Адамның қоршаған ортаға биогеохимиялық адаптациясы. Биосфераның биогеохимиялық ұйымдастырылуы және популяцияның физиологиялық гетерогендігі

Қазіргі кезде биосфераның антропогендік трансформациясына байланысты қоршаған ортаның биогеохимиялық факторлары мен халық денсаулығының байланысын зерттеу маңызды болып отыр. Адамның экологиялық оптималды өмір сүру зонасы шектелген, және экологиялық тепе-теңдікке үнемі араласу адамзаттың денсаулығын сауқтау үшін қажетті табиғи қалыптың өзгеруіне алып келеді. Организмнің компенсаторлық-адаптациялық мүмкіндіктері тіршілік ортасының биогеохимиялық жағдайларының жоғары жылдамдықпен өзгеруі аурушаңдықтың өсуі, өлімнің көбеюі, өмір сурудің қысқаруы және басқа да депопуляцияның көріністеріне қарсы тұруы арқылы анықталады. Негізінен биосфераның антропогендік өзгеруі түрлі техногендік ластағыштардың көбеюі, тіршілік ортаның биогеохимиялық ұйымдастыруының өзгеруі себебінен болады. Соңғысы антропогендік ластаушылар саны түрлі элементтердің биогеохимиялық айналымының белгілі бір гомеостатикалық табиғи өзгерістер шегіне кіреді деп болжайды. Бұл жағдайларда трофикалық тізбек арқылы адам организміне түскен ластаушылар саны табиғи биогеохимиялық циклдардың тұрақтылығымен анықталады.
        
        Адамның қоршаған ортаға биогеохимиялық адаптациясы.
Қазіргі кезде биосфераның антропогендік трансформациясына байланысты қоршаған ортаның биогеохимиялық факторлары мен ... ... ... ... ... ... отыр. Адамның экологиялық оптималды өмір сүру зонасы шектелген, және экологиялық тепе-теңдікке үнемі араласу адамзаттың денсаулығын ... үшін ... ... қалыптың өзгеруіне алып келеді. Организмнің компенсаторлық-адаптациялық мүмкіндіктері тіршілік ортасының биогеохимиялық жағдайларының жоғары ... ... ... ... өлімнің көбеюі, өмір сурудің қысқаруы және басқа да депопуляцияның көріністеріне ... ... ... ... ... ... антропогендік өзгеруі түрлі техногендік ластағыштардың көбеюі, тіршілік ортаның биогеохимиялық ұйымдастыруының өзгеруі себебінен болады. ... ... ... саны түрлі элементтердің биогеохимиялық айналымының белгілі бір гомеостатикалық табиғи өзгерістер шегіне кіреді деп болжайды. Бұл жағдайларда трофикалық тізбек ... адам ... ... ... саны табиғи биогеохимиялық циклдардың тұрақтылығымен анықталады.
БИОСФЕРАНЫҢ БИОГЕОХИМИЯЛЫҚ ҰЙЫМДАСТЫРЫЛУЫ ЖӘНЕ ПОПУЛЯЦИЯНЫҢ ФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ ГЕТЕРОГЕНДІГІ
Биосфераның биогеохимиялық ұйымдастырылуы Жердің геологиялық және ... ... ... және ... ... ... сәйкес биота мен қоршаған орта арасындағы қарым-қатынастың болуына негізделеді. Биосферның биогеохимиялық құрылымын зерттеу ХХ ғ. екінші жартысында Ресей және ... да ... ... ... ... ... биогеохимиялық ұйымдастырылуының структуралық бірлігі топырақ зоналары мен провинциялар, геохимиялық провинциялар, биохимиялық провинциялар, ... ... ... ... биогеоценоздар мен экожүйелер принциптеріне негізделеді.
Миграциялық параметрлерге ... ... ... ... ... А.И. Перельман жасаған. В.В. Ковальскийдің (1974, 1981) теориясы бойынша биосфераның кеңістіктік ұйымдастыруын ... ... ... структуралық бірліктер қолданылады: регион, субрегион және биогеохимиялық провинция.
Биосфераның региондары - глобалді биосфераның құрылымдық ... ... ... - ... ... мен ... комбинациясының географиялық белгілері бар. Алайда, олардың негізгі параметрлері биогеохимиялық қоректік тізбек белгілерінің сапалық және сандық ... ... ... және негізгі қоршаған ортаның табиғи химиялық құрамына әсер ететін биологиялық реакциялармен байланысты. Бұл реакцияларға ... ... ... өзгеруі, зат және энергия айналымы, құрамында түрлі химиялық ... ... тыс көп ... ... ... физиологиялық сезімталдығы және эндемикалық аурулар кіреді. Биофераның әрбір регионын субрегиондарға бөледі.
Биосфераның ... - ... ... ... ... ... екінші деңгейі. Субрегиондарды екі топқа бөледі:
Биосфераның субрегиондары биогеохимиялық ... ... ... үшін ... ... ... олардың биохимиялық және физиологиялық өзара қарым-қатынасын және ... ... ... ... ... әсері сияқты региондардың арнайы белгілерінің комбинациялары;
Региондардың негізгі сипаттамасына сәйкес келмейтін субрегиондардың биосферасы, ... ... ... ... ... вулкандық зоналарды алып жатыр; қазіргі кезде антропогендік ластанған жерлерде ... ... ... - биосфераның структуралық бірлігінің үшінші деңгейі - ... ... ... қоректік элементтер құрамы шамадан тыс аз немесе көп болуымен байланысты қоршаған ортаның химиялық құрамына сипатты ... бар ... ... ... ... ... Бұл ... әдеттегі формалары болып өсімдіктердің, жануарлардың және адамдардың эндемикалық аурулары табылады. Биогеохимиялық провинцияларды екі типке бөледі:
Субрегионды қоршаған биосфераны сипаттайтын қоректік тізбектегі ... ... ... ... басқа болатын территорияларда қалыптасатын табиғи биогеохимиялық дамуы провинциялар; олардың дамуы биосфера мен ... ... ... ұзақ ... ... ... бір немесе бірнеше химиялық қосылыстар құрамы мөлшерден тыс көп болатын антропогендік ... ... ... ... ... ластаушыларды интенсивті түрде эмиссиялау, тыңайтқыштар мен пестициттерди пайдалану, рационалды емес ... ... жою және ... да ... ... ... ... Ковальскийдің (1981) көзқарасы бойынша, биогеохимиялық провинцияларды бөлу кезіндегі бірінші қадам биохимиялық қоректік тізбектегі эндемикалық аурулардың ... мен ... ... және ... да химиялық қосылыстардың шамадан тыс көп немесе аз коррелиятивті тәуелділікті іздеумен байланысты болуы керек. Осы ... ... ... және ... ... ... үшін ... төрт анықтама енгізу қажет:
* Адаптацияның физиологиялық қисығы;
* Төменгі шектік конценрация;
* Оптималды ... ... ... ... физиологиялық қисығы - организмнің фихзиологиялық және биохимиялық функциялврының активтілігі мен биогеохимиялық қоректік тізбектердегі тіршілік үшін қажетті элементтер ... ... ... ... және ... ... ... дегеніміз құрамындағы элементтердің шамадан тыс көп немесе аз болуы себебінен организмнің қалыпсыз ... ... ... ... концентрациясы. Осылайша, концентрация шектері геохимиялық жағдайларға тәуелді организмнің физиологиялық және биохимиялық дамуының оптималды интервалын көрсетеді (18.1 ... және ... ... ... ... құрылымын түсіну үшін қажетті сатылар болып табылады. ... ... қоса ... ... ... компоненттеріндегі тіршілік үшін қажетті элементтер құрамын зерттеу түрлі биогеохимиялық провинциялардағы биогеохимиялық айналымдардың сандық аспектілерін ... ... Ол үшін ... ... және ... ... өзен және көл тоғандарындағы, қалыпты өсімдіктердегі, қоректік дақылдардағы, жануарлардағы, тағамдардағы, ауыз судағы, жануарлар мен ... ... ... үшін маңызды макро- және микроэлементтердің құрамын анализдеу қажет. ГИС-технологиясын ... ... ... ... ... қосылыстардың жетіспеуі немесе шамадан тыс көп болуы энедемикалық аурулармен корреляцияланатын биохимиялық провинциялардың түбегейлі картасын жасаудың көмегімен бұл берілгендер информациялардың жабындық ... ... ... ... Биосфераның биогеохимиялық құрылымын моделдеу.
Тіршілік үшін маңызды элементтердің биогеохимиялық циклдарын моделдеу Жер биосферасының биогеохимиялық құрылымын және оны биогеохимиялық карталауды түcінудің ... ... ... ... 18.2 ... ... ... биогеохимиялық циклдерін моделдеу үшін алгоритмнің жалпыланған схемасы келтірілген.
Сол бөлігі - жербетілік экожүйелердегі биогеохимиялық циклдар, оң ... - ... және ... ... - ... Жіңішке бірыңғай сызықтар - биогеохимиялық қоректік тізбектер (I - XXI) және осы тізбектер арасындағы тікелей және ... ... жуан ... ... - ... ... ... біріншілік жүйесі, әдетте мысалы 7, 11, 18 және т.б сияқты ... ... ... екі ... ... және екіншілік, мысалы 12, 13, 19, 17, 20 және т.б. ... ... ... ... ... кешені; жіңішке пунктирлі сызықтар - ... ... ... ластанудың себебінен бастапқы ластану кезеңі, мысалы топырақ (40), су (44), ауа (43); жуан пунктирлі сызықтар - техногендік және агрогендік ... ... ... алып ... топырақ (41), ауа (42), сулар (45) сияқты биосфераның құрылымдарындағы техногендік және ауылшаруашылық шикізаттар, материалдар, ... мен ... ... ... ... - ... ... қоғамдық сатылары, индивидуумнан ноосфераға дейін [Ковальский, 1981; Ермаков, 1993].
Сызбанұсқада көрсетілгендей әрбір жүйе биогеохимиялық қоректік тізбек комбинациясы және ... ... ... ... ... ...
Мысалы, 1 жүйе: топырақ қалыптастырушы жыныстар (I); сулар (II); атмосфера (III); ... (IV). Тірі ... бұл жүйе ... бола ... ... жүйе 5: ... қалыптастырушы жыныстар (I); топырақтар, топырақтық сулар және ауа (IV); топырақтық микробтар (бактериялар, саңырауқұлақтар, ... ... (V); ... ауа (III, 25). Бұл жүйенің активтілігі топырақтың тірі биотасының активтілігіне байланысты (V). В.И. Вернадскийдің (1932) сөздері бойынша: ... ... тірі ... ... ... ... ... қоршаған ортада тірі денелер арасында ешқандай қарым-қатынас түрі жоқ".
Химиялық қосылыстардың ... ... ... ... ... кезінде түрлі топтардың (I, II, V) себептік қарым-қатынастары және олардың сәйкес механизмдері бағалануы қажет. Құрамына ... ... ... ... кешендерінің биогеохимиясына көп назар аудару керек. Тірі организмдердің қоршаған ортаға бөлетін органикалық заттардың да маңызы зор. Өлі ... ... ... ... ... химиялық қосылыстардың химиялық элементтер миграциясындағы ролі аса үлкен емес. Тіршілік барысындағы синтез және ... мен ... ... ... ... ... геологиялық жыныстардан биогеохимиялық циклдарға айналуының негізгі процесі болып табылады. Ферменттер мен олардың металды ... ... мен ... ... ... ... етеді. Топыраққа метаболиттер түскеннен соң кейінірек биогеохимиялық ... ... ... ... жүреді.
Жүйе 7: топырақ - топырақтық сулар, ауа (IV); атмосфералық ауа (III, 26); тамырлар - ... ... (VII); ... ... - ... (VII). Тамырлық бөліністер мен ризосфералық микробтар металлорганикалық қосылыстардың жасушаішілік емес синтезін органикалық заттармен қамтамасыз етеді. Өсімдіктер осы ... ... ... ... ... ... спецификалылығын анықтайды. Мұндай специфика белгілі бір топырақтық-биогеохимиялық жағдайларда өсімдіктер эволюциясы ... ...
7, 9, 10 ... ... (VII); ... (VIII); ... ... реакциялары - метаболизм (VIII); топырақ - топырақтық сұйықтық, ауа (IV); ... - ... ауа (26,28). ... ... ... кешендердің өсімдіктер дамуы мен олардың метаболизмінің дамуына әсері қарастырылған. Кейбір элементтердің концентрациясы шамадан тыс көп ... аз ... ... бұзылуы мүмкін (18.1 сурет.).
18.2 суретте көрсетілген жүйелер де ... ... ... ... биогеохимиялық айналымдарды суреттеу қалдықтарды тастайтын қазіргі индустриалды қоғамды: өндірістік және ... ... ... ... дамыту, демографиялық жарылыс - ластаушылардың топырақтарда (41), ... (42) және ... ... (45) ... ... ... көп ... адамдардың энедемикалық ауруларының дамуы XX жүйемен аяқталады. Ормандарды жою, шөлге айналу, озон қабатының жойылуы, биоалуантүрліліктің ... су ... ... ... ... ... биогеохимиялық айналымдардың бұзылуының тек бірнеше мысалы ғана болып табылады. 40 жылдардың басында бұл ... В.И. ... ... ... ... айналымның осындай бүлінулерінің алдын алу үшін ол биосфера мен техносфераның ... ... - ... ...
XXI ... ... - ... айналымдарды айқын түсіну мен экологиялық тату менеджмент негізінде ... ... ... ... патшалығы": биогеохимиялық айналымының табиғи құрылымын пайдалану арқылы барлық жерүстілік және тұщы су ... ... ... ... ... және ... Мысалы, технологиялық процесстер мен биогеохимиялық циклдардағы қалдықтарды қайта өңдеу (46, 48, 49, 50, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62), ... ... және ... ... (47) ... ... ... (42) және табиғи суларды (45) антропогендік эмиссиялардан (41) сақтауды заңды түрде реттеу бойынша озон қабатын сақтау бойынша Монреаль протоколы және ұзақ ... ... ... ... ... ... Конвенциясы сияқты халқаралық аудандық немесе глобалдық конвенцияларды дамыту.
Дала барлауы мен эксперименталды моделдеу зерттеушіге ... ... ... ... ... ... мен жоғарыда көрсетілген классификациялар: биосфераның аудандары, биосфераның субаудандары және биогеохимиялық провинцияларға сәйкес биосфераны биогеохимиялық қалыптастыруды жүргізуді зерттеуге ... ... ... ... ... ... ГЕТЕРОГЕНДІЛІГІНЕ АДАПТАЦИЯСЫ
Адам қоғамының эволюциялық дамуы биосфераның дамуы мен геохимиялық және ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Морфофункционалдық және өзін-өзі ұстау қабілетін біртіндеп ... ... ... ортасының барлық факторларына деген реакцияның биологиялық нормасы - ... тип ... ... ... ... Алайда, лимиттеуші фактолар болып көбінесе тіршілік үшін ... ... ... ... температура мен ылғалдылық есептелген. Климаттық қатынаста нейтралды болып саналатын орташа белдеуде химиялық және биогеохимиялық факторлардың ролі ұлғаяды (18.4 сурет).
Сонымен ... ... ... ... ... ... берілген жағдайларында тепе-теңдікті (гомеостаз) ұстап тұратын басқару жүйесінің қажуына алып ... ... Бұл ... көп субъектілер үшін компенсацияланған сипатта болады, бірақ ... ... ... ... бір ... ... ... микроэлементтік құрамы мен адам ағзасы арасындағы байланыс орнатылған және биогеохимиялық жағдайлардың физиологиялық аспектілерінің ағзаның жұмысына ... ... ... ... ... орташа климаттық зоналар шегінің орталық жүйке жүйесінің функционалды қалпына, зат алмасуды сипаттайтын қан параметрлеріне (нәруызды және липидті спектр), арнайы емес ... ... ... және ... жағдайларына (лейкоциттық спектр, лизоцизм), ұлпалардың оттегімен ұамтамасыз етілуіне (эритроциттер, гемоглобин) ... ... ... ... ... тәуелділігі қоректік тізбектің түрлі топтарында микроэлементтердің жетіспеуі, шамадан тыс көп болуы немесе үйлесімсіз болуынан пайда болған эндемикалық ... ... ... айқын көрінісі болып табылады. Бұл элементтер гормондардың, витаминдердің, ферменттердің және функцияның регуляциясына жауап беретін басқа да акцессорлық заттардың қажетті құрам ... ... және ... ... ... ... ... мәліметтер солтүстіктен оңтүстікке қарай холестериннің төмендеуі мен глобулиндердің жоғарылауы туралы ... ... Осы ... ... ... ... керек. Липидтік фракцияларға қатысты басты ролдердің бірін температура атқарады. ... ... ... ... сипаты болып биогеохимиялық қоректік тізбек арқылы химиялық элементердің миграциясымен байланысты оның ... ... ... Соңғысының анықтамасының мәнін бақыланып отырған физиологиялық өзгерістерінің көрсеткіші мен қара топырақты тайгалы орман және таулы биогеохимиялық аудандарда жетіспейтін ... ... ... ... макроэлементтердің физиологиялық ролінің теоретикалық және эксперименталдық мәліметтері дәлел болады. Балалар мен ересектерде қызыл ... ... ... ... ... ... ... аспектілерінің бар екендігін көрсетеді.
Мысалы, ағзаға мыстың бірқалыпты түсуі кезінде жаңа туылған жануарлардың ұлпаларында оның концентрациясы жоғары екендігі анықталады, ал ... ... ... тамақтану рационында коптеп кездесетін кальций көмектеседі. Организмнің физиологиялық функцияларының гетерогенділігі белгілі бір жағдайда ортаның биогеохимиялық біркелкі еместігімен сипатталады. Популяцияның физиологиялық ... ... ... ... мәні соңғы кезде теоретикалық емес, практикалық қызығушылық болып табылады. Ол ағзаның үйрену мүмкіндігінің жылдамдығымен салыстыруға келмейтін ... ... ... ... ... интенсивтілігімен тығыз байланысты. Экологиялық факторлардың үлес салмағын ... да ... ... ... ішіндегі басты ролдерде болатын биогеохимиялық жағдайлар жағына қарай қайта үйлестіру жүргізіледі.
ҚОРШАҒАН ОРТАЛАРДЫҢ ... АДАМ ... асты ... антропогенді ластаушы көздерімен қоса табиғи суларда түрлі элементтер құрамының көп ... аз ... ... ... және ... ... да бар. Жерасты және жерүсті суларының химиялық құрамы көбінесе түрлі геологиялық жыныстардың бір-бірінің әсер ... ... және бұл ... ... ... ... гидрогеохимия мен адам денсаулығының арасындағы коррелиация мысалдарын тудырады. Көп жағдайларда табиғи сулардағы мобилді ... ... ... ... ... ... ... жоғары болады.
Көп аудандарда гидрогеологиялық көкжиектер мен жер асты сулардың тотығу-тотықсыздану ... ... алып ... ... мен артезиан скважиналар салудан бұл мәселер өрши түседі. Мұндай элементтерге As, Cr, Fe, Mn, Sb, Al және F ... ... ... ... және қажетті емес элементтер.
Табиғи сулардың көбінің ... ... ... ... кездеседі, бірақ олардың көбі жаңа аналитикалық әдіспен де көрінбейтіндей аз мөлшерде кездеседі ... ... ... ... ... ... қосылыстар (HCOJ, Na+, Ca2+, SO?-, Cu, NOJ, Mg2+, K+ және Si4+) барлық суда ерігіш тұздардың 99% құрайды. Осы ... ... ... ... 1 %-дан аз ... микро- және өте аз мөлшерде кездесетін элементтер геохимиялық жағдайға байланысты өзгеріп отыруы мүмкін. рН көлемінің бір бірлікке өзгеруі Pb ... ... бір ... ... көбеюіне алып келуі мүмкін. Тотығудың тотықсыздану жағдайына өзгеруі темірге де осылай әсер етеді.
18.6 суретте адам денсаулығына және ... ... ... ... мен ... ... ... жағдайда зиян болып саналатын элементтер көрсетілген.
ШРК-ның қазіргі кездегі көлемдері 18.1 кестеде көрсетілген.
Be және U ... ... ... ... кезге дейін халықаралық стандарттар белгіленбеген. Тіршілік үшін қажетті элементтердің кейбіреулері (F, Se) шамадан тыс аз немесе көп концентрацияда ... ... әсер етуі ... ... ... ... кейбір зиянды деп атауға болмайтын, бірақ жоғары концентрацияда белгілі бір зиянды әсер тигізетін элементтерге де ... (18.2 ... ... ... адам денсаулығына әсері.
Топырақтың, жерүсті және жер асты сулардың құрамы аудандық геологиялық жыныстармен тығыз байланысты. Сіңген ... мен ... ... суларының арасындағы химиялық реакциялар бірнеше күн немесе айдың ішінде жер асты сулардың гидрохимиялық құрамына едәуір әсер етеді. Химиялық ... ... ... ... да ... ... және ... гранулометриялық құрамына тәуелді судың инфильтрациясының жылдамдығына, сутасушы ... ... және ... сияқты физикалық факторлармен анықталады.
Реакцияның жылдамдығы сіңірілетін сулардың химиялық құрамы арқылы да анықталады. Табиғи жағдайда көмір қышқылының еруі немесе ... су ... ... және азот ... ... қышқылдық компоненттердің жоғарғы құрамы карбонаттар мен силикаттардың еру жылдамдығының жоғарылауына әсер етеді. Сонымен бірге, қышқыл жаңбырлар мен жұмсарған сулар ... ... ... ... ... ауыр ... қосылыстарының еруіне және табиғи сулардың осы компоненттермен байытылуына себеп болады. ... ... ... ... құрамы сулардың астына төселген жыныстардың бір-біріне әсер ету уақытымен анықталады. ... ... ... ... ... адам денсаулығына әсерінің классикалық мысалы Англиядағы Линкольншир ауданында фтордың құрамының түрлі болуынан тісжегінің таралуымен байланысты.
Сәйкесінше тісжегіден емдеу үшін ... ... ... ... ... ұсынылған.
Табиғи геохимиялық параметрлердің адам денсаулығына әсері төменде қарастырылған химилық элементтердің салыстырмалы аз ғана санымен байланысты.
Судың қаттылығы . Шамамен 30 жыл ... 1970 ... ... ... ... (Ca мен Mg ... қосылыстарының жалпы құрамы) мен қан-тамыр аурулары арасындағы себеп-салдардың бар екендігі ... ... ... ... ... алынатын көптеген факторлардың біреуі ғана болуы мүмкін. 1960-1970 ж Ұлыбританияда әсіресе су құбырларында қатты су ... ... ... зерттеулер судың қаттылығы ер адамдар арасында өлімнің, әсіресе қан-тамыр ... ... ... 1990 ж ... зерттеулер нәтижесінде судың қаттылығы 170 мг/л (CaCO3-ге есептелген) жағдайында берілген көрсеткіштерінің ... ... ... ... ... Сонымен қатар, диета, темекі шегу, дене шынықтыру да бақыланып отырған байланысты бағалау сияқты факторлар да басты фактор ... ... Өлім мен ... ... ... ... ... үшін бірнеше болжамдар айтылған: 1) кальций мен магний қан-тамырлары ауруларының дамуында қорғаныс ролін ... 2) ... ... ... ... ... кейбір микроэлементтер (мысалы, Se) де аурудың дамуын ... ... 3) ... суда ... ... көп ауыр ... (Cd, Ni, Pb) қан-тамыр ауруларының дамытады.
Геохимиялық тұрғыдан қарағанда судың тек жалпы қатты ғана ... ... мен ... қатынасын да қарастыру қажет. Құрамында натрийдің жоғары болуы да артериялық қысымның ... мен ... ... бұзылысына әсер етеді. Сонымен бірге, Ca:Mg және Na:K негізгі катиондарының арасындағы қатынас та ... ... ... ... ... да ... ... болатын. Осылайша, Шри-Ланкада судың қаттылығы мен қан-тамыр және ісік ауруларының таралуы арасындағы кері байланыс ... ... ... мен ... зоб арасындағы байланыстың бар екендігі анықталды.
Ресейдің Орталық-Қара топырақ ауданында ... ... мен ... ... ... ... ісік ауруының дамуы арасындағы тікелей корреляциялық байланыс көрсетілді. Бұл зерттеулерде қатты сулар құрамында еріген кальций, магний және ... ... ... (18.3 ... ісік ... ... ... Ca2+ құрамы 4,5-4,8 мэкв/л интервалында, Mg2+ - 2,5 мэкв/л, Ca:Mg қатынасы, 1,65-1,90 тең, және судың ... 6,0 ... ... ... анықталған.
Ащы сулар және улы металлдадың мобилизациясы. Ащы сулардың пайда болуы су ағындарының геологиялық қышқыл жыныстар (мысалы, гранит) ... ... ... ... ... ... ластану (қышқыл жаңбырлар) сияқты табиғи көздермен байланысты. Ащы судың өзі денсаулыққа қауіпті емес, бірақ көп минералдарды ерігіш етеді және ... улы ... ... ... бериллий, кадмий, қорғасын) жоғары концентрацияда кездеседі. Көптеген ащы сулар қан-тамырлар жүйесі ... ... әсер ... ... ... ... сулар болып табылады.
Ащы жер асты сулар Ресей мен Әлемнің көптеген аудандарында, гранитно-гнейсті және буферлілігі төмен алюмо-силикатты ... ... ... ... таралған. Фенноскандия, АҚШ-тың солтүстік-шығысы және Канада, Африка, Азия және Оңтүстік ... ... ... ащы ... улы ... әсіресе алюминий мен бериллиймен байытылғандығы көрсетілген. 18.1 бокста иллюстрация үшін екі мысал келтірілген.
18.1 бокс. Металдардың ... ... ... ... ... (A1). ... ... Сақтау Ұйымы ауызсу құрамындағы алюминийдің жоғарғы шегін 0,2 мг/л етуді ұсынады.Алюминий - алюмосиликатты минералдардың негізгі ... және ... ... ... ең көп ... компаненті болып табылады. А1 ерігіштігі негізінен pH-қа ... ... ... ... бұл ... ... концентрациясы тек pH < 5,5 жағдайында ғана анықталған. Сол сияқты, бейорганикалақ лигандтар, әсіресе, фтор мен сульфаттардың болуы да алюминийдің ... ... pH < 5,5 ... жағдайда табиғи ерітіндіде А1 жылжымалы мономерлі формалары көрсетілмеген, алайда, каллоидты алюминий және басқа да алюмосиликатты каллоидтар мен бөлшектер осы ... ... ... ... үлесін құрауы мүмкін. Бұл диаметрі 45 мкм сүзгіш арқылы сүзілген суда еріген А1 ... ... ... ... ... ... ... болуы мен Альцгеймер (кәрілік склероз бен кемістік) ауруының дамуы арасындағы байланыс анықталған. А1 бұл аурудағы ролі бас ... ... ... ұлпаларының "жіпшелерінде" оның жоғарғы концентрацияларда жиналуымен байланысты ... ... ... суды ... ... каллоидтарды коагуляциялау үшін алюминий тұздарын пайдалану кезінде технологияларды сақтамау судың осы металмен ластануына алып келеді. 1980 ... ... ... ... екі ... орын ...
Ауыз судағы алюминий осы элементті жалпы күндік пайдаланудағы аз ғана бөлігі болып табылады. Алюминийдің едәуір көзі ... ... ... ... ... ... ... еріту және бос мономерлі алюминийді (Al3+) босату қасиеті бар, ... ... ... ... бар ... ... мен жемістерді пісіретін алюминийдан жасалған ыдыстар да саналады. Бұл ... ... өта улы. ... (Ве). ... ... мен ... ұзақ әсер ету ... ауадағы жоғары концентрацияда бериллий адамға улы әсер ететіні белгілі. Сулар мен басқа орталарда оның улылығы төмен. Созылмалы ... мен ... ... бірнеше жағдайы тіркелген.
Жер қабығының жоғарғы қабатында кейбір геологиялық жыныстардың алюмосиликаттар торларына бериллий аз мөлшердегі элемент ретінде ... ... ... Ве ... ... мен ... ... құрамына кіреді. Бұл элемент вулкандық силикаттық жыныстар қабатында да кездеседі.
Топырақ пен табиғи ... ... Ве аз ғана ... қозғалмалылығы рН < 5,5 ащы суларда жоғарыдайды. Ве(ОН)х кешені түрінде рН жоғары болған жағдайда да ол жоғары ... бола ... ... ... ... ... түзу ... де жоғарылай алады.
Толық зерттелмеген себептен халқаралық ШРК қойылмағанмен, ол өте төмен (0,001 мг/л) ... ... ... ... бар. ... ЦИКЛДАРДЫҢ БҰЗЫЛУЫНЫҢ ЭКОТОКСИКОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Нитраттар
Ауылшаруашылығы интенсивті дамыған елдерде ауыз су мен ... ... ... көп ... ... мен ... әсіресе балалар мен жана туылған жануарлар денсаулығына әсері кеңінен тараған. Осындай әсерлердің нәтижесі ... ... ... мен ... ... ... су немесе көкөністерді пайдалану арқылы пайда болған асқазан ісік ... ... ... нитратты биогеохимиялық провинциялар да бөліп көрсетілген. Топырағы мен ... ... ... ... мен ... ... азотофиксация процессі кезінде нитраттардың жоғары концентрациясын жинайтын табиғи геохимиялық аудандар бар. Алайда, нитраттар тек ... ... ғана ... бола ... ... анаэробты тотықсызднау жағдайында денитрификация процессі өтуі арқасында нитраттың құрамы күрт төмендейді. ... ... ... (жер асты ... ... ... ... жемістер, ет тағамдары) нитраттардың жинақталуына көп көңіл бөлінеді, себебі адамдар мен жануарларға нитраттардың улы әсерінің көптеген дәлелі бар.
Нитраттардың адамдар үшін ... ... ... ... нитриттерге трансформациялануымен байланысты. Нитриттердің улылығының жоғары мөлшері қан-тамырлар жүйесімен байланысты болса, аз ... - ... ... мен ... ... ...
Метгемоглобиннің қалыптасуы - гемоглобиннің жартысы қантасымалдаушы жүйеде оттегін тасымалдау үшін ... адам ... ... ... СО улы газының әсері де осылайша білінеді. Нитриттің өте қатты әсер еткен жағдайлары, нитриттің құрамы ... ана ... ... 1 ... ... ... ... Нитраттар нитриттерге оңай трансформацияланады, ал соңғысы оттегін тасымалдау қызметінен айырып гемоглобинді оңай қалыптастырады. Сәбилерде нитраттар 10%-ға дейін нитриттерге ... ... ал ... 10% гемоглобин метгемоглобинге трансформациялану кезінде басталады.Сәбидің асқазанындағы рН жоғары болуы нитраттың нитритке бактериалды қалыптасуы жағымды әсер ... ... ... бұл ... ... ... ... активті емес.
Сонымен, кейбір жаңа туылған жануарлар да, мысалы шошқалар, тағам мен судағы нитраттың ... ... ... ... ... ... пайдаланудың басқа экотоксикологиялық мәселесі олардың аминдермен, мысалы үштік ... бар ... ... ... ... ... қауіпті ісік ауруларының қалыптасуы мүмкіндігі жоғары. Нитрозоаминдер жануарларға жасалған эксперименттермен ... адам ... ... ... ... де дәлелденген канцерогендер болып табылады. Англия, Венгрия, Колумбия, Чили және басқа да аудандарда ауыз сулардағы ... ... мен ісік ... ... ... ... ... қалыптастырылған. Нитраттардың өздерінің концерогендігі туралы сұрақ алі де зерттеулерді талап етеді, ал нитрозоаминдердің алғышарты екендігі ... ... ... аминдер мен амидтармен реакцияға түседі, нитрозоаминдердің шығуы адам ... ... ... жағдайымен байланысты.
Нитраттардың адам және жануарлар ағзасына цлы әсер ететіндігіне белгілі бір ... бер. ... ... ... өте көп ... ... шпинат, қырыққабат, пияз, қияр, картоп, қарбыз, қауын, шабдалы, банан сияқты жемістер мен көкөністерде жинақталуы мүмкін. Бұдан бөлек, шұжықтар, кептірілген ... ... ... ... ... ... сақтау мерзімін ұзарту үшін аз мөлшерде нитрит тұздарын пайдаланады. Ет және ... ... ... ... немесе виски дайындау кезінде нитрозоаминнің қалыптасуы жүреді, бірақ ұсынылған технологияларды сақтау кезінде өте аз мөлшерде пайдаланылады. Көптеген елдерле сәби ... ... ... тиым ... ... ... нитраттардың шектік рауалы концетрациялары қалыптасқан. Мысалы, Ресейде ... ... ... ... ... үшін 4,45 көбейту керек) қырыққабаттың шикі салмағына 900 мг/кг, картопқа-80, салатқа-1200, қарбыз бен қауынға-80 және т.б ... ... ... ... ... ... елдерде: АҚШ, Германия, Чехия, Швеция енгізілген.
Ауыр металлдар мен металлоидтар
Ауыр металлдар мен микроэлементтердің құрамының оптималды емес болуымен (олардың көп болуымен ... аз ... да ... ... ... ... ... мен адамдарда көптеген табиғи эндемикалық аурулардың пайда болуына алып келді.
Қоршаған ортада ауыр менталдардың жинақталуы табиғи және антропогенді жолмен ... ... ... екі жағдайда да олардың биотаға улы әсер ету механизмі ферментативті реакциялармен байланысты. Бұл қатынаста нәруыздың амин- және сульфогидрильді топтарымен оңай ... ... ... ауыр ... әсіресе эффективті. Кейбір ауыр металлдар (мысалы, кадмий, сынап) мырышпен металы бар белгілі бір ферменттер кешендерінде орнын басу ... ... ... ... ... ... бола ... (никель, бериллий, таллий) генді механизмдерге де әсер ... ... ... биоаккумулятивті қасиеттерге ие, мысалы, қоректік (тағамдық) тізбекті аяқтайтын организмдерде жинақталуына жағдай жасайтын ... және ... ... ... аса ... ... олардың электрожағымдылығына пропорционалды ұлғаяды:
B Сu < Ag < Au
B Zn < Cd < Hg
A Al < Ga < In < ... ... 6-шы ... ... ең улы болып табылады (Os, Ir, Pt, Au, Hg, Tl, Pb), бірақ олардың көбінің тұздарының суда ... ... бұл улы ... ... ... органоминералды қосылыстар ең луы қосылыстар болып есептеледі. Мысалы, қорғасын мен ... ... ... ... ... тэтраэтилсынап) улылығы төмен болып есептеледі. Алайда, мышьяктың бейорганикалық қосылысы органикалық қосылысынан улы. Мысалы, балықтар улы емес ... ... ... арсенолипид түрінде жинақтай алады. Қалайының көп органикалық және ... ... улы ... үшалкилқосылыстар бұл тізімге кірмейді, биоцид ретінде қайықтардың су астындағы ... ... өсіп ... ... үшін ... өте улы ... ... температура жағдайында сұйық күйде кездесетін жалғыз металл болып табылады; қайнау ... ... ... (357°C) және ... ... ауада бөлме температурасында да болады.Ауадағы әдеттегі сынаптың құрамының ШРК 0,05 мг/м3 құрайды - бұл көлем әдеттегі ... ... ... ... ... ... үшін ШРК 5 есе ... - 0,01 мг/м3, бұл осы металдың органикалық қосылыстарының улылығының ... ... ... ... ... ... ежелден белгілі. Сынап буларын жұтудан бұлшықеттердің өздігінен кенеттен жиырылуы. Сынаптың органикалық қосылыстары қан арқылы ену арқылы ми қабықшаларына оңай еніп, ... ... ... ... ... ... көрсеткендей, жаңа туылған даралардың милары өте сезімтал болады: анасының CH3HgCl < lppm концентрациясымен қоректенгенде фитотоксикалық пен тератогендік байқалды. Ұқсас ... ... ... ... ... бұзылған. Құстар үшін алкилсынап ЛД50 20 мг/кг қалыптасса, осы ... HgCl2 үшін 5000 ... ... ... ... ... пар түрінде улы, ол асқазан-ішек жолдары арқылы организмге сирек түседі. Сынаптың бейорганикалық ... ... ... жинақталатын сынаптың металлотиониннің ақуызымен кешен түзу арқылы бүйректі зақымдайды.
Сынаппен қатты улану кезінде антидот 2,3-диметилкаптоэтанол (БАЛ), Бірінші Дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... ... болған британдық антилюизит.
"бешенный как шляпник" (mad as a hatter) деген сөзтіркесі ХХ ғасырдың жартысына дейін қолданылған биязы жүннен жасалған киіз ... ... ... ... сынап нитраттарының әсерімен байланысты. Алтынмен жалату процессі күміс бұйымды 10 бөлшекті амальгама мен 1 ... ... ... ... ... кейін қызу кезінде сынап буланады. Бұл әдісті ХIX ғ ... ... ... ... ол ... ... ... әдісіне ауыстырылды. XIX ғ. соңына дейін айнаны әйнекке кейін буланып кететін сынапты-қалайылы ... жағу ... ... ... алхимиктер үшін де маңызды химиялық элемент болған; ғылым тарихының қазіргі кездегі зерттушілері 1690 ж Ньютонның оғаш мінез-құлқы оның сол кезде ... ... ... деп ... ... өндіріс орындарында сынаптың әсер етуі медициналық термометрлерді дайындауда, сынапты өндіру мен ... хлор мен ... ... ... ... және ... (70 %), ... (26 %), мыстан (2 %) және мырыштан (2 %) жасалатын тіс дәрігерінің кабинетінде ... ... ... Тіс ... ... тек осы ... ... себебі амальгаммалардан сынаптың ұшып кетуі жүрмейді деуге болады.
Сынаптың тағаммен бірге ағзаға ... оның адам ... ... алып ... (18.7 ... ... у ... әсер етеді, себебі ағзадан сынаптың шығу жылдамдығы өте төмен. Сынаппен ластанған тағамды бір рет пайдалану белгілі бір ... ... әсер ... ... бірақ осы концентрацияны ластанған тағаммен ұзақ уақыт бойы пайдалану ауруға және өлімге алып келуі мүмкін.
Минамата ауруы. Сынаптың биогеохимиялық ... ... ... ... ... көптеп улануы көрінісі 1950 ж жапондық балықшы ауыл Минаматада орын алды. 1953 ж мен 1963 жыл ... ... жуық адам ... ... ... ... ... алынды және олардың 200 жуығы өлді. Жәбір шеккендерде сынаппен уланулың барлық белгілері табылған, бірақ улану көзін табу үшін ... көп күш ... ...
Барлық ауырғандар балықтар мен моллюскаларды көптеп жеген. Балықпен қоректенген ... да ... ... ... тағаммен улану болжанған, бірақ ауруларда безгек немесе гастроэнтерологиялық бұзылыстардың белгілері байқалмаған, және арнайы бактериялар табылмаған. ... ... ... ала ... химиялық улану мүмкіндігі туралы гепотеза ұсынылды. Ацетальдегид өндіретін фабрика күдіктеле бастады, себебі жәбір шеккендердің барлығы оның маңайында орналасты. Алғашында ... ... ... ... ... ... біртіндеп ацетальдегид өндіруде катализатор ретінде пайдаланылған сынап көптеп улану себепкері болғандығы анықталды. Балық пен моллюскаларда сынап құрамы анықталды және ... ... ... оның ... төмендеген. Сонымен бірге, Минамата шығанағының сулары мен шөгінділерінде CH3Hg+ катиондары табылды. ... ... ... ... ... ... ... мен моллюскалардың ұлпаларында сынаптың биоконцентрациялануы жүретін сынап қалдықтарының қалдық сулар сулармен теңізге түсумен байланысты болды.
Минемата ... ... ... ... CH3HgCl ... мен ... хромотографины пайдалану жолымен жүргізілді. Шаштағы бұл қосылыстың құрамы оның қандағы құрамына ... ... ... және тағамдағы сынап құрамымен корреляцияланатындығы анықталды.
Аурулардың шашында 500 мг/кг дейін CH3HgCl табылды, бұл Жапониядағыдан 100 еседен жоғары. Қандағы ... ... 70-900 ... және ... 100-900 мкг ... ағзадан зәр арқылы шығып отырған.
Канадалық Онтарио провинциясында ... ... ... ... ... ... улану жағдайы хлор/сілті өндіру кезінде қағазды ақтау процесінде жергілікті үндістер сынаппен улануы Онтарио (Канада) провинциясында орын ... 1962 ... ... 8 жыл ... ... екі өзен - Вабидун мен Инглиштің су жүйесіне 10 тонна сынап түскені анықталды. 1970 жылы Канадада сынапты пайдалану ... және 1975 жылы ... ... ... 1990 жылдары бұл ауыр металдар сулар мен шөгінді тұнбаларда аккумуляцияланғанының зардаптары сезіледі. Үндістер аулаған балықтағы ... ... ... ... концентрацияда (0,5 мг/кг) белгіленгенннен әлдеқайда жоғары болған. Үндістердің денесіндегі сынаптың құрамы 600 мг/кг жеткен, ал бұл ағзаның ... ... ... шегі болып табылады. Бірнеше жылдық тартыстан кейін сот 1985 жылы "Reed Paper" компаниясы үнді тайпаларына 8млн ... ... ... ... ... ... келтіру мәселесіне көп көңіл бөлінді. Себебі, өзендерге көптеген көлемде сынап қосылыстары түсті, шөгінділерде металдық ... ... мен ... ... ... ... ... жою тиімсіз, себебі сынап құрамының суда көбеюі ... ... және бұл ... өзі аса қымбат тұрады. Уақыт өте жинақталған сынап одан да терең түптік шөгінділер тазартусыз көмілді.
Ауыз сулардағы сынаптың құрамы 1,0 ... ... ... (WHO, US EPA, ... Федерациясының Гигиеналық нормалары). Оның ауадағы концентрациясы 10 нг/м3 аспауы қажет. Сынаптың атмосфераға түсуінің табиғи ... ... ... байланысты. Вулкенның активті зоналарында ауадағы сынаптың құрамы 20 ... ... ... ... ... үшін өте қажетті элемент және осы элементтің жоғары концентрациясын тағаммен қабылдау кезінде қажу сезімі, ашушаңдық, ... ... ... ... ... ... әкелетін кумулятивті у болып табылады. Соңғы жылдары Дүниежүзілік денсулық ... ... ... ... ... анықтағандықтан оның ШРК 50-ден 10-ға түсірді. Мұндай созылмалы улылықтың көріністері Тайландта тіркелген болатын, мұнда уланған адамдардың өлім саны 50 % ... ... ... ... ... құдықтардағы судың құрамындағы қорғасын 53,5 мг/л және ... ... ... ... дейін болды. Сонымен бірге, Гана мен Арменияның қорғасынды ... ... ... ... ... ... (0,15 мг/л ... жоғары болды. Қорғасынның адам ағзасында сақталу жартылайпериоды шамамен 6 жылдай (бүкіл дене) және шамамен 15-20 жыл ... ... ... ... өте ... ... оның иондық радиустары жақын болғандықтан ол кальцийдің орнын басады. Алайда, ... ... ... өмір бойы ... ... шығарылмайды деп айту дұрыс емес. Ағзадағы қорғасын құрамы жоғары болған жағдайда оны қорғасын хелатамен ұалыптасатын этилендиаминтетра-сірке ... ... ... ғана ... ... (Ca мен Mg сияқты).
АҚШ-та балалар үшін қан құрамындағы ... ... ... ... 100 ... ... анықталған. Қанда қорғасын құрамының мысалы 250 мкг/л дейін өсуінен ақыл-ес дамуының бұзылуы және басқа да неврологиялық аурулары ... ... ... ... ... ... ... қосылыстары липофилділігі жоғары болғандықтан және қан тамырларынан ми ұлпаларына өту қабілеттілігіне байланыст өте улы болып келеді. ... ... ... ... ... ұйқы қашу, ирроционалды жүріс-тұрыс сияқты белгілермен сипатталады. Франклиннің экспедициясынан ... (1845 ж) ... ... ... (1910 ж) түрлі полярлы экспедициялардың мүшелерінің өлімінің себебі банкалары қорғасыннан жасалған консервілерді пайдалану болған деп ... Бұл ... ... ... ... ... мен ... қорғасынның жоғары концентрациясы туралы алынған мәліметтерге негізделген.
Қорғасынның табиғи ерігіштігі PbCO3 басқарылады, және жұмсақ ащы суларда қатты сулардан қарағанда ... ... ... ... ... ... аса улы және улану белгілері құсу, тыныс алудың ... және ... ... ... ... ... созылмалы әсер етуі кезінде анемия, анесмия (иіс сезудің жоғалуы), қан қысымының жоғарылауына алып ... ... және ... ... ... байқалады. Кадмийді көп пайдалану мыс пен мырыш сияқты тіршілікке қажетті әлементетерді сіңіруді тежеп, адам ағзасында олардың жетіспеушілігін ... ... де ... бар. ... канцергенді әсері де белгілі.
Cd пайдалану негізінен тағам және ауа ... ... ... ... бұл металдың концентрациясы төмен, бірақ табиғи геохимиялық провинциялар мен ластанған зоналарда кадмийдің құрамы күрт жоғарылайды. ... ... ... ауданының құдықтарында Cd құрамы шамамен 400 мкг/л құрайды. Cd-мен улану, мысалы жергілікті шахталардан жыққан сумен ... ... ... ... ... күрішпен (30-300 мкг/кг) улану жағдайлары белгілі. Швецияның кадмийлі ... ... осы ... ... ... ... мысалы, бидай мен картопты өсіруге тыйым салынған.
ДДСҰ (Дүниежүзілік Денсаулық Сақтау Ұйымы) ауыз судағы Cd үшін ШРК 5 мкг/л ... ... Hg ... ... ... одан төмен концентрацияда да улану мүмкіндігі бар.
Темір және марганец те ауыр металл болып есептеледі. Тотықсыздану жағдайларында темір мен ... ... ... мг/л ... ... бұл ... көп ... нағыз ерігіш түрлер емес каллоид түрінде көрсетілуі мүмкін. Fe және Mn қосылыстарының ерігіштігі pH төмен жағдайында да жоғары. Осы ... ... де ... мен ... ... ... да ... процестері үшін қажет болып табылады, бірақ жоғары концентрациясы улы. ДДСҰ ШРК-ның ... ... ... ... мен ... 0,3 және 0,5 мг/л ... Одан жоғары концентрацияда судың дәмі мен иісі жағымсыз, құбырларда ізі қалады және азық-түлікпен жанасқан жағдайда оны түссіздендіреді. Қышқылдану жолымен энергия ... Fe(II) ... ... ... ... ... etc) болған жағдайда эстетикалық және гигиеналық мәселелер айқын көрінуі мүмкін және кейбір ... ... ... ... негізінен солтүстіктік темірлі күлгін және тропикалық топырақтарда сулардың биоулануына жауап береді. Темірдің жоғары концентрацияларын табу жағдайлары және ... ... ... ... ... ... ... Вьетнамның, Гананың, Оңтүстік Африканың, және Ресейдің бірнеше аудандарында белгіленген.
Мышьяк у және канцероген ретінде белгілі. Мышьякпен ... ең жиі ... ... ... ... кератозистер (терінің қоңырқай түсінің күшеюі) және перефериялық тамырлардың бұзылысы болып табылады, алайда уланудың нәтижесі терінің ісік аурулары және ... ісік ... ... мүмкін. Улылық көбінесі сіңірілген мышьяктың геохимиялық спецификасына, әсіресе оның қышқылдығының жағдайы мен органикалық немесе минералдық ... ... ... ... ... ... улырақ екені және улылық реті арсин --> органоарсиндер --> арсоний --> арсениттер мен ... --> ... ... ... ... ... жағдайларда арсенаттардың invivo қалпына келуі мүмкін. Мышьякті сіңіру ауыз судан ... ... ... (мысалы, теңіз таңамдары) болады. Алайда, балықта болатын мышьяк ... ... ... ... ... ... жануарлар мен балықтарда мышьяк қажеттілігінің әлсіз көрінісі бар болады, адамдар үшін бұл қажеттілік зерттелмеген.
Көптеген аудандарда ауыз су өте ... ... ... қатты және созылмалы уланудың кең тараған жағдайлары Батыс Индияда және әсіресе 50 млн астам адам созылмалы улануға душар ... ... орын ... ... байланысты ДДСҰ ауыз суға As үшін ШРК-ны 0,05-тен 0,01 мг/л дейін төмендетті, бірақ Бангладеште ... әлі де 0,1 мг/л тең. ... ... ... ... 2 ... тең. ... аз мөлшердегі элемент ретінде көптеген жыныстар мен минерадарда кездеседі, бірақ әсіресе орпимент (As2S3), арсенопирит (FeAsS), реаглар (AsS), және ... ... ... ... минералдарда концентрацияланады.
Су жүйелерінде мышьяктың қосылыстары негізінен арсениттер (HASO3-) және арсенаттар оксианиондары (H^AsO) түрінде кездеседі. Бұл қосылыстардың Eh және Ph ... ... ... ерігіштігі жоғары. Алайда, тотықсыздану жағдайларында сульфидтер бар болғанда олар опирмент, реаглар және арсенопирит (pH ... ... HASS2 сулы ... де ... ... ... тұну нәтижесінде мышьяктың жылжымалылығы едәуір төмендейді. Мышьяктің биометилденуінен монометил- және диметиларсоник ... ... ... ... бұлар табиғи суларда сирек кездеседі, бірақ олардың концентрациясы органикалық заттармен байытылған суларда көбеюі мүмкін. ... ... ... Fe(OH)3 ... ... және ... ... жағдайында еріген As жоғары концентрациясына алып келетін арсенаттар (қышқылданған түрі +5) арсениттермен (қышқылданған түрі +3) салыстырғанда ... ... Бұл тек ... ... ... ғана ... Fe(OH)3 Eh көлемінің төмен жағдайында да ерігіштігіне байланысты. Көптеген ... As, Fe ... мен Eh ... ... ... ... Алайда, As сульфидті минералдаржың қышқылдануы кезінде жүретін қышқыл суларда (әсіресе жер асты) болуы мүмкін.
Мысалы, пириттердің қышқылдануы кедесі үш ... ... ... ... + 3,502 +H2O --> Fe2+ + 2SO2 + 2H+
Fe2+ + 0,502 + 2H+ --> Fe3+ + ... + 14Fe3+ + H2O --> 15Fe2+ + 16H+ + ... ... ... ... қышқылдануы мен мышьяктың миграциясының ұлғаюына алып келеді.
Сонымен қатар, pH көлемі төмен, Al ерігіш ионды түрде тұрақты болған жағдайдан бөлек, ... ... ... Al(OH)3 оңай ...
Ауыз сулардағы мышьяктың жоғары концентрациялары табиғи сульфидтер, негізінен пириттер мен арсенопириттер таралған зоналармен ... және ... ... ... мысалы көмір өндіретін аудандарда Оңтүстік Америкада, Тайванда, Мексикада, ... ... және ... ... ... Бұл ... ... жоғары концентрациялары in situ қышқылдануы және көмір өндіру қалдықтарын өндіру мен ... ... ...
ТІРШІЛІККЕ ҚАЖЕТТІ ЭЛЕМЕНТТЕРДІҢ ГЕОХИМИЯЛЫҚ
ШАРТТАЛҒАН ЖЕТІСПЕУІ
Кейбір жағдайларда денсаулықтың шартталған геохимиялық мәселелері ... ... үшін ... ... аса көп ... ... ... (дефицит) байланысты. Бұл мәселелер тағам мен ауыз суды ... ... ... ... ... жерлерде айқын көрінеді. Үлкен қалаларда сауда азық-түлік айырбастау және алып келудің арқасында бұл аурулар азырақ ... ... ... ауыз су ... ... немесе Нью-Йорк сияқты мегаполистерде де жергілікті суды пайдаланады. 1930 жылдардан бастап және негізінен 1960-1980 жылдарда ... ... ... бір ... үшін ... ... ... аудандарды анықтау бойынша көптеген зерттеулер жүргізілді. Канада, АҚШ және Қытай сияқты басқа да ... ... ... ... жүргізілді. Бірнеше аурулардың таралуы мен белгілі бір географиялық ... ... және ... ... ... ... анықталды. Мұндай зоналарды биогеохимиялық провинциялар деп атау ұсынылды. Көбінесе қоректік тізбектер мен ауыз суларда келесі элементтердің: селен (Se), йод (J) және ... (F) ... ... ... ... ... ... Селенді тағам мен сумен пайдалану адам денсаулығына өте ... және бұл ... ... ... жүйесінің қауіпті ауруларына алып келеді. Басқа аурулар бұлшықет ткандерінің дегенерациясы, өсудің тежелуі, әйелдерде бала туу процестерінің бұзылысы, ... және өкпе ... ... ... ... ... ... бірге селенді 10мг/к және одан да коп қабылдағанда (оның ... ... ... жоғары боған жағдайда) мысалы,асқазан-ішек жолдарының бұзылысы, терінің түссізденуі және тіс эмалінің бұзылуы сияқты ... да ... ... ... ... ... эндемикалық аудандар Орта Азияның Ферғана жазықтығы, Калифорнияда және Қытайда анықталған. ДДҰ-ның ұсынысы бойынша ауыз ... ... ... ... ... өтеген су көздерінде бұл эелементтің құрамы 1 мкг/л сирек асады.
Селеннің геохимиясы негізгі белгілері бойынша күкіртті ... ... Бұл ... ... ... ... төрт жағдайында кездеседі: 2-, 0, 4+ және 6+. 2- Se жағдайында H2Se ... бар ... оңай ... ... жоғары жане реакцияға қабілетті газ күйінде болады.Элементарлы түрде (Se0) Se ерімейді және ... ... ... (SeO2-) 4+ ... түріндегі беиорганикалық селиниттерде селен жоғары уытты, бірақ селиниттер элементарлы селенге дейін уыттылығын жоғалтып тотықсыз және ... ... оңай ... ... және ... жағдайлар суда ерігіштігі жоғары селенаттың (SeOj-) 6+ тұрақты ... ... әсер ... Су ... ... ... оның ... гидрооксидінің сорбциясы мен шөгуіне байланысты шектелуі мүмкін.
Селен органикалық затпен оңай әсерлеседі , сонымен қатар уранды шөгінділер жоғары ... ... жиі ... ... ... ... минералдарға активті турде енеді. Селеннің жоғарғы концентрациясында ортада ферро-селит (FeSe2) қалыптасуы мүмкін.
Жүректің зақымдануымен байланысты болатын ... ... ... ... орта ... және Қтыайдың бірнеше аудандарында тіркелді.Ауырған адамдар саны бірнеше мың адам деп ... ... ... және ... аудандарда көп кездесті.
Йод. Тағамда йод тапшылығы мен зоб аурыларының эндемикалык таралуы арасындағы байланыс А.П.Виноградовтың (1938) геохимиялық аудандастыру ... ... ... ... Зоб ... ... бездің кенеттен ұлғаюымен байланысты (зоб ісігінің мойында өсуі), ал ол йод жетіспеу кезінде гормон ... ... ... ... Жерде йод жетіспеуші көптеген аудандар анықталған.Ресейде бұл тапшылық қара топырақты орманды-шөлді және шөлді биогеохимиялық аудандарда белгіленген.
А.И. Перельманның геохимиялық ... ... йод ... әуе ... ... және сәйкесінше, минералдың басты әлементіне жатпайды және темір және алюминий оксидінде активті адсорбцияланғанымен олардың кристалды торларына кірмейді.
Йодтың негізгі табиғи көзі - оның ... ... 58 ... ... ... суы ... табылады. Қосымша йод Жер бетіне жерасты суының шығуы мен вулкан атқылау кезінде түседі. Қоршаған ортадағы йодтың құрамы сонымен ... ... ... яғни ... ... стерилиант, детергенат, фармацевтикалық препараттар және тағам индустриясында пайдалану нәтижесінде өседі.Мұнымен ... йод ... ... ... ... ... ... газдардың және өндірістік қалдықтарды жинақтау кезінде атмосфераға шығарылады. ... ... ... оның J2 газы ... CH3J метилиодид түрінде атмосферада буға айналады, атмосфера мен ... ... және ... түрінде қайта түсу және ауысу кіреді. Жаңбырдың құрамындағы ... ... ... ... (1,5-2,5 ... ... ... (1 мкг/л және төмен) жоғары болады.
Топырақ пішінінде йодтың ... ... мен оның ... ... ... ... негізінен йодтың құрамы геологиялық жыныстардан қарағанда топырақта жоғары болады. Йодтың ... ... ... 0,5-100 мг/кг шегі арасында ауысып отырады, органикалық топырақтарда жоғары (йод халькофильді элемент және органикалық көміртегімен байланысты болып табылады), ал ... ... ... ... ... құмды топырағында төмен болады.
Йодтың жоғары құрамы көмілген органикалық массаның тотығуы нәтижесінде сулы көкжиектерінде карбонаттық жыныстарында анықталған. 18.8 ... Бор ... ... ... су тасушы жүйесі көрсетілген. 18.8 суретте жаңбыр суларында J құрамының ұлғаюы тек корбонатты жыныстарда ғанаи болатыны көрінеді. Йодтың орташа концентрациясы ... 32 ... тең және J:C1 ... 5,84*104 тең, бұл ... ... ... ... горизонттарға арналған ұқсас қатынасынан төрт есе көп.
Йодтың тәуліктік қажеттілігінің 20 % ауыз су тарапынан, ал қалған 80 % ... ... ... Сүт ... ет және ... бұл элементпен көп байытылған. Йод жетіспеуші эндемикалық аудандарда негізінен йодталған ... ... Ауыз су ... ... көзі болғандықтан ауыз судағы йодтың концентрациясы мен зоб ауруының таралуы арасындағы байланыс ... ... J ... адам ... ... ... болып табылатын тағамдық қоректік тізбектерде анығырақ көрінеді.
Ауыз сулардағы йодтың жалпы құрамы ... жер ... және ... ... ... 0,01 ден 70 мкг/л дейін өзгереді. Өзен суларында йодтың орташа құрамы 5 мкг/л. Одан ... ... зоб ... ... ... Мұндай аурулар климаттық, нәсілдік және экономикалық өзгешеліктерге қарамастан ... ... ... таралған болатын. Алайда азық-түлікке йод қосу ауырудың тәуекелін ... ... ... зоб аурулары дамушы елдердің ауылды жерлерінде және әсіресе теңіз суларының йодтарды алып ... ... ауа ... ... ... жоқ ... ... және Андтың (Перу) таулы аудандарында сипатталады.
Фтор. Ауыз судағы фтордың құрамы туралы ... ... ... ... ... де ... мәліметтер белгілі, бұл фтордың адам денсаулығына әсерін оңай анықтау мен әлемнің түрлі ... ... ... ... зерттеулермен байланысты. Төмен концентрация кезінде (жалпы F 0,5 мг/л кем) тісжегісі дамуы мүмкін, ал ... ... F ... 2-4 мг/л ... ... жағдайда эмалдің жұмсаруымен сипатталатын тістің флюорозисі немесе қаңқа ... ... ... ... Ауыз ... фтордың адам денсаулығына әсері төменде көрсетілген. Алайда, флюорозистің дамуы дұрыс тамақтанбаудан да болады. Ауыз судағы фтордың жоғары концентрациясы қауіпті ісік ... ... да алып ... ... ... ... 0,5 тен 1,5 мг ... концентрацияда фтор тістердің сақталуына жақсы әсерін тигізеді, сондықтан фтордың ... ... 0,5 мг/л ... АҚШ және Канада сияқты елдердің көптеген аудандарында суды фторлау жүргізіледі. Ауыз судағы фтордың ... ДДҰ ШРК 1,5 мг/л тең. ... ... ... ... суларда фтордың геохимиясы мен таралуы теңдік әсерлермен анықталады.Фтордың кларкы 300 мг/кг тең. Флюорит (CaF2) - ең кең ... ... ... бар ... бірақ фтор апатитта да кездеседі және амфибол, слюда, сфена мен пироксенде де өте аз ... ... ... ... ... ... әрекетпен (вулкандық әйнекте әсіресе құрамы жоғары), геотермиялық шығындар және гранитті жыныстармен байланыстырылады. Термиялық негіздік сулар фтордың максималды ... ... ... ... ... түрі бос ... ... (F~) байланысты, төмен рН қосылыстары кезінде тұрақты және рН 3,5 кезінде бастысы ... ... Фтор Al, Be, B, Fe және Si ... оңай ... ... ... фтордың құрамы флюориттің ерігіштігімен шектеледі, себебі 10~3 M, Ca қатысқан жағдайда F ... 3,1 мг/л ... ... болмаған жағдайда табиғи суларда фтор жинақталады, мысалы кальцийдің төменгі құрамды және биотит сияқты фторы бар минералдарда жұмсақ жерасты ... ... ... жыныстардан сүзілуі кезінде кальций натрийға ауысатын жерасты суларында фтордың концентрациясы ұқсас көбеюі мүмкін.
АДАМНЫҢ ФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ ПАРАМЕТРЛЕРІ МЕН ... ОРТА ... ... БАЙЛАНЫСТЫ БАҒАЛАУ
Ағзаның функцоналды жағдайының антропогендік факторлаға маңызы, ортаның зерттелетін параметрлерінің нақты байланысымен анықталатын көрсеткіштерінің санымен ... (18.6 ... ... факторлардың әсерін кему ретімен былайша елестетуге болады: ... ... --> ... ... --> ... ... ... --> урбанизация деңгейі --> атмосфераның ластануы --> минералдық және органикалық тыңайтқыштар. Экологиялық көзқарас бойынша, агрохимикаттардың ... ең ... ... ... ... ... олар ... табиғи биогеохимиялық айналымдары болмайтын синтетикалық және эволюция барысында адам ағзасына әсер етпеген химиялық заттектер болып табылады. Әсер ... ... саны ... ... табиғи органикалық тыңайтқыштарға сезімталдығы оларды шамадан тыс көп пайдаланбаса, басқа антропогендік фақторлармен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... факторларға сезімталдығының салыстырмалы анализі көрсеткендей, қанның қызыл (зритроциттер, гемоглобин) және ақ (сегменттіядролық нейтрофилдер, моноцидттер мен лимфоцидтер), ақуыз алмасу (альфа-2- және ... ... емес және ... ... ... (лизоцим, Ig M) көрсеткіштерінің реактивтілігі ең жоғары. ... ... бір ... ... ... ... ... сезімталдығын анықталды. Физиологиялық көрсеткіштердің сандық өзгерістері жалпы тәжірибелік және ... ... ... ... ... пестицидтер үшін атерогенді маңызы, эритроцидтер мен гемоглобин санының төмендеуі, иммунитетке әсері сипатталды. Гемоглобин құрамының жоғары болу ... ... ... нәтижесінде жоғары радиацияланған зоналарда тұратын балаларда анықталған (18.9 сурет).
Лейкоцидтер мен иммуноглобулиндердің (M және G) сандық және функционалдық параметрлері ... және ... ... өте сезімтал болып келеді. Бұл факт экзогенді әсерлерге адаптивті өзгерістерге деген жауапты көрсетеді.
Физиологиялық көрсеткіштердің түрлі биогеохимиялық аудандардағы антропогенді ... ... ... ... ластаушы заттардың техногенді бағыттары мен ауыл шаруашылығының интенсивті химиялануы элементтердің табиғи биогеохимиялық айналымдарын ... ... ... ... ... ... ... элементтердің орын ауыстыру қасиеттерінің өсуі, олардың уақыттық және кеңістіктік вариациялануының өсуі, ластаушылардың көптеп жинақталуы, жаңа техно-биогеохимиялық және ... ... ... ...
Трансформацияланған биогеохимиялық аудандарда тіршілік ету ұзақтығы қысқырады, ... және ... ... ... ... Адам ... ... ластаушылардың саны және осы жағдайлардағы адаптациялық тұрақтылық негізінен биогеохимиялық айналымдардың тұрақтылығы мен олардың гомеостатикалық басқаруының шектеріне тәуелді (18.10 ... ... ... тайга орманы қаратопырақтық биогеохимиялық аудандар агрохимикаттардың ауырлығына физиологиялық параметрлер саны ластаушы ... ... ... ... ... ... ... болып келеді.
18.6 кестеде көрсетілген зерттелген антропогендік факторлар мен физиологиялық ... ... ... ... ... ... ... жоғары аудандардың бірінде мақұлданады, әсер 4 ауданға тәуелсіз болды және бірінші 3 ауданда физиологиялық көрсеткіштер анықталды. Осылайша, мысалы, биогеохимиялық аудандар ... ... ... ... ... ... жоғары және ересектер арасында сегменттіядролы нейтрофилдер мен лимфоцидтер радионуклеидтік ластанудың маңызын растадық.
Сонымен, популяцияның физиологиялық гетерогенділігіне жағдай жасайтын ... ... ... ... ... басқа, тіршілік ортасының биогеохимиялық жағдайларының еншісінде. Ақуыздық (р - 0,02 - 0,05) және ... ... ... (р = 0,05), қорғаныстың арнайы умус факторлары (р = 0,05), ... (p = 0,01 - 0,08) және ... ... (p - 0,02) ... ... ... ... арасында толық байланыс отнатылған. Сандық өзгерістер холестериннің төмендігімен (4,8 % - ке), ... (4 % - ке) және қара ... ... орманы аудандарда альбуминнің жоғары деңгейі мен (2,2 - 8,5 - ке сәйкесінше) черноземном ормандышөлді және шөлді ... ... ... мен ... мен ... эритроциттер мен гемоглобиндердің түрлі бағытта өзгеруі арқылы сипатталды.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экологияның қалыптасу тарихы мен кезеңдері.Қазіргі таңдағы экология ғылымының құрылымы. Қоршаған ортаны қорғаумен айналысатын халықаралық ұйымдар8 бет
Адаптациялардың классификациясы9 бет
"Зиянды өндірістік факторлар,олардың жұмысшыларға және қоршаған ортаға әсері. жарықтандырудың адамның еңбек қабілетілігіне әсері."26 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық фактролары11 бет
VIII Тақырып. Үкіметтің ұйымдастырылуы мен қызметінің конституциялық негіздері22 бет
«алтын адамның» табылуы тарихы3 бет
«Оралоблгаз» Ақ-да есеп-қаржы жұмыстарының ұйымдастырушылық - экономикалық сипаттамасы және ұйымдастырылуы37 бет
«ЦентрКредитБанкі» АҚ ұйымдық экономикалық сипаттамасы және қаржы жұмысының ұйымдастырылуы29 бет
«Қазақстан халық банкі» акционерлік қоғамы қолма-қолсыз есеп айырысуының ұйымдастырылуына талдау37 бет
Іле өңірінің ортағасырлық қалаларының заттай мәдениеті36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь