта шама М ... x ... ... және ... екі формуланың кез-келгені бойынша табылады:
x=Σ xn немесе M=Σ vn
Өзгергіштік коэффициенті. Әртүрлі белгілер бойынша өзгергіштік дәрежесін, сол ... ... ... ... ... ... үшін өзгергіштік коэффициенті қолданылады [6]. Өзгергіштік коэффициенті орта шамадан ... мен ... ... ... болып табылады, өзгергіштік коэффициент С·v-мен белгіленеді және төмендегі формула бойынша табылады:
C·v= б ·100x ... дәл ... ... ... ... бар. Тәжірибе дәлдігі P немесе m% арқылы белгіленеді және мына формуламен есептелінеді:
P %= m·100x
2.5 Әртүрлі күріш ... ... ... ... ... қалыптасуы
Күріштің өнімділігі өсімдіктің әртүрлі мүшелерінің онтогенез барысындағы сандық белгілерінің күрделі әрекеттесуінің нәтижесінде дамуынан туындайды. Даму ... және ... ... ... ең ... ... ... сандық белгілерді шартты түрде 3-ке бөлуге болады.
Жапырақ саны өсімдікте сорттық белгі болып табылады және әр түрде ... ... ... ... ... 10-13 ... ... түзілу жылдамдығы мен ұзақтығы орта жағдайларына байланысты. Жапырақтану азот тыңайтқышының ... және ... ... ... 1-3 жапыраққа өседі және өзге де факторларға байланысты.
Түптенуі. Өсімдіктегі бүршіктердің саны мен орналасу қатарлары кіретін белгілер тобы; өнім ... және өнім ... ... ... ... саны, ол өз кезегінде өсімдіктің түптенуінің потенцаилды мүмкіндік көрсеткіші болып ... ... ... ... орта ... өзгерте отырып бүршіктердің әртүрлі түп бөліктерінде түзілуін реттеуге болады.
Генеративтік мүшелердің белгілері. Негізгі және бүйірлік бүршік масақтарының ... ... ... ... саны, дәндердің саны мен салмағы және т.б. Дәл осы белгілер ... ... ... ... болып табылады. Сорт ішіндегі олардың өзгеруі алғашқы екі ... ... ... ... ... зерттеулер көрсеткендей ең көп өнім беретін негізгі масақ болып ... ... ... оптимальды мөлшерін енгізе немесе қоса бере отырып бүйірлік бүршіктердің дән санын арттыруға ... Егер азот ... ... ... ... бос ... көбеюіне алып келеді. Масақтарды дәнденуіне бір біріне жақын тұруы да әсер ... Тым ... ... орналасу кезінде масақтағы масақша саны мен дәндері аз ... ... ... ... мен ... өзге де ... төмендейді. Жоғарыда айтылғандай күріштің сандық белгілеріне қоректену аймағы мен топырақтағы азот мөлшері әсер етеді.
Онтогенез кезіндегі әрбір ... ... мен ... ... органогензінің нақты кезеңіне сәйкес келеді. Белгілі мүше түзілетін кезеңнің ұзақтығының өзгеруі оның сандық белгілерінің көрену дәрежесінің өзгеруіне ... ... ... ... өту ... ... ... сортына байланысты. Сонымен топырақтағы азот мөлшерінің көбеюі негізгі бүршіктегі органогенез кезеңдерінің жүруін аздап тежейді. Айтакетерлік жайт орта ... ... ... ... ұзақтығына көбірек әсер етеді.
Күріш ... ... даму ... ... ... ... өсімдіктің толықтай өсуі мен дамуына әсер ететін әртүрлі факторларды зерттегенде қажет. Органогенездің әртүрлі кезеңдеріндегі бүршіктерге сол ... одан ... бір ... ... ... емес әсер етуі мүмкін. Бұл заңдылықтарды әсіресе сандық белгілерді зерттегенде ескерген жөн.
Күріште және басқа да дәнді ... ... ерте ... ... биіктігі бойынша өсуі байқалады, тіпті 5-6 кезеңдерде. Ерте пісетін күріш ... ... ... ... ... ... ... сабақ өсуі тоқтайды, ал кеш пісетін үлгілерде жаппай ... ... ... өсуі ... да, ... соңғы кезеңдеріне дейін жалғаса береді. Топырақтағы азот мөлшерінің артуы ... ... ... әсер ... Өсу ... ... басқа да орта факторлары әсер етеді. Тіпті судың бір ... ... ... ... ... өсуі ...
Күріштің жапырағы бүршік органогенезінің 2-ші кезеңінде өсіп бастайды. Ерте пісетін күріш ... ... ... 9-10 ... қалыптасса, кеш пісетін үлгілерде 12-13 [26].
3 ... ... ЖӘНЕ ... ... Күріштің соматикалық ұлпасының каллус түзілуі
Күріш сорттарынан регенрант алып, ... ... ... үшін 4 ... ... ... алдық.оларды MS-қоректік ортасына отырғыздық кесте 2.
Кесте 2 - күріштің жетілмеген ұрығын MS-қоректік ортасына отырғызу
Генотип
Залал
Сыздан
дыру уақыты,мин
Отыр
ғызған күні
Же
тіл
меген ұрық ... ... ... ... ... саны
Залалдан-ған
Жақ-сы өскен өсім
діктер
Маржан
Хлора-мин -15,
70% Этонол- 15,
ДН2О-5
4.07.10
60
38
25
7
3
4
Бақанас
4.07.10
60
47
39
12
1
5
Мадина
4.07.10
60
25
19
5
2
1
Регул
4.07.10
60
20
15
4
3
1
Маржан, Бақанас, Мадина, Регул күріш сорттарының жетілмеген ... ... ... ... ортаға отырғыздық. Каллус түзілуі, r8
регенерант, жақсы өсімдік алу жағынан Бақанас және Маржан ... ... ... ... Ал, ... және ... сорттары Каллус түзілуі, регенерант, жақсы өсімдік алу ... ... ие ... ... 2. ... сорттарының осындай нәтиже беруі олардың генетикасына, өсіру жағдайларына байланысты. Каллусогенез жиілігін төмендегі диаграммадан көруге болады ... 2. ... 2 - ... ... ... ... калусогенез жиілігі
Күріш сорттарының регенерация процесі Маржан сортында морфогенді каллус, регенерант өсімдік алу ... ... ... ие болды сурет 3.
а б ... 3 - ... ... регенерациясы. а) морфогенді каллус;
б) Маржан сортының регенерант өсімдігі.
3.2 Күріш Р 1 сомаклондарының сандық белгілердің ... ... ... үзіліссіз және даму барысында оның деңгейі біртіндеп өзгеріп отырады. Белгілердің сандық және сапалық болып бөлінуі шартты. Сапалық ... ... ... ... ... ... орта жағдайына байланысты дамуы біршама аз, сондықтан олар жоғары тұрақтылыққа және үзілмелі сипатқа ие. Сандық белгілердің ... ... ... олар ... ... ... және олардың дамуы сырқы орта жағдайымен тығыз байланысты.
1-ші ұрпақта мұндай ауытқулар клеткалар дақылында өсу кезеңіндегі физиологиялық бұзылыстардың нәтижесі ... да ... ... ... ... ... ғалымдар Р.Г. Бутенко [27] көшпелі элементтердің тұрақсыздығынан деп есептейді.
Масақ ұзындығы. Аталған белгінің тұқым қуалауы сомаклон ұрпақтарына байланысты өзгеріп ... ... ... ... ... ... ... жоғары басымдылық және аралық тұқым қуалау арқылы жүрді. Регенерант өсімдіктерінде масақтың аралық тұқым қуалауы байқалды сурет ... 4 - ... ... ... ... айырмашылықтары: а) қысқа; б) ұзын.
Күріш сорттарында сандық белгілердің тұқым қуалаушылығы
Тұқым қуалаушылық коэффициенттерін анықтау ... ... ие. ... бұл селекционерлерге будандарды және сомаклондарды іріктеуге және оның генетикалық тиімділігін болжауға көмектесетін іріктеудің ең ... ... ... ... [28]. ... ... ... өзгергіштігі негізінен ата-аналық түрлердің генотиптеріне және орта жағдайына байланысты. Өсімдік масақ ... ... да ... ... ... ... ... ... 5 - ... ... ... ... а) ...
б) ... белгілерді талдау кейбір регенерантарының бір бөлігінің бақылау мен салыстырғанда өнімділігі төмен болады. ... ... ... ... ... ... байланысты. Кейбір белгілер бойынша генотип фенотипте іске асса, бұл белгілердің болашақта көріну ықтималдығы артады [29]. ... ... ... ... мен ... ... жауапты сандық белгілері зерттелінді. Күріш түсіміне жауапты сандық ... ... ... масақтағы дән саны, бір өсімдіктен алынған дәннің салмағы мен 1000 дән ... ... ... ... жауапты дән байлану бегісі де регенранттарда өзгерістерге ұшырады сурет 6.
Сурет 6-масақтағы дән ... а) ... дән ... ... б) дән ... ... ... күріш регенеранттарының бақылаумен салыстырғандағы өзгеріске ұшыраған саны кесте 3 келтірілген.
Күріш Р1 ... ... ... 3 - ... ... ... ... регенеранттың (Р1) саны
Өзгерген түрі
Өзгертулердің үлгісі
Маржан
7
2
Тығыз емес ... саны ... ... ... ... бойлы өсімдік
Регул
4
0
Барлығы
28
7
Барлығы 28 регенрант-өсімдігі морфологиялық белгілері бойынша зерттелінді, оның 7 өзгеріске ұшыраған формасы табылды. Маржан сорты регенранттарының арасында ... ... саны 28% ... Ал, ... ... ... ұшырағандар саны 33% өзгеріске ұшырап, 8% масақшалар саны азайған, ал 25% жартылай дәндері байланбаған ... ... ... ... 20% ұзын ... өсімдік алынды.
3.3 Күріш өсімдіктерінің селекциялық белгілері мен сандық өзгергіштігі
Біздің тәжірибелерімізде күріш регенеранттарының (F1) өзгергіштігі ... ... Бұл ... ... ... ... және тұқым қуаламайтын өзгергіштіктердің ара қатынасына назар аударылды.
1-ші ұрпақтағы кейбір регенерант өсімдіктерде әр ... ... ... байқалды, тығыз және дәні аз масақты күріштер алынды.
1-ші ұрпақ регенеранттары және ... ... ... мен ... ... ... жоғары өзгергіштікпен ерекшеленді. Алынған өсімдіктердің негізі бақылаудан көп ауытқымады. Зерттеу материалдарының ішінде өзгеше өсімдіктер де алынды. ... ... ... ... ... әр сортта әр түрлі пайызды көрсетті.
Өсімдіктердің арасында байқалатын өзгергіштіктерге сипаттама беру үшін зерттеудің арнаулы әдісі ... ... ... ... ... ... бас ... ұзындығы, өнімді түп саны кесте 4 көрсетілген. Сонымен қатар өсімдіктердің ... ... ... диаграммада келтірілген (7-сурет).
Cурет 7-күріш үлгілерінің сандық белгілері
Зерттеу ... ... ... өсімдігінің биіктігінің орташа саны - 101,9 см. Ал масақ саны - 146,3 см ... Дән саны - 134,6 см. Бұл ... ... ... генетикалық әртүрлілігін көрсетеді.
Кесте 4 - әртүрлі күріш үлгілерінің сандық белгілерінің қалыптасуы
Үлгі
Бақылау
Негізгі масақтағы масақшалар саны, дана
Масақтағы дәндер саны, дана
Бас ... ... ... ... ... ... дәндер салмағы, г
x+-m
cv
x+-m
cv
x+-m
cv
x+-m
cv
Маржан
18,15+-0,19
5,76
50,05+-0,15
10,60
2,93+-0,25
10,44
7,00+-0,55
13,1
Бақылау
16,10+-0,10
2,78
42,80+-2,57
26,82
1,66+-0,11
30,28
4,58+-0,32
31,64
Бақанас
18,56+-0,40
7,81
47,06+-1,65
16,14
2,35+-0,14
17,41
6,59+-0,39
23,21
Бақылау
17,65+-0,26
6,70
49,86+-2,22
19,37
2,80+-0,21
32,81
7,15+-0,53
28,83
Мадина
18,00+-0,60
2,73
41,16+-0,35
16,79
1,52+-0,15
21,89
4,90,+-0,35
23,31
Бақылау
16,80+-0,29
7,63
44,55+-1,94
19,49
2,00+-0,12
23,57
5,01+-0,40
25,7
Регул
18,56+-0,40
8,41
48,09+-1,46
19,79
2,75+-0,07
29,51
7,04+-0,61
32,24
Бақылау
16,06+-0,31
8,13
42,11+-2,14
21,59
2,21+-0,14
26,83
6,32+-0,44
29,52
мұнда: Арифметикалық орташа сан Х арқылы белгіленді.
X - орта ... ... - орта ... ... - өзгермелі нұсқа коэффицентінің қателігі.
* p= 0,05 ... 0,01 ... ... ... ... ... ... эпигенетикалық өзгергіштік болуы мүмкін.
Ал бас масақтағы масақша саны мен дән ... бас ... ... ... бір ... ... дәндер салмағы, сомаклондарда бір-екі көрсеткішке азайған. ... бір ... ... дәндер салмағы бақылаумен (7,0 г) салыстырғанда Маржан сомаклонында (4,58 г) екі граммға дейін азайған. Осы өзгергерістердің ... ... ... ... ... салыстырсақ (8 сурет), онда сомаклондардың варияциялық коэфициентінің ауытқуының үлкен екенін байқалады (8- cурет).
0
5
10
15
20
25
30
35
Вариациялық коэфициент
13,1
Бақылау (13,1) және ... ... Бір ... ... ... санының вариациялық коэфициенті
Сонымен, сомаклон өсімдіктерінде пайда болған өзгерістер эпигенетикалық немесе модификациялық өзгергіштік болуы мүмкін. Оны ... үшін ... ... келесі ұрпақтарының сандық белгілерін талдау қажет.
Жұмыстың экономикалық тиімділігі
Күріш селекциясы үшін ... ... ... және ... үшін ... қолдану негізінде Қазақстандық тұтынушыларды жоғары сапалы ... ... ... ете ... жаңа ... ... ... Бұл әдіс көмегімен күріш сорттарын алудың ... екі есе ... ... Ал ол инвесторлар үшін ( біздің жағдайда - мемлекет ... ... - ... ... жұмыс атқарған қызметкерлер мен селекционерлердің жалақысын төлеуге және 10 жыл шамасында ауыл шаруашылық техникасын күтуге жұмсалатын қаржыны үнемдеуге болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
1. Күріш ... ... ... ... Бақанас (21 %) және Маржан сорттары (35%) жақсы нәтиже берді,ал Мадина мен ... ... ... түзу ... төмен деңгейде болды. Күріш сорттарынан алынған регенеранттар жиілігі 7-8 % ... ... ... ... алынып, олардың сандық белгілері мен морфологиялық өзгерістерізерттелінді. Зерттелінген ... ... 7 ... ұшыраған өсімдік кездесті.
3. Сорттық үлгілердің сандық белгілері бойынша өзгерістері санаулармен, өлшеулермен немесе талдаулармен зерттелінді. Бірінші ұрпақтағы (F1) ... ... және ... ... ... ... байқалды.Зерттеу нәтижелері бойынша сомаклондардың биіктігінің орташа саны бақылаумен салыстырғанда 20- 25 см дейін ... Ал ... ... ... ең ... белгі болып табылды.Алайда вариациялық коэффициент бақылаумен (5,44%) салыстырғанда сомаклондарда әлдеқайда үлкен (15,21%). Бұл сомаклондардың генетикалық ... ... ... күріш сортының үлгілерінің сандық белгілері арасынан дән саны ... ... ... ... ... ... ... пайда болған өзгерістер эпигенетикалық немесе модификациялық өзгергіштік болуы мүмкін. Оны анықтау үшін күріш сомаклонының келесі ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... СӨЗДЕР ТІЗІМІ
Эксплант - қоректік ортаға отырғызатын өсімдік ... - ... ... ... ... өсімдік
Каллус - клеткалардың ретсіз бөліну нәтижесінде ... ... ... - ... ... - ... ... мен филогенезі барысындағы құрылымдық элементтердің (органдар, тіндер, ұлпалар) пайда болып, түзілуі
Ризогенез - ... ... - ... не ... ... бөлігінің жаңадан түзілуі, сондай-ақ организм бөлігінен тұтас организмнің қалпына келуі
2,4-Д-дихлорфенокси сірке қышқылы
ИСҚ - ... ... ... - ... ... ... - Мурасиге-Скуг
ГК - Гибберил қышқылы
dH2O- дистилген су
РЕЗЮМЕ
Изучены процессы морфогенеза, ризогенеза, гемогенеза и регенерации в ... ... ... ... ... ... фенотипические особенности кустистости и озерненности, формы колоса у сомаклональных растений. Проведено стуктурный анализ количественных признаков (Р1) растений-регенерантов ... ... по ... признакам
SUMMARY
The processes of morphogenesis, rhizogenesis, gemogeneza and regeneration in culture isolated somatic tissues of rice. Studied the ... ... and ... ozernennosti, forms a spike somaclonal plants. A stukturny analysis of quantitative traits (P1) regenerated plants of ... ... ... Суханов В. М., Папазян Н. Д. Условия получения каллусов и регенерантов в ... ... ... пшеницы // Апомиксис и цитоэмбриология растений. Саратов-.1983. -С. 124-130.
* Бутенко Р.Г. Клеточные технологии в селекционном процессе// Состояние и ... ... ... ... ... конференции, Москва, июнь.-1986. - С.29-38.
* Терлецкая Н.В. Использование культуры тканей для ... форм ... ... Теория и практика.- 1996.-№1. - С.64-71.
4. Берсімбаев, К.Қ. Мұхамбетжанов. "Жалпы және молекулалық Генетика": Р.І. ІІ бөлім: Оқу құралы. Алматы: Қазақ ... 2005. - 264 б. ... В.А. ... ... ... ... - Киев: Наукова думка. - 1990. - С. -280.
6.Тажин Т.О., Н.Л ... ... С. 152-154 ... Г.Ж Өсімдіктер биотехнологиясы. Алматы: Ж.Ш.С>.-2009. С.237-3-238.
8.Шамина З.Б. Андрогенез и получение ... в ... ... и микроспор// Культура клеток растений. М.: Наука.-1983. С.124-136.
9.Бутенко Р.Г. ... ... в ... науке и практике// В кн.: Основы сельскохозяйственной биотехнологии Г.С.Муромцев, Бутенко Р.Г., Тихоненко Т.И., Прокофьев М.И. -М.: Агропромиздат.- 1990- С.179-187.
10.Бутенко Р.Г., ... М.В., ... А.Ф., ... Т.Г., ... Е.Н. ... клеток высших растений. /В кн. Биотехнология. Учеб пособие для ВУЗов. (под ред. Егорова Н.С.. Самуилова В.Д.) Кн.3: Клеточная ... - ... -198 - ... З., ... М., ... П. и др. ... ... Физиология и биохимия культурных растений. -1990. -Т.22. -№ 5. - С.419-426.
12. Гапоненко А.К., Мунтян М.А., Маликова Н.И., ... А.А. ... ... ... генотипов пшеницы Triticum aestivum L. in vitro // ... АН ... 1984. Т. 278. ... Y., Nakamori Sh., Takagi H. Gene Dosage Effect of ... Biosynthetic Enzymes on L-Proline Accumulation and Freeze Tolerance in ... ... Applied and ... ... November 2003, - Vol. 69, - № 11 - 6 P. ... Т. Б., ... Р. Г. ... потенции зародыша ... ... ... // ... журн. 1981. Т. 66, N 11. С. ... P.M., Bressan, R.A., Zhu, J.K., and Bohnert, H.J. (2000). Plant cellular and ... ... to high salinity. Annu. Rev. Plant Mol. Plant Physiol. - 51, - . P.463 - ... Р.Г., ... М.В., ... А.Ф., ... Т.Г., ... Е.Н. Культура клеток высших растений. /В кн. Биотехнология. Учеб ... для ... (под ред. ... Н.С.. ... В.Д.) Кн.3: ... ... - М.:Высш.шк. -198 - С.22-25.
17.Глеба Ю.Ю., Сытник К.М. ... ... ... - ... ... думка.- 1984 - С.159.
18. Ә. Нысанбаев ... ... ... - ... ... ... Бас ... 1998-C.123-9
19.Ыбыраев Ә. Қазақстан күріші.Алматы. 2000. 209 б.
20.Әлімбетов К. Күріш өндіруді интенсивтендіру.Алматы. 2006. 189 б.
21.Абдуллаев Ә.А 06.01.05 - ... және ... ... Ауыл ... ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның ... 6-8 ... Ж.М ... ... ... пен ... белгілерінің селекциялық мәселелері". 06.01.05 - селекция және тұқым шаруашылығы. Биология ... ... ... дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. 10-11 б.
23.Утеулин К.Р., ... ... ... ... каллуса и регенерция растений из незрелых (oriza satival),известия НАН РК, серия биологическая и медицинская №3 (279) ... (2010) С. 88- ... ... Қ.К ... Қ.М Мұсынов, А.Қ Апушев, т.б Алматы: ЖШС РПБК , 2011.- 632 б.
25.Глеба Ю.Ю., Сытник К.М. Клеточная инженерия ... - ... ... ... 1984 - ... и ... ... риса. Алма-ата 1976 г. Ответственный редактор член-корреспондент АНКазССР профессор Л.Г.Добрунов
27.Бутенко Р.Г. Клеточные технологии в ... ... и ... В кн.: ... ... биотехнологии Г.С.Муромцев, Бутенко Р.Г., Тихоненко Т.И., Прокофьев М.И. -М.: Агропромиздат.- 1990- С.176.
28.Паушева З.П. ... по ... ... / З.П. ... - М.: ... 1970. - 225 ... К.Р., ... А.Б., Бари Г., Влияние генотипа на индукцию калусообразования и регенерацию растений в ... ... ... ... ... риса // ... казну серия биологическая №2 (44) 3А 2010.с 60-62.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Құрғақшылыққа төзімді өсімдікті алу17 бет
Үрмебұршақтың сорт үлгілерін белоктық мөлшері, аминқышқылдық құрамына қарай сипаттау және жоғары белсенді антиқоректендіруші компоненттері бар үлгілерді анықтау жолдары58 бет
Ауыл шаруашылық малдарының эмбриондарын трансплантациялау69 бет
Кадмийге сезімтал CHLAMYDOMONAS REINHARDTII мутантты штамдарын алу және оларды қолдану48 бет
Казахстанская 3 сортынынан алынған мутантты линияларға цитогенетикалық талдау35 бет
Медицина саласы бойынша 65 сұрақ-жауап118 бет
Мутагенездің жалпы ерекшеліктері, қолданылатын атаулары12 бет
Өсімдіктердің биотехнологиясы6 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық фактролары11 бет
«Асыл тұқымды көк түсті қаракөл қой шаруашылығында жұптау түріне байланысты селекциялық белгілерінің көрсеткіші»30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь