Маңғыстау облысының экономикалық-географиялық жағдайы

Бүгінгі таңда елімізде экономикасы өркендеп, халқының әл-ауқаты артып келе жатқан облыстың бірі – Маңғыстау облысы болып табылады. Елбасымыз да халықтың әлеуметтік жағдайы мен тұрмыс-тіршілігіне баса назар аударып, арнайы бағдарламалар қабылдауға бастамашы болып келеді. Осындай халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартатын бағдарламалар Маңғыстау облысында да жүзеге асып келеді. Мұны іс жүзінде облыстың экономикалық-әлеуметтік тұрғадан жетіп жатқан жетістіктерінен көре аламыз. Оның дәлелі ретінде 2010 жылғы республикалық рейтинг қорытындысымен Маңғыстау облысы еліміздегі 16 өңірдің ішінде әлеуметтік-экономикалық даму қарқыны бойынша бірінші орынға шыққандығын ескеруге болады [1].
Соңғы жылдарда Маңғыстау облысының халқы қарқынды түрде өсіп келеді. Халық санының бұлайша өсу үрдісі 2001 жылдан бастау алған. Салыстыра карайтын болсақ, 1999 жылы облыс халқы 314,7 мың адамды құраса , 2001 жылы бұл көрсеткіш 323,7 –ге өсе бастаған, он жыл ішінде , яғни 2009 жылы 482,6 мың адамға жеткен (1999 жыл мен 2009 жыл аралығындағы халықтың өсімі 167,9 мың адамды құрап отыр), ал соңғы 2012 жылғы мәлімет бойынша облыс халқының саны 545,7 мың адамға жеткен.
Олардың ішінде ерлер- 256,858 мың адам (49%), әйелдер – 267,342 мың адамды (51%) құрап отыр. Осыдан бақайтынымыз облыста ерлер саны әйелдерге қарағанда басымырақ. Облыс бойынша халықтың орташа тығыздығы (1ш.км. көлемге) 3 адамды құрайды. Облыстағы қала халқының саны 275,8 мың адамды, яғни барлық халықтың 52,6 % құрайды, ал ауыл халқы – 248,3 мың адамды, яғни барлық халықтың 47,4% құрайды. Облыс халқының этникалық құрамы әр түрлі және көп ұлтты. Мұнда шамамен 90-нан астам ұлт өкіл¬дері бейбіт өмір сүріп, еңбек етіп келеді. Олардың ішінде орыстар, өзбектер, украиндер, татарлар, немістер және басқалары бар. Облыстың жергілікті халқы – қазақтар – 74 %, орыстар – 17 %, қалған өзге ұлт өкілдері - 9% құрайды. Мұндағы ұлт¬ өкіл¬дері отанымыз – Тәуелсіз Қа¬зақстан¬ның одан әрі гүлденіп, көркейе түсуіне өз үлестерін қосуда. Облыста көптеген этнодемографиялық ұйымдар еңбек етуде [2].
1. Маңғыстау облысының аумақтық әлеуметтік-демографиялық жылнамасы.-Маңғыстау. 2010 ж.-68-71-72 б.
2. Маңғыстау облысының аумақтық Статистикалық жылнамасы:-Маңғыстау. 2012ж.
3. С. Қондыбай «Маңғыстау географиясы». Алматы: «Нұрлы Әлем» , 2008 ж. 15 б.
4. С. Қондыбай «Маңғыстау географиясы». Алматы: «Нұрлы Әлем» , 2008 ж. 136 б.
5. С. Қондыбай «Маңғыстау географиясы». Алматы: «Нұрлы Әлем» , 2008 ж. 145-156 б.
6. Маңғыстау облысының әлеуметтік-экономикалық дамуы. Маңғыстау облысының статистика басқармасы. – Маңғыстау, 2007 ж. 28 б.
7. С. Қондыбай «Маңғыстау географиясы». Алматы: «Нұрлы Әлем» , 2008 ж. 136 б.
8. Нусупбеков А.Н. Формирование и развитие рабочего класса в Казахстане. – Алма – Ата: Наука, 1966. – 244 с.
9. Асылбеков М.Х., Нурмухамедов С.Б., Пан Н.Г. Рост индустриальных кадров рабочего класса в Казахстане (1946-1965 гг.). – Алма – Ата: Наука, 1976. – 272 с.Добыча нефти катастрофа для региона [электорнный ресурс]- //www.nomad.su//
10. Опасности для населения нет [электорнный ресурс]- //www.aqtau.kz//
11. Райымбекова А.Т. Экология-экономикалық және демографиялық фактор-лардың әлеуметтік - экономикалық дамуға ықпалы: -Алматы. -2001.-114-126 б
12. Қазақстанның 2008-2009 жж. Арналған экологиялық қауіпсіздік тұжырым-дамасы.
13. Зимовина Е.П. Социально-демографические процессы в зонах экологи-ческого бедствия Казахстана (1959-1999 гг.): автореф. дисс. ... канд. ист. наук. – Караганда, 2001. – 27 с.
14. Зимовина Е.П. Социально-демографические процессы в зонах экологи-ческого бедствия Казахстана (1959-1999 гг.): автореф. дисс. ... канд. ист. наук. – Караганда, 2001. – 27 б.
15. Тәтімов М.Б. Демография - халықтану. – Алматы: Қазақстан, 1975. – 104 б.;
16. С. Қондыбай «Маңғыстау географиясы». Алматы: «Нұрлы Әлем» , 2008. 158 б.
17. Райымбекова А.Т. Экология-экономикалық және демографиялық фактор-лардың әлеуметтік - экономикалық дамуға ықпалы: -Алматы. -2001.-114-126 б
18. Маңғыстау облысы және оның аудандарының әлеуметтік-экономикалық дамуының Статистикалық көрсеткіштері.-Маңғыстау.-2011.
        
        КІРІСПЕ
Бүгінгі таңда елімізде экономикасы өркендеп, халқының әл-ауқаты артып келе жатқан облыстың бірі - Маңғыстау облысы болып ... ... да ... ... ... мен тұрмыс-тіршілігіне баса назар аударып, арнайы бағдарламалар қабылдауға бастамашы болып келеді. Осындай халықтың әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... облысында да жүзеге асып келеді. Мұны іс жүзінде облыстың экономикалық-әлеуметтік тұрғадан ... ... ... көре ... Оның дәлелі ретінде 2010 жылғы республикалық рейтинг ... ... ... ... 16 өңірдің ішінде әлеуметтік-экономикалық даму қарқыны бойынша бірінші орынға шыққандығын ескеруге болады [1].
Соңғы жылдарда Маңғыстау облысының халқы қарқынды түрде өсіп ... ... ... ... өсу ... 2001 ... бастау алған. Салыстыра карайтын болсақ, 1999 жылы облыс ... 314,7 мың ... ... , 2001 жылы бұл ... 323,7 - ге өсе бастаған, он жыл ішінде , яғни 2009 жылы 482,6 мың адамға жеткен (1999 жыл мен 2009 жыл ... ... ... 167,9 мың ... ... ... ал ... 2012 жылғы мәлімет бойынша облыс халқының саны 545,7 мың адамға жеткен. ... ... ... 256,858 мың адам (49%), ... - 267,342 мың ... (51%) құрап отыр. Осыдан бақайтынымыз облыста ерлер саны әйелдерге қарағанда басымырақ. Облыс бойынша халықтың орташа тығыздығы (1ш.км. көлемге) 3 ... ... ... қала ... саны 275,8 мың адамды, яғни барлық халықтың 52,6 % құрайды, ал ауыл халқы - 248,3 мың ... яғни ... ... 47,4% ... ... халқының этникалық құрамы әр түрлі және көп ұлтты. Мұнда шамамен 90-нан астам ұлт өкіл - дері бейбіт өмір ... ... етіп ... ... ішінде орыстар, өзбектер, украиндер, татарлар, немістер және басқалары бар. Облыстың ... ... - ... - 74 %, ... - 17 %, қалған өзге ұлт ... - 9% ... ... ұлт - өкіл - дері ... - ... Қа - зақстан - ның одан әрі гүлденіп, көркейе түсуіне өз үлестерін қосуда. Облыста көптеген ... ... ... етуде [2].
Облыстың географиялық-территориялық тұрғыдан ыңғайлы жерде орналасуы, сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... жыл сайынғы табиғи өсуіне жағдай жасап отыр . Облыстың демографиялық жағдайына табиғи үрдістермен қатар механикалық үрдістер де әсерін ... ... ... ... ... үрдістері белсенді түрде жүріп жатыр, әсіресе реэмиграция үрдісі басым. Көші-қон ағымы негізінен Түрікменстан, Өзбекстан сияқты ... ... ... ... ... ... себебі ұлттық-мемлекттік қалыптасу бойынша орналасуы, облыста өндіріс ошақтарының дамуы нәтижесінде жаңа жұмыс орындарының ашылуы болып отыр. ... ТМД ... ... ... ... Облысқа көшіп келгендердің 84,8 % - қазақтар, 9,1 % - ... 1,2 % - ... ... ... ... ... оралман-қазақтарды тарихи отандарына қайтару саясатының жүргізілуіне байланысты ... ... ... ... ... ... негізінен темір жол бойы және облыстың батысындағы Ақтау, Қаратау таулары етегінде қоныстанған. Соңғы жылдары мұнай кен орындарының игерілуіне ... ... ... ошақтары ашылуда, осыған баланысты халық осы өндіріс орындарына жақын жерлерге шоғырлана бастады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Зерттеудің ... - ... ... ... ... ... құрамына, көші-қон үрдістеріне талдау жасау және облыстағы демографиялық үрдістердің әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... жету үшін жұмыста келесі міндеттер анықталды:
Облыстың демографиялық жағдайын зерттеу;
Маңғыстау облысының демографиялық үрдістерінің ... ... ... орнын, үлесін анықтау;
Облыстың әлеуметтік-экономикалық жағдайын, халқының өмір сүру деңгейін зерттеу;
Жұмыстың теориялық-әдістемелік негізі ... ... ... ... байланысты еңбектер, Қазақстан Республикасының Заңдары, Президент Жарлықтары, Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулылары қарастырылды.
Жұмыста Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... Маңғыстау облысының сайтынан алынған мәліметтер және жүргізілген диссертациялық зерттеу нәтижелері ақпараттық база болып табылады.
1 МАҢҒЫСТАУ ОБЛЫСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ... ... ... ... ... облысы Қазақстан Республикасының оңтүстік-батысында, Каспий теңізінің шығысында, Еуропа мен Азияның түйіскен өңірінде орналасқан. Маңғыстау облысы 1973 жылы жеке әкімшілік облысқа ... 1990 жылы ... ... ... облысы үш жағынан дерлік теңізбен қоршалып, қалған бөлігінде табиғаты қатаң, елсіз немесе сирек қоныстанған шөлді ... ... ... ... - ... ... негізгі теңіздік аймағы. Каспий арқылы іргелес Әзірбайжан, Иран, Түрікменстан елдерімен, сондай-ақ Еділ-Дон каналы арқылы Дүние жүзі елдерімен ... ... ... ... нүктелері төмендегідей : Батысы - Каспий теңізіндегі Құлалы аралы 50° ш.б. 44° 57׳ с.е.; ... - ... ... әне ... ... ... шектескен жерінде 56° 45׳ ш.б. пен 45° 09׳ с.е.; оңтүстігі - облыстың Түркменстан шекарасындағы Қапыланқыр шыңдарының жарқабағы 41° 15׳ с.е.; пен 55° 40׳ ш.б.; ал қиыр ... - ... ... ... ... 46° 26׳ с.е.; пен 55° 20׳ ш.б.; болып табылады [3].
Маңғыстау облысы теңіз деңгейінен ... ... ... ... орналасқан. Облыстың орталық бөлігінде солтүстік-батыстан оңтүстік шығысқа жазықтар мен Маңғыстау тауының жотасы созылып жатыр. Маңғыстау ... ... ... ... ... ... (-132 м) ... , Маңғыстау тауының оңтүстік - шығысында ... ... ... ... ... ... ... ирандық және турандық ауа массаларының басым әсері есебінен ... ... ... кезеңінде мұнда сібір антициклонының батыс белдеуінен келген ауа массасы басым, жылы кезеңде олар Орталық Азия мен Ираннның шөл ... ... ... жылы ауа массасымен ауысып отырады. Осы ауа массаларының әсерінен климаттың қатал континенталды ... түрі ... ... ... мен Арал ... әсері өте шектеулі. Ол жағалаудағы тар белдеуде ... және ... ... сәл ... қысқы кезеңде ауа температурасының артуымен, жазғы айларда ауа температурасының төмендеуімен, температураның жылдық және тәуліктік амплитудасының төмендеуімен ... ... ... - ... -5° және -8°С, ... ... - 1° және - 4°С. ... алғанда қысы өте жылы, қысқа, облыстың оңтүстігінде жылылық жиі байқалып отырады. Алайда, кейбір салқын қыста суықтық -38°С - қа ... ... ... ... . ... көп ... жаз ... ыстық және созылмалы. Шілдедегі орташа температура 24°С-тан жоғары. Кейбір жылдарда ауаның температурасы 42-47°С-қа дейін көтеріледі ( абсолюттік максимум).
Қар мен ... өте аз ... ... ... ... саны 130-180 мм. ... Қар мен ... ең көп түсуі жылдың жылы кезеңіне келеді.
Маңғыстау облысы желдің ең үлкен ... ... ие. Бұл ... ... жел мен ... тән. Аумақтың үлкен бөлігінде желдің орташа жылдық жылдамдығы секундына 4-5 м құрайды. Каспий теңізінің жағалауында желдің жылдамдығы өте ... онда ... ... жылдамдық секундына 6-7 м құрайды. Аумақтың көп бөлігінде шығыс және оңтүстік-шығыс ... ... ... ... өзен ... ... ... көлемі 165,6 мың шаршы км (Қазақстан республикасының жалпы жер көлемінің 6,1 %-ын құрайды, 16 өңірдің ішінде 7-ші орынды алады). ... саны 2012 ... ... ... 545,7 мың ... Халқының тығыздығы 1 шаршы километрге 3,2 адамнан келеді. Аудандар бойынша халықтың таралуы төменде көрсетілген (Сурет 1).
*Дерек көзі : Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... 1 - Маңғыстау облысының халық санының құрылымы (2012 ж.) ... ... ... ... 5 ... және 2 ... қала (Ақтаудан басқа), 41 селолық және ... ... ... қала ... саны 234,7 мың адам ... (57,6%), ... - 172,7 мың адам (42,4%). ... 1. Ақтау қаласы. 2. Жаңаөзен қаласы. 3. Бейнеу ауданы 1973 жылы құрылған. Аудан ... - ... ... ... ... 40,5 мың ш. км. тең. 4. ... ауданы 1973 жылы құрылған. Аудан орталығы - ... ... ... ... 63,3 мың ш.км. тең. 2009 ... 1 қаңтарына ауданда 28,8 мың адам ... ... ... 10 ауыл ... 6 ауыл ... бар. 5. ... ауданы 1928 жылы құрылған. Аудан орталығы - ... ... ... көлемі 47,9 мың ш. км. тең. 2009 жылдың 1 ... ... 30,3 мың адам ... Аудан құрамында 21 ауыл кіретін 12 ауыл ... бар. 6. ... ... 1992 жылы ... ... ... ... қарамағындағы Форт-Шевченко қаласында орналасқан, аудан көлемі 12,6 мың ш.км. тең. 2009 ... 1 ... ... 17,2 мың адам ... ... ... 5 ауыл ... 4 ауыл әкімшілігі бар. 7. ... ... 2007 жылы ... ... ... - ... селосы. Аудан көлемі 492,2 мың гектарға тең. 2009 жыл - дың 1 ... ... 59,6 мың адам ... ... ... 7 ауыл кіретін 6 ауыл әкімшілігі бар [4].
Облыс орталығы - ... ... ... - 152,4 мың ... ... ең ірі ... - Қарақия ауданы - 64,8 мың шаршы км. Облыс ... 1963 жылы ... және ... ... айлағы болып табылатын Ақтау ... ... 2009 ... 1 қаңтарына қалада 152,4 мың адам тұрған, немесе ... ... ... 36%. ... ... қала ... 1968 жылы ... 2009 жылдың 1 қаңтарына қалада 71,0 мың адам ... ... ... халқының 17% тұрған. Жаңаөзен қалалық әкімшілігіне кіретін ... ... ... саны 14,6 мың ... және Қызылсай (4,6 мың адам) кіреді.
Маңғыстау облысы - еліміздегі мұнай мен газ ... ең ірі ... ... ... негізгі орталықтары - Өзен және Жетібай. ... ... ... жетекші орынды мұнай өндіру, мұнай мен газ өңдеу алады. Жаңаөзен қаласындағы қуаты 2 млрд. м3 өндірісінің өнімі Ақтау ... ... ... үшін ... ... ... ... жартылай шөлейтті шөл аймақта орналасқан. Бұл ауылшаруашылығын өркендетуді қиындатады. Ауылшаруашылығының жетекші саласы - мал ... оның ... қой және түйе ... ... ... балық өнеркәсібі жақсы дамыған. Балық шаруашылығының ең ірі орталықтары - Баутино (балық-консерві комбинаты) және Ералиев балық ... ... ... ... саласынан елеулі орынды ет комбинаты мен Ақтау қаласындағы сүт зауыты алады. Ақтауда сонымен қатар химия зауыты, құрылысқа ... ... тас ... карьер, темір-бетон конструкцияларын өндіретін зауыт, жылу және атом электр станциясы орналасқан. Ераливе қала типтес елді ... ... ... ... ... ... ... бағытындағы қой, түйе, жылқы өсіріледі. Мал қысы-жазы жайылымда бағылады. Облыста егін шаруашылығы нашар дамыған. Қаратау мен Ақтау ... ... ... ... Бұлақ бойларында және Ақтау, Жанаөзен қалалары төңірегінде суармалы егін шаруашылықтары кездеседі. ... ... ... екі ... ... ... ... олар ТРАСЕКА (Шығыс Еуропа елдерін Орта Азиямен байланыстырушы) және ... ... ... ... ... елдерімен байланыстырушы) [5]. Сонымен қатар облыстың географиялық ... ... мен ... ... тиімділігі, облыста жаңа жұмыс орындарының пайда болуымен бірге ... ... ... ... ... туғызады. Жер ... ... газ, ... көмір, марганец, әр түрлі тұздар, ... ... ... Маңғыстау облысының шаруашылығының негізгі көрсеткіштері
Климаттың қолайсыздығы, ауыз судың жетімсіздігі мен халық санының аздығы өлкенің ... ... ... ... ... ... Маңғыстаудың орналасуы, табиғи байлығының молдығы - ... ... мен ... ... ... тасымалы әлемдік деңгейге көтерілген жағдайда зор мүмкіндігі бар, потнециалы орасан зор аймақ ретінде қарастыруға жол ... [6]. ... ... ... ... Қарабұғаздан мирабилит-глаубер тұзын өндіру болды. Маңғыстау облысы - индустриалы-аграрлы аймақ болып есептелінеді, яғни ұлттық ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсібін мына салаларға бөлуге болады:
Энергетика және су тұщыландыру; Мұнай және газ өндіру; Мұнай-газ-химия;
Химия-металлургия; Құрылыс материалдарын ... ... ... Тамақ және балық өңдеу;
Облыстағы энергетика көзінің негізін Маңғыстау энергетикалық комбинаты (МАЭК) құрайды. Ол 350 мың ... ... ... атом ... қуатымен жылына орта есеппен 2,0-2,5 млрд кВт/сағ. электр энергиясын өндіреді. МАЭК - Қазақстандағы тұңғыш және ... ... атом ... ... 1973 жылы 16 ... іске ... ... комбинатта электр энергиясымен қатар теңіз суы тұщыландырылады.
Мұнай өндіру - облыс экономикасының жетекші саласы. 1992 жылы ... ... 26 млн. т ... 12,5 млн т-ын ... ... ... кен орындары берді. 1963 жылы құрылған АҚ құрамында , , , , ірі мұнай өндіру компаниялары жұмыс істейді.
Газ өндіру ... 3-4 ... м3 ... ... Мұнай өңдеу облыста іс жүзінде жоқ. Өндірілген өнім құбыр арқылы және теңіз арқылы Ресей мен Әзірбайжан ... ... ... ... Ал ... мұнай өңдеу зауытын салу әзірге жоспар күйінде ... ... ... ... ... ... газ ... зауытында жүзеге асады. Ол жылына орта есеппен1,5-2,5 млрд. м3 газ өңдер, газ бензині мен сұйытылған газ ... ... ... ... этан Ақтау пластмасса зауытына жіберіледі.
Маңғыстау облысы - ЖШС автономды өндіретіп ... ... ... ... және сумен қамтамасыз ететін қамтамасыз ететiн Қазақстандағы бірден-бір өндiрiстiк кешен. Өнеркәсiптiк өнiмдi өндiрудің көлемінің ... 2009 жылы ... ... [7]. ... ... ... шаруашылық секкторлары бойынша бөлінісі көрсетілген.
*Дерек көзі : Қазақстан Республикасының Статистикалық агенттігі [7].
Сурет 2 - ... ... ... ... ... (2009 ж.)
Уран рудасын өндіру, өңдеу және пайдаланудыкөптеген жылдар бойына Каспий тау-кен металлургиялық комбинаты (АҚ ), Каскор концерні МАЭК-пен бірге ҚАЗақстан атом ... ... ... ... ... ... ... негізі - химия-металлургия зауыты.
Облыс экономикасының тағы бір ... - ... ... ... Оның шығаратын негізгі өнімі - ... мен ... Бұл ... ... өнеркәсіптік этанды Өзен газ өңдеу зауыты қамтамасыз етсе, мұнай бензолын шетелдерден алады. Ақтау азот-тук зауыты (1969 жылы құрылған) егіншілікке ... ... ... - ... шығарады. Ал 1992 жылы италиялық фирмасының көмегімен облыс орталығында тіс пастасы зауыты алғашқы өнім бере ... Бұл ... ... ... қатар жергілікті шикізатпен (химия-металлургия комбинатында алынатын скандий) жұмыс істейді.
Маңғыстау ... 90-шы ... ... ... ... ... жылына 300-360 мың т минерал тыңайтқыштары, 250-300 мың т ... ... ... ал ... МАЭК ... 650-700 ... электр жнергиясымен қатар, 60 мың м3 ауыз су беріп тұрады [8]. ... ... ... ... қорына негізделген. Қазіргі Түпқараған, Жетібай, Қызылтұран, Ауыртас, ... тас ... ... Маңғыстау ұлутасы облыс құрылыс неркәсібінің негізгі материалы. Ұлутас ... ... ... ... ... сонымен қатар битум, құм, гравий, кірпіштік, саз өндіру,қолға алына бастады. Цементтік материалдың мол қоры болғанымен, осы сала ... ... ... ... ... ... - асфальтпен Маңғыстау кентіндегі зауыт қамтамасыз етеді.
Жеңіл өнеркәсіп саласына көңіл бөлу ... ... ғана ... ... бастады. Осы саланың алғашқы ірі италия-қазақ бірлескен кәсіпорны - ... ... және ... өнеркәсібі үлкен мүмкіншіліктеріне қарамастан өте нашар дамыған. Бұл өнеркәсіптік бағытта Форт - Шевченкодағы ... ... ... ... ет жіне сүт зауыттарын, сыра , ликер, т.б. өндіретін шағын цехтарды ғана атап ... ... ... ... Каспий теңізінде құлдырап кеткені белгілі. Қазақстанның каспийлік балығының денін Атырау облысы аулайтынын ескерсек, салыстыра кете ... ... ... аулау шаруашылығының мөлшері жоқтың қасы деуге болады.
Маңғыстау ... қай ... ... ... ғана ... ... шектеліп қалғандығы айқын. Бұрын бүкілодақтық экономикаға қажетті нақты нәрселер шығарумен айналысып, барлық басқа керек - ... ... ... енді көп ... ішкі ... пен ... сай өз территориясында дамыту мәселесі қойылып отыр. Кәсіпорындар көбінесе негізгі шикізатты өңдеумен ғана шектеліп, ... ... ... ... облыста шикізатты толық өңдейтін, бірыңғай өндірістік-аумақтық кешен құру басты экономикалық саясат болмақ.
20 ғасырдың 90 жылдарындағы жаңа ... ... ... қатынастарға өте бастаудағы ауыр қиыншылықтарға қарамастан, жаңа өндірістерді салу, ескілерін жаңарту және ... ... Осы ... ... ... ... жөндеу, мұнай өнеркәсіп жабдықтарын жасау, сирек металдарды өндіру сағатына 2800т су тұщытатын қондырғы, жылына 10 млн. м. су ... ... ... салу, жаңа тыңайтқыш шығару, жаңа 226 мегаватт электр қуатын қосу, магний тотығы, марганец концентраттарын шығару және т.б. ... ... бар ... негізінде жүзеге асырылмақшы.
Ауыл шаруашылығы. Облыстағы басты ауылшаруашылық кәсіп - мал ... Төрт ... ... ... ... ... ... қой шаруашылығы құрайды. Маңғыстау облысының 16,5 млн га жерінің 12 млн гектары жайылымға пайдаланылады. Осындай үлкен ... ... қой саны 0,4-0,5 млн. бас, ... 20-30 мың бас, түйе 12-14 мың бас. Қой ... Маңғыстауда дәстүрлі қазақы қой қаракөлмен ауыстырлды. Қымбат бағалы елтірісі үшін ... бұл ... ... ... ... ... ... үлкен мәселе болып отыр. Кейбір жылдары мал шығыны отар сайын орта ... ... ... Қой ... ... ... ... болуы, өткізу-сату қиыншылықтары облыстың мал шаруашылығын дағдарысқа ұшыратып отыр. Жылқы мен түйе еті, сүті жеке қожалықтарда ғана ... Түйе ... ... мамандандырылса, қалғандарында осы екі түлік тек қосалқы шаруа есебінде дамытылған. Түйе сүтімен Тұщыбектегі өкпе ауруларын емдейтін ... ... ... ...
Маңғыстаудың экономикалық, әлеуметтік өмірінде темір жол тасымалы маңызды рөл атқарады. ... ... ... 1940-50 ... ... ... ... 25км. болып келетін - Таушық- Сарытас тар табанды ... ... Ол ... ... Таушық көмірін тасымалдау үшін пайдаланылған. Ал қазіргі ... ... ... 1961-64 ... ... (Атырау облысы) Ақтауға дейінгі ұзындығы 704 км. Ал кейін Маңғыстау станциясынан Өзенге дейін ұзартылды, 1970 жылы ... ... ... ... жол ... ... ... тасымалданса, қазір олардан басқа жергілікті өнімдер шығарылып, Маңғыстауға қажетті материалдар тасымалданады.Өнеркәсіптің дамуы қатқыл табанды ... ... ... ... 1966 жылы Ақтау- Жаңаөзен асфальт жолы салынды. Қазір облыста төсеніші бар жолдармен қатар Ақтау-Құрық, ... ... ... ... және т.б. ... шақырымдық асфальт жолдары салынған. Облыстың ірі елді мекендері өзара жақсы автомобиль жолдарымен байланысқан. Маңғыстау автожолдарының басты ... - ... ... және ... ... шыға ... асфальт жолдың болмауы. Қазірдің өзңнде әлі салынып бітпеген Бегдаш-Жаңаөзен жолы Түрікменстан және Оңтүстік Кавказ елдерінің (Грузия, Әзірбайжан) өнімдерін Қазақстанға, әрі ... ... ... жолына айналып отыр.
Маңғыстауда мемлекеттік деңгейде екі әуежай бар. Бірі - орта ... ... ... ... екіншісі - үлкен ұшақтар қонатын Ақтау әуежайы. Соңғысының экономикалық мәні артып келеді.
Облыста екі ... ... ... мен ... ... ... ... мәртебесіне ие болған Ақтау теңіз айлағы дәстүрлі Астрахань, Баку рейстерімен қатар 1993 жылдан бастап Иранмен теңіз ... ... ... ... және ... отын ... өнімді құбыр арқылы тасымалдау тиімді әрі арзан болып ... ... ... құбыр тасымалының тарихы 1966 жылы Өзен - ... - ... ... ... іске ... ... Қазір Өзен - Атырау - Самара (1969 жылы құрылған), Бозащы - ... ... ... ... ... Сонымен бірге, Түрікменстан, Өзбекстан газы Ресейге Маңғыстау жері арқылы тасымалданады (Орта Азия - Орталық газ ... [9] .
+ ... ... ... ... ... ... қоршаған ортадан алады. Бұл үлес қазір артып келеді. Бүгінде қоғам қажеттілігінің 80%-ы табиғи қорлардан алынады. Осы қарқын алдағы уақытта да ... ... соңы ... ортаның азуына, яғни деградацияға апарып соқтырады.
Осы орайда зерттеліп отырған ... ... да ... ауыр аймақ - тар - дың қатарына жататындығын айтуға ... ... ауа ... табиғи және антропогендік жолдармен ластанады. Қазіргі кезде облыстағы ... ... ... ... өмір ... мен ... кері әсер етуде.
Жалпы ел бойынша экологиялық нашар аймақтардың бірі ... ... ... облысы болып табылады. Мұндағы негізгі мәселелер өндіріс кәсіпорындарының жүргізіп отырған іс-әрекеттерімен түсіндіріледі. Мұнда 2006 жылы ірі кен ... ... ... ... ... орын ... [10]. ... облыстың экологиялық мәселелерінің ошағы қалдықтар қоймасы болып табылады. Оны қайта ... ... ... ... Қазіргі уақытта қойманың екі аса қауіпті деп саналған аумақтары қайта жөндеу жұмыстарынан ... ... ... ... ... ... ... өзендер 80 шаршы километрден асады [11].
Облыс Қазақстан Республикасының оңтүстік - батысындағы шөл аймақта орналасқан. Аймақта жауатын жауын-шашынның мөлшері төмен, ... ... ... жылы уақытында келеді. Аудандар бойынша жауын-шашынның орташа жылдық ... 134-180 мм ... ... ... жері ... жағдайына қарай шөлді ландшафтқа жатады. Аймақтың топырағы негізінен өсетін өсімдігіне және топырағының түсі мен ... ... ... екі ... ... Оның ... - қоңыр топырақты, ерте қурап өшіп кететін раң ... ... және ... шөп бұта ... ... ... шөлді аймақ. Қоңыр топырақты аймақ облыстың солтүстік жағын алып жатыр. ... ... ... ... ресурстармен минерал - шикізат потенциалына бай және еліміздің эканомикасын ... ... ... ... ... ... ресурстарын барынша пайдалану, оның қорларын азайтумен қатар, сапалық күйін нашарлата түсті. Бұның дәлелі жер шарының кейбір ... ... ... ... мен апаттарының болуы.
Табиғи климаттық жағдайы бойынша толығымен Маңғыстау экологиялық тұрғыда жайсыз күннің радиациясы аса ... ... ... жел, ... көп ... ... аз мөлшері. Шаңды борандар мен тұз түйіршіктерінің ауаны ластауымен қоса Каспий теңізінің экологиялық мәселелері де ... ... ... бара ... ... Тек Қа - зақстан мен бүкіл Орта Азияның ғана емес, дүниежүзінің проблемасына айналған Арал теңізі се - кілді ... ... де ... ... ... ... бес мемлекеттің үлкен мәселеіне айналып отыр.
Атап өткендей, аймақта қолайсыз күшті желдер мен құмды дауылдар болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... эрозияға ұшыратады және табиғи тепе-теңдікті тез қалпына ... ... ... Бұл ... ... қатар үнемі шаң тудыратын жүйесіз автомобиль жолдарынан, негізінен Бейнеу ауданы аумағында нашарлайды. Күшті желдер мен құмды ... ... ... ... ... ... үй ... құм басуына ұшыратады, бұл ауылдықтар үшін ауыл шаруашылық қызметтерін ... ... ... едәуір әлсіретеді, ауылдағы тіршілік сапасын төмендетеді. Мұнда өмір ұзақтығы республикадағы ең төмен ... ... ... ал қауіпті аурулар қатарының таралуы бойынша облыс республикада ... ... ... ... ... жоғары уәкілдік орындарының шешімімен барлық территория экологиялық апат аймағы деп хабарланған.
Қазіргі кезде Маңғыстау облысында қоршаған орта жағдайына әсер ететін ... ... ... болады: климаттың құрғауы және судың аздығы; ауыз судың жетімсіздігі және химиялық құрамының санитарлық көрсеткішке сәйкес келмеуі; жердің беткі ... ... және ... ... ... ... ... табиғи ортаның өндірістен бөлінетін ауылшаруашылықтық, тұрмыстық-шаруашылықтық қалдықтармен және түрлі химиялық тастандылармен ластануы; өндіріс қалдықтары; өндірістің улы ... ... ... ... аталған факторларға байланысты өңірдегі халықтың нашарлауына әсерін тигізе отырып, төмендеуіне алып келді.
Барлық аумақ бойынша кең ... ... ... ... Аумақты кеңістік Бостанқұм, Сауысқан, Сеңгірқұм, Түйесу, Қарынжарық, Жылымшық, Егізлақ, Қызылқұм, Уаққұм, Сам-Ұялы құмдармен ... ... ... ... ... жамылғылары қарашірінді мен құнарлы элементтерінің аз жинақталуына әкеледі. Шөл далада топырақтың түзілуі мен геохимиялық үдерістердің өтуі толықтай төтенше қиын және ... ... ... ...
Облыстың ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жерлері, негізінен, мынадай топырақ типтерімен ұсынылады: Сұр - қоңыр шөл далалы солтүстік ... және ... - 46%, ... шөл ... оның ішінде сортаң дақтарымен 10% - 8,9% дейін.
Аудандар бойынша топырақтың тұздану деңгейі 0,2-0,4% ... ... ... судың болмауы егіншілік саласын дамытуға мүмкіндік туғызбайды. ... ауыл ... ... ... ... ... ... төмен балл - бонитетпен (3,7 - 8) сипатталады [12]. Облыста ауыл ... ... ... 8642,77 мың га ... және тек қана шөл ... үлгідегі жайылымдардан тұрады. Жайылымдардың суландырылуы 55% құрайды. Облыстың жайылымы төмен өнімділігімен, жыл және маусым бойынша тез ... ... ... маусымы бойынша көбірек үлес салмағы күзге - қысқа келеді (48%), көктемде - жазда жайылым 39% қамтиды. Негізінен Бейнеу ... ... ... ... ... ... ... жайылымды пайдалануға мәжбүр болады. Жайылымның түсімділігі аудандар мен облыс бойынша орташа гектарына 1,5 ... ... ... ... Шөл ... жайылымдар құнарсыздануға жеңіл беріледі [13].
Өнеркәсіптік қызметтен, сондай - ақ жол ... ... ... ... ... және ... ... бұзылған. Жайылымдар өсімділігінің өзгеруі, соңғы жылдары қажетсіз құбылыс бағытына әкеледі, алдымен жеңіл механикалық құрамды ... ... - ақ ... ... ... және елді мекендерге жақын, жемшөптік қатынаста әртүрлі бір жылдық, құндылығы аз өсімдіктермен ығыстырғаны ... ... ... ... ... да себептер бойынша, жайылымға пайдаланылатын жерлер мен жайылымның шабындық учаскелері жемшөп ... ... ... ... 0,13 мың га ... және көкөніс - бақша өнімдерін өсіру үшін пайдаланылады. Олардың көпшілік бөлігі Маңғыстау ауданының Шайыр селосына (54,2%) ... ... ... ... ... ... ... қанағаттанарлық жағдайға жатады, алайда, облыста өнеркәсіптік қарқынды игерілуі мұнайгаз құбырларының ... ... мен газ ... ... ... ... ... жерлер көлемі үнемі артып келеді. Негізінен бұл Бейнеу және Қарақия аудандары үшін маңызды. Елді мекендер айналасындағы жайылымдыққа пайдаланылатын жерлердің ... ... ... айналасындағы аумағы бірнеше километр радиусында улы өсімдіктер өсе бастаған.
Антропогендік ластану өнеркәсіп пен ... ... ... ... ... ... ... орта есеппен 40г зиянды заттар шығарады, ал облыс бойынша оның ... ... 100 мың ... асып ... ... бойынша ауаға ластағыш заттар шығаратын нысандардың саны 7 ... ... ... олардың басым көпшілігі ұсақ жылыту қазандары болып табылады, олардың әрқайсысы жылына орта есеппен 5-10 тонна ластағыш заттар шығарады. ... ... ... ... ... ... Жаңаөзен қалаларының кәсіпорындары мен мұнай кәсіпшіліктері болып отыр. Ақтау қаласында осындай 26 кәсіпорын бар [14]. ... ... ... тау-кен металлургия камбинатына ластағыш заттардың 1/6 бөлігі ... ... ... ... ... асфальт зауаты, күкірт қышқылы зауаты, ет камбинаты, облыс жеріндегі ұлу тас және қиыршық тас карьерлерін жатқызуға болады.
Үнемді, толық пайдаланудың ... ... жыл ... ... ... ... заттар шаң тозаң, газ күйінде атмосфераға кетіп жатады.
Маңғыстау облысының радияциялық ластануы жөнінде мәліметтер өте ... Өлке ... аса ірі уран ... өндіретін кен-орны және радиоактивті отынмен жұмыс істейтін электр станциясының бар екенін ескерсек, радияциялық ... бар ... ... ... Сонымен қатар 1969-70 жылдары Үстіртте ядролық полигондар жұмыс істеп, 3 рет ядролық жарылыс ... ... ... ... ... ... ... үшін ең алдымен ауа тазартқыш, түтін тұтқыш қондырғылар орнатылуын қамтамасыз ету қажет. Әзірге облыста ... 40 жуық ... бар. ... ... жаңа үздік үлгілерге сай ұйымдастырмайынша жаңа қазіргі заманға технологиялық әдістерді еңгізбейінше, ең ақыры адамның табиғатқа деген ... ... ... ластануын тоқтату мүмкін емес.
ХХ ғасыр адам баласына орасан зор жетістіктермен қатар шешуді қажет ететін ... ... алып ... Бейбітшілікті сақтау және қарусыздану, айналадағы ортаны қорғау, халықтың көбеюі, энергия мен ... ... ету, ... ... ету, ... пайдалану, артта қалған елдерге көмек, ғарышты бейбіт мақсатта игеру және т.б- осының бәрі жеке елдің емес,бүкіл адамзаттың ортақ мәселелеріне айналып ... ... адам ... тірі ... және ... ... ықпал етіп отыр. Ғаламдық проблемалар тікелей болсын, басқа нәрселер арқылы болсын біздің әрқайсысымызға да қатысты, өйткені кішкене ғана Маңғыстаудың өзінен ... ... ... ... мен ... ... проблемаларды оңай табуға болады. Өйткені адам қанша жеке, қайталанбас ... ... ... ... ... ... болып табылады [15].
Адамзаттың іс-әрекеті табиғат заңдарына тәуелді. Табиғат адамды қажетті зат пен энергиямен қамтамасыз етеді. Адам ... ... ... ... ... бір ... ... табиғат жауап қайтара бастайды, өйткені қазіргі кезендегі табиғат ресурстарын алудың, өндурудің жалпы өсуімен қатар, алына бастаған ресурстардың түрлері де ... ... ... да табиғатқа түскен қысым өте күшті дәрежеге ... және ... ... ... ... ... ... облысының табиғатына адамның тигереуінің күшеюі бірнеше мәселені туындатып отыр. Бүкіл адамзаттың алдындағы сияқты бізге де ... ... ... ... ету, ... ... жөніндегі қиыншылықтар жат емес. Табиғатты тиімді пайдалану мәселесі әлі шешілмеген іс болып саналады. Бұл ... ... ең ... ... ... ... ... құрғақшылық пен тұщы су көздерінің болмауы жағдайында суға деген ... ... ... ие ... ... ... сумен қамтамасыз етудің жүзеге асырылып отырған үш жолы бар. Олар-жер асты суларын алу, теңіз суын тұщыландыру және су ... ... Еділ мен ... ... Осы әдістермен суды ала беру, оны ұлғайту салдарын болжау өте қиын. Сырттан ... өте ... ... жер асты ... қоры ... өте аз, ал теңіз суын тұщыландыру арқылы алынатын судың өзіне жер асты суын қосу қажет. Содықтан жаңа су табу ... мен су ... ... ... ... қойылып отыр. Оның шешілу жолы - атмосфералық жауын-шашынды пайдалану болып табылады.
Маңғыстаудың екі жағында ... екі ... ... ... ... ... басталу да өлкеге қосымша проблемалар туғызып отыр. Каспий теңізінің көтерілуі бұрын теңіз асты болған 4 млн га ... ғана ... одан да көп ... ... ... қалу қауіпін туғызып отыр. Бұл- сор басқан бос жер емес, бірнеше ондаған мұнай кәсіпшіліктері, малшыауылдары мен ... ... ... ... ... ... және ... линиялары және мал жайылымдары бар территориялар. Сонымен қатар Каспийдің деңгейінің ... жер асты ... ... артуына ықпал етуі ықтимал. Қысқы мерзімде өлкеде оңтүстік-шығыс және шығыс желдердің үстем болуы Арал теңізінің құрғаған ... ... 80 млн т ... ... ... Маңғыстау облысына, оның ішінде Бейнеу ауданының территориясында тасмалдап әкелетіні белгілі. Қазірдің өзінде Сам құмы орналасқан аймақта Арал әсері айқын сезілуде, ... ... ... ... жер асты суларының тұздануы Маңғыстау үшін тарихи-биологиялық құбылыс болса, енді Арал есебінен бұл процесс үдей түсті. Бұл соның біраз ... ... ... ... жеберіп отырған Сам үшін су табу мәселесін ушықтырса, 2-ден жайылымдарды істен ... ... ... экологиялық мәселелерінің көшбасында тұрғаны Каспий теңізі болып табылады. Каспий мәселесі бүгінгі таңда күрделі аймақтық экологиялық проблемаға айналды.
Каспий теңізі Еуропа ман Азия ... ... ... ... Оның көлемі 380 мың км. Каспий теңізі солтүстіктен оңтүстікке дейін - 1030 шақырым батыстан шығысқа дейін - 196435 ... ... ... ... ... ... ... ал оңтүстік-батысы субтропикалық климатты құрайды. Каспийдің солтүстік жағалауы таяз, көбінесе қайрандардан түрады. Каспий ... -- өте ... ... ... әрі өсімдіктер мен жануарлардың қолайлы ортасы. Каспий өзімен құятын өзендермен бірге Еуразиядағы маңызды кәсіптік су ... ... жыл ... 0.3 млн ... жуық ... ауланады. Оны аулау үлесі әлемдік деңгеймен алғанда 85%-дан асады. Теңіздегі балықтар саны азайған, себебі, ... ... ... ... ... астын да, жағасын да пайдаға жаратып, кәсіпкерліктің көзіне айналдырған. Жалпы Каспийлік кәсіпшілікте ... ... да ... орын ... ... жылдары Каспий теңізінде шамамен 1 млн 100 мың ... ... ... Бір ... ... 3 келі ... ... ескерсек, сол кезде теңіз астын 3 млн 300 мың балық мекендеген. Ал, 2008-2009 жылдары жасалған есеп ... 110 мың ... бары ... ... ... санының қаншалықты азайғанын байқауға болады [16]. Каспийдің солтүс - тік шығысында бекіре тұқымдас балықтар қорының азайып, теңіз асты ... ... бара ... белгілі. Бір кездері жақсы дамыған балық аулау кәсібі бекіре тұқымдас, майшабақ, сазан, көксерке, торта секілді балықтар саны ... ... ... ... қара ... ... алдыңғы орында тұрған теңіз байлығы кеміп барады. ... ... ... ас - тын - дағы ... қоры азайып, итбалықтардың көп қы - рыл - уына байланысты ... та - ... ... ... - сы ... ... қауіп - сіздік комитетінің шекара қыз - меті және Балық инспекциясы басқармасы өкілдерімен бірге Маңғыстау облысы ... ... ... ... ... ... итбалығының қыстайтын орнын белгіледі. Кемелердің итбалықтың шоғырланған орындарынан біршама қашықтықты сақтап жүзулерін қамтамасыз ету үшін ... ... мен ... мемлекеттік органдар басшылары кемелердің теңізде қозғалу бағытын бекіткен болатын. Екінші жағынан алғанда Каспийдің суын тұшытып, пайдаланып отырған Ақтау тұрғындары үшін оның ... ... ... ... Каспий теңізінің бөлігінің мұнай ресурстарын игеруге кірісті, бірақ теңіздің биологиялық әлемін қорғау, мұнай операцияларын жүргізгенде ластануды ... ... ... ... ... өзекті мәселелер шешілмеді.
Жайсыз табиғи және антропогендік факторлар Каспий теңізі деңгейінің бірде көтеріліп, бірде ... ... оның ... улы ... ... Өте ... ... Каспий жағалауындағы жаңа және бұрынғы кәсіпорындар, сонымен бірге теңіз мұнай игеру ... ... ... ... оның ... ... ... сақталып отыр. Қазірдің өзінде суы тайыз айдында мұнай өнімдерінің концентрациясы белгіленген шектеулі ... 15-20 есе асып ... ... мұнаймен ластану нормасы 10 есе артып, фенол концентрциясы 100 еседен де ... Суда ... ... ... ... ... ... Теңіздің ихтиологиялық фаунасы организмдер мұнаймен, ауыр металдармен, т.б. улы заттармен ... ... не суға ... ұңғылар қаншама, сондай-ақ тасымал кезінде төгілген мұнай Каспий экожүйесіне үлкен ... ... ... Каспий теңізінің жағалауында, Кендірлі демалыс аймағының, Құрық поселкесінің, Ақтау, Форт-Шевченко қалаларының учаскелерінде ... 284,5 ... су ... ... мен ... ... ... орнатылған. Осылайша, арнайы мақсатсыз теңіз жағалауындағы су қорғау аймағына құрылыс салуға қатаң ... ... ... ... ... бөлігінің Еділ мен Жайық өзендері келіп құятын жерлерінде өсімдік көп ... ... ... жағы ... ... суы тұщы болып келеді. Қазақстанда тұңғыш рет облысқа қарайтын Каспий теңізі қайраңында және жағалау аймағында ... ... ... ... қолдана отырып, төртінші рет мемлекеттік экологиялық мониторингі жүргізіліп келеді. Бұл жұмыс Каспий теңізінің қазақстандық бөлігінің 75 па - йызында қазір ... ... ... жағдайды негізінен бақылауда ұстауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, елімізде тұңғыш рет облыстық қаражат есебінен Каспий теңізі бассейнінің қазақстандық секторында ... ... ... ... ... ... бағдарламасы әзірленді. Қазіргі кезде кемелер теңіздің асты-үстін қопарып, талқанын шығарып барады. Сондықтан, планктон, бентос өсетін өсімдіктер мен жәндіктер жүретін ... ... ... ... координаталарын бекітіп, кеме жүруге, шаруашылық жасауға тыйым салу ... ... ... ... ... ... Каспий теңізінде мұндай тыйым жасалмаған. Мемлекеттік экологиялық мониторингін ... ... ... ең ... жері Ресей мен Қазақстанға қарайды. Оның көп бөлігі Қазақстан жерінде жатыр. Теңіздің солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ... - ... 1200 ... ... ең ... жері - 261 ... ең ... жері - 400 шақырым, орта есеппен 300 шақырым. Каспийдің Қа - зақ - стандағы бөлігінде, яғни, Маңғыстау ... ... 70 ... ... ... ... су және ауа бақыланады. Әр нүктедегі судың бір куб метріндегі ... ... ... ... пен су ... химиялық элементтер тексеру жүргізіліп жатыр [17].
Құрық, Ақтау, Баутино айлақтары мен ... ... ... теңіз жағалауындағы 24 нүкте қатаң бақылауда тұр. ... ... кен ... мамандары кейде судың бір куб метріндегі тірі ағзалар ... аз ... ... ... ... орын ... тіршілік иелері жойылып кетеді. Каспий теңізі қайраңында және жағалау аймағында ғарыштық қашықтықтан бақылау технологияларын қолдана отырып, мемлекеттік экологиялық мониторингін жүргізу ... Кез ... ... ... ... болу қажеттілігі артып отыр. Маңғыстау облысының табиғи-шаруашылық жүйесін бағалау және ГИС-технологиялары негізінде ... ... ... ... ... жақында ғана 218 картадан тұратын, облыс дамуының (оның негізгі бөлігінің бірі экологиялық жағдайы) барлық саласының өткені, бүгіні мен ... ... үш ... 1000 ... ... ... жарық көрген. Мұндай атлас еліміз бойынша Маңғыстау облысында ... ... ... ... ... ... ... ондағы қорғалатын аймақтар мен Қызыл кітапқа енген тіршілік иелері, халқы, әлеуметтік-экономикалық жағдайы түгел қамтылған. Облыста экологиялық ... ... және ... ... экологиялық сыйымдылығын айқындап белгілеу жұмыстары жүргізілген. Бұл жоба облыс экономикасын дамытуды жоспарлау кезінде оларды экологияға зиянын тигізбейтіндей етіп ... ... ... ... ... ... ... әртүрлілігін сақтау үшін, сонымен қатар, теңіз, жерасты ауызсуларының, ... ... ... ... үшін ... ... табиғи ресурстар және табиғатты пайдалануды реттеу басқармасының жанында құрылған. Қазіргі кезде Каспий теңізінің қайраңында ... ... ... кен орындарын игеру бойынша жұмыстар жүргізілуде. Соның салдарынан, зардаптарын болжап болмайтын қолайсыз жағдай қалыптасып, ал, теңізге мұнай төгілгендей ... ... ... ... ... ... ... нақты қаупі төніп тұр. Қашаған кен орнының тұзасты құрылымының қуатын ... ... ... әлі ... ... ... ... солтүстік қайраңының экологиялық аймақтары мен аудандары, олардың және толықтай алғанда қайраңдық бөліктің экологиялық сыйымдылығы анықталмаған. ... ... ... ... өзіне теңдесі жоқ, бірегей, бағалы және қоныс аудармайтын, бекіре балықтарының әлемдік қорының 90%-ы мекендейтін, балық ... ... ... су ... ... табылатындығымен шиеленісе түсуде. Сонымен қатар, Каспий теңізінің акваториясында ешқашан да толыққанды мемлекеттік мониторинг жүргізілмеген. Каспий теңізінің солтүстік қайраңында ККО ... ... ... мерзімді өндірістік мониторинг жүргізілді. Оның үстіне су жайылған және су басқан аймақта 23 мұнай ұңғымасы, оның ішінде 11 ... - ... кен ... ау ... 9-ы ... кен ... аумағында және 3-і Прорва және Қаламқас кен орындарының аумағында ... ... Одан ... да ... ... улы ... теңіздегі биоалуандылықтың жойылуын күшейтіп, экологияның нашарлауын арттырып келеді.
Мұнай өндіру және геологиялық барлау жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... облысының территориясында 200 млн тонна өндірістен 105.1 млн тонна улы қалдық, 8.6 млн текше метр пайдалы қазба ... ... ... 2 мың ... ... 170 мың текше метр мұнай массасы ашық жер ... орын ... ... ... ... буланған мұнайдың иісіне уланып, бұл жнрде мекендеген аң мен құстың түрі, саны азаюда. Жайсыз ... ... мен ... ... жою өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің түрлеріне әсер ... ... ... ... еткен дала тағылары елік, киік сияқты аңдардың саны жүз есе азайған. ... ... кету ... бар.
Қалдықтардың жыл өткен сайын азаюы не көбеюі жеке ... ... ... ... 1998 ... ... ... көп алу мақсатында, Жетібай кен орнындағы ескі ұңғылардың арасына су ... ... жара ... Су ... ... ... қуыс көбейіп кетіп, деген құрттың аналығы жер бетіне шығып кеткен. Оның ... ... есе ... ... ... ... ... байқауға болады.
1925 жылдан бастап Каспий теңізінің суы тартылып, барған сайын ... 1930 жылы бұл су ... ... ... ... ... ... теңіз суы 100 километрге қашықтаса, кейіннен ол одан екі есеге жуық қашықтап кетті. Аудандағы өнеркәсіптік, ауыл ... ... ... көбі ... ... ... ... Табиғаты қорғалмай, экологиясы бұзылды. Өткен 30 жыл ішінде ... бір де бір рет ... ... ... Қамыс, қоға, су балдырлары қаптап кетті, көпшілігін су ... ... құм ... Теңізбен байланыс үзілді. Көлдерде тұрып қалған су бұзылып, мыс купросының ерітіндісіне ... ... Ауру ... көзіне айналды. Мыңдаған гектар шабындық, жайылымдық жер шөпшықпай, пайдаланудан қалды. Мұнай ұңғымалары қамыс, қоға, қопа, балдыр ... ... ... Бұлар теңіз жағасының бұзылған ауасын одан сайын ластаса, екінші жағынан қураған қамыс мұнай көздерінің өртену қаупін туғызады. ... ... ... ... болмасын көктемде уылдырық шашу үшін үйірімен теңізді жағалап келіп, дағды ... өзен суы ... ... ... жоғары өрлейді, көлдерге жайылған суға шығады, тұшы суда балық жақсы өседі. Мұның өзі аудандағы балық аулайтын колхоздар мен балық зауытының, ... ... ... экономикасын котеруге, халықтың әл-ауқатын жақсартуға мүмкіндік береді. Екіншіден, ... ... ... ... ... құяр ... ... Жылдар бойы қазылмағандықтан балықтар Жайық бойына толық шыға алмайды. Сондықтан да қамыс, қоғаларды жылма-жыл ... жер ... ... ... мен су өз ... ... болады. Оны осы жерді игеріп, өнімін алып жатқан мұнай компаниялары жүзеге асыра алар еді. Әлемнің әр ... ... ... экологиялық апаттардың ащы сабағынан оң қорытынды шығармасақ, ... ... де ... ... ... алтын" игеру жолында табиғатты құрбандыққа шалмау, қоршаған ортаны таза күйіде сақтау жолындағы шараларды жүзеге ... үшін ... ... ... керек. Каспий теңізінің су алып, су басып ... ... ... жою проблемасы тұр. Ұңғымаларды жою жөнінде шұғыл шаралар Каспий теңізінің акваториясы үшін ... ... әкеп ... ... ... ... Солтүстік теңіз қайраңында мұнай операцияларын жүргізу және Каспий теңізінің теңіз қайраңын игеру кезінде қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... бірі - ... экологиялық мониторингтің болмауы. Қазақстан Республикасының оны жүзеге асыру үшін тиісті база жасақталмаған. Аймақтың тағы да бір ... ... ... ... ... ... толыққанды мемлекеттік мониторингтің жоқтығы болып табылады. Теңіз көлігінің ... ... ... ... ... ортасына, оның флорасы мен фаунасына әсері өрши түседі, ол жағалаудағы аймақтарға және сулы ортаға ... ... ... талап етеді. Каспий теңізі жағалауының 1350 км ... ... ... ... ... ... ... басқа жылына 5 млн мұнады тасу жүзеге асырылатын теңіз портының жұмысына тұрақты бақылау жетіспейді [18].
Зертханалар мен инспекторлық құрамның көптігінен ... ... ... ... ... теңізінің қалған аумағындағы теңіз суының сапалы құрамына мемлекеттік бақылауды жүзеге асыратын жағдай жоқ. Соңғы жылдары Каспийден мұнай ... ... ... ... алынып жатыр. Мол байлық бірнеше шет ел алпауыттарын біздің ... алып ... де ... жыл болды. Каспийдің Қазақстандағы бөлігіндегі биоқорлардың жалпы құны 500млрд долларды көрсетіп отыр. Дегенмен, егер осы биоалуандылыққа еліміз ... зиян ... олар ... ... ... ... еліміз айыппұл ретінде әр жыл сайын төлеп отыруы тиіс екендігін де ұмытпаған жөн.
Геоботаникалық тексеру деректері бойынша пайдаланылатын жерлердің тозу ... 1,4 млн. га ... ... ... селолық аудандарда, су көздерінің ластануына, санитарлық - эпидемиологиялық жағдайдың нашарлауына, кейбірінде сумен қамту жүйелерінің болмауына байланысты халықты ... ... ... ету ... неғұрлым өткір күйінде тұр.
Тұрғындарға су құбырларымен берілетін судың сапасы микробиологиялық көрсеткіштер бойынша облыста толықтай ластанған су ... жеке ... ... 2,5%, химиялық көрсеткіштер бойынша - 27,3% құрайды. Түпқараған ауданында, тұрғындарға су құбырымен берілетін су ... ... ... негізгі таза су стандартына сәйкес келмейді. Бұл суда ... тұзы ... ... (тат басқан, лай) жағдайы 90%. Кейбір көрсеткіштердің динамикасы, облыс халқы денсаулығының соңғы уақыттарда толықтай, облыс және ... ... ... ... ... ... және ... сапалы сумен қамтылуының қанағаттанғысыз жағдайын дәлелдейді. Тиісінше сапалы ауыз суының тапшылығы, су ... ... ... ... ... ... гепатитімен, ішектің асқына қабыну инфекциясымен көбірек ауруына әкеледі.
Кесте 1 - Маңғыстау облысының су құбыры суының сапалық көрсеткіштері, (2009 ... ... ... көрсеткіштер
Сынама саны
Одан қан-сыз
қан-сыз. %
Сынама саны
Одан қан-сыз
қан-сыз %
Бейнеу ауданы
228
11
4,8
282
7
2,48
Маңғыстау ауданы
245
2
0,81
294
2
0,68
Облыс бойынша барлығы
1522
416
27,3
2359
58
2,5
*Дерек көзі : ... ... ... ... ... кестеде көрсетілген аудандар бойынша ауыз суының тапшылығы деңгейін көрсетіп отыр. Көрсетілген ... су ... ... ... де ... ... жұмыстарын көрмей-ақ жұмыс жасап тұрғандығы мәлім. Дегенмен, Түпқараған және Қарақия ... су ... ... ... ... тіптен пайдаланылмайды. Облыс тұрғындары тұтынатын ауыз суының тұрақсыз ... ... ... аурудың жоғары деңгейі себептерініңнің бірі болып табылады. Ағынды суларды тазалау жөніндегі ғимараттардың мүлдем қанағаттанғысыз санитарлық-техникалық ... ... ... ... үшін ... ... ... қайтадан пайдалануға мүмкіндігі жоқ, бұл бүгінде әлі тәжірибеге енген жоқ.
Каспий теңізінің аясы деңгейінің үнемі өзгеруі облыстың ... ... ... зиянын тигізеді. Теңіз деңгейінің жоғарылауынан Түпқараған, Маңғыстау, Қарақия, ішінара Бейнеу аудандарының аумақтарында, ... ... ... ... су басу орын ... теңізінің суы ұдайы күшті желдің әсерінен бері лықсып, кері шегініп тұрады. Бері жағаға лықсудың орташа ұзақтығы 2 тәулік, жиілігі - ... 15-20 рет жел. ... суы жел ... 20-30 км ... ... ... ... Су басқан алаңдар жыл сайын 500 мың га дейін жетіп отыр. Теңіз деңгейінің тұрақсыздығы және жағаға лықсу - ... ... ... қоршаған ортада жағдайға әсер ететін бірқатар келеңсіз ... ... және ... ... ... ... бетін тоздырады. Неғұрлым тез өзгеріс Бозашы түбегінің солтүстік және батыс бөлігінде, бұл әрекет топырақтың өсімдікті бетінің ... ... ... ... ... ... ресурстарын қарқынды игеру, Каспий теңізінің жағалық аудандарында көмірсутегі шикізатын барлау мен ... ... су ... мен ... ... ... ... күрделі экологиялық жағдайдың нашарлауына әкеледі. Әсіресе, бұл Каспий теңізі деңгейінің көтерілуіне байланысты және жағадағы мұнай кешендерін дауыл күндері ... ... ... ... күшейгендігінен шиеленісті.
Кенорындарын дайындау мен игерудің барлық технологиялық процестері қоршаған ортаны бұзу мен ластанудың себебі болып табылады. Ластанудың негізгі көздері ... және ... ... ... сулар, көмірсутектер, күкірт тотықтары, азот, күкіртсутегі, газ конденсаты және ... ... мен газ ... ... ауыл ... ... жерлердің көптеген аумағын алады. Мәселен, бұрғылау мұнараларынан 500-800 м радиуста өсімдіктердің 70-80 пайызы жойылады, ал 100 метр ... ол іс ... ... ... ... ... жолдар мен құбырларды төсеу кезінде де буталай аумақтық өсімдіктері жойылады.
Облыстың табиғи радиациялық аясы 8-10 мкр/сағ. деңгейіне жатады. ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар мен болып табылады. Барлық кәсіпорындарда қажетті сақтық іс-шаралары ... ... Ауыл ... ... ... әсерін тигізетін нақты факторлардың бірі бұрындары мұнай кеніштерінде пайдаланған және жоғары радиациялық аясы бар сорғылық - ... ... мен ... да ... ... ... ... жағдайларында оларды пайдалану болып табылады [20].
2 МАҢҒЫСТАУ ОБЛЫСЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ
2.1 Маңғыстау облысының демографиялық сипаттамасы
Елбасы Н.Ә. ... өзі ... ... ... Жолдауында - деп атап өткен [21]. Осы жолдаудың негізінде , сияқты т.б. бағдарламалар қабылданып, тиісті шаралар белгіленді. Халықтың ... ... ... аймақтық зерттеулердің кең серпін алуына себеп болды. Осыған орай республикадағы демографиялық зерттеулер аз облыстардың әлеуметтік-экономикалық, ... және ... ... ... ... мүмкіндік туып отыр.
Қазақстан халқын зерттеуде белгілі бір аймақ халқының демографиялық дамуының ерекшелігін ашу, ұқсастығын айқындау арқылы салыстырмалы ... ... ... ... зор. Әлеуметтік-демографиялық даму ерекшеліктерін жіктеп, саралау мен талдау арқылы ірі оқиғалардың белгілі бір аймақ халқының дамуына тигізген ... ... ... ... ... ... ... ізденістердің белгілі бір аймақтық зерттеулер аясында жүргізілуі салыстырмалы материалдардың негізін ... ... ... тұрғыдан үлкен ғылыми маңызға ие бола алады.
Маңғыстау өңірі халқының әлеуметтік-демографиялық дамуы географиялық орналасу, табиғат жағдайы мен мол ... ... ... ... ... ... саясаты, әкімшілік-территориялық бөлініс т.б. сияқты факторларға байланысты өзіндік даму ерекшеліктеріне ие. ... ... ... ... тұрғысындағы арнайы зерттеулер өте аз.
Қазақстанның өндірісті аймақтарының бірі болып табылатын бүгінгі Маңғыстау өңірінде өлке ... ... ... ... жете ... ... Өңір ... әлеуметтік-демографиялық дамуының ерекшелігін туындататын негізгі факторларды көрсете отырып, ондағы ... ... шығу ... ... талдау жасау және олардың шешілу жолдарын қарастыру, болашаққа тиісті бағдар жасап, өлкедегі халықтың әлеуметтік-демографиялық дамуын қамтамасыз ету қажеттілігін ... ... ... аймақтарының демографиясын зерттеу жұмыстары бұрыннан жүргізіліп келеді. Бұл ретте көптеген ғалымдар еңбек сіңірген. ... ... ... ... ... жаңа зерттеулерді жүргізуге өте үлкен үлесін тигізіп жатыр. Мысалы, атты еңбекте ... ... әр ... алып ... ... санының өсуі, еңбек ресурстарының дамуындағы көші-қон үрдістерінің маңызы, қалалардың ... ... ... мәселелері көтеріледі. Қазақстан аймақтарының өзіндік ерекшеліктеріне тоқтала отырып, оның ... ... ... ... ... ... ... халқын зерттеудегі ауқымды еңбектер қатарындағы М.Н. Сдыковтың монографиясында мол деректер негізінде қазіргі көпұлтты Батыс Қазақстан халқының қалыптасу үрдістеріне талдау ... ... ... ... ... мен ... құрамына басты назар аударылған [22].
Сонымен қатар, қазіргі кезеңде осындай зерттеу жұмыстары айтарлықтай даму үстінде.
Тәуелсіздік ... ... ... ... ... демографиялық жағдайға орай демографиялық мазмұндағы зерттеу жұмыстарының ... арта ... Ел ... Н.Ә. ... ... атты ... жолдауында еліміздің демографиялық даму мәселелеріне аса назар аудара отырып ,-деп ... ... және ... саясатын жетекші басымдықтар қатарына жатқызады [23].
Қазіргі кезеңдегі еліміздің демографиялық даму жағдайы өткен тарихымызбен тығыз байланысты. Себебі әлеуметтік-экономикалық және саяси ... ... ... даму тарихымызда бір-бірімен сабақтас. Халықтың сандық өсімі, табиғи және механикалық өсімі, ұлттық, әлеуметтік құрамы мен жыныстық-жастық ... ... ... ... ... әрі сабақтас. Сондықтан да қазіргі таңдағы демографиялық жағдайды талдау, осыған орай демографиялық дамуды бағдарлау міндетті түрде өткен тарихты білуді, терең де ... ... ... ... етеді. Соңғы жылдарда Маңғыстау облысының халқы қарқынды түрде өсіп келеді. Халық санының бұлайша өсу үрдісі 2001 жылдан ... ... ... ... ... 1999 жылы ... ... 314,7 мың адамды құраса , 2001 жылы бұл көрсеткіш 323,7 - ге өсе бастаған, он жыл ішінде , яғни 2009 жылы 482,6 мың ... ... (1999 жыл мен 2009 жыл ... халықтың өсімі 167,9 мың адамды құрап отыр), ал соңғы 2012 жылғы ... ... ... ... саны 545,7 мың ... ...
Кесте 2 -- Маңғыстау облысының халық санының динамикасы
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
Маңғыстау облысы
323,7
319,1
328,2
338,5
361,7
374,4
390,5
407,4
482,6
503,2
524,2
545,7
Ақтау қ.ә.
163,9
158,1
162,9
168,3
180,6
187,6
194,6
149,4
169,2
173,4
177,7
180,4
Жаңаөзен ... ... ... ... ... ... көзі : ... Республикасының Статистикалық агенттігі [24]
Жоғарыдағы халық санының динамикасы көрсетілген кестедегі мәліметтер бойынша ... жеті ... ... ... ... ... санының өсу қарқыны жоғары, сонымен қатар аталған ауданда ішкі және сыртқы көші- қон көрсеткіші де ... ... ... ... ауданы облыс бойынша үшінші орында тұр.
*Дерек көзі : Қазақстан Республикасының Статистикалық агенттігі [25]
Сурет 3 - ... ... ... ... ... Маңғыстау облысы халық серпіні
Бұл көрсеткіштер бойынша Ақтау қаласы бірінші орында, ал Жанаөзен ... одан ... ... алып ... ... ең көп ... ... қалалық әкімшілігіне қарасты Ақтау қаласының территориясында байқалып отыр, мұндағы халықтың саны 158,5 мың адам. Бейнеу ... 47,7 мың дам. ... саны ең аз ... ... ол - ... ... ... халықтың саны - 17,8 мың адам. Маңғыстау облысының құрамындағы халықтың пайыздық көрсеткіші төмендегідей: Ақтау қаласы -35,5%, ... ... - 10,7%, ... ... - 6,8%, Қарақия ауданы - 6,6%, ... ... - ... бес жыл ... атап ... ... барлығында да халық санының өсу үрдісі байқалып отыр. Халық санының айтарлықтай өсуі Бейнеу ... ... - ... халық санының 2006-2010 жылдар аралығында 10,6 мың адамға артқаны байқалды.
Халықтың тығыздығын талдау нәтижелері көрсетіп отырғанындай, халық тығыз ... ... ол ... қала әкімшілігіне қарасты аумақтар мен Түпқараған ауданы, мұнда халық санының аздығына қарамастан тығыздық 1 шаршы километрге 2,2 адамды ... ... ... ... ... ... ... (0,3 мың шаршы километр) және облыс орталығында орналасқандығымен түсіндіруге болады. Ал ... ... ... оның ... ... кішкентайлығымен және Форт-Шевченко айлағының орналасқандығымен түсіндіруге болады. Ауданы бойынша ең үлкен аудан ол - ... ... (64.3 мың ш. км) ... орай ... халықтың тығыздығы ең төменгі көрсеткішті яғни 1 ш. км-ге 0,5 ... ... ... ... ... бастап қала және ауыл халқы санының динамикасы өзгере ... ... көзі : ... ... ... ... ... 4 - Республика бойынша қала және ауыл халқының көрсеткіші
Тәуелсіздікке қол жеткізген уақыттан бастап бұл үрдіс бірнеше рет ... ... ХХ ... 90-шы ... қала ... саны ауыл ... ... қарағанда қарқынды түрде кеми түсті, ал 1999 жылдан бастап қала халқының саны ауыл ... ... арта ... бұл ... ... ... да жалғасын табуда. Бүгінде Республика бойынша жалпы халық санының басым бөлігін осы қала ... ... ... қала ... саны 275,8 мың ... яғни барлық халықтың 52,6 % құрайды, ал ауыл ... - 248,3 мың ... яғни ... ... 47,4% ... ... ... әлеуметтік-экономикалық даму тек тұрғын халық үшін лайықты тұрмыс жағдайларын ... ауыл ... ... ... ... экономикалық жүйе құру арқылы ғана мүмкін болады. Сол себепті, Маңғыстау облысында да өз кезегінде ауылды дамыту бағдарламасына сәйкес көптеген шаралар іске ... Ауыл ... ... ... есебінен жаңа қалалық аймақтардың артуы күтіліп отыр. Осыған жағдай ... ... ... - ол ... ... ... ... ашылып, экономикалық тұрғыдан халықты өзіне тартуы болып табылады. Егер облыстағы қазіргі демографиялық оң көрсеткіштер жалғасын ... онда ... ... ... ауыл халқы мен қала халқы теңесуі мүмкін. Егер де ... ... оң ... көп ... бойы ... ... ... экономикалық дәрежесін даму щыңына жеткізіп, тек қана республиканың - ... ... ... ... ... ... ... айналуы күтіледі. Жұмыссыздыққа, тұрғын үйдің жоқтығына, еңбек рыногындағы төмен бəсеке қабілетіне, экологиялық құндылықтардың өскелең роліне қарамастан, ... ... ... ауыл ... ... тартады. Бұл қалаларда кəсіптік, əлеуметтік, мəдени даму мүмкіндіктері-нің анағұрлым алуан түрлі екендігімен байланысты. Қызметтердің көптеген түрін көрсету, мəселен, жоғары білім ... ... ... ... ... ... таралымы көбейтілмейтін түрлері, тек ірі қаланың жағдайларында ғана мүмкін болады [26].
*Дерек көзі : ... ... ... ... ... 5 - ... ... қала және ауыл халқы
Облыстағы демографиялық жағдай аумақтағы табиғи өсімнің және халықтың ... ... ... ... ... және ауылдық деп бөлу тұрғылықты жері бойынша жүргізіледі. Облыстағы 545,7 мың халықтың 281,9 мыңы (51%) ... ал 263,8 мыңы (49%) ауыл ... 3 -- ... ... қала және ауыл халқының өзгерістері
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
Жалпы халық саны
323,7
328,2
338,5
349,7
361,7
374,4
390,5
407,4
482,6
503,2
524,2
545,7
Қала халқы
255,0
252,3
260,6
265,8
274,6
263,0
269,1
234,7
262,2
269,4
275,8
281,9
Ауыл халқы
68,7
75,9
77,9
83,9
87,1
111,4
121,4
172,7
220,4
233,8
248,4
263,8
*Дерек көзі : Қазақстан Республикасының ... ... ... ... тағы бірі ол - халықтың жастық және жыныстық құрылымы. Облыс халқының жыныстық құрылымы бойынша барлық республикаға тән жағдай ... ... саны ... ... ... ... санақ қорытындысы бойынша облыстың барлық халқының 270,9 мың немесе 49%-ы ерлер, ал 274,8 мың ... 51%-ы ... ... ... ... бойынша 0-4 жас аралыңындағы балалар саны басымдық көрсетіп отыр. Жалпы облыстың жастық және жыныстық құрылымының көрсеткіштерін келесі кестеден көре ... ... 4 -- ... ... халқының жастық және жыныстық құрылымы, (мың адам)
Жастық құрамы:
барлығы
әйелдер
Ерлер
мың адам
%
мың
адам
%
мың адам
%
0 - ... - ... - ... - ... - ... - ... - ... - 39
37,8
6,9%
18,8
6,9%
19,0
6,9%
40 - 44
34,1
6,2%
16,8
6,2%
17,3
6,2%
45 - 49
31,0
5,6%
15,0
5,5%
16,0
5,8%
50 - 54
26,8
5%
12,7
4,6%
14,1
5,1%
55 - 59
19,0
3,5%
8,6
3,1%
10,4
3,7%
60 - 64
13,4
2%
5,8
2%
7,6
2,7%
65 және ... көзі : ... ... ... ... ... халқының жастық құрамын талдай келе, байқайтынымыз, мұнда 0-9 жастағы халық саны ең көп болып отыр, бұл туу ... ... ... Бұл ... ... ж.ж. аралығында жыл сайын көбейіп келеді.
Сурет 6 - Маңғыстау облысы халқының жастық және жыныстық құрылымы, мың ... ... ... ... ... ... бұл жастағы балалардың ең көп үлесі Маңғыстау ауданында (24%), ал ең ... ... ... - 22, 4% ды ... ... 10-19 ... көрсеткіші болса едәуір төменгі орында (Ақтауда 15,5% және Маңғыстау ауданында 21,3% ... ... бұл өз ... ... ж.ж. ... ... ... көрсеткіште болғанын айқындайды. Ал 20-29 жастағы жас халық санының жоғарғы көрсеткіші 1991 жылға дейін Қазақстан бойынша ең жоғарғы туу ... ... ... жас ... бойынша халық санының азаюы айтарлықтай қарқынмен төмендеп барады, мысалға 20-29 жастағылармен 30-39 жас арасындағы ... ... ... 5% -ды ... отыр.
Халық санының 60 жастан асқаннан кейінгі айтарлықтай қысқаруы елімізде халықтың өмір сүру ... ... ... ... ...
Аумақ бойынша 60-69 жасқа жеткен халықтың үлесі 3,5% ды ғана құрайды ... ... ... көрсеткіштен орташа жоғарғы көрсеткішті Түпқараған және Маңғыстау аудандары - 3,7 %, ал одан ... ... ... ... 2,8% және ... ... 2,7% ... отыр.
Кесте 5 - Маңғыстау облысы халықтың ... ... ... ... және ... облысы
446 265
102 224
76 891
84 067
65 485
55 078
37 554
15 657
9 309
Ақтау
158 540
35 488
24 579
31 449
23 917
21 833
14 674
4 ... ... ... 675
11 373
9 878
9 124
6 669
5 274
3 134
1 312
911
Қарақия ауданы
29 556
6 883
5 652
5 677
4 116
3 ... ... ... ... 660
7 377
6 517
5 931
3 629
2 891
2 271
1 137
907
Түпқараған ауданы
17 822
4 216
3 208
3 356
2 478
1 907
1 439
665
553
*Дерек көзі : ... ... ... ... ... ... құрамы бойынша облысқа талдау жасайтын болсақ, ең алдымен облыстың экономикалық-аумақтық ерекшелігіне көз жүгірту артық болмайды. Облыстың ... ... ... ... ... ... ұлтының басымдылығымен ерекшеленеді. Ал қазіргі экономикалық жағдайына байланысты Маңғыстау облысындағы ірі ... ... ... мен ... ресурстарға бай аймақ болуы шетелдік инвестицияларды көптеп тартады. Осыған байланысты облыс халқының ұлттық құрамына өзгерістер ене ... ... ... тартымды аймақ болғаны шетелдік кәсіпорындардың назарын өзіне тартады. Сонымен қатар ... ... ... ... та жоғары көрсеткішті көрсетеді.
Облыс халқының ұлттық құрамы ... және көп ... ... ... мұнда 90-ға жуық ұлт пен ұлыс өкілдері өмір сүреді, олардың ішінде орыс, украин, татар, ... ... және т.б.. ... ... ... 86%-ын ... құрайды, және одан кейінгі орынды 8,9% көрсеткішпен орыс ұлты алып отыр.
Кесте 6 - ... ... ... ... ... жылғы халық санағы бойынша
1999 жылғы халық санағы бойынша
2009 жылғы халық санағы бойынша
Қазақтар
51%
78%
88%
Орыстар
32%
14%
8%
Украиндар
3%
1,3%
0,4%
*Дерек көзі : ... ... ... ... ... он ... аумақ халқының ұлттық құрамы бірнеше өзгерістерге ұшырады. Бұл өзгерістер жалпы Қазақстан бойынша болып жатқан жалпы тенденцияны ... ... ... ... ... ... ағынның әсерімен айтарлықтай өзгеріске ұшырайды. Маңғыстау облысында ұлттық құрамы жөнінен қазақтартардың басымдылығымен ерекшеленеді. Соған қарамастан Ақтау қаласынан (5,3% ) және ... ... (05, %) ... ... қазақтардың санының өсуі байқалмайды. Қазақтардан басқа ұлттардың ішінде басымдылығы бойынша екінші орында орыс ұлты, олар негізінен Ақтау қаласын мекендеген.
Этникалық құрамы ... ... әр ... Ақтау территориялық округінде белгіленген, онда қазақтардың үлес салмағы 65%, орыстар 23% құрайды, сондай-ақ әзірбайжандар 2,7%, украиндар 2%, ... ... мен ... он ... ... (1999 ... және 2009 ... санақтардың аралығында) орыс ұлтының өкілдері біршама азайған, Ақтауда 5,5%, Түпқараған ауданында 0,8%, ... ... 0,3%, ал ... ауданында бұл көрсеткіш тіпті 0-ге тең.
Бұл облыста тек қана қазақ ұлтының көбейіп келе жатқанын көрсетеді, яғни осы ... ... ... ... ... дейін облыс тек бір ұлтты болуы мүмкін. Дегенмен, уақытша тіркелген шетел азаматтары облыста тұрғылықты халыққа қарағанда ... ... ... ... ... орай, жыл сайынғы республика экономикасының дамуы, облыстың ұлттық құрамының тағы да бірнеше рет өзгеруіне әкелу мүмкіншілігі күтілуде. ... жыл ... ... ... ... ерекшеліктерінің көрсеткіштері төмендегі 7- шІ суретте көрсетілген.
*Дерек көзі : Қазақстан Республикасының Статистикалық агенттігі ... 7 - ... ... ... ұлттық құрамы
Байқағанымыздай, облыс халқының ұлттық құрамы жылдар аралығында аса ірі ... ... ... ... дәл ... ... ... көрсеткіші Маңғыстау облысында ғана байқалады.
Халықтың саны мен оның ... ... ... ... даму ... ... ... көрсеткіштерінің бірінен саналады. Өткен ғасырдың қоғамдық ғылымдары адам факторына жете көңіл бөлместен, алдыңғы қатарға экономика жетістіктерін шығарды. Үдеріс ретінде ... ... жаңа ... ... саны ... ... ... жаңа қозғаушы күш береді, оның мақсаты тіршіліктегі таңдау мүмкіндіктерін ұлғайту болып ... ... саны екі ... ... ... табиғи қозғалыс (туу жəнеөлім-жітім) жəне сыртқы көші-қон белсенділігі. Салыстырмалы түрдегі біршама жоғары өлім-жітім жағдайларында халықтың ұдайы өсіп-өнуі негізінен туу ... жəне ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері
Жыл ішінде халық санының динамикасы табиғи өсім (туылғандар мен өлгендер арасындағы ... ... Туу мен өлім ... ... және мың ... шаққанда) халықтың табиғи қозғалысын сипаттаса, мигранттар саны механикалық қозғалысты көрсетеді. Халықтың табиғи қозғалысының көрсеткіштері жалпы алғанда инерциялық, яғни, ... ... ... себебі ол халықтың жыныстық және жастық құрылымы, экономикалық даму деңгейі тұрмыс салты және ... ... ... баяу ... ... ... облысының халқының саны 2009 жылдың 1 қаңтарындағы халық санағы бойынша 425,7 мың адам, немесе жалпы ... ... ... құрайды. Халқының құрылымы бойынша қалалық халық саны басым (69%). Халқының тығыздығы 1 шаршы км-ге 2,3 адамнан келеді, ал республика халқының ... ... 1 ... ... 5,9 ... ... [29] . Бұл ... облыс халқының негізгі бөлігінің облыс орталығына шоғырланғанын айта ... жөн. ... ... ... ... ... ... жыл сайынғы табиғи өсімінің артуына мүмкіндік туғызады, Маңғыстау облысына сонымен қатар реэмиграция үрдісі де қарқынды түрде ... ... 2000 ... ... туу мен табиғи өсім көрсеткіштері қарқынды түрде өсіп келеді .
Кесте 7 - Маңғыстау ... ... туу ... ... ... қ.ә.
1484
1578
1750
1886
2061
2321
2283
2828
2983
3108
3396
Бейнеу ауданы
697
714
756
693
809
940
922
1116
1233
1461
1504
Қарақия ауданы
518
486
439
523
598
686
697
825
816
937
971
Маңғыстау ауданы
642
642
658
695
656
771
727
854
886
1030
973
Мұнайлы ауданы
-
-
-
-
-
-
-
-
1401
1935
2343
Түпқараған ауданы
304
350
271
322
337
422
420
483
513
590
640
*Дерек көзі : Қазақстан Республикасының Статистикалық агенттігі [30].
Халық денсаулығының бағасы мен сипаттамасының негізгі критерийлерінің бірі ... ... ... табылады, олар өлім көрсеткіштерін, соның ішінде жыныс бойынша, қала жəне ауыл ... ... жас ... ... анықтаушы факторлардың ықпалы мен оны кешенді талдау үшін қажет ... ... үшін ... мен ... ... ... үшін ... динамикасының қарқындылығына баламалы баға беру жəне оның дина-
микасы үшін осы үдерістің халыққа таралу дəрежесін сипаттайтын салыстырмалы көрсеткіштер пайдаланылады. Солардың ... ... ... ... ... танымал, ол бір жылда өлгендер санының халықтың жылдық орташа санына қатынасы ретінде 1000 адамға есептегенде анықталады.
Өлім-жітімнің абсолюттік көрсеткішіне қарамастан, ... ... 1000 ... ... оның үлес ... ... келеді.
Маңғыстау облысында туу коэффициенті мың адамға шаққанда 33,4%.. Ең ... ... ... ... алып ... ... - 37,3%., ал ең төменгі көрсеткіш Ақтау әкімшілік ... - 28,5%. . ... көзі : ... ... ... агенттігі [30].
Сурет 8 - Маңғыстау облысының табиғи қозғалыс көрсеткіштері
1999-2009 ж.ж. аралығында аудандар бойынша туу коэфициентінің ... ең ... ... ... ... белгіленген (1999-2009 жылдар аралығында бұл көрсеткіш 9.9 %.-ге артқан). Туу көрсеткішінің орташа коэфициентіне (5.6 %. және 6.7 %. аралығында) ... ... және ... ... ие ... ... Ең төменгі көрсеткіш Ақтау қаласында байқалған (3.9 %. деңгейіндегі өсімгі ие), бұл қалалық жердегі туу ... ... ... [30].
Бұның негізгі себебі қала халқының жұмыспен қамтылу деңгейінің жоғарылығын айтуға болады. Сонымен қатар, мұнда некеге ... ... ... ... ... ... жұмыспаздығы мен отбасы шаруашылығының ортақ жүргізілуі, балалардың туу ... ... әкеп ... ... ... жоспарлауда қазіргі кезде жастар отбасын құрғанның жақын жылдарыда дүниеге сәби әкелуді , отбасының экономикалық ... ... ... ... орынға қояды.
*Дерек көзі : Қазақстан Республикасының Статистикалық агенттігі [31].
Сурет 9 - Маңғыстау облысының ... ... ... ... ... ... өзгерісі
Маңғыстау облысының статистика департаментінің мәліметтері бойынша облыста өлім-жітім коэффициенті 2009 жыл ... 6.4%.. ... ... ... ... Түпқараған ауданында - 7.7%. байқалған. Аудандар бойынша өлім-жітім коэффициентінің төмендеуі Қарақия ... ... ... 2009 ... ... ... ең төменгі өлім-жітім коэффициенті белгіленген, ол 5.7%. көрсеткішті құрайды және 1999-2009 ж.ж. аралығындағы айырма 1.9%.-ге тең. Басқа аудандарда ... ... ... ауысып отырады. Ескерте кететін жағдай, әдеттегідей өлім-жітім әйелдерге қарағанда ерлер ... ... ... сонымен қатар олар стресске бейім болғандықтан жүрек қан тамырлары ауруларына шалдығады. Ерлер өлімінің үлесі төмендігіде й: Ақтау қаласында (59%), ... ... (60%), ... (69%), ... ... ... ... (55%) [31].
Облыстың экологиялық жағдайының нашарлауының салдарынан, елдің әлеуметтік - ... ... ... ... ... ... ақ ... облысында экологияның нашарлап, өмір сүру сапасының төмендеп, халықтар арасында ауру түрлерінің таралуы басым назарды аудартып отыр.
*Дерек көзі : ... ... ... ... [32].
Сурет 10 - Маңғыстау облысының 1-жасқа ... ... ... ... ... ... ... отырып мынадай қорытынды жасауға болады: ісік, қауіпті жаңа құрылымдар, туберкулез, өкпе ... және ... ... ... ... көп болған. Сапалық ерекшеліктеріне қарай сыртқы және ішкі факторларға тікелей байланысты. Яғни сыртқы (экзогендік) ... өз ... ерте ... ... ... атап айтар болсақ жас пен кәрінің өліміне әкеледі. Ал ішкі (эндогендік) ... тек ... ... ... көптеп кездеседі. Сыртқы факторлардың әсерінен пайда болатын аурудың ... ... ... мен ... түрлері өскен. Ал, қан айналымына байланысты аурудан өлгендерді - ішкі факторлар ... ... 1999 жылы 2322 ... 2009 жылы 2725 адам ... ... ... ... сәйкес үлесі 0,7%, 0,5%). Соның ішінде: ісік және т.б. ... ... ... жылдарға сәйкес, жалпы облыс бойынша өлгендердің саны артып келеді, өкпе ... 14,8% және 10,9%, ... 17,9% және 10,2%, іш ... 6,6% және 6,1%, ... 3,7% және 3,7% адам [32]. ... ... сырқаттанушылық құрылымында бірінші орынды тыныс алу органдарының аурулары (39,37%), екінші - жарақаттанушылық пен уланулар (6,88%), ... - ... ... ... (6,86%), одан ... асқорыту ағзаларының аурулары (6,46%), тері және теріасты жасушаларының аурулары (6,08%), қан және қан ... ... ... (4,24%), қанайналым жүйесінің аурулары (3,72%), инфекциялық және ... ... (3,24%), ... да ... (23,14%) ... ... ... ластануы соңғы кезде Қазақстан үшін аса маңызды мәселеге айналып отыр. Атмосфераның ластануы, ауада зиянды газдардың мөлшерінің артуынан адам ... ... бара ... ... ... ... ... (ВОЗ) мәліметтері бойынша адамның денсаулығының 10%-ы ғана медицинаға, 20%-ы тұқым қуалаушылыққа, 50%-ы өмір сүру сапасының жағдайына және 20%-ы қоршаған ... ... ... ... Халықтың жалпы ауруға шалдығуы 100 мың адамға 64016,1 адамнан келеді, ішек инфекцияларымен 5547 адам ауырады екен.
Қазіргі ... ... 80%-да қан ... ... ... ... 45,%-ы ... ауруларымен ауырады [34].
Көрсетілген аурулар жүктілік және туу кезінде келеңсіздіктердің өсіміне, түсік тастаудың ... өлі ... және тағы ... ... әкеп ... Жасы ... ... арасында бронхиалды астманың, вазомоторлық аллергиялық рениттің сандық көрсеткіштерінің артуы, бұл балалар мен жасөспірімдер арасында олардың өсімінің байқалуы жергілікті халық организмінің ... ... ... ... ортаның ластануы мен олардың денсаулық жағдайларының төмендеуі арасындағы байланыстың бары ешқандай күмән келтірмейді.
Аудандар бойынша 2009 жылы облыстағы ең жоғары бала туу ... (1000 жаңа ... 25,70 ... және ... өлім (1000 ... болғанға 7,02 жағдайдан) мен нәрестелер шетінеуінің ең төмен коэффициенттерінің бірі (1000 жаңа ... 16,40 ... ... ... халқының саны соңғы жылдар бойында тұрақты. Ауданның ауыл тұрғындарының саны облыстың ауыл тұрғындарының жалпы санының 14,4% құрайды. Аудан орталығы - ... ... 4,8 мың адам ... ... ауданның ауылдық тұрғындарының 42,1% .
Облыс халқының табиғи өсімі 2009 жылы 4680 адам құрады, бұл 1999 жылға 15,1% ... ... ... ... ... бала туу ... ... -25,7% байқалады. Облыс бойынша бала туудың жалпы коэффициенті 1999 жылғы 1000 ... ... 2009 жылы ... ... ... шетінеу коэффициенті 1000 жаңа туылғандарға 27,86-дан 21,82 жағдайға дейін азайды [35] .
2.3 Облыс халқының көші-қон үрдістерінің ... ... ... бір ... ... ауданға өмір сүру немесе жұмыс табу үшін ... ... ... ... ... - өте күрделі әлеуметтік үрдіс. Көші-қонның қоғамдағы рөлі ... ... Ол ... ... ... тіліне үлкен әсер етті. Бұл үрдіске қазір де үлкен мән берілуде. Елімізде оның негізгі себептері: ... ... елге ... ... ... ... санының көбеюі және жетіспейтін жұмысшылар орнының толықтырылуы; аумақ бойынша тиімді орналастыру. Көші-қон - халықтың табиғи қозғалысына және құрылымына әсер ... ... оны ішкі және ... деп ... ... ... эмиграция (елден кету), иммиграция (елге келу) және реэмиграция ... ... (лат. patria - ... ... кеткендердің елге қайта оралуы) жатады. Көшіп келгендер мен көшіп кеткендердің ... ... ... ... ... Оны ... сальдосы (итал. caldo - қалдық) деп атайды. Оң белгілі сальдо - ... ... ... ал ... ... ... - ... азаюын көрсетеді. Адамдардың қоныс аударуының ең көп таралғаны экономикалық-әлеуметтік себептер, яғни олардың өмір сүру ... ... ... іздеуі, окуға бару, отбасылардың туысқандарына барып косылуы, т.б. Ірі көші-қон барысы саяси себептерге, атап ... ... ... ... ... ... Мысалы, мемлекеттің құлауы немесе бірігуі нәтижесінде ауқымды репатриацияның пайда болуын жатқызуға болады.
Экологиялық көші-қонға - халық ... ... лас ... мен ... апат аймақтарынан басқа жақтарға қоныс аударуы жатады. Көші-қон ұзақтығына қарай тұрақты және уақытша деп екіге бөлінеді. Уакытшаға - вахталық ... ... келу ... Ол ... табиғи ресурстарды игеру аймақтарына тән.
Келесі мысал -- маусымдық, құрылыс және ауыл шаруашылық жұмыстарына келу. Уақытша ... ... жас ... ... ... ... жұмысшылар) қалыптастырады. Формасына қарай - ерікті және еріксіз деп бөлінеді.
Ерікті түрде көшу - өз еркімен (ұйымдаспаған көші-қон) және мемлекет ұйымдастырған ... ... ... ... ... тың және тыңайған жерді игеруді, шет елдегі қандастарға елге оралуды мемлекет ... ... ... ... - ... тұсындағы халықты отырған жерінен күшпен көшіріп жіберу.
Сыртқы көші-қонның бірдей деңгейдегі 3 ағымы бар. Біріншісі - ... ... ... ... ... ... ... Ол көрші елдерде қалыптасқан. Бұл елдерде 3,5 млн ... бар. ... ... 9/10 ... Өзбекстаннан, Ресейден, Қытайдан және Монғолиядан келуде.
15420335500
а) ... көзі : ... ... ... ... [36].
Сурет - 11- а) ТМД елдерінен келген қазақтардың үлесі; б) алыс шетелдерден келген қазақтардың ... ... ... ... көбінесе оңтүстік-батыс аймақтарда қоныстануда .
Кесте 8 - 1999-2009 жылдардағы Республика бойынша сыртқы көші-қон көрсеткіштері (мың адам)
келгендер
кеткендер
Механикалық ... көзі : ... ... Статистикалық агенттігі [37].
Екінші - орыс және украиндардың Ресейге, немістердің Германияға көшуі. Олар ... ... ... және ... ... тұрғындары. Олардың 9/10 бөлігі Ресейде орналасуда. Үшінші - еңбек күші ағымы (гастарбайтерлер). Батыстағы мұнай-газ өндірісіне жұмыс істеуге келгендер. Ішкі көші-қонның ... ... ... үш ... ... ... ... бастап халықтың 1/3 бөлігі мекенжайын ауыстырған. Қазақстан халқы дүние жүзіндегі ең ... ... бірі ... ... ... ішіндегі көші-қонның екі ағымы бар: ауыл халқының қалаға көшуі; кішігірім қалалардан үлкен қалаға ... ... ... өте аз. ... көші-қон арасында 2 көшбасшы қала бар, олар - Астана және ... ... ... ... осы ... ... тебуде. Даму әлуеті жоғары болғандықтан, бұл қалаларға көшіп ... саны ... да арта ... ... ... ... екі мәселені шешуге бағытталған.
Бірінші мәселе - көші-қон көлемін төмендегі жағдайлар бойынша ... - ... - ... ... ... және ... жағдайы қолайсыз аудандардан көшіру.
Екінші мәселе - мемлекетті модернизациялау үшін халықты ... ... және емір сүру ... ... ... көзі : Қазақстан Республикасының Статистикалық агенттігі [38].
Сурет 12 - ... ... ... ... ... көрсеткіштері
Халық санының өсуіне әсер ететін жағдай еліміздің әлеуметтік-экономикалық жағдайы. Бүгінде Маңғыстау облысы халқының артуына табиғи өсіммен қоса сырттан көшіп ... де ... ... ... ... саны мен ... ... біріншіден, табиғи өсімінің басқа ұлт өкілдерімен салыстырғанда жоғарылау болуына, екіншіден, республиканың егемендік алуымен басталған шетелдегі қазақтардың өз тарихи ... ... ... тығыз байланысты . Кеңес Одағы тарап, Қазақстан егемендік алған соң, шетел қазақтарының Отанына бағытталған көші-қонының ең ... ... ... 1991 жылдан бастап Қазақстанға ТМД респуб - ликаларынан және алыс шетелдерден қазақтар көшіп келе бастады. 1991 жылдан 1995 ... ... ... ... 137919 қандасымыз көшіп келді. Олардың басым көпшілігі (50,6%) таяу шетелден, негізінен Ресейден, Тәжікстаннан, Кавказ ... келу - ... ... Алыс ... - ... Ираннан, Түркиядан, Қытайдан, Ауғанстаннан келген иммигрант қазақтар - 49,4%. Маңғыстау облысында көші-қон ... ... ... ... сияқты жақын республикалар арасында өтеді. Көші-қонның негізгі себебі ұлттық-мемлекттік қалыптасу бойынша орналасуы, облыста өндіріс ошақтарының ... ... жаңа ... ... ... болып отыр [38].
*Дерек көзі : Қазақстан Республикасының Статистикалық агенттігі [38].
Сурет 13 - ... ... ... ... (2009 ... ... ... табиғи факторлармен қоса көші-қон үрдістері де әсер етеді. Облыстағы көші-қон үрдісін негізінен Түркіменстан, Өзбекстан, Әзірбайжан сияқты жақын шетелдерден ... ... ... ТМД ... ... ... құрайды. Келушілердің 84,8% - қазақтар, 9,1% - орыстар, 1,2% - әзірбайжандар.
1011115938500
*Дерек көзі : ... ... ... ... ... 14 - Қазақстан Республикасы бойынша сыртқы және ішкі көші-қон көрсеткіштері
2009 жылы Маңғыстау облысына 5036 адам келген. Ал дәл осы жылы ... саны бұл ... ... ... ... аудандағы миграция сальдосы оң көрсеткішке ие. Осыған орай, алдағы уақыттарда да халықтың өсуі мигранттардың әсіресе сыртқы миграцияның нәтижесінде ... деп ... ... келушілер мұнай өндірісі жақсы дамыған Мұнайлы, Бейнеу және Түпқараған аудандарына орналасып жатыр, сонымен бірге көптеген келушілерді қабылдайтын Ақтау және ... ... ... ... ... жұмыс табу мақсатымен көшіп келеді. Дегенмен, соңғы уақыттарда бұл қалаларда көшіп келушілердің саны күрт ... ... ... ... ... облысаралық және облысішілік көші-қонның есебінен болады. Тек қана Жаңаөзен, Бейнеу және Мұнайлы аудандарында көші-қонның негізі ... ... ... ... отыр ... ТМД ... ... көп). Сыртқы миграция халықтың санының артуына елеулі үлесін қосуда. 2009 жылғы есеп бойынша Маңғыстау облысының халқының санының артуы 63% ... 5791 ... ... ... ... және 37% (яғни 1369 адам) ішкі көші-қонның нәтижесінде болғанын көрсетеді [39].
Сыртқы миграцияның себептері, ең алдымен, жаңа ... ... ... ... ... және шетелдік компаниялардың көптеп ашылуы болып отыр. Жаңа жұмыс орындары сыртқы елдерден ... ... ... ... жатыр. Маңғыстау облысында иммигранттардың ағымы эмигранттарға қарағанда жыл сайын басым болады, мұнда жыл сайын 5300 ден 7900 ... ... ... Сыртқы миграция алыс шетелдерден 2008 жылға дейін көп болмаған ,15 адам жылына,дегенмен 2008 жылы бұл ағын 154 ... оның ... 142-сі ... ... 10-ы ... ... қоныс аударған. 2009 жылы - 392 адам, оның ішінде 121-і Ақтау қаласына, 214-і ... ... 52-сі ... ... және 5-еуі Түпқараған ауданына қоныс аударған. Сыртқы миграцияның аудандағы оң көрсеткіші мұнай өндіретін басты аудандар мен аудан орталықтарына ... ... ... ... ... ... үшін ... қолайлы келеді. Яғни мұнда ішкі миграцияның көрсеткіштері де жоғары екендігі ... Бұл ... ... облысымен бірге Қазақстандағы ішкі миграцияның көрсеткішінің жоғарылығымен сипатталады, ... 2009 жылы ... ... ... мәліметтер бойынша 6506 адам келген, ал одан екі ... аз 3226 адам ... ... [40].
Қазақстанның басқа аудандарынан Маңғыстауға көшіп келудегі бұндай ағынның негізгі қозғаушы күші айлық жалақы мөлшерінің үлкен айырмасында болып отыр. ... ... ... жалақы 3-4 есе ауыл шаруашылығындағыға қарағанда көбірек, ал мұнай өңдеу саласындағыдан 2 есеге көп.
Облыстың барлық аудандары бойынша 2009 жылы ... көші - ... ... ... ... оның ішінде көпшілігі - Маңғыстау (-616 адам) және Қарақия (-417 адам) ... ... ... ... ... ағымы айтарлықтай көп емес екені байқалады: облысішілік көші - қон сальдосы Бейнеу ауданында - 17 адам, Түпқараған ... - 61 адам ... көзі : ... ... Статистикалық агенттігі [42].
Сурет 15 - Маңғыстау облысы халқының ауданаралық көші-қон көрсеткіштері (2009 ... ... ... ... жағдайдың төмен деңгейі, ауылда дамыту мен демалыс үшін жағдайдың жастар үшін болмауы және басқа да ... ... ... ... ... негізінен - Ақтау және Жанаөзен қалаларына, өз ... ... ... ... ... ... ... толығуы бала туудың өсуі және оралмандардың орналасу есебінен келеді.
Мәселен, 2009 жылы облысқа жақын және алыс шетелдерден 7236 адам ... 2223 ... ... келді, олар аудандар бойынша мынадай санда орналасты: Бейнеу ауданы - 231 ... / 764 ... ... ... - 146 ... / 448 ... Маңғыстау ауданы - 38 отбасы / 120 адам; Түпқараған ауданы - 46 ... / 109 ... ... ... толығымен ауылдыққа жатады және облыстағы ауыл халқының 38,9% ... ... ... - ... ауылында 17,3 мың адам тұрады немесе аудан халқының 55,4%. Облысішілік көші-қонның ... ... ... ... бойынша көші-қонның жалпы сальдосы оң жинақталады. Аудан халқының толығуы бала ... өсуі мен ... ... ... ... ... 1999 жылы ауданға жақын және алыс шетелдерден 764 адам санымен 231 отбасы оралған, 2009 жылдың 9 айында - 195 ... (678 ... ... ... ауылдық елді мекендері бойынша көші-қонның теріс сальдосы байқалады (2009 жылы 454 адам), алайда бала туудың өсуі мен ... ... ... ... ... ... ... жылдарда ауданға 448 адам санымен 146 отбасы оралман келді.
Аудан бойынша бала туу коэффициенті 2009 жылы 1000 адамға 18-ден 22,68-ға ... ... ... ... ... бала ... ... деңгейі байқалады - 1000 адамға 14,24. ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштен 26% жоғары (1000 тірі туылғанға 27,49 жағдайдан).
Маңғыстау ауданында ... саны ... ... ... жататындықтан облыстың барлық ауыл халқының 36,1% құрайды. Аудан орталығы - Шетпе ... - ... ... ... ... 36,7% тұрады немесе 10,5 мың адам.
Аудан бойынша көші-қонның жалпы сальдосы 2009 жылы теріс қалыптасты, алайда аудан халқының саны бала туу мен ... ... ... өсті. 2009 жылы ауданға жақын және алыс шетелдерден 120 адам санымен 38 отбасы оралмандар, ал 2010 жылы - 44 ... (133 ... ... ... туу ... 1000 ... 2001 ... 22,88-ден 2009 жылы 23,43 жағдайға дейін өсті. Бала туудың ... ... Онды ... ... (39,45), азы - ... ауылында (17,96) байқалады. Аудан орталығы - Шетпе ауылында - бала туу ... 21,94 ... ... ауыл ... саны 2009 ... ... ... 7,1 мың адам құрайды немесе облыстың ауыл халқының жалпы санының 8,9%. Ауданда сонымен қатар соңғы жылдары оралмандар ағыны ... 2002 жылы - 46 ... (109 ... 2003 ... 9 ... - 19 отбасы (37 адам).
Аудан бойынша көші - ... ... ... ... ... ... саны бала туудың артуы есебінен тұрақталуда. Аудан халқының табиғи өсімі 2001 жылмен салыстырғанда 24,8% артты. Бала туудың жалпы коэффициенті 1000 жаңа ... ... ... ... артты, өлімнің жалпы коэффициенті 7,96- дан 7,82-ге дейін азайды. Бала туудың жоғары көрсеткіші Таушық ауылында (21,48), азы - ... ... мен ... ауылында (12,09) байқалады [43].
Жоғарыда көрсетілген жәйттардың барлығы облыстың өмір сүру ... ... ... ( ... және республика ішілік ) келушілерге тартымдылығының артқанын дәлелдейді.
3 МАҢҒЫСТАУ ОБЛЫСЫ ХАЛҚЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ
3.1 Облыстың әлеуметтік-экономикалық жағдайы
Елдегі барлық аймақтардың ... ... ... орналасуы, табиғи-климаттық жағдайлары, демографиялық жағдайы мен олардың даму тарихындағы айырмашылықтар мен өзге де факторлар ықпал етеді.
Əлеуметтік инфрақұрылымның нысандарының ішінде ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштер жатады. Əлеуметтік инфрақұрылымның даму деңгейін сипаттайтын негізгі көрсеткіштер болып қазіргі уақытқа дейін аймақ ... ... ... ... көрсеткіштері қалып отыр. Облыс халқын қоныстандырудағы орын алған ерекшеліктер ауыл жəне қала тұрғындары арасындағы әлеуметтік инфрақұрылымдық дамудың елеулі айырмашылықтарының ... ... ...
*Дерек көзі : Қазақстан Республикасының Статистикалық агенттігі [44].
Сурет 16 - 2011 жылғы экономикалық белсенді ... ... ... ... ... экономикалық белсенді халықтың деңгейі 71%-ды құрайды. Экономикалық белсенді ... саны - 201,7 мың ... Бұл ... ... ... ... құрылымында едәуір үлесті 30-34 жастағылар құрап отыр. Олар ... ... ... ... 21%-ын ... Одан ... мысалы 35-39 жастағылар - 18%, ал 25-29 жастағылар - 16%. Осылайша, 25-34 жас ... ... ... ... ... ... ... дерлік жартысынан астамын яғни 55%-ын құрап отыр.
Халықтың басым бөлігі тау-кен өндіріс орындарында (19,2%), көлік және байланыс кәсіпорындарында (12%), құрылыста (11,4%), ... және ... ... ... ... ... және жеке ... заттарын шығаратын кәсіпорындарда (10, 4%), бiлiм беру саласында (9% ) ... ... ... ... ... ... үш жоғарғы оқу орнына жұмылдырылған, олардың арасындағы ең ірісі Есенов атындағы Ақтау (Каспий маңындағы ) мемлекеттік ... және екі ... ... ( АҚ и ААҚ ... ... ... 90-шы ... басында облыстағы жоғарғы оқу орындарындағы мамандардың дайындық сапасы кенет төмендеп кеткен.
Бұл жағдай ... ... ... жылдарына тән болып табылады,осылайша әлеуметтік саланы қаржыландырудың тапшылығы мен жалақының төменгі көрсеткіші ... өмір сүру ... ... орта және жоғарғы білімнің сапасының төмендеуіне, академиялық ғылымдардың ескіруіне, сапалы мамандар мен дарындардың шетелдерге кетуіне, мәдени мұраның орны толмастай ... ... ... ... ... күрт ... ... әкеп соқтырды. Сонымен бірге осыдан бірнеше жыл бұрын ғана Есенов атындағы АқтМУ дипломы тіптен республикалық немесе ... ... ... сөз ... ... ... ... кәсіпорындардың өзінде-ақ жарамсыз болатын.
Дегенмен, бүгінде жағдай айтарлықтай жақсарды. Ш. ... ... ... 2008 жылы Ш. ... атындағы Каспий маңы мелекеттік технологиялар және инжиниринг институты болып өзгертілді және ... ... ең ... жоғарғы оқу орындарының рейтингінде өзіндік абыройлы орны бар. Қазіргі уақытта университет білікті мамандарды жетілдіру үшін ... ... ... ие, ... ... мен мамандар дайындау бағдарламалары шеңберінде аймақтағы ірі кәсіпорындармен байланыс жөнге салынған. ... ... ... ... ТЭО ... синтетикалық мұнай алу, ағынды суларды мұнайдан және мұнай өнiмдерiнен тазарту үшiн агломератты және түйiрлi ... ... ... ... ... мұнай шламдарын және қалдықтарын өңдеу жобасы іске ... ... төрт оқу ... арттыру интитуты мен бір колледж жүйелендірілген. Ш. Есенов атындағы АқтМУ каспий маңы мемелекеттерінің университеттер ассоциаицясының, европа елдерінің техникалық университеттер ассоциациасының, ... және ... ... ... ... ... бұлардан басқа ол Орталық-Азиаттық менеджментті дамыту қорының қатысушысы болып табылады.
Жалпы облыстың ғылыми-техникалық потенциалы төмендегі сипатқа ие - ... ... ... жеткілікті (облыста жоғарғы білімді мамандардың пайыздық көрсеткіші жоғары);
Мұндағы ғылыми-зерттеу жұмыстарының облыстың мұнай секторының қажеттіліктеріне бағытталған. Мұнайгаз ... үшін ... база ... ... экономикасының құрылымында осы саланың басымдығының дәлелі болып табылады.
Аймақтық шоғырлану облыстың орталығы - Ақтау қаласында. Облыстың орталығында, ... ... қоса ҒЗИ да ... ... ... ірі ... Жаңаөзен қаласы, мұнда да филиалдар болды, бірақ олар қазіргі уақытта жойылған;
Қазіргі жағдайда адам факторы ... өсу мен оның ... ... ... ... ... ... Нобель сыйлығының лауреаты Дж. Стиглицтың сөздері бойынша, адам ... ... ... ... ... ... бірі ... табылады.
Нарықтық қатынастар жағдайларында жұмыспен қамту мен жұмыссыздық мәселелері аса маңызды болып табылады. Жұмыссыздық дегеніміз - ... ... осы ... кезінде елдің экономикалық белсенді халқының бір бөлігі біршама уақыт не тұрақты ... ... ... ... көзі : ... Республикасының Статистикалық агенттігі [47].
Сурет 17 - 2011 жылға жұмыссыздық деңгейі
Қазақстан бойынша жұмыссыздық деңгейі 17-ші суртте көрсетлген, көріп отырғанымыздай ... ... ... ... ... деңгейі жоғары көрсеткішті көрсетеді .
Жұмыссыздық түрлері олардың пайда болу себептеріне қарай өзгешеленеді:
:: Уақытша жұмыссыздық жұмыспен қамтылғандардың өз ... ... ... ... ... осындай жұмыстағылар өздеріне ыңғайлырақ жұмысты өз еріктерімен ... ... ... ... жəне ... ... ... Құрылымдық жұмыссыздық ғылыми-техникалық прогрестің, өнеркəсіптің жаңа салаларының ашылуларының ықпалымен өндіріс құрылымының өзгеруінен туындайды. Осындай жағдайға байланысты жұмыс ... ... пен ... арасында сəйкессіздік пайда болады.
:: Кезеңдік жұмыссыздық өндірістің ... ... ... кезінде, кəсіпорындар жаппай күйзеліске ұшырайтын, жұмыспен қамтылғандар саны көптеп қысқаратын жағдайларда пайда болады.
Соңғы жылдары жұмыссыздық халықтың қалың топтарын қамтуда жəне ... ... ... ... Тіпті экономикалық өсудің жоғары қарқындары белгіленген дамушы елдердің ... ... ... ... ... ... үшін ... жылдам қарқындармен жұмыспен қамтуды ұлғайту мəселесін əрең игеріп отыр. Шығыс Еуропа жəне ТМД елдерінде ... жəне ... ... ... ұзақ жылдар бойы дағдыланып қалған адамдар, кенеттен, мемлекеттік секторды қайта құру мен жеке секторда жұмыс орындарын ашудың баяу қарқындары себебінен ... ... ... ... ... өсу ... ... кешірді. Тіпті экономикасы өрлеу үстіндегі елдерде де жалақы деңгейінің төмендеуі байқалады [48].
Жұмыссыздық - экономикалық өсу жетістіктерінің адам ... ... ... ... ... ол ... мен үй шаруашылықтарының белгілі бір бөлігін (кейде едəуір көлемін) экономикалық əрекет ... ... ... қол ... ... Олар үшін адам даму ... ... нашарлайды. Екіншіден, жұмыссыздық еңбек дағдыларын жоғалтуға, яғни жинақталған адам капиталынан айырылуға ... жəне ... ол адам ... теріс ықпалын тигізеді. Үшіншіден, жұмыссыздық тек жеке адамдардың ғана ... ... ... ... ... деңгейін қолдауға, мемлекеттердің жұмыспен қамту жөніндегі түрлі бағдарламаларын іске асыруға байланысты елеулі əлеуметтік шығындарға ұшыратады, ал мұндай жағдай адам ... ... ... ... мүмкін ресурстарды қоғамнан оқшауландырады.
Жұмыссыздық деігейі халықтың арасында білімі бойынша жалпы негізгі білімді халық арасында көбірек ... ... ... ... ... ... 18-ші ... көре аламыз.
*Дерек көзі : Қазақстан Республикасының Статистикалық агенттігі [49].
Сурет 18 - жұмыссыз халық білім деңгейі бойынша
Сонымен, жұмыссыздық ... ... үшін ... жоғары шығындарды, адам капиталынан айырылуды, əлеуметтік саралаудың күшеюін, жастар проблемасының шиеленісуін білдіреді. Экономикалық өсуге ұмтылу кезінде елдерге көп ... ... ... өсу мен аз ... ... ... ... олардың санын мүлде ұлғайтпайтын өсудің арасында; жалақыны көтеруге жағдай жасайтын өсу мен осындай əрекетке ... ... ... ... ... ... жақсартуға жəрдемдесетін өсу мен нəтижесінде осы жағдайлар ... ... ... ... ... жəне ... қажет қаражаттар табуды кепілдейтін өсу мен барлық кездейсоқ жағдайларға ... ... ... ... ... ... ... тура келеді. Басқаша айтқанда, мемлекеттер адамдардың басым көпшілігін жақсы сападағы жұмысқа ... ... ... ... өсу мен ... ешқайсысын қамтамасыз етпейтін өсудің арасында таңдау жүргізулері керек ... көзі : ... ... Статистикалық агенттігі [50].
Сурет 19 - Қазақстан Республикасы бойынша жұмыссыз халықтың көрсеткіші
1999 жылмен салыстырғанда 2009 жылы ... ... ... ... 34 %-ға артуы кезінде, экономикалық белсенді халықтың саны 72 %-ға жетіп, ... ... ... ... ... ... ... өздігінен жұмыспен қамтылған халықтың жəне жұмыссыздардың үлесі өсті. Жалпы жұмыспен қамтылудың негізгі құрамдас бөліктерінің бірі ... ... ... ... 1999 ... ... бірнеше есеге өсті және 2009 жылғы экономикалық белсенді халықтың 11,7 %-ын құрады. Статистикалық органдардың деректері бойынша, 2009 жылы ... саны 13,7 мың адам ... ... ол экономикалық белсенді халықтың 6 %-ын құрайды. Өнеркəсіп жəне ауылшаруашылық нысанындарынің аумақтық əркелкі орналасулары, ... ... ... ... ... еңбек ресурстарында əр түрлі қажеттіліктерді туындатады [50].
Маңғыстау ... ... ... қамтылу проблемасы мынадай ерекшеліктермен сипатталады: халықтың ұдайы өсіп-өнуі негізінен ауылдық жерлерде шоғырланған, ал ... ... мен ... инфрақұрылымы дамыған аймақтарда жоғары. Аймақтың еңбек ресурстары төмен жұмылдырумен ерекшеленеді. Бұл облыстағы жұмыссыздық деңгейіне өз ... ... ... ... ... өсу ... тартуға кедергі жасайды. Жұмыспен қамтылған халықтың салалық құрылымында да сондай-ақ елеулі өзгерістер байқалды. Мəселен, 2009 жылы ... ... ... саны 1999 ... салыстырғанда 3 есеге жуық, өнеркəсіпте - негізінен өңдеуші өнеркəсіпте жұмыспен қамтылғандар санының елеулі қысқаруының есебінен - 2 ... ... ... ... 1,6 есеге азайды. Сонымен қатар осы кезең аралығында саудада жұмыс істейтіндердің саны - 1,5 есеге, ауыл ... 1,4 ... ... оған ... жəне жеке аула ... ... ... себеп болды. Көлем санаты жағынан екінші орындағы даму үрдісі - халықтың ... ... ... соңғы 3 жылдың ішінде құбылмалы болды. Бұл орайда оларды есептеу əдісі жетілдірілмеген, сондықтан өздігінен жұмыспен қамтылғандардың кейбір бөліктері жұмыссыздар ... ... ... 2000 ... бері жұмыссыздардың саны ұдайы азайып келеді. Алайда жалпы жұмыссыздар санындағы жастар мен ... ... ... əлі де жоғары қалпында.
Барлық жұмыс істейтін азаматтар арасындағы əйелдердің үлесі 1999-2009 ... 45,8 %-дан 42,2 %-ға ... ... ... ... төлем жасау қағидаты сақталғанына қарамастан, əйелдердің орташа жалақысы еркектердің осындай жалақыларымен салыстырғанда 1999 жылғы 75,8 %-дан 2009 жылы ... ... ... Оның ... ... ... үшін əйелдерге қарағанда еркектерге артық төлем жасаудан емес, əйелдердің мемлекеттік сектордағы көбіне аз ... ... ... ... ... ... (74,6 %) жəне ... сақтау (81,5 %) секторларында жұмыс істейтін əйелдер жұмыспен қамтылғандардың үштен екіден ... ... ... жəне олар ... жеңілдіктерге, көмекке немесе қолдау көрсетуге мүмкіндіктері жоқ өздігінен жұмыспен қамтылған халықтың арасында (52,3 %) басым. Жастар жұмысқа ... ... ең осал топ ... табылады, осы себептен олар кедейшілікке де бейім. Жастар арасындағы жұмыссыздықтың жоғары деңгейіне жəне толық жұмыспен қамтылмауға, əсіресе ауылдық ... көп ... ... ... ... жəне ... проблемалар мен олар бетпе-бет кездеседі.
Облыс үшін "ұзақ мерзімді жұмыссыздық" тəн. Маңғыстау облысында 1 жылдан ... ... ... иеленген адамдардың саны 20-дан 27 %-ға дейінгі шаманы құрайды және жұмыс ... ... ... ... ... ... ... бөлу жəне аймақтар экономикасының құрылымы жалпы аймақтық өнімнің (ЖАӨ) көлемі жəне оның халықтың жан басына шаққандағы өндірісі сияқты жалпылама көрсеткіштермен ... ... ... (аймақтарын) ЖАӨ көлемдері бойынша бөлу əркелкі. Маңыстау облысында дерлік ЖАӨ жоғары феномені ... жəне газ ... ... ... түсіндіріледі. Сонымен бірге, кең əлеуметтік-экономикалық тұрғыдан қарағанда, ... ... ... ... ... ... ... тұрмыстың құны жоғары, соңғы жылдарда ауыл аудандарында жұмыссыздық күрт өсті де, ... ... ... ... ... ... ... басталды.
3.2 Маңғыстау облысы халқының өмір сүру деңгейі
Халықаралық еңбек ... (ХЕҰ) ... ... ... ... ... белсенді және енжар халық болып екіге бөлінеді [52]. Демографиялық тұрғыдан белсенді халыққа өз ... ... ... ... және ... көрсетуге жұмсайтын барлық ер кісілер мен әйелдер жатады. Оған белсенді азаматтар мен әскери күштер ... ... етіп ... ... олар негізінен екі топқа бөлінеді: еңбекпен қамсыздандырылған және жұмыссыздар. Енжар халықтың жұмыспен қамтылған және жұмыссыздар тобына ... ... ... ... ... үй ... ... қабілетті жастағы оқушылар мен студенттер, жұмыс істемейтін зейнеткерлер және т.б. адамдардан құралады. 1999 ж. ... ... ... адамдардың саны 213,7, ал облыста 105,7мың адам жұмыспен қамтылған. 1999 - 2009 жж. аралығындағы жұмыссыздардың ... саны ... ... 26,4 %-ға ... ... жылы 15 жас жəне одан жоғары жастағы экономикалық тұрғыдан белсенді ... саны 8,8 млн. ... ... бұл 2010 ... ... 163,9 мың адамға (1,9 %-ға) артық. Экономикалық ... ... ... ... саны 4,7 ... (53,3%) - ... халық, 4,1 млн. адамды (46,7%) - əйелдер құрады. ... ... ... ... қалыптасты. 2011 жылы Республиканың экономикасында 8,3
млн. адам жұмыспен қамтылды. ... ... ... 187,5 мың адам (2,3%) санына өсті. Экономикалық тұрғыдан белсенді халықты жұмыспен қамтушылық ... ... 15 жас жəне одан ... ... - ... жетті. Жұмыспен қамтылған халық арасындағы жалдамалы қызметкерлер саны 5,6% млн. адамды немесе 67,2%, өз бетінше жұмыс ... - 2,7 млн. ... ... ... ... ... жұмыспен қамтылғандардың ерлер саны 4,3 млн. адамды немесе жартысынан көбі, əйелдер - 4,1 млн. адамды (48,8%) ... ... ... ... ... ... - ... 25-34 жастағы тұлғалар, ал 22,7% - 45-54 жастағылар, 22,7%-ды - 35-44 жастағылар жəне 14,5% - 15-24 ... ... ... 2011 жылы ... халықтың саны 473,0 мың адамды құрады, өткен жылға қарағанда 23,6 мың адамға (5,0 %) азайды. Жұмыссыздық деңгейі 5,4%-ды ... ... ... саны ... ... халық 270,6 мың адамды (57,2%), ауылдық халық - 202,4 мың адамды (42,8%) ... ... ... 5,8% жəне 4,9% ... [54]. ... көзі : ... ... Статистикалық агенттігі [54].
Сурет 20 - 2011 жылы ... ... ... ... қамтылған халықтың құрылымы, пайызбен
Жұмыссыздар құрылымында əрбір екіншісі -əйелдер. Тұлғалардың үлесі - 25-34 жастағылар40,7%, 15-24 жастағылар - 12,2% ... ... саны ... ... ... 117,9 мың адам (24,9%), ... орта ... - 174,8 мың адам (36,9%), орта кəсіби білімді - 124,8 мың адам (26,4%). ... ... ... кез келген жұмыстың жоқтығы себебі бойынша жұмыспен қамтылмаған, 20,4% - өз еркі бойынша жұмыстан ... 10,5% - ... ... ... жұмыстан босатылғандар, 6,2% - оқу орнын бітіргеннен ... ... ... 2011 жылы 15 жас жəне одан ... ... ... тұрғыдан енжар (əрекетсіз) халық саны 3,5 мың адаммен ... ... 2010 ... ... 10,4 мың ... (0,3%) азайды. Экономикалық тұрғыдан енжар (əрекетсіз) халық санының 1,3 млн. адамын - ... (38,0%), 2,2 млн. ... (62,0%) - ... ... Экономикалық тұрғыдан енжар (əрекетсіз) халықтың деңгейі 28,4%-ды құрады. Экономикалық тұрғыдан енжар (əрекетсіз) халықтың негізгі ... ... - ... жəне оқытудың күндізгі нысанында оқитындар - 40,1%-ын құрады, үй шаруашылығын жүргізумен қамтылғандар - 6,4%, ... ... ... немесе еңбекке жарамсыздық себептері бойынша) - 6,1%, 2011 жылғы жұмыспен қамту жəне жұмыссыздық көрсеткіштері бойынша ... ... ... ... ... ... дəрежеде сенімділік бар. Қазақстанда , , көрсеткітері бойынша іріктеудің стандартты салыстырмалы қатесі 0,14%-дан 0,34%-ға дейін, - 1,04% ... ... ... [55].
2009 ж. жұмыссыз мәртебесін алғандардың саны 1999 ж. салыстырғанда 1,3 есе көбейді. ... ... ... ... ... 1999 ж- 4,6%, 2009ж.- 5,0%. ... көрсеткіш бойынша еңбекке қабілетті жастағылар оның ішінде еркектер арасында, 1999 ж. әйелдерге ... ... ... болған. Экономикада жұмыспен қамтылғандар саны, жұмыссыздар санына қарағанда деңгейі жоғары. Мысалғы, 1999 ж. мен 2009 жыл ... ... ... ... жұмыспен қамтылғандар саны, 1999 ж. 213,7 болса, жұмыссыздар саны мың. адамға 41,0 құраған. Ал 2009 жылғы ... ... 187,9 мың ... ал ... 13,8 мың ... ... отыр ... тұрғыдан белсенді халық 2009 ж. Маңғыстау облысының 201,8 мың. адам болған, яғни пайыздық көрсеткіш бойынша 71%. Ал жұмыспен ... саны 187,9 ... ал ... деңгейі 6,9%-ды құраған. Экономикалық тұрғыдан енжар халықтың көрсеткіші 82,4 мыңға жеткен. 2009 ж. аудандар бойынша шолу өткізсек Маңғыстау ауданында ең ... ... ... отыр (18,4%), 2009 ж. дәл ... ... деңгей Түпқараған ауданында орын алған (18,4%) [57] .
Әлеуметтік ... ... өсу ... ... бағыттарының бірі кедейшілік. Кедейшілік пен жұмыссыздық барлық елдерде кездесетін әлеуметтік үдеріс. Мәселен, табиғи ортаның ... ... ... ең ... ... ... тұрмыс жағдайы төмен топтары. Басқаша айтқанда, кедейшілік деңгейі жоғары елдерде табиғи ... ... ... ... орын алады. Кедейшілік барлық елдерде бар табыс ... ... ... ... ... ... үшін бұл тұтыну стандарты басым болатын қоғамда халықтың төмен табысы тобы тұтынуының сәйкессіздігімен айқындалатын көбінесе салыстырмалы кедейшілік. ... ... ... үшін ... ... ең төменгі өмір сүру деңгейінен аз болатын абсолютті кедейшілік негізгі проблема болып ... ... екі ... ... ... ... ... үлес деңгейі, қартайғандар мен мүгедектер үлесі);
-экономикалық (жұмыспен қамту деңгейі және еңбек ақы мөлшері).
Қазақстанның ... ... үшін ... ... кедейшілік масштабын кеңейтуге жағдай жасайтын жалпы әлеуметтік-экономикалық процестермен сипатталады:
-еңбекке қабілетті жастағы жұмыспен қамтылмаған халық санының өсуі;
-қалыптасқан еңбек ақы ... ... өмір ... ... төмен жалақы алатын қызметкерлер санының күрт көбеюі;
-аса кедейшілік ошақтарын қалыптастыруға мүмкіндік беретін аймақаралық және аймақішілік әлеуметтік-экономикалық теңсіздіктің жоғары деңгейі.
Елдегі қазіргі ... ... ... ... "жаңа кедейлер" деп аталатындардың пайда болғанын айтуға болады. Бұл ... ... ... болған әдеттегі кедейлерден бастап жеңіл өнеркәсіп, машина жасау, білім ... ... ... ... мәдениет салаларында жұмыссыз қалғандар жатады [58].
*Дерек көзі : Қазақстан Республикасының Статистикалық агенттігі [59].
Сурет 21 - 2011 ... ... ... ... ... айлық атаулы жалақысы, теңге
Қазіргі жағдайда белең алып отырған өңірлік кедейшілікке ... ... ... ең төменгі күнкөріс деңгейіне жетпейтін отбасылардың үлесі жоғары өңірлер арасында Маңғыстау-26,5%. Отбасылары бойынша халықтың жан басына шаққандағы орташа ... ... да аса ... емес -4-5 мың ... ... ғана. Ең аз табыс алатын ауылдық отбасылары Мұнайлы, Түпқараған және Маңғыстау ... Ауыл ... ... ... 5774 ... ... ... мөлшері 4337 теңге, мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақының орташа мөлшері 3711 теңге.
2009 ж. республикадағы жалпы өңірдегі кедей халықтың үлесі облыста 6,4%-ға ... Осы жылы ... ... ... облыстармен салыстырғанда Маңғыстау облысы Атырау облысынан кейінгі орында, 6,4%. Қалада бұл көрсеткіш 5,2%, ... ... 8,5%. ... ... ... 2009 ж. ... ... 3,1%-ды құрап, ауыл тұрғындарда 6,0%-ға төмендеген. Кедейліктің өткірлігі 1,0% құрап төмендеген.
2010-шы жылғы тұрмыс деңгейін аймақтар бойынша қарастырсақ, республикалық ... ... ... 6,5% ... ең ... кедейшілік деңгейі Маңғыстау облысында (6,7%), Оңтүстік Қазақстан облысында (11,5%), кедейшіліктің орташа деңгейі Шығыс Қазақстанда (8,4%), Батыс Қазақстанда (6,7%), Алматыда (6,6%), ... (6,4%), ... (6,0%), ... (5,9%) ... ... ... ... болса, республика бойынша орташа көрсеткіш - 16,1%.Облыс бюджетінде кедейлік шегінен төмен өмір сүретін ... ... ... ... ... ... 190,8 млн. ... оның ішінде ең төменгі күнкөріс деңгейінің өсуіне байланысты республикалық бюджеттен 96,8 млн. ... ... ... 2010 жылы 15994 ... көмек 176,3 млн.теңге тағайындалып, төленген [59].
стратегиялық бағдарламасында кедейшілік пен жұмыссыздыққа қарсы күрес ұзақ ... орта ... және ... ... іске ... мақсаттарымен айқындалатын болды:
- кіші кредиттер жүйесін енгізуге;
- ... және орта ... ... ... көп ... ... салаларды басымдықпен дамытуға және бұларға шетел инвестициялары мен ұлттық капиталды белсенді тартуға;
Қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуында меншіктік қатынастардың арқасында жеке ... ... ... ... және оны ... да бір ... кәдеге жарату құқы пайда болады. Дүниежүзі мемлекеттері басым көпшілігінің жылдар бойы қалыптасқан іс-тәжірибелері көрсетіп отырғандай, халықтың ... ... ... міне осы ... қатынастарға, олардың жан-жақты жіктелуіне тікелей байланысты.
Республика бойынша 1999 жылы 2009 жылмен салыстырғанда ауылдық елді мекендерде ... ... ... саны 4,0 ... ... ал ... ... обьектісі-Маңғыстау облысында ауыл экономикасының барлық салаларында еңбек етушілердің нақтылысы 38,7 пайызға өсті. 2010 ж. ауылда жұмыспен қамтылған ... 183,6 мыңы ... ... қамтылғандардың жалпы құрамында: жұмыстың жалдама түрімен айналысатындары-республика бойынша 45,5%, ал облыс ... 52,8%, ... ... өз ... ... сәйкесінше, 54,5 және 47,1%.
Демек, Маңғыстау облысы экономикасында, оның әлеуметтік даму ерекшеліктеріне қарай, жұмыс берушілердің жеке тұлғалық ... мен ... ... өз ... ... бағыты республиканың орта көрсеткіштеріне қарағанда біршама төмен.
Жалдамалы ... ... сан ... өсуі ... ... мен ... ... жұмыс орындарының іске көптеп қосыла бастағандығының айқын белгісі. Мәселен, 2009 ж. жаңадан қосылған жұмыс орындарына 40 мыңға жуық адам ... оның ... ... ірі және орта ... ... бойынша мұндайлардың саны 34 мыңға жуықтады немесе барлығының 35 пайызы. ... ... ... саны 1999 ж. 4640,5 ... ... 2009 ж. 5238,8 мың ... өскен. Ал облыста бұл көрсеткіш 154,7 мыңнан 176,2 мыңға жеткен. 2009 ж. республикада жалдама қызметкерлердің ... ... ... ... яғни 870,4 ... 907,4 мың адам ... ... Ал облыста бұл жылдары білім беру саласында 31,7 -36,4 мың адам жұмылдырылған. Ал өздігінен ... ... саны 2620,4 - 2664,6 мың адам өз ... ... ... [60]. ... көзі : ... Республикасының Статистикалық агенттігі [60].
Сурет 22 - 2011 ... ... ... ... ... ... ... халықтың құрылымы , пайызбен
*Дерек көзі : Қазақстан Республикасының Статистикалық агенттігі ... 23 - ... ... ... ... ... ... құрылымы, пайызбен
Облыста бұл көрсеткіш 1999 ж. теріс нәтиже көрсетіп, 2009 ж. 113,6 мың ... 2010 ж. 123,3 мың ... ... Ал 2009 ж. 121,4 мың адам өз ... жұмыс істеген.
Бұл жылдары, еліміздің орта көрсеткіштері жалдамалы жұмыскерлердің санының мемлекеттік мекемелер мен кәсіпорындар ... ... ... емес ұйымдарда (атап айтқанда, шаруа (фермер) қожалықтары, кәсіпкерлік ұжымдар мен олардың бірлестіктері , өндірістік ... ... ... т.б.) және ... ... ... ұдайы өсіп отырғанын көрсетті.
Облыста жұмыспен қамтылу деңгейі 93,4 мың болып, жұмыспен қамтылғандардың саны 287,0 мың адамға ... ... ... қамтылған халықтың үлесі 2009 ж. 2001 ж. республикада жұмыспен қамтылған ... ... ... жұмыспен қамтылғандар үлесі 43,5% болып, жұмыспен қамтылған халық санындағы жалдамалы ... саны ... ... 2009 ... ... ... ... жалдамалы қызметкерлердің саны 66,3%-ға өсіп отыр. Ал өз бетінше жұмыспен қамтылған ... ... ... 15 жас және одан ... ... ... ... (66,1%), 33,7%-ға төмен болған. Жұмыссыздық деңгейі 12,8%-дан 6,6%-ға төмендеген.
Жұмыспен қамтылған халықты жұмыспен қамту статусы ... ... ... 254,7 мың ... артқан. 2009 ж. аудандар арасында жұмыспен қамтылған халықтың жоғарғы ... ... ... ... ... ... жалдамалы қызметкерлер саны 14,8 мың, ал дербес жұмыспен қамтылғандар 18,5%-ға жеткен. 2009 ж. жұмыспен қамтылған халықты экономикалық ... ... ... ауыл ... аңшылық және орман шаруашылығындағы жұмысқа орналасқандардың есебі ... ... 80,3 ... оның ... ... ... Маңғыстау ауданында жоғары көрсеткіш тіркелген 13,6 мың. Бұл көрсеткіш 2009 ж. Мұнайлыда 15,1 мыңға жеткен.
Экономика саласындағы жұмыспен ... ... және ... қарай саралағанда анықталғаны: саны жағынан ең көбі 35 пен 44 жастар аралығындағылар (барлығының 29%-ы), ал 25 пен 34 және 45 ... 54 ... ... ... 1,6 және 1,5 млн немесе 24-25 пайызға тең. ... ... ... 1,0 млн-ға жуық 15 пен 24 арасындағы жастар қамтылған[61].
Бұлардан басқа, қалыптасып отырған еңбек ... мен ... ... ... мына ... ерекшеліктері де бар: барлық жұмыстағылардың 4,5 миллионы, яғни 65 пайыздан астамы жұмыста болса, 946 мың адам, немесе барлығының 14 ... ... ... ... атқарады. Өнеркәсіпте, қаржы, әкімшілік, білім беру және медицина саласында жұмыспен қамтылғандардың ... 80-90 ... ... ... ... ... ауыл ... және құрылыста мұндайлардың үлесі 26 млн 37 пайыз аралығында.
2009 ж. ірі және орта ... 110874 адам ... ... ... ... ... жалпы санының 87,2%-ға жетті. Бұл алдыңғы жылғы сәйкес аймен салыстырғанда қонақ үйлер мен ... ... (31,6%), ... әлеуметтік және дербес қызмет көрсету саласында-365 адамға (20,2%), жылжымайтын мүлікпен жасалатын операцияларда-703 ... (10,8%), ... ... (10,5%), кен ... ... ... (8,8%) ... жұмыс орындарымен қамтылғандар әсіресе өнеркәсіптік құрылымдарда басым болды-10,2 мың адам, яғни ... ... ... мың ... ... 18,7%, халыққа жылжымайтын мүлік бойынша қызмет көрсету жұмыстарында 4,7 мың адам (11,7%), көлік ... мен ... ... ... , бұл ... тең ... мың адам (6,5%). Білім деңгейі бойынша, жұмыспен қамтылғандардың әрбір бесіншісінің жоғары ... бар, ... ... орта, әрбір және жалпы орта білімді ел азаматтары. Талдау жасалып отырған жылдары жұмыссыз тұлғалардың, олардың саны ... да, ... ... ... да ... ... отыруының тұрақты тенденциясы.
Соңғы кездері жоғары оқу орнын тәмамдап, жұмысқа орналаса алмай жүрген жастардың саны да аз ... ... ... ... 1999 ж. 16 мен 24 жастағылардың арасында басым болса, 2009 ж. ең жоғары көрсеткіш 25-34 ... ... ... ауыл ... орта ... арнаулы білімі барларының үлесі 11-12%-дан аспайды, ал жоғары және аяқталмаған жоғары білімділері 2,5-3% ... ... 24-29 ... ... ауылдағы жұмыссыздық 14%, қалада-20%. Мұндай жағдайдың басты себептерінің бірі-ауыл жастары, көпшілік ... ... әрі ... ... ... орта ... бітіре сала еңбек нарығын толтырады. Мәселен, ауыл тұрғындары табыстарының жылдық орташа ... қала ... ... екі есе ... ... мұндай жағдай ел жастарының арнайы кәсіптік орта немесе жоғары білім алуларына мүмкіндік бере бермейді.
Бұл өз кезегінде, жұмыспен ... ... ауыл ... ... ... ... ... қабілеттілігін төмендетеді. Ауыл шаруашылығы құрылымдары мен шаруа қожалықтарында өнім неғұрлым аз өндірілсе, жұмыс күшінің ұсынысы соғұрлым артады. Мұндай жағдайда, жұмыскерлер мен ... ... ... ... жеткіліксіз, еңбек тәжірибесі аз жастарға жұмыс берушілер жағынан сұраныс азаяды. Бұдан басқа, ауыл жастарының қала тұрғындарына қарағанда бос ... ... ... ... ... дәрежесі төмен [62].
*Дерек көзі : Қазақстан Республикасының ... ... ... 24 - Маңғыстау облысының негізгі экономикалық-әлеуметтік көрсеткіштері, мың ... ... ... көпшілік жағдайда, жұмыстың қолдың күшімен орындалатын түрлерімен айналысады, мәселен, тракторшы-машинист мамандығы бойынша олардың қазіргі кездегі ... 30-35 ... ... Елді ... ... ... шофер, комбайнер, сварщик, газ операторы т.б. осы сияқты техниканың күшімен орындалатын жұмыстарға қызығушылық басым. Алайда, осы мамандықтар бойынша жұмысқа тұру оңай ... ... ... ... ... ... ... техника түрлері жеткіліксіз, көпшілігінде техникалық шеберхана, автогараждар, қоймалар жоқ, қажетті мөлшерде ... ... ... ... ауылдық жерлерді қоныстанған жұмыссыз 210 адамның арасында жүргізілген әлеуметтік мыналарды көрсетті. ... 70%-ы, яғни ... ... ... ... еңбек жасындағылар (21 жастан 50 жасқа дейінгілер). 50 жастан асқандардың 25%-ы ерлер, 21%-ы әйелдер. Жұмыссыздардың 40%-ы бұған дейін ... ... ... 5 ... 20 ... ... ... жұмыссыздық мәртебесін алу үшін тиісті тіркеуден өткендердің арасында белсенді еңбекке ... ... саны аз ... Олай ... ... жаңа ... ... ашу, білімді жетілдіруге, кәсіби шеберлікті арттыруға бағытталған шараларды іске асыру. ... ... ... ... ... ... ... - қандай да болмасын жұмыс түрлерінің жоқтығы үлесі - 52,8%, оның ... ер ... ... ... бір оқу орнын аяқтағаннан кейін жұмысқа орналаса алмаудың үлесі -23,1%, жұмыс орнының қысқаруы -8,7%, жұмыс берушімен ... ... ... ... ... ... ... 8,7%. Жұмыссыздар қатарының көпшілігі бұрынғы ауыл шаруашылығының жұмыскерлері, сонымен қатар әлеуметтік сақтау, көлік, байланыс, сауда, қоғамдық ... ... ... ... ... т.б.Маңғыстау облысы бойынша қазіргі кезде 650-ден астам өнеркәсіпке керекті мамандар жетіспейді. Себебі, нарықтық экономикаға көшу ... ... бар ... ... ... ... жұмыссыздық тек өндірістік кадрларға ғана емес, сонымен ... ... ... ауыл ... мамандарына да шарпуын тигізді.
Міне осы аталған жағдайларға байланысты ... оқу ... ... ... ауылға барып жұмыс жасауына дауламайды. Сондықтан да жастардың ауылдық жерде ... ... ... ... ... ... ...
Халықты жұмыспен қамту саласы бойынша облыстық статистика департаментінің мәліметі бойынша Маңғыстау қаласында жұмыссыздық деңгейі-5,4 % ... бұл ... ... %-ды ... ... белсенді халық саны 110,0 мың адам, өткен жылдың осы уақытымен салыстырғанда 110,2 %-ға өскен.
Бүгі нгікүні облыста 6178 жаңа жұмысорындары ... ... 3900), оның ... ауыл ... ... ... білім және денсаулық саласында-190, құрылыста-435, уақытша және маусымдық жұмыстарда-3942, және басқа салада-182.
Тіркелген жұмыссыздар санының 53% - ... 40 % - ... 30 % - елді ... ... ... ... ... бөлігін келісім-шарт мерзімінің аяқталуына байланысты еңбек шарттарын бұзғандар, еңбек нарығына бірінші рет түсіп ... ... және ұзақ ... бойы ... ... азаматтар құрайды. Білімі бойынша талдау жасағанда: орта білімі барлар 45 %, арнаулы орта білімі барлар 41%, жоғарғы ... 14 %. ... ... ... ... ... мамандық иелері 51 %, қызметкерлер 20 %, бұрын жұмыс істемегендер 29%.
2010 жылдың 1 шілдесіне экономикалық ... ... саны 314,9 мың ... ... жұмыссыздық деңгейі облыс бойынша 6,2 пайызды құрады. 2010 жылдың алты ... ... ... ... ... ... ... адам хабарласқан. Жұмыссыздар саны-2292, экономи-калық белсенді халық санына шаққандағы жұмыссыздық үлесі 0,7 ... ... ... өткен жылдың осы кезеңінен 0,1 пункттық пайызға төмендеген.Әлеуметтік инфрақұрылымдардың ең бастыларының қатарына ең әуелі мемлекеттік білім беру жүйесін атаған жөн. Осы ... ... ... тыс көбеюіне жоғарғы білімнің жоқтығы ерекше әсер етеді.
XXI ғасырда білімін дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелері анық Біздің ... ... ... және ... ... ... үшін ... қорын жасақтауымыз қажет. Осы заманғы білім беру жүйесінсіз әрі алысты барлап, кең ауқымда ойлай білетін осы заманғы ... біз ... ... құра алмаймыз>>-деп, Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев атап өткен болатын ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық дамыту бойынша жұмыс Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың атты 2012 ... 27 ... ... ... Жолдауында қойылған тапсырмаларға, сондай-ақ басым мемлекеттік және стратегиялық бағдарламаларына сәйкес құралды. Маңғыстау ... ... ... ... арналған бағдарламасын іске асты.
Облыстағы барлық әлеуметтік-экономикалық шаралар экономиканы сапалық тұрғыдан өсіруді қамтамасыз етуге, индустриялық-инновациялық даму бағдарламасын одан әрі іске ... ... ... ... мен өмір сүру сапасын арттыруға бағытталған.
Облыстың географиялық-территориялық тұрғыдан ыңғайлы жерде орналасуы, сонымен бірге экономикасының тұрақты түрде ... ... ... ... жыл ... ... өсуіне жағдай жасап отыр . Облыстың демографиялық жағдайына табиғи ... ... ... ... де ... ... отыр. Маңғыстау облысында көші-қон үрдістері белсенді түрде жүріп жатыр, әсіресе реэмиграция үрдісі басым. Көші-қон ағымы негізінен Түрікменстан, Өзбекстан сияқты ... ... ... ... ... ... ... ұлттық-мемлекттік қалыптасу бойынша орналасуы, облыста өндіріс ошақтарының дамуы нәтижесінде жаңа жұмыс орындарының ашылуы болып отыр. ... ТМД ... ... ... ... ... көшіп келгендердің 84,8 % - қазақтар, 9,1 % - орыстар, 1,2 % - әзірбайжандар. Қазақстан ... ... ... оралман-қазақтарды тарихи отандарына қайтару саясатының жүргізілуіне байланысты алыс-жақын шетелдерден оралмандар ... ... ... ... ... жол бойы және ... батысындағы Ақтау, Қаратау таулары етегінде қоныстанған. Соңғы жылдары мұнай кен орындарының игерілуіне байланысты көптеген өндіріс ошақтары ашылуда, осыған баланысты ... осы ... ... ... жерлерге шоғырлана бастады.
Халықтың әлеуметтік-демографиялық дамуы жекелеген аймақтық зерттеулердің кең серпін алуына себеп болды. Осыған орай республикадағы демографиялық зерттеулер аз ... ... ... және ... ... талдап, зерттеуге мүмкіндік туып отыр.
Қазақстан халқын зерттеуде белгілі бір аймақ халқының демографиялық дамуының ерекшелігін ашу, ұқсастығын айқындау ... ... ... ... ... ... зор. ... даму ерекшеліктерін жіктеп, саралау мен талдау арқылы ірі оқиғалардың белгілі бір аймақ халқының дамуына тигізген ықпалын, салдарын ... ... ... туады. Әлеуметтік-демографиялық ізденістердің белгілі бір аймақтық зерттеулер аясында жүргізілуі салыстырмалы материалдардың негізін кеңейте отырып, теориялық тұрғыдан үлкен ғылыми маңызға ие бола ... ... ... ... ... географиялық орналасу, табиғат жағдайы мен мол табиғи ресурстарына негізделген әлеуметтік-экономикалық, экологиялық, көші-қон саясаты, әкімшілік-территориялық бөлініс т.б. сияқты факторларға байланысты өзіндік даму ... ие. ... ... ... бірі ... ... ... Маңғыстау өңірінде өлке халқының үлесі қажетті дамуға жете ... ... Өңір ... ... ... ... ... негізгі факторларды көрсете отырып, ондағы күрделі мәселелердің шығу тегін ... ... ... және ... шешілу жолдарын қарастыру, болашаққа тиісті бағдар жасап, ... ... ... ... ... ету қажеттілігі тақырыптың өзектілігін күшейте түседі.
Маңғыстау облысы - еліміздегі ... мен газ ... ең ірі ... 2012 жылы ... ... 1835,1 млрд. теңгенің өнімі өндірілді. Өнеркәсіптік өнімнің нақты ... ... 99,5% ... ... ... ... ... көлемінде үлесі 94,2% құрайтын тау-кен өндіру өнеркәсібінде және карьерлерді ... 1729,8 ... ... ... ... ... ... индексі 99,9% құрады. Мұнай өндіру 2011 жылдың осындай кезеңімен салыстырғанда ... ... 14,7 млн. ... ... ... газ ... - 16,5%-ға (1886,6 млн. текше метр) төмендеді. Мұнай мен газ өндірудің, тиісінше өнеркәсіп көлемінің ... ... ... ... ... жатқан көмірсутегі кен орындарының табиғи сарқылуы болып табылады. ... ... ... ... 2011 ... салыстырғанда 20,5%-ға (54,8 млрд. теңге) дейін азайды. Сұраныстың жоқтығынан (Бейнеу ауданындағы АҚ арасындағы 2012 жылы 50%-ға ... алып ... ... ... ... ... қайта құрудың және қайта жаңғыртудың 2-кезеңіне дайындық жүргізіп ... ... ... өндіру өнеркәсібінің өнімі 30%-азайды.
Өзге де металдық емес ... ... ... ( ЖШС және т.б.) ... төмендеуіне байланысты 4,2%-ға төмендеді. Тоқыма бұйымдарының өндірісі ағымдағы жылы сұраныстың төмендеуіне ... ... ... 2 орташа кәсіпорын жұмыс жасап тұр олар : АҚ және ЖШС. ... мен ... ... ... ... (64,3%), тері және ... ... өнімдер өндірісінде (6,9%) өсім байқалады.
Өңдеу өнеркәсібіндегі еңбек өнімділігі 2012 жылда 18,4 мың АҚШ ... ... ... 2011 ... ... кезеңімен салыстырғанда 33%-ға төмендеді. Электрмен жабдықтау, газ, бу беру және ауа ... 38 ... ... ... өнім шығарылды немесе өткен жылдың осындай деңгейіне - 115,6%. саласында 12,6 млрд. теңге көлемінде өнім шығарылды немесе 2011 ... ... - 141,7%. ... әсер ету ... ... ... ... қаралуда, сондай-ақ француз компаниясымен металл конструкциялары зауытын құру ... ... ... 2011 ... 9 ... ішінен - жаңа темір жол ... ... ... ... ... тарапынан темір жол жалғасын құрастырылып жатыр.
Облыстың бәсекеге қабілетті артықшылықтарын есепке ала отырып, облыс экономикасының ... даму ... ... мұнай-газ өндіру секторын одан әрі дамыту (өңірдің ... ... ... ... және қосымша барлау, сервистік-қызмет көрсету өндірісін дамыту), өңдеу ... ... ... ... АЭА ... ... ... әлеуетін (көліктік логистиканы, шекара бойындағы аумақтарды) дамыту; құрылыс индустриясын дамыту; туризмді дамыту ( ... ... ... аймағының құрылысы), агроөнеркәсіптік кешенді (жайылымдық, асыл тұқымды мал ... ... ... және ... ... ... дамыту.
мұнайдың бастапқы қорының 70%-дан астамы өндіреді, бұл ретте өңірдегі көмірсутегі шикізатын дайындау ... әлі де ... ... ... ... қалуда. Бұл мұнай-газ компанияларының, оның ішінде ӨФ мен АҚ ... ... ірі ... ... ... тежейді.
Республикалық бюджет есебінен өңірдің минералды-шикізаттық кешенін іздестіру, барлау және қайта барлау бойынша іс-шаралар өткізу қажет. Бұдан басқа, ... және газ ... ҰК>> АҚ ӨФ және АҚ ... ... даму жоспарларын, оның ішінде көрсетілген компаниялар қосымша барлау және жаңа кен орындарын игеру болашағын ... ... ... Республикасының 2015 жылға дейін индустриялық-инновациялық даму стратегиясының аясында Маңғыстау облысында өңір үшін жаңа ... ... ... ЖШС мен ЖШС ( ЖШС) екі ... зауытын салу инвестициялық жобалары іске асырылды.
Екі кәсіпорын да шикізат ретінде қара металл сынықтарын қолданады. Бірақ, соңғы кездері ... осы ... ... ... ... ... ... мемлекеттерінің металл компанияларының қажеттіліктерін қамтамасыз ете отырып, мемлекеттен тыс толық ... ... ... ... дайындаушылардан металл сынықтарын алу бойынша мәселелер туындады. Аумақта шикізаттың жетіспеушілігі 2012 жылы қара металлургия өндіріс көлемінің 16%-ға төмендеуіне алып ... ... ... ... ... қара металл сынықтарымен және қалдықтарымен қамтамасыз ету ... оны ... ... ... ... дейін металл сынықтары айналымын реттеуге бағытталған тиісті шаралар ... ... АЭА ... жоғары технологиялық экспортқа бағдарланған өндірістермен толықтыру бойынша жұмыс жүргізіліп жатыр. Бүгінде 5 жоба іске асырылып, 46 жобаны іске асыру жұмыстары ... ... ... ... үшін АЭА аумағын инженерлік және көліктік инфрақұрылыммен қамтамасыз ету керек.
Өңірдің экспорттық әлуетін және ... ... ... мақсатында облыс әкімдігі аумағын жаңа өнеркәсіптерді құру үшін қосымша кіші аймақтармен кеңейту ұсыныс берді.
Облыстың бәсекелестік артықшылықтарын дамыту ... мына ... ... ... ... инфрақұрылымды дамыту тұрғысында темір жол желісінің құрылысы басталуда. Азия даму банкінің қарыз қаражатын тарту арқылы автожолын ... ... - 200 км) ... құрылымдау басталды. Республикалық бюджет қаражаты есебінен және автожолының құрылысы, және автожолдарын күрделі жөндеу жүргізіліп ... ... ... аймағын дамыту жобасын іске асырылып жатыр. курортты аймағы мен халықаралық әуежайының сыртқы инженерлік инфрақұрылымының құрылысына техникалық-экономикалық негіздеме ... ... ... ... ... ... ... 2012-2020 жылдарға арналған кешенді жоспарымен осы объектілерді республикалық бюджет қаражаты есебінен 2013 жылдан ... салу ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз ету, азық-түлік тауарлары бағаларының индексі- өңірлер арасында ең төмені болып отыр.
Азық-түлік тауарларының ішінде 2011 жылмен салыстырғанда: 1-ші ... ... ... наны - 1%, жоғары сортты ұннан бидай наны - 2,5%, ... ... ұн - 9,9%, ... - 2,1%, ... жармасы - 1,1%, сиыр еті - 7,2%, ... еті - 5,6%, қой еті - 8%, ... еті - 8,1%, ... ... ... - 3,4%, ... ... - 1,1%, тұз- 1,5%, қаймақ - 2,3%, сүзбе - 1,7%, ... - 2,5%, шәй - 4,4%, ... - 9,7%, ... - 14,9%, ... пияз - 2,7%, ... - 2,3%, ... - 1%-ға қымбаттады [65].
2012 жылы ... ... ең ... күн ... ... 22667 теңгені құрады. Осы жылы экономикалық қызметтің барлық ... ... ... ... ... 7,3 ең ... күнкөріс минимумын қамтамасыз ете отырып, 2011 жылмен салыстырғанда 113,1% ... 166386 ... ... ұлғайды.
Халықтың орташа жиынтық табысы 2012 жылда 91535 теңгені құрады.
Тіркелген жұмыссыздық деңгейі облыста 2012 жылғы жағдай бойынша 0,9% құрады (2011 жылы - 0,6%). ... іске ... ... ... ... ... өтініш жасаған жұмыссыздар саны артты. Облыс бойынша жалпы жұмыссыздық деңгейі 5,7%-ды құрады (2011 жылы - ... ... 21801 ... ... ... (2011 жылы бұл ... - 21630 ... орны). Жұмыспен қамту органдарына өтініш жасаған 4188 жұмыссыз жұмысқа орналастырылып, қоғамдық жұмыстарға 2792 адам қатысты.
Халықтың ... ... ... ... ... 7790 аз ... тұрғындарға 161 млн. теңге жалпы әлеуметтік көмек, 18 жасқа толмаған 4645 ... 37,4 млн. ... ... ... жәрдемақысы төленді. Әлеуметтік-әлсіз жік санатындағы 8784 азаматқа 128,8 млн. теңге сомасында тұрғын үй ... ... ... арналған шығыстар 2012 жылы 2011 жылғымен салы салыстырғанда 17 пайызға артты. Білім беру ... ... 2012 жылы 6311,5 млн. ... оның ішінде республикалық бюджеттен - 4631,8 млн. теңге, жергілікті бюджеттен - 1679,7 млн. теңге көздестірілген.
Республикалық ... ... ... Жаңаөзен қаласындағы шағын ауданында 320 орындық балабақша, ... ... ... ... 624 орындық орта мектеп және 320 орындық балабақша, Мұнайлы ауданының Баянды, Батыр ауылдарында әрқайсысы 960 орындық орта ... салу ... ... ... Жаңаөзен қаласының Мерей селосында 1200 орындық, Теңге ауылында 900 орындық, Қарақия ауданының Жетібай кентіндегі, Маңғыстау ауылының Маңғыстау-5 тұрғын жай алабындағы, ... ... ... ... ... ... Ақшұқыр ауылындағы барлығы 624 орындық орта мектептердің құрылысын салу қарастырылған. Қарақия ауданының Құрық ауылындағы кәсіптік-техникалық лицейдің үлгілік ғимаратының, ... ... ... ... ... ... ауданындағы 624 орындық орта мектептің құрылысы жалғасуда.
Жергілікті бюджет қаражаты есебінен Бейнеу ауданының Бейнеу ауылында 140 орындық балабақша, ... ... ... ... ... ... 50 орындық балабақша, Шайыр, Жыңғылды, Жармыш ауылдарында әрқайсысы 80 орындық балабақшаның құрылыс жұмыстары жүргізілуде. Түпқараған ... ... ... ауылы мен Аташ ауылында, Бейнеу ауданының Қарағайлы ауылындағы әрқайсысы 140 орындық балабақшаның құрылыстары аяқталуда [66].
Республикалық бюджет ... ... ... Ана мен ... қорғаудың 150 орындық өңірлік орталығының, Маңғыстау облыстық ауруханасының, Мұнайлы ауданында 250 орындық ауысымды емхананың құрылысы жүргізілуде. ... ... ... және ... ... ... аурухана ғимараттарының құрылысы аяқталды. Жаңаөзен қаласындағы Рахат ... ... ... ... 250 орындық ауысымды емхана құрылысы қарастырылды. Жаңаөзен қаласын әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... іске асыру барысы жалғасуда. Жаңаөзен қаласын ... ... ... ... дейінгі өзекті Кешенді жоспар қабылданды және оны дамытуға бағытталған іс-шаралар жүргізіліп жатыр.
Облыстың бәсекеге қабілетті артықшылықтарын есепке ала отырып, ... ... ... даму ерекшеліктері айқындалды: мұнай-газ өндіру секторын одан әрі дамыту (өңірдің минералды-шикізаттық кешенін ... ... және ... барлау, сервистік-қызмет көрсету өндірісін дамыту), өңдеу салаларын дамыту (оның ішінде аумағында), облыстың транзиттік әлеуетін (көліктік логистиканы, ... ... ... дамыту; құрылыс индустриясын дамыту; туризмді дамыту ( халықаралық курортты демалыс аймағының ... ... ... ... асыл ... мал ... балық аулауды және тауарлық балық өсіруді) дамыту.
Маңғыстау облысы халқының әлеуметтік-экономикалық жағдайы облыстың демографиялық үрдістеріне елеулі оң ... ... ... Маңғыстау облысы халқының өмір сүру деңгейі, өмір сүру сапасының дегейі жыл сайын артып келеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жұмыста Маңғыстау облысы халқының әлеуметтік-демографиялық ... ... ... ... ... Жиырма жылдың көлемінде республика елбасыл тарапынан Маңғыстау облысының дамуына орасан зор әлеуметтік,экономикалық ... ... ... ... ... ... нақты шаралар жүзеге асырылды. Нәтижесінде тұрғындарды әлеуметтік ... ... ... ... ... да әлеуметтік жәрдем көрсету мәселелері, тек 1999 жылдың желтоқсан айынан бастап шешіле бастады. Халықтың ... ... ... Атаулы ақшалай табыс 8470 теңгеден 43240 теңгеге дейін көтерілді. Маңғыстау облысында қалыптасқан көші-қонның ахуалына жан-жақты талдау жасалды. Қорыта келгенде, ... ... ... ... ... ... ... демографиялық дамуындағы оң құбылысты суреттейді. Елбасының биылғы жолдауында 2020 жылға қарай халық саны 18 ... ... ... деп ... ... халқымыздың көп бала тәрбиелеп өсіру сияқты жақсы дәстүрлерін барынша қастерлеп, жалғастыра берулері керек. Міне, осындай ауытқушылардың орнын толтыру үшін әрбір ... ең кемі 3-4 бала ... ... Осы ... ... ... халық санының өсіп өркендеуіне Маңғыстау облысы халықтарының үлесі зор деп ... ... 2015 ... ... ... өмір ... күтілетін ұзақтығы 70 жасқа дейін, ал 2020 жылға қарай 72 жасқа ... ... ... деп ... атап ... ... өзі ... бойы қазақ халқы басынан өткен қиын-қыстау жағдайлардан аман-есен өтіп, еліміздің өркениетті ел ретінде қарыштап дамуына мүмкіндік ... ішкі ... ... ... ... көрсетеді. Қазақстанның индустриясы мен ауыл шаруашылығының дамуына көшіп-қонушылардың сіңірген ... зор, ... ... ... ... ұлттық мамандардың үлесі тіпті төмен болды.
Магистрлік диссертацияның бірінші таруы жалпы ... ... ... ... ... ... қатар Маңғыстау облысының шаруашылық жағдайына талдау жасалып, жаңа Статистикалық мәліметтерді салыстыра отырып облыстың өнеркәсібінің даму ... баға ... ... ... ... магистрлік диссертацияның зерттеу нысаны болып табылады. Мұнда Маңғыстау облысының демографиялық үрдістері, яғни ... ... және ... қозғалысы сияқты факторларға талдау жасалды. Жалпы алғанда Маңғыстау облысының демографиялық жағдайының жоғарғы деңгейдегі көрсеткішьері ең алдымен елбасының саясатының ... деп ... ... ... жағдай осы қарқынмен дами берсе еліміздің де жалпы демографиялық жағдайы едәуір жоғарғы көрсеткішке жету мүмкіндігі жоқ емес. Облыста халықтың табиғи ... ... ... ... ... байланысты төменгі көрсеткішке ие болып отыр, дегенмен Маңғыстау облысында көші-қон үрдістері белсенді түрде ... ... ... ... үрдісі басым. Көші-қон ағымы негізінен Түрікменстан, Өзбекстан сияқты жақын республикалар арасында өтеді. Көші-қонның негізгі себебі ұлттық-мемлекттік қалыптасу бойынша орналасуы, облыста ... ... ... ... жаңа ... ... ... болып отыр. Көбіне ТМД елдерінен қазақтар көшіп ... ... ... үшінші тарауында Маңғыстау облысының экономикалық-әлеуметтік жағдайы зерттелді. Мұнда облыс халқының өмір сүру деңгейіне, әлеуметтік жағдайына, өмір сүру сапасына баға берілді. ... ... ... келе ... ... ... қазіргі таңдағы демографиялық үрдістерінің ерекшеліктерін анықтадым.
Жалпы үш негізгі тарауда жалпы магистрлік диссертация жұмысымның ... ... және ... ... мен ... орындалды деген үміттемін.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
* Маңғыстау облысының аумақтық әлеуметтік-демографиялық жылнамасы.-Маңғыстау. 2010 ж.-68-71-72 б.
* Маңғыстау облысының ... ... ... 2012ж.
* С. Қондыбай . Алматы: , 2008 ж. 15 б.
* С. ... . ... , 2008 ж. 136 б.
* С. ... . ... , 2008 ж. 145-156 ... ... облысының әлеуметтік-экономикалық дамуы. Маңғыстау облысының статистика басқармасы. - Маңғыстау, 2007 ж. 28 ... С. ... . ... , 2008 ж. 136 б.
* ... А.Н. ... и развитие рабочего класса в Казахстане. - Алма - Ата: ... 1966. - 244 ... ... М.Х., ... С.Б., Пан Н.Г. Рост индустриальных кадров рабочего ... в ... ... гг.). - Алма - Ата: ... 1976. - 272 с.Добыча нефти катастрофа для региона [электорнный ресурс]- //www.nomad.su//
* Опасности для ... нет ... ... ...
* ... А.Т. Экология-экономикалық және демографиялық фактор-лардың әлеуметтік - экономикалық ... ... ... ... б
* Қазақстанның 2008-2009 жж. Арналған экологиялық қауіпсіздік тұжырым-дамасы.
* Зимовина Е.П. Социально-демографические процессы в зонах экологи-ческого бедствия Казахстана ... гг.): ... ... ... ... ист. ... - ... 2001. - 27 с.
* Зимовина Е.П. ... ... в ... экологи-ческого бедствия Казахстана (1959-1999 гг.): автореф. дисс. ... ... ист. ... - ... 2001. - 27 ... ... М.Б. Демография - халықтану. - Алматы: Қазақстан, 1975. - 104 б.;
* С. ... . ... , 2008. 158 б.
* ... А.Т. ... және ... ... әлеуметтік - экономикалық дамуға ықпалы: -Алматы. -2001.-114-126 б
* Маңғыстау облысы және оның ... ... ... ... ... Маңғыстау облысы және оның аудандарының әлеуметтік-экономикалық дамуының Статистикалық көрсеткіштері.-Маңғыстау.-2011.
* Маңғыстау облысының аумақтық әлеуметтік-демографиялық жылнамасы. - ... 2010 ... ... М.Х., ... В.В. ... развитие республики Казахстан в условиях суверенитета. - Алматы: Өркениет, 2001. - 112 с.
* Алексеенко А.Н. ... ... ... - Усть-Каменогорск, 1994. - 52 с.
* Сдыков М.Н. Население Западного Казахстана: история ... и ... ... гг.). - ... Ғылым, 1995. - 220 с
* Козина В.В. Население ... ... ... XIX в. -30-е годы XX в.). - Алматы: Өркениет, 2000. - 144 ... ... Г.К. ... ... в 1867-1926 годы (историко-демографические аспекты проблемы): автореф. дисс. ... ... ист. ... - ... 2000. - 31 ... ... М.К. ... ... халқының әлеуметтік-демографиялық дамуы (1897-1999 жж.): тар. ғыл. д-ры. дисс. - Алматы, 2003. - 395 ... ... М.Х., ... В.В. ... процессы в Казахстане (1980-1990 гг.). - Алматы: Атамұра, 1995. - 128 б.
* Асылбеков М.Х. ... и ... ... ... ... - Алма - Ата: ... 1973. - 328 ... Абжанов Х.М. Сельская интеллигенция Казахстана: вчера, сегодня, завтра. - Алма - Ата: ... 1990. - 66 ... ... М.Ж. ... ... ... в 1960-1985 гг. - Алматы: , 1996. - 240 с.
* Алтаев А.Ш. ... ... ... ... (1970-1990 гг.). - Алматы: Наука, 1996. - 257 с.
* ... ... ... ... ... (ҚР ОММ). ... ... 6-іс, 27-28 пп.
* Маңғыстау облысы және оның аудандарының әлеуметтік-экономикалық дамуының Статистикалық көрсеткіштері.-Маңғыстау.-2011.
* ... ... ... ... ... ... ... деректері бойынша.-Астана.-2009.
* Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі. Алматы,2009 ж.
* Закон Республики Казахстан от 17 июля 2001 года ... ... ... ... ... ... 2010 ж.
* Маңғыстау облысы және оның ... ... ... ... ... 2011 ... ... б.
* Қазақстан Республикасының Президенті Н. Назарбаевтың 2005 ж. ақпандағы "Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және ... ... ... ... атты ... ... облысының әлеуметтік-экономикалық дамуы. Маңғыстау облысының статистика басқармасы. -Маңғыстау.-2007.-28-б.
* Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... облысы және оның аудандарының әлеуметтік-экономикалық дамуының Статистикалық көрсеткіштері.-Маңғыстау.-2010.-10 б.
* Мухамедккаримова З.Х. Результаты исследования по развитию ... ... ... ... конференции по снежению бедности. Министерство экономики и торговли Республики Казахстан, ПРООН.-Астана, 2002.- 78с.
* ... А.Б. ... ... в ... ... ... ... национальный, социально-профессиональный состав: автореф. ... канд. ист. наук. - Алма-Ата, 1972. - С. 22. және ... ... А.И. Роль ... ... в ... современного населения Западного Казахстана: автореф. ... канд. ист. ... - ... 2003. - 29 ... ... и ... населения в Республике Казахстан. Итоги переписи населения 1999 года в ... ... - ... ... РК по ... 2000. - Т. 1. - С. ... 2007 ... Қазақстан Республикасы халқының көші-қоны. - Серия 15. Демография. - Алматы:
* Қазақстан ... ... ... 2008. - 389 б.; 2008 ... Қазақстан Республикасы халқының көші-қоны. - Серия 15. - Алматы:
* ... ... ... ... 2009. - 38 б.
* Назарбаев Н.Ә. Тәуелсіздік белестері. - Алматы: Атамұра, 2003.336 б.
* ... и ... ... ... ... и ... - Алма - Ата, 1979. - 306 с.
* Галиев А.Б. ... ... в ... ... ... ... ... и социально-профессиональный состав: автореф. дисс. ... канд. ист. наук. - Алма - Ата, 1979. - 23 ... ... Н.Е. ... многонационального населения Казахстана и Северной Киргизии (последняя треть ХVIII - 60 гг. - XIX в.). - М.: ... 1980. - 150 с.
* ... Н.Е. ... ... Казахстана и Киргизии в эпоху капитализма (60-е годы XIX в. - 1917 г.). - М.: Наука, 1986. - 244 ... ... Ж.О. ... ... населения Казахстана по переписи 1897 г. // Известия АН КазССР. Серия общественных наук. - 1988. - №4. - 40-48б.
* ... Ж.О. ... ... ... в ... гг. ... ... - Алма - Ата: Ғылым, 1990. 180 ... ... И.Д. ... население Казахстана (1917-1939): автореф. дисс.... канд. ист. наук. - Алма - Ата, 1988. - 25 ... ... Н.В. ... ... ... (численность, размещение, состав 1870-1914 гг.). - Алма - Ата: ... ... 1981. - 112 ... ... М.Б. ... және тәуелсіздік. - Алматы: Жеті жарғы, 1999. - 367 б.Алексеенко А.Н. Сельское население ... в ... ... ... (1959-1985 гг.): автореф. дисс. ... канд. ист. наук. - Алма - Ата, 1987. - 24 ... ... А.Н. ... ... 1920-1990 гг. - Алматы: Ғылым, 1993. - 125 ... ... Н.В., ... А.Н. ... ... на 100 лет ... гг.). - ... РВК ПО , 1999. - 158 б.
* Базанова Ф.Н. Формирование и развитие структуры населения Казахской ССР ... ... - Алма - Ата: ... 1987. - 153 ... ... М.Б. ... ... и демографическая политика: социально-философские аспекты системного изучения и ... ... - Алма - Ата: ... 1978. - 143 б.
* Тәтімов М.Б. ... ... ... - ... ... 1990. - 240 ... Асылбеков М.Х., Галиев А.Б. Социально-демографические ... в ... ... гг.). - Алма - Ата: ... 1991. - 191 б.

Пән: Экономикалық география
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Маңғыстау облысының тарихы мен физикалық -географиялық жағдайы47 бет
Маңғыстау облысындағы іскерлік туризмді дамыту және жақсарту-арттыру жолдары67 бет
Маңғыстау экологиясы4 бет
Маңғыстау өңірі табиғат компоненттеріне физикалық-географиялық сипаттамасы66 бет
«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ-ның 2007 жылы қаңтар-қыркүйек айларында атқарған жұмысының қорытындысы34 бет
Қазақстан тарихы: мәдениеттің басты аспектілері46 бет
Кендірлі демалыс кешені туристік база ретінде дамыту18 бет
Оңтүстік Батыс Қазақстан экономикалық ауданы туралы6 бет
Экономикалық жоспарлау38 бет
1870 ж. Маңғыстаудағы көтеріліс23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь