Ақжан Әл-Машанидің ғылыми-танымдық публицистикасы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1 АҚЖАН МАШАНИ . ҒАЛЫМ, ПУБЛИЦИСТ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5

1.1 Ақжан Машанидың өмірі мен шығармашылық қызметі ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Ақжан Машанидың ғылыми.танымдық жарияланымдары ... ... ... ... ..12
1.3 Ғалым публицистикасындағы жаратылыстану, тау.кен, металлургия мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21

2 АҚЖАН МАШАНИ . ӘЛ.ФАРАБИТАНУШЫ ҒАЛЫМ, ТҰҢҒЫШ ФАНТАСТ.ЖАЗУШЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29

2.1 Ақжан Машани . әл.Фараби мұраларын тұңғыш зерттеуші.
«Әл.Фараби және Абай» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
2.2 Ақжан Машани . тұңғыш фантаст.жазушы. «Ғажайып от ошағында» ғылыми.публицистикалық шығармасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45
2.3 «Табу» дүниетанымдық.публицистикалық романы және оның қазіргі жаңа технология ғасырымен сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 55
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .57
ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59
Жұмыстың сипаты. Қазақ халқы тарихында әдебиеттің алтын дәуірі болып саналған ХХ ғасырда өмір сүрген Ақжан әл-Машанидің қазақтың басқа ақын-жазушыларынан, ғалымдарынан, ерекшелігі мен даралығы, өзі ғылыми-техникалық бағытта жүрсе де, сан-салалы ғылымдарды зерттеп, басын қосып, қанда бар жаза білу талантын қолдана отырып, ғылыми публицистикалық түрде газет-журналдарға ашқан жаңалықтарын жазып, халқына жариялап отыруында жатыр. Машановтың зерттеулерінде жаратылыстану саласы, музыка және мәдениет, ғұлама ғалымдар, ақын жазушылар өмірі мен шығармашылығы және тағы басқа да техникалық салалар қамтылған.
Тақырыптың өзектілігі. Бірнеше ғылымның бастауы іспетті бұл ғалымның зерттеу жұмыстарының басым бөлігі Екінші ұстаз атанған Әбу Насыр әл-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы екендігі көпшілікке мәлім. Кіндік Азияда фарабитанудың атасы аталған Ақжан əл-Машани Жақсыбекұлының ғұламалығы – ұлы баба əл-Фарабиді он бір ғасырды араға салып, оның Отырарда кіндік қаны тамған Қыпшақ перзенті екендігін дəлелдеумен шектелмейді. Әл-Машанидің энциклопедиялық білім ерекшелігі - əл-Фараби қағидаларын бүгінгі ғылым жетістігімен сабақтастырып, ұлттық дүниетаныммен ұштастырар ұлы баба ұстанған ғылыми-ислами ұғымын тұңғыш рет болмыстық нышанда қазақ ғылымына енгізуінде. Антидүниенің ұстазын Аристотель десек, жаңа заманның ұстазы əл-Фарабиді əл-мұғалім əл-сани атандырған баба мұрасының қыры мен сыры əзірге əл-Машани зерттеулерінде ғана жан-жақты көрініс тапқан. Ұлы бабамыз әл-Фараби және басқа да Ақжан Машанидың жазған құнды дүниелерін кеңінен танып білу тақырыптың өзектілігі болып саналады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері.Бұл дипломдық жұмыстың ең басты мақсаты мен міндеті, бір ғасырға жуық уақыт өмір сүрген ғалым Ақжан Жақсыбекұлы әл-Машанидің үлгілі өмірін, жазған публицистикалық еңбектері мен жасаған игі жұмыстары жайлы ұлттық рухани ортаға кеңінен таныту. Сонымен қатар, бүгінгі жастарды сол кісіден үлгі алып, ізденіске шақыруды насихаттау.
Жұмыстың нысаны.«... Бұл кісіден бұрын да, кейін де даналар болды. Бірақ олардың ішінде... дəл Фарабидей геометрия, музыка, астрономия сияқты үш ғылым саласына бірдей ұлы үлес қосқан..., аса ірі жаңалық ашқан ғалымдарды табу қиын... Платон, Аристотель, Птоломей сияқты ғұламалар музыканы жөнді меңгере алмағанын өздері жазып кеткен...» [1]. Бұл - жарты ғасырдай уақыт бойы үзбей əл-Фараби мұрасын зерттеумен ғұмыр кешкен ғұлама ғалым Ақжан Жақсыбекұлы əл-Машанидің тұжырымы.
1. Əл-Фараби жəне Абай. - Алматы: Қазақстан, 1994. - 192 бет
2. Абай – ислам жолындағы дана // Сарыарқа. –1995. - 8 тамыз
3. Әл-Фараби көпірі. Көп томдық шығармалар жинағы. Алматы: Алатау, 2005. – Т.1. – 20 бет
4. Фараби – ғибратты ғалым. – Алматы: 2006. – 19 бет
5. Әбдіраман Ш. Машан бидің немересі: // ZHASORKEN.KZ. -2014. 24 желтоқсан
6. Машани А. Әл-Фараби еңбектері туралы:// Білім жəне еңбек. 1962. №1
7. Машани А. Фәлсафа (философия) үйрену үшін қажетті шарттар туралы қағида (рисала):// Жұлдыз. –1965 ж. № 12
8. Машани А. Жаңа жыл түніндегі түс:// Білім жəне еңбек. –1984. № 5
9. Машанов А. Жер механикасы:// Білім және еңбек. -1985. №1
10. Машанов А. Қазығұрттың басында кеме қалған:// Зерде. -1994. № 6
11. Əбдіраман Ш. Адами жəне ғалыми парыз:// Ана тілі. -1996. - 28 шілде
12. Мағзұм Нысыбулин. Тамыры терең туыстық:// “Қазақ əдебиеті”. 1987. 31 тамыз
13. Машани А. Екінші Аристотель: [əл-Фарабидің туғанына 1100 жыл толуына] // Жұлдыз. –1973. № 9
14. Абай Құнанбаев. Өлеңдер мен аудармалар жинағы 2 кітап:// [Әсемпаз болма әр неге] 120 бет
15. Машанов А. Ғұлама ғалым әл-Фараби еңбектері хақында: // Қазақстан мектебі. – 1986. №9. – 71-79 бет
16. Г.Вейль.Симметрия: – Москва: Наука, - 1968. - 114 бет
17. Абай Құнанбаев. Өлеңдер мен аудармалар жинағы 2 кітап// [жұмбақтар] 189 бет
18. Машани А. Әбу Нәсір әл-Фараби еңбегі алғашқы рет қазақ тілінде://Білім жəне еңбек. 1962. №1
19. Машанов А. Фараби санаты:// Білім және еңбек. 1967. №12. – 1-3 бет
20. Машанов А. Әбу Наср әл-Фараби // Орта Азия мен Қазақстанның ұлы ғалымдары. – Алматы, 1964. – 46 бет
21. Машанов А. Ай арысы, ғылым жаңалықтары: - Алматы, - 1996. – 100 бет
22. Машани А.Көп томдық шығармалар жинағы:// - Алматы: Алатау, 2007. - Т. 5
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

Кафедра меңгерушісі ____________ Сұлтанбаева Г.С.
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы:
... 5B050400 - ... ... ... жетекші:_______________________ф.ғ.к, доцент
Майкотова Ғалия
Норма бақылаушы:______________________Әлім Ә.А.
Алматы, 2015
МАЗМҰНЫ
Кіріспе...............................................................................................................3
* АҚЖАН МАШАНИ - ... ... ... ... өмірі мен шығармашылық қызметі........................5
+ Ақжан Машанидың ғылыми-танымдық жарияланымдары..................12
+ Ғалым публицистикасындағы жаратылыстану, тау-кен, металлургия мәселелері..................................................................................................21
* АҚЖАН ... - ... ... ... ... ... ... - әл-Фараби мұраларын тұңғыш зерттеуші.
..........................................................................29
+ Ақжан Машани - тұңғыш фантаст-жазушы. ғылыми-публицистикалық шығармасы..................................................45
+ дүниетанымдық-публицистикалық ... және оның ... жаңа ... ... сабақтастығы..........................................51
ҚОРЫТЫНДЫ................................................................................................55
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР.................................................................57
ҚОСЫМША....................................................................................................59
КІРІСПЕ
Жұмыстың сипаты. Қазақ халқы тарихында әдебиеттің алтын дәуірі болып саналған ХХ ғасырда өмір сүрген Ақжан әл-Машанидің ... ... ... ... ... мен даралығы, өзі ғылыми-техникалық бағытта жүрсе де, сан-салалы ғылымдарды зерттеп, басын қосып, қанда бар жаза білу талантын қолдана отырып, ... ... ... ... ... ... ... халқына жариялап отыруында жатыр. Машановтың зерттеулерінде жаратылыстану ... ... және ... ... ... ақын ... өмірі мен шығармашылығы және тағы басқа да техникалық салалар қамтылған.
Тақырыптың өзектілігі. Бірнеше ғылымның ... ... бұл ... зерттеу жұмыстарының басым бөлігі Екінші ұстаз атанған Әбу ... ... ... мен ... ... ... ... Кіндік Азияда фарабитанудың атасы аталған Ақжан əл-Машани Жақсыбекұлының ғұламалығы - ұлы баба əл-Фарабиді он бір ... ... ... оның ... ... қаны ... ... перзенті екендігін дəлелдеумен шектелмейді. Әл-Машанидің энциклопедиялық білім ерекшелігі - əл-Фараби қағидаларын бүгінгі ғылым жетістігімен сабақтастырып, ұлттық дүниетаныммен ұштастырар ұлы баба ... ... ... ... рет болмыстық нышанда қазақ ғылымына енгізуінде. Антидүниенің ұстазын Аристотель десек, жаңа заманның ұстазы əл-Фарабиді əл-мұғалім əл-сани ... баба ... қыры мен сыры ... ... зерттеулерінде ғана жан-жақты көрініс тапқан. Ұлы бабамыз әл-Фараби және басқа да Ақжан ... ... ... ... ... танып білу тақырыптың өзектілігі болып саналады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері.Бұл дипломдық жұмыстың ең басты мақсаты мен ... бір ... жуық ... өмір ... ... ... ... әл-Машанидің үлгілі өмірін, жазған публицистикалық еңбектері мен жасаған игі жұмыстары жайлы ұлттық рухани ортаға кеңінен таныту. ... ... ... ... сол ... үлгі алып, ізденіске шақыруды насихаттау.
Жұмыстың нысаны. [1]. Бұл - ... ... ... бойы үзбей əл-Фараби мұрасын зерттеумен ғұмыр кешкен ғұлама ғалым Ақжан Жақсыбекұлы əл-Машанидің ... ... ... оқи ... егер ... ... жазушылық таланты геологтік, маркшейдерлік мамандықтарымен ұштаспаған болса, егер ол замана ағымын күйттеп, ислам ... ... ... ... ... ... тер ... баба мұрасын өзі көтерген деңгейге жеткізе зерттей алмаған болар еді-ау деген ойға келесің. Рас, əл-Фарабидің математикалық, əсіресе ... ... зер ... жоқ ... ... ұлы бабаның музыка теориясына арнаған еңбегін математикасымен өрнектеп, геометриясын аспан əлемімен астастыра ... ... ... ... ... ... бəрін-бəрін ғылыми ислами негізінде табиғат болмысымен байланыстыра əл-Фараби тұлғасын сомдап, ұрпағына зерделеп берген Машановтан басқа зерттеуші əзірге жоқ. ... ... ... тани ... ... ... де ... көз салып, жақыннан тану жұмыстың нысаны болып ... ... ... Абай, Шəкəрім өлеңдерін жаттап өскен Ақжан Машаниде азаматтық тəлімнің бір көрінісі, өзі геология-маркшейдерлік іс ғылым салаларының маманы бола ... ... өз ... ... ... де ... ... Кешегі сұрапыл соғыс кезінде - 1944 жылы қазақ қауымы Абайдың 100 ... өз ... атап ... пəтуаласқанда ұлы ақын шығармаларындағы табиғат пен ғылымның қай дəрежеде көрініс тапқандығын баяндау, Қаныш Сəтбаевтың ұсынысы ... ... ... ... бар. Мұхтар бастаған абайтанушы ғалымдар, жазушылар зиялы қауым алдында дана ақын хақында, оның шығармаларын ғылыми танымдық тұрғыда ... ... ... өкілі үшін айтар ойы қаншама мағыналы да терең болуын тілер еді. Баяндама сəтті ... ... ... ... үміт ақталды да. Өкініші сол, соғыс қыспағынан жариялануы кейінге қалдырылған осынау рухани қазына күні бүгінге дейін ұмыт қалып, архив ... əлі ... ... ... де абайтанудағы бұл ізденіс əл-Фарабиді танудағы Ақжан Машани асқан бір бел болатынды. Мұны А.Машанов былай деп түйіндейді: [2].
Дипломдық жұмыстың ... және ... ... Ақжан Машанов жайлы жазылған естеліктер, кітаптар, ғалымның өз кезеңінде ... ... ... мақалалары (мұрағаттан), өмірбаяндық деректер мен А.Машани жайлы жазылған пікірлер.
Дипломдық жұмыстың ... ... ... екі ... қорытынды, қосымшалардан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

Ақжан Машани
1 АҚЖАН МАШАНИ - ҒАЛЫМ, ПУБЛИЦИСТ
+ ... ... ... мен ... ... ... адам-қазына" деген нақыл сөзі бар. Сондай адамдардың бірі емес, бірегейі Ақжан Жақсыбекұлы Әл-Машани өміріне көз жіберсек, ол кісінің өте бір бай өмір ... ... ... ... ... үшін ... ... үшін дүние-мүлік. Әрі беріден соң, біздің жер астындағы қазба байлықтарымызды ысырапсыз пайдалана берсек, ... ... ... сарқылатынын білеміз. "Сонда таусылмайтын қазына не?" - дегенде, ол - адам ... ана ... ... ... ... ... күнде - лікті өмірде, қарым-қатынаста, жұмыста, үйде, түзде жан-жағындағы адамдарға бойындағы қабілеттің шуағын шашып жүреді. Сондай, өмірінің ақырғы сағатына дейін ... ... мен ... ... мен ... нұрын шашқан, таусылмас қазына қалдырып кеткен академик, Қазақстан ғылымына еңбек сіңірген қайраткер, профессор Ақжан Жақсыбекұлы Әл-Машани еді.
ХХ ғасырдағы қазақтың біртуар ... - ... ... ... атасы саналатын Ақжан əл-Машани Жақсыбекұлы 1906 жылы 2 қарашада Қарқаралы дересінің солтүстік шығысындағы "Жамантайдың Қарақуысы" ... ... ... ... ауылына қарасты Кішіқарақуыста дүние есігін ашқан."Тұлпар аунаған жерде түк қалады" ... ... аты - шулы ... ... ... ... Жамантай төренің кеңесші биі, аузымен орақ орған шешен болған. Қазақ ұлттық техникалық университетінің түлегі, тау-кен инженері, қазақтың ... ... ... ... ... ... атты романында Машан бидің атақты Ағыбай батырдың досы, Құнанбай, Құдайберді тәрізді адамдармен үзеңгілес, туыстық та қарым-қатынаста болғанын, қаз дауысты ... ... досы ... ... ... қажы мен ... би ... бір рет Қоянды жәрмеңкесінде бас қосып отырған екен. Осындай бір кездесуде атасымен бірге жәрмеңкеге барған бала Ақжан Шәкәріммен де кездескен. ... ... ... ... ... жүйрік, сол кездердегі "Айқап", "Дала уалаяты" атты газеттерді жаздырып оқитын адам болған. А.Машанов ... ... ... өз ... ... ... мектебінен үйренген.Зерек Ақжан ауыл молдасынан сауатын ашып, 1924 жылы Қарқаралыдағы Әлімхан Ермеков негізін қалаған ... ... ... ... Ахаңнан (Ахмет Байтұрсынов) дәріс алған. Міне, осындай думанды шаңырақта, ойшылдардың ортасында жүріп, тәлім-тәрбие алған Ақжан Жақсыбекұлының ... ... ... ... емес еді. ... ата ... ... сабырлылығы, зеректігі, зерделілігі, ізденімпаздығы атадан балаға ұласқан сарқылмас ... ... деп ... Техникумда жүріп-ақ Ақжан Машани "Саужой" (сауатсыздықты жою) қозғалысының шақыруымен жиі-жиі ауылдарға шығып, балалармен қоса ... де ... ... ат салысады. Оқу бітірісімен ауылдық мұғалім қызметін, ... ... бола ... ... Ал, Абралыдағы атқарған ағартушылық қызметі кезінде ол тарихта "Абралы көтерілісі" делінген ... ... ... ... ... көтерілісін көріп куəгер болады, халық мемлекеті делінетін большевиктердің сұрқия саясатының жалған екендігіне көз ... ... жылы ... ... оқу ... ... ... көмектесу бөлімінде ата-аналары Абралы көтерілісіне қатысып, қуғынға ұшыраған жəне əдейілеп жасалған аштықтан əке-шешеден ... ... ... мен ... ... ... ... үйіне орналастырумен айналысады. Ақжан Машанов 1933 жылы ... ... ... ... ... Қазақтың тұңғыш техникалық жоғарғы оқу орны - Қазақ кен-металлургия (қазіргі ҚазҰТУ) институтының ... ... ... 1934 жылы оған ... ... ... ... бірі болады.Институтта оқи жүре, ол Алматыдағы техникумдарда, курстарда сабақ ... ... 1939 жылы осы ... ... ... ... ... қызыл дипломды инженер-геологі болады. Қазақстандағы маркшейдер мамандығының негізін қалаушы, профессор П.А.Ры - жов ... ... 1939 жылы ... алып ... ... еңбегіне жер қойнауының геометриясын өзек етіп алды. Бұл екінің бірінің тісі бата бермейтін тың ... еді. ... ... ... ... ... қарады. Алайда Ақжан Машанидің диссертациясындағы кен орындарын зерттеудің жаңа әдісі Қазақстанның көптеген кен орындарында байқаудан өтті. 1940 жылы ... ... ... ... ... ... ... Машани осы жаңа әдіс негізінде Ақбастау-Қосмұрын алтын кен орнын ашты. Сөйтіп, кендердің жер ... ... ... ... алғаш рет жер қойнауы геометриясының әдістерін қолдануы геология мен тау-кен саласында ғылыми жаңалық болды. 1946 жылы Ақжан ... ... ... "Кендер құрылымын жер қойнауын геометрлеу әдістерімен зерттеу" тақырыбына докторлық диссертация қорғады. Ғылыми ... үш ... ... ... және ... ісі) ... жүзеге асқан болатын. Сөйтіп, үш ғылым саласының түйісуіне тау-кен ісінде жаңа ғылыми бағыт - ... ... ... ... ... геомеханика саласындағы ғылыми жұмыстардың өрісі кеңейіп, жас ғалымдар саны көбейе түсті. Геомеханикалық зерт - теулерді ... ... ... - ең ... кен ... ... геологиялық жағдайын және қатты денелер механикасы мен физикасының негіздерін зерделеу арқылы адамзаттың инженерлік қызметінің нәтижесінде пайда болған ... ... ... ... жай-күйін білуге және ашылған тау жыныстарының әртүрлі тереңдіктеріндегі физикалық-механикалық қасиеттерін анықтауға басты көңіл аударды десек, ол ... ... ... негізін салушылардың бірі және Қазақстандағы геомеханика мектебінің іргетасын қалаушы.А.Машановтың геология, геомеханика ... ... ... көп ... далалық, өндірістік, ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижелері бүгінде еліміздің жоғарғы оқу орындарының тау-кен мамандықтарына ... - каны жаңа ... пән ... оқу ... енгізуге негіз болды. Ол тау-кен саласындағы ғалымдар ішінде алғашқысы болып "Геомеханика" пәнінің мақсаты мен мазмұнын тұжырымдады. ... ... ... ... жазды. Солардың ішіндегі "Механика массива горных пород", "Введение в геомеханику", "Основы геомеханики скально-трещиноватых горных пород", "Геомеханика", ... ... ... бассейна Каратау" сияқты монографиялық еңбектері осы саладағы іргелі зерттеулер қатарына жатады. Бір айта кететін жәйт, оның еңбектері "Маркшейдерлік іс" ... ... ... неміс тілінде жарық көрді. Бұл оның ғылыми мектебінің халықаралық деңгейде мойындалуы еді.Қазақстанның алғашқы техника саласындағы интелегенттерінің алдында ғылым мен техниканың ... ... ... ... ... әдебиеттер жазу қажеттігі тұрды. Сол кездері А.Машанов тау-кен атауларының ... ... ... оқу орындарына арнап қазақ тілінде көптеген оқулықтар даярлады. Мәселен, "Кристаллография, минерология және ... атты кіта - бы ... ... ... және ... ... ... болып есептелінеді.А.Машанов ғылыми-техникалық білімді көпшілікке кеңінен насихаттаушы. Оның қаламынан туған "Жанар тау", "Жер ... ... ... ... "Жер сыры", "Ғажайып от ошағында", "Табу" сияқты кітаптары көпшіліктің ықыласына бөленді.Ол ғылымның сыр сандығын біртіндеп ашып, інжу-маржанын, талғаммен терген жан. ... ... ... - ... ... да ... ... тарихын жақсы білу керек" деген қағиданы әріптестеріне айтудан жалықпады және өзі де өмірінің соңғы сағатына ... ... ... ұлы ғалымдарды құрмет тұтып кетті.
Ақжан Жақсыбекұлы кейіннен КСРО ҒА-ның Қазақстандағы Қ.И. Сəтбаев ... ... ... ... аға ... ... атқарады. Академиядағы "Тау механикасы" секторын басқару кезі осынау қызметі негізінде атқарылған болатын.
Ақжан əл-Машани жер ғылымының жаңа саласы геомеханиканың негізін ... жəне 30-ға ... ... тəрбиелеген оның Қазақстандағы мектебін қалыптастырушысы. Оның қаламынан туындаған ғылыми-көпшілік жəне фантастикалық туындылар қазақ əдебиетінде сол жанрдың негізін салушы классигі ... ... А. ... ... ... ... əдеби еңбектер жазды. Осы саладағы Ақжан Жақсыбекұлының баға жетпес, ерлікке пара-пар келетін, еңбегі - ұлы бабамыз Әл-Фарабидің қазақ ... туып қана ... қаны ... ... ... оның еңбектерімен ұрпағын сусындату және насихат - таудағы теңдессіз қызметі. Ақжан Машановтың арқасында Әл-Фараби сынды ұлы ғұламаның ... ... өз ... қазақтың қара топырағына қайта оралды. Бұл жолда жер жүзі елдерінің кітапханаларында шашырап жатқан ... ... ... 1969 жылы ... ... ... бейітін тапқан да Ақжан әл-Машани еді. Ұлы бабамыз Әл-Фарабидің мәңгі мекені - Баб ас-Сағир зираты басындағы көңіл-күйін, ішкі ... ... ... ... ... ... және оны өзінің "Әл-Фараби және Абай" атты кітабында жазып та кетті. "Қабір ... көз ... тыя ... ... бас иіп тұрып, бір шөкім топырағын орамалымның ... ... ... да, құранның өзім білетін сүрелерінің бірін ағытып қоя бердім"[3]. Ақжан Жақсыбекұлының бабамыздың басында тұрып шығарған өлеңі де бар: ... Шам ... ... ... ... ... ... ақылды, дария данамыз.
Араб, парсы, түрікте
Сізді білмес жан бар ма?
Басқалар да таниды тарихқа көзін ... - ... ... ... келген ем.
Тәбәрік етіп бір уыс
Топырақ алдым мен сенен.
Мағауия мешіті,
Сан ... ... ... әлі тұр ... ас-Салам ол мекен.
Торқалы мекен тоғысқан
Тоқсан тарау жол екен.
Сізге де мекен болыпты
Ел басын қосқан сол мекен ... ... 1968 ж. ...
... ... ... "Таңдамалы еңбектері" бөлімінің де əл-Фарабиді алғаш қыпшақ-қазақ тумасы екендігін дəлелдеген мақаладан бастап, оның ғұламалық қырларына арналған ХХ ... 60 ... ... зерттеулерімен қоса, Ақжан Машановтың қаламынан туған əңгімелер мен "Əл-Фараби" романынан берілген үзінді ... ... ... ... ұлы баба ... ... сездіріп отыратындығын аңғару қиын емес.
Ақжан Машановтың үйіндегі кітапханасында сирек кездесетін кітаптар көп еді. ... бірі - ... ... ... ... деген кітабын оқып отыра, Ақжан Жақ - сыбекұлы Кеплердің жазғандарының бірсыпырасы ... ... ... Осы ... байланысты А.Машанов 1984 жылы Кувейтте шығатын "Әл-Фараби" ... ... ... мәдениет шамшырақтары" атты мақала жариялап, онда өз ... ... ... осы мақала төңірегінде жарық көрген пікірлерде белгілі ғалымдар "Әл-Машани мырза өз көзқарасын толық дәлелдеді" деп жазды. Міне, ... бері ... ... ... ... сөз тіркесі жалғасып кете берді. Әл-Машани деген атақ Ақжанның өзіне де ұнағандығы соншалық, "Ай арысы" және ... атты ... ... әл-Машани деп өз қолымен жазып кетті.
Жалпы, әл-Машани 300-ден ... ... ... 10 ... 5 ... және 8 ... ... кітаптар жазып, артына өшпес мұра қалдырған ғалым. Осы ... ... ... ... қырлары жарқырай көрініп, есімі елге мәшһүр болды. Әл-Машани қаламынан ұлы бабамызға арналған "Әл-Фараби мұрасын ... ... ... ... ... еңбектерін қазақ тіліне аудару туралы", "Әл-Фараби", "Орта Азия мен Қазақстанның ұлы ғалымдары", "Әл-Фараби және ... ... ... ... ... көрді. Әл-Фараби мұраларына арнап осындай еңбек жазып жүрген және 1978 жылы ... 1100 ... ... ... халықаралық конференция өткізуге көшбасшы болған Ақаң әлем оқымыстыларын өзіне тәнті етті. Жетпісінші-сексенінші ... ... ... ... ... ... ... Ясауи кесенесінде, Отырар, Арыстанбаб тарихи қорымына мемлекет тарапынан көңіл аударыла бастады. 1985 жылы ... өзі ... ... Отырар мұражайының ашылуына атсалысты. Ол Қазақстан Республикасы мен шет елдердегі Әл-Фараби мұрасын зерттеушілердің ... ... ... болды. Абай атамыздың 150 жылдық тойы тұсында ... ... және ... атты кітабы өзінің мән-мағынасымен, ойшылдық, талдау болжамдарымен аса құнды, ... мың ... ... ... ... ... ... Ақжан Жақсыбекұлы Абай дүниетанымын, ғылымның бастауы орта ғасырлық, араб, шығыс елдерінде жатқандығын, оның көш бастаушысы ұлы бабамыз Әл-Фараби ... ... екі ... ... ... ғылымның даңғыл жолын баяндаған, сонау мың жылдан ... ... ... әл-Фарабиден кейін, оған ой өрісі жақын, парасаты кең, ... Абай ... ...
2001 жылдың 12 қазанында Оңтүстік Қазақстан облысының сол кездегі әкімі Б.Сапарбаевтың қолдауымен халықаралық деңгейде ... 1130 ... ... өтті. Әкім бекіткен арнайы сыйлық және Әбу Насыр әл-Фараби атындағы сыйлықтың №1 куәлігі артына мол ... ... іс ... ... ... ... ... зор үлесін және ғылыми педагогикалық қызметін жұртшылық пен Үкімет жоғары бағалаған. Ол Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, көптеген медальдар және ... КСР ... ... Құрмет грамоталарымен марапатталды. Қ.Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ жанындағы жараты - лыстану гуманитарлық институтына Ақжан әл-Машани есімі берілген. ... ... ... ... ... - ислам дініне, мұсылманшы - ... ... ... ден ... ... ... Ол ... мен ислам діні байланысының сырын ашқан, "екеуін бірінен-бірін айыруға болмайтынын"дәлелдеп кеткен. "Алдаспан" тәуелсіз журналының бас редакторы Қазтай Әбіш тоқсан бір ... ... ... ... бір ай ... ... алған болатын. Сонда журналист соңыңыздан ерген інілеріңізге, шәкірт ... ... етер ... - тыңыз қандай - деп сауал қойғанда, Ақжан ... ... ... екен: "Кісіліктің өлшемі - білімділік. Қазақ жастары тек білімге ұмтылулары керек. Тәуелсіз мемлекетіміздің тұтқасын ұстау үшін де ... ... ... Ал бар ... ... арнасы, зәулім шырқау шыңы - қасиетті Құран кітабын оқуды аманат етемін. Ислам діні - ең ... ... ... Исламның бір үлкен парызы - ғылым. Ата-бабалары - мыз ... сол ... ... ... бет ... ұрпақтарымның ертеңгі өмірі арайлы болатынына сенемін". Бұл айтылғандардың барлығы Ақаңның "Исламның ғылыми негіздері" атты қолжазбасында баяндалған. ... ... де ... өмір ... ... ... ... 1997 жылы мамыр айында Алматы қаласында бақиға аттанды. Оның ... ... ... елі мен ... сала үшін орны ... ... жоғалту болғаны хақ.
Ақжан Машани жайлы өз шәкірті Әлия БЕЙСЕНОВА: деп еске ... не, ... ... капитал" журналист-зерттеушілеріміздің бәрінің бірдей бойынан табыла бермейді. Бірақта дәл осы қасиет Ақжандай ағамыздың басында болғаны таңқалдырарлық жайт>> деп мойындағанын ... , - ... ... ... Шәмшидин Әбдіраман.
Шәмшидин Әбдіраман Машанидың кім екенін, азаматтық ісін он екі ... ... ... Ол - ХХ ... ... Әбу ... Мұхаммед әл-Фарабидің Отырарда туған Қыпшақ перзенті екенін алғаш дәлелдеп, ұлы бабасын ұрпағымен қауыштырып, мұрасын ... Ол - ... Баб ... ... әл-Фараби қабірін тауып, құлпытас орнатуға мұрындық болған ... Ол - ҚР ... ... ...
:: Ол - Жер ғылымының жаңа саласы - геомеханиканың негізін салушы ... оның ... ... - ... ... ... ... түлегі, алғашқы аспиранты және 50 жылдай үзіліссіз мыңдаған инженер тәрбиелеген ұстаз;
:: Ол - Жаңа кен ... ... ... ... ... да ... кен орындарын ашқан);
:: Ол - қазақ әдебиетінде ғылыми-көпшілік және фантастика ... ... ... ... ... ... Ол - (1970) ... деректі романында ұлы бабаның көркем бейнесін тұңғыш сомдаған қаламгер;
:: Ол - Қазақтың екі ұлы ... ... ... байланысын алғашзерттеп, халқымыздың 1000 жылдық мәдени тарихын көрсетудеренессанстық (1994) ... ... ... Ол - ... мұрасын ғылыми-ислами және бүгінгі ғылым жетістіктері негізінде қазақтың ұлттық дүниетанымымен сабақтастыру нәтижесінде фарабитанудың жаңа ... ... ... Ол - ХХ ... 40-шы ... техникалық сөздік түзіп,оқулықтар жазу арқылы техникалық әдебиетте ... ... зор ... ... Ол - ... ... гуманитарлық мазмұн-сипатында ұлттық құндылықтармен сабақтастыра дамытудағы бірегей тұлға ... ... ... өмір ... ... мағлұматтар мен замандастарының пікірлері фарабитануға апарар машанитану ілімінің бастауы деп ой түюге толық негіз болады. Егер, ... ... ... ... жазылған мақаласы 1961 жылы жарық көргендігін ескерсек, ұлы бабаның жан-жақты ғалымдық қырларын ашатын мақалалардың не бəрі бес-алты жылда жазылуы ... ... баба ... ... бағыттарын тез меңгеріп, игере алғандығының дәлелі болды. Міне, осындай артында өшпес мирас қалдырған ойшыл-ғалым әл-Машанидан алар тағылым ... ... ... ... ... Ақжан әл-Машанидың ғылыми-танымдық жарияланымдарының қоры өте мол. Ол бір ғана әл-Фараби немесе тау-кен және ... ... ғана ... одан ... ... ... аспан тану ғылымындағы ұлттық наным-сенімдерді, жер атауларын, жазудың қалай пайда болғандығын және жаратылыс тану ... де ... ... ... ... ... мақалалар ретінде жариялап отырған. Солардың бірі әл-Машанидің атты еңбегі. Мұнда ... ... деп ... ... ... ... ... (философия) саласына да арнап жазған еңбектері бар оған бір мысал, атты ғылыми-танымдық шығармасы. Онда публицист-ғалым ... деп ...
... ... ... ... ... жүріп, 1965 жылдары бір түс көріпті. Кейіннен ол түсін деп тақырып қойып, ... етіп ... Онда ... дейді:
бойымен шығып келе жатқан күн шапағымен шырайланып жас ... ... келе ... Аты Досым еді. Алдынан ақ сақалы кеудесіне түскен ашаң бойлы қария кезікті. Досым оған екі қолын ұсынып, ишарат көрсетіп, ... ... ... кісі ... , - ... ... ... түсінбей, бірақ шырамыта-шамалап, Академия наук па?, - деп сұрауға сұрау арқылы жауап қайырады. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... тұрғанда, ақсақал кісі: - депті. Сонда барып, əлгі жігіт: - деп, ... ... ... ... ерте ... Жолда келе жатып, өзін Əл-Фарабимін деп таныстырған ... ... ... ... бе, ия, онда ... ғұламалар бар, аты-жөндерін айта жүр, мүмкін болса солармен жолықтыр, - дейді. Досым дереу: , - деп өзі ... ... ... атай ... - деп ... білдіреді.
Досым салған күйде тарих, археология жəне этнография институтындағы (ол кезде институт солай аталатын) академик Əлкей Марғұланның кабинетіне алып ... ... ... есік ашса стол ... ... ... ... өзі отыр екен. Жөн сұрасып болғаннан кейін, ... ... , - деп ...
- ... ... ... этнографиясы, археологиясын зерттеп жүрмін,- деп жауап береді академик. ... ... ... ... тағы ... тарих зерттеп жүрсіз, мəселен Шам шаһары, Мысыр шаһары тарихтарынан не білесіз деп сұрағанда, ... ... ... зерттеп жүргенін айтады. Бұдан əрі қарай əңгіме өрбімейтінін байқаған Əл-Фараби, жігітке жүр кетейік, басқа да ... ... ... бар деп, ... ... ... Енді ... барсақ екен деп тұрғанда, əлгі жігіт, , - деп ... ... ... ... Əл-Фараби Смет Кеңесбайұлынан оның қандай тілдермен айналысып жүргенін білгісі келіп сұрайды. ... ол ... ... ... оның сөз құрылымымен айналысамын деп жауап қайтарады. Сонда Əл-Фараби: деп сауал қояды. Оған ... орыс ... ... ... ... ... кісі орыс тілі ... өмірі естімегендігін, ал қазақ тілі дегенің біз білетін түркі тілі емес пе? деп анықтай түскісі келеді.
Бұдан ... ... ... грек ... ... қытай тілдерін білесіз бе деп сұрайды. Бірақ, академик жауабына көңілі толмай, ренжіген Əл-Фараби бұл бөлмеден де ... ... ... ере ... бала ... Досымға: - деп өтінеді.
- Ата, құп болады, ол ғылымның күшті уəкілі Нұрымбек Жəнділдин, мен сол кісіге апарайын, - деп ... ... ... ... ертіп келеді. Қабылдау бөлмесіне келіп, хатшы қабылдай алар ма екен деп, жағдайын айтқан көрінеді. Сонда хатшы көмекші арқылы: . [8]
Қазақтың ... ... ... ... атын ... туы ... ұстауда. Кезінде Екінші (Шығыстың Аристотелі) ұстаз атанған ғұлама ... - ... ... ... алып ... терең таныстыруда, шаршамай-талмай ұзақ жылдар күресіп еңбек еткен профессор ... ... ... зор ... ... ... рухы қазақ даласында үстем болсын дейміз. Сол түсте бабамыз Əл-Фарабимен ... ... ... балаң жігіт Досымның прототипі Досмұхамед Кішібеков, осы мақала авторы. Ақжан Машанов жазған мақаланың түп нұсқасы сақталмағандықтан, ... ... ... ... ... отырмын.
Кейде, әл-Машанидің тағдырына әл-Фарабиді зерттеп, күллі қазақ еліне кеңінен таныстыру о ... ... ба ... ойға да келесің. Себебі, Ұлы бабамыз әл-Фарабидің өзі ... ... ... ... онда ... келе ... заманның кемшіліктерін атап айтуы тегіннен тегін емес сыңайлы. Ол бір, ғалымға жасалған аян немесе Машановқа көрсеткен әл-Фарабидің жолы секілді.
+ Ғалым ... ... ... ... ... өз ... оза ... Ұлы болды. Оның кемеңгерлігі мінез-құлқында, ғылым мен өмірге деген көзқарасында анық байқалды.
Ақжан ... ... ... ... ... мен ... ісі ... аясында шектемейді. Ол тау-кен ғылымының қазіргі кезде маңызды бір ғылыми бағыты - геомеханиканың ... ... ірге ... ... ... ұлы ойшылы Әбу-насыр әл- Фарабидің ғылыми мұрасын зерттеудің негізін салған ... ... Ұлы ... ... ... ... саласындағы көптеген озық жетістіктердің ашылуына, жаңа алтын кен орындарын ашу, іргелі ғылымдар ... ... ... ... ... ұйытқысы болды. Қазақ тілінде геология, тау-кен ғылымдары бойынша оқулықтар мен оқу құралдарын ... ... ... жер ... ... зерттеушісі болды. Ол өз ісіне шынайы берілген зерттеуші және публицист. ... ... ... ... саласына сұрапыл соғыс жылдары келді. Алғашқы қадамын қатардағы тау-кен инженері - ... ... ол ... ... ... із ... ғалым ретінде даралана білді. Алғашқы қазақ геологы А.Ермеков, орыс ғалымдары П.К.Соболевский, ... ... ... ... ... ... ... үшін ең басты тірек - өзінің жеке таланты мен еңбекқорлығы болды. Оның болмысында ... алға ... ... ... ғылымға шексіз берілу, жігерлілік, сенімділік сияқты ұлы күш болды. Ол 37 жасында тек бірнеше кен орындарының алғашқы ... ... ... ғана ... ... және басқару қабілеті бар көшбасшы да бола білді. Торғай кен алабының геологиялық құрылымының тетігін зерттеуде ол алғаш рет жер қойнауы ... ... Бұл ... және кен ... үшін ... ... болып табылады.
Жас ғалымның басшылығымен Қазақстанның жас ғалымдары көптеген түсті металдар кен орындарында, Жезқазған мыс рудалы бассейнінде жер ... ... ... ... ... ... ... жүргізді. Оның > атты монографиясы үнемі ізденіспен жүргізген ғылыми ... ... ... ... ... әдіс ... ол ... Қосмұрын және Жосалы сияқты пайдалы қазбалар кен орындарын ашты. Өзінің ғылыми ... ... ... ... ... ісі ... ... ғылымдар заңдылықтарын кеңінен пайдаланды және насихаттады. Сөйтіп, геология, математика, геометрия, ... және кен ісі ... ... зерделеу нәтижесінде жаңа ғылыми бағыт қалыптастыруға негіз қалады. А.Ж Машановтың пікірінше - деп ... ... сол ... ... ... асып ... деп айтуымызға болады. Механика - гректің , деген сөздеріне ... Күш ... ... ... қозғалыс пен материалдық денелердің тепе- теңдігін зерттейтін ғылым. Механиканың статистика, кинематика және динамика деген салалары бар. Жер заттарының қозғалыс әрекетін ... ... үш сала да ... ... Сол себептен оны геомеханика немесе Жер механикасы деген атпен алынады. Жер ... ... оның ішкі ... ... ... орын алады. Жер затының - тастардың бөлшектенуі деген сөз, оның ... ... сөз. ... ... қозғалыс түрі алдымен сол тастардың ішіндегі жарығымен байланысты екенін білдіреді. ... ... ... ... ... ... шықты деуге болады. Мұның алғашқы шығуына кен қазудағы кездескен кейбір ... ... ... Жер асты ... ... ... ... тас діңгектер қалдырып отырады. Сондай тоғыз шаршы метрлік төбені тіреп тұратын тіреудің ... бір ... ... Ал сол ... ... ... тіреуге қалдырған тас тіреудің беріктігін есептеп шығару қиын емес. Төбеден тас құлау қаупінен сақтану үшін тіреудің беріктігі, түсетін салмақтан ... ... етіп алу ... ... дәл ... ... көп ... тастірулер қирап, төбе құлап, апаттар бола бастаған. Тас тіреудің беріктігін есептегенде ол тұтас бір дене ретінде қаралды. Оның ... ... ... ... ... ... ... кезде сол жарықтар ашылып, біріне-бірі қосылып, тас тіреудің ... ... Сол ... ... ... ... зерттеу керек. Оның өзі жер қыртысының, кен қабаттарының геологиялық құрылыстарын зерттеу қажет екенін тудырды. ... ... атты ... ... ... ... Механика атам заманнан бері бар нәрсе. Барлық үй-құрылыс, қалалар салу, көпір салу, кеме жасау ... ... зор орын ... Адам қолымен жасалған құрылыстарда қолданылатын жалпы механиканы құрылыс механикасы дейміз. Ал жер қабаттарының, тастардың табиғи механикасы - ... ... ... жер ... ... қажеті не? деген мәселе туады. Мұндағы айырмашылық: құрылыс механикасында тастарды жер қойнауынан қазып алып, жеке бөлшек кесек тас ... ... Ал кен ... ... ... ... Онда тастар жеке, кесек түрінде емес, барлығы біртұтас табиғи ... ... ... қалаулы тұр. Оның өзіндік құрылысы, жарықтары, қалыптары, үйлескен орындары бар. Құрылыс механикасындағы тас пен кен ... тас тегі бір бола ... да, ... ... ... Қазақстан кеншілері осы мәселеге қырқыншы жылдың басынан көңіл аударды. Арқаның, Алтайдың, Қаратаудың бірнеше кеніштеріне зерттеу жасап, геомеханикалық әдістермен кен ... ... ісі ... ... ... ... монография 1961 жылы шықты, екіншісі 1985 жылы жарық ... ... - ... ... ... ... бағыт ретінде Қазақстанда және ТМД аумағында кеңінен ғылыми және практикалық қолданыс тапты. ... ... , , , ... ... еңбектерін жарыққа шығарды. Оның геомеханика бойынша ғылыми еңбектері ... ... және ... ... отаны Германияда неміс тілінде жарияланды. А.Ж.Машанов КСРО-дағы геомеханика ... ... ... бірі және ... ... мектебінің ірге тасын қалаушысы болып есептеледі.
А.Машанов жетекшілігімен жүргізілген геомеханика саласындағы ғылыми жұмыстардың өрісі кеңейіп, жас ... саны ... ... Геомеханикалық зерт - теулерді жүргізуде, Ақжан Жақсыбекұлы - ең ... кен ... ... ... жағдайын және қатты денелер механикасы мен физикасының негіздерін зерделеу ... ... ... ... ... ... ... жасанды ортаның геологиялық, кернеулі жай-күйін білуге және ашылған тау ... ... ... физикалық-механикалық қасиеттерін анықтауға басты көңіл аударды десек, ол КСРО-дағы геомеханика ғылымының ... ... бірі және ... ... ... ... ... геология, геомеханика саласындағы ғылыми еңбектері, көп жылдардағы далалық, өндірістік, ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижелері бүгінде еліміздің жоғарғы оқу ... ... ... геомехани - каны жаңа ғылыми пән ретінде оқу үрдісіне енгізуге негіз болды. Ол тау-кен саласындағы ғалымдар ішінде алғашқысы болып "Геомеханика" ... ... мен ... ... ... ... ғылыми кітаптар жазды. Солардың ішіндегі "Механика массива горных пород", "Введение в геомеханику", "Основы геомеханики скально-трещиноватых горных пород", "Геомеханика", ... ... ... бассейна Каратау" сияқты монографиялық еңбектері осы саладағы іргелі зерттеулер қатарына жатады. Бір айта кететін жәйт, оның ... ... іс" ... ... ... ... ... жарық көрді. Бұл оның ғылыми мектебінің халықаралық деңгейде мойындалуы еді.
Қазақстанның алғашқы техника саласындағы интелегенттерінің алдында ғылым мен техниканың жалпы мәселелерімен ... ... ... ... жазу ... ... Сол кездері А.Машанов тау-кен атауларының тұңғыш сөздігін, ... оқу ... ... қазақ тілінде көптеген оқулықтар даярлады. Мәселен, "Кристаллография, минерология және петрография" атты кіта - бы соңғы ғасырдағы алғашқы және ... ... ... ... ... ... Ақжан Жақсыбекұлы аты аңызға айналған, ислам өркениетінде ең алғашқы пайғамбарымыз болып саналатын Нұһ пайғамбардың кемесі қалған, яғни, аңыз-әңгімелер бойынша тіршіліктің ... ... ... ... ... өңірінде орналасқан қасиетті Қазығұрт тауы туралы да зерттеу мақаласын жазды. Мақала тақырыбы деп ... Онда ... ... дейді:
> [10]
* АҚЖАН МАШАНИ - ӘЛ-ФАРАБИТАНУШЫ ҒАЛЫМ, ТҰҢҒЫШ ФАНТАСТ-ЖАЗУШЫ
2.1 Ақжан ... - ... ... ... ... тас" - ескі ... ... "фан тасы". Батыс елдерінің грек тілінен алып жүрген "фантастика" сөзі осымен байланысты.
Ұлы ... ... əр ... ... жылда бір ғана рет дүниеге келеді деген қағида біздің осы екі данаға дəл ... ... ... ұлы ғалым екені, көп қырлы ғұлама-хакім екені, өнерпаз ақын, музыкант екені мəлім.
.[11]
Аят-хадистің жеке ... ... ... ... ... ... ... Ұлықбек сияқты ірі ғалымдарға жабысып, оларды қас адамдар деп жол бермеуге тырысты. Ұлықбекті ... соң Орта ... ... ... ... орын ... болды. "Бір заманда дүние жүзінде ғылыми үлгі берген орындарда қазір қошқар сүзістіру, бөдене таластыру өнер болады" деп Шоқанның қынжылғаны белгілі. ... ... ... ... да сол. Абай ... айтылатын осы сияқты талай терең қағидалар жатыр. Мысалы Абайдың "ғақлия - нақлия", "ғаламның сəнді сəйкес жарастығын", ... - ... ... ... - ... "өмірдің өзі шындық" деген тəрізді қағидаларының əрқайсысы бір-бір томдық еңбек жазуға болатын заттар. Жəне осылардың барлығы ... ... бар, онда ... ... Əл-Фараби мен Абайдың адамдық-ғылыми ұлы жолын тазартудың өлшеусіз зор мағынасы бар екені қазіргі заманда өте айқын ... ... ... ... ... айқын темір қазық жолынан адасып саяси ұранға, бос айқайға елігуден ... ... ... аз емес. Ендеше сол қателіктерді түсіну, оларға келешекте жол бермеу ісі бұл күндерде ... зор ... ... ... Осы жолда əл-Фараби мен Абайдың əділеттігі, сенімді адамдық шамшырағы өте ... ... ... ... мен Абай ... жалғастыратын тағы бірер мысал келтіреміз. Əл-Фарабидің 1100 ... ... ... Абайдың біраз еңбектері араб тілінде аударылып тараған болатын. Сонымен таныс болған араб ақындары əл-Фараби мен Абай ... ... ... ... деп ... екен. Мұхтар Əуезов бір сөзінде Абай Семей қаласында медреседе оқып жүрген ... ... ... ... Маржани еңбегімен танысып, оны өте жоғары бағалаған екенін дəлелдейді. Ш. Маржани 1818 жылы Қазан қаласының жанындағы Маржан атты мекенде ... 1890 жылы ... ... Ол жас ... ... ... қазақ ауылдарында болып, Шоқан Уəлихановпен таныс, дос болған. Онан кейін Орта Азия қалаларында, онан кейін Араб ... ... көп ... Ол өз ... үлкен оқымысты болып, ислам дінін ғылыми негізде түсінуге тырысқан. Сол үшін оны жаңашыл ағартушы деп ... Ш. ... ... ... ... сол арқылы сол кездегі Шығыс зерттеуші көп ғалымдармен жақын ... ... оның ... В.В. ... ... ... ... зиялылар. Сол арқылы ол сол кездегі археологиялық қоғамға мүше болды, ағылшынша, немісше шығатын ислам энциклопедиясына ... ... ... Ш. ... өз ... көз ... ... 1915 жылы Қазанда Ш. Маржанидің үлкен бір том ... ... ... ... ... ... Сол еңбегінде Ш. Маржани əл-Фараби еңбектеріне бірнеше жерде тоқталады жəне оны өте ... ... ... ... ... ... ... саласындағы еңбектерін Ш. Маржани үлгі етеді. Ал, Қазанның Ш. Маржани ... ... ... ... ... ... дəрістер оқыған екен, оқу құралдарын жазған. Оны сол медреседе оқыған қарттардың өз аузынан естіген. Мысалы 1970 жылы Уфа шахарында ... ... атты қарт ... ... ... ... көп ... берді. Сонда ол кісі айтады: "Біздер əл-Фараби туралы дəрістер оқыған едік. Оны біз араб ... деп ... ... Сіз оны ... ... деп ... ол зор ... - деді. Ш. Маржанидің екінші бір тоқтаған адамы Жалаладин əл-Дуани. Осы кісіге Абай да тоқталып өтеді. Абай еңбегінде əл-Фараби ... əлі ... ... жоқ. ... ... көп ... əндері əл-Фараби үлгісіне өте жақын келетінін көреміз.
Сонымен қысқасын айтқанда Ш. Маржани ... ... мен Абай ... жалғас бар деп білеміз. Бұл мəселе өз алдына зерттеуді талап етеді. Əл-Фараби мен Абай деген мəселені көтеретін болсақ, басқа да ... ... ... ... ... еді. Бұл өзі зор ... аса ... нəрсе, тамаша тағлым жолы осында жатыр деп білеміз. Бұл күндегі біздің ең басты дұшпанымыз - ... ... ... ... көп ... біз ... тек атын естіп, затын білмейтін дүмшелердің қоршауында болдық. Енді ол заман өтті. Қазір шындық іздейтін заман ... ... өзі зор ... Осы ... ... ... шындық іздеуге бағыштаған əл-Фараби мен Абай біздерге шамшырақты ұстаз болмақшы. Қос дана Фараби - Абай жолы сол ... Абай ... ... ... ... ... жолы - ... жолы деп тануымыз керек.
"Өмірдің өзі шындық" деген Абайдың тамаша қағидасын да бір көз ... ... Оның ... ... ... ... ... болсақ - ол бүкіл табиғат дүниесі, ол - біздің өмірге келген ұямыз-мекеніміз. Екінші жағынан ол сол табиғат ... бір ... сол ... тани ... ... ... мүшесі - адамзат. Осы екі дүниенің бірінсіз біріне өмір жоқ. Екеуінің арасында сəйкестік, жарастық ... ... ... ... көрініс, безенген шеберлік, мейірімді махаббат, саналы парасат бар. Өмірдің шындығы сол. Дүние ... ... ... ... ғимарат, көрікті құрылыс, ол - Космос ғимараты. Космос грекше бүкіл əлем бір ... ... ... ... ғой. Ол космос хаос емес, қоқыс емес. Ол ғажайып шебер құрылыс. Əлем ... тану ... оны ... табу үшін саналы зат, ғақли парасат керек, əр затқа есім беріп, есебін айыру ... ... ... сол. ... ғана ... атың ... есім, оны танымасаң, сен надансың, жаһли басқа жануарлар қатарындасың, ең болған күнде солардың адам суретіндегі түрісің - мешінсің-маймылсың. ... да ... ... қарасаң,
Жаһли көзбен қарасаң,
Дүние ғажап сен есім,
Дүние ... сен ... ... да ... ... ... ... ғажап құрылыс, онда əркімнің, заттың лайықты жарастық орны бар. Сен соны іздеп тап, өз ... тап ... ... болма əрнеге,
Өнерпаз болсаң арқалан.
Сен де бір кірпіш дүниеге,
Кетігін тап та бар ... ... ... ... бірер сөзін еске алайық: "Əлін білмеген əлек". "Етігің тар болса, дүниенің ... не ... ... ... тану ... онан ... орныңды табу үшін тар етікті тастау керек, инсафтан аспау керек. Сонда ғана адам адамдық атқа ие болады. Əркім өз ... ... ... ... өзі ие болса, оған дүние кең. Ерліктің, Адамдықтың өзі сонан шығады. Осы жөніндегі Абайдың пікірінің əл-Фарабимен ... ... ... ... ... ... ... Зұлқарнайын туралы айтқандары мен əл-Фарабидің "Қайырлы қала тұрғындарының көз қарасы" деген еңбегін салыстырып қарасаңыз талай терең қорытындыға келесіз. ... тағы бір ... ... бар: "Айқай менің өз үйім, кең сарайдай боз үйім". Мұны халық бұл ... ... ... ... ... деседі. Бұл түсінікті біз кеңірек түрде алып, адам баласының мекені бүкіл ... ... - ... ... деп ... ол ... пікіріне дəл келеді.
Əл-Фараби өзінің бір өлеңінде: "Ей адам тар жерге сен таласа берме, Мекенің сенің бүкіл ғалам - Дүние" [15], - ... ғой. Ақыл иесі ... ... ... ... ... бұл ... тамаша дəлелдеп отыр. Ғылымның қазіргі қорытындысы адам өз мекенінде өзі тəртіппен, жарастық жəрдеммен, көршілестік көмекпен, үнемділік өлшеммен, келешектің қамын ... ... ... тұру ... Олай болған күнде адам өз мекенін өзі бұзады, өзінің өміріне өзі зияндық келтіреді, өзі отырған ... ... өзі ... ... болады. Өмірдің бүгінгі шындығы осы. Бір мысал: Арал, Балхаш ... ... ... өзендерін бұрмалап, табиғаттың көп замандар бойы жарасты болған қалпына қол сұқты. Оның қалпын аңғармай, жарасқан жəрдемдес өмір ... ... ... соны ... ... ... келтірудің шарасын іздеудеміз.
Осы сияқтанған мəселе бір ғана біздің көлдерде ғана емес, басқа да жерлерде, барлық дүние жүзінде - ... ... ... ... бола ... Оның аты - адам ... бұл ... аты - экология мəселесі. Тіршілік дүниесінің мекен жайы, ... ... ... ілім ... ... Бұл мəселенің негізі барып Жер мен Аспан əлемінің қатысы, тіршіліктің шығуы мен ... ... ... ... дүниенің жаралу жəне даму заңына соғады. Мұның аты ... ... ... аты ... ... ... тілінде бұл "Табиғат ұлы кітап баспасы" ("Табиғат матбуғат"), Абай тілінде бұл "Өмірдің өзі шындық". Ғылымның шындығын табу, ... ... ... ... ... ... ... "Мың бір түн" əңгімесінен бір мысал. Атақты математик Г.Вейль "Симметрия" кітабынан[16]. Ара ... ... үйім ... ... ең жоғарғы өрнегі бойынша жасалған. Менің ұямның геометриясынан Евклидтің өзі талай тəлім ... ... еді". ... - ... гректердің геометрия ғылымының негізін салған ғалым. Араның ұя салуында сол геометрияның тамаша жұмбағы жатыр. Адам табиғаттан үйренеді ... ... ... Абай ... ... "Мың бір түн" ... мен ... ортақ қазына, мұнда осы сияқты айтылған ғылыми түсініктер көп. Біз мектепте оқып ... ... ... ... жоғарыдағы мəселенің бəрі əлдеқашан шешіліп қойған деп түсіндіретін еді. Мысалы, Жер мен Көктің арасында ... ... жоқ, ... жер ... ... шығып, өзінен-өзі өліп жатады. Адам табиғат дүниесінің қожасы, оны өзіне бағындырады, дүниеде Жердегі өмір сияқты өмір көп. Олардың бізде ... жоқ. Жер ... ... ол ... ғана ... Біз ... ... шексіз ескі өмірді қиратып, жаңа өмір жасаймыз... Осы сияқты ұрандар көп еді, надан елдің арасында ғылыми ... ... ... ... рухани түсініктерді еске алу болмайтын. Осындай əрекеттердің салдарынан барып, көптеген олқылықтар мен қателерге жол ... ... ... ... ... отырған тамаша қағидаларын бір адам сол кезде айтқан болса, оны қоғамнан аластап, құртып ... ... еді. Оның аты ХХ ... ... 70 жылы мен кейінгі 20 жылы арасында дүниеге көзқараста зор өзгеріс, төңкеріс болып отыр. Ғылыми тұрғыдан қарағанда жаңа ойлаудың ... ... ... ...
1. ... мысал келтірейік: тіршілік дүниесінің шығуы бір ғажап нəрсе, ол жөнінде көптеген зерттеулер, болжамдар бар, бірақ ол əлі толық ... ...
2. ... ... ... ... бір ғана кішкене орында болған тығыз қызу заттың атылысынан, кеңейуінен таралған.
3. Дүние денелерінің ... Құс ... ... ... ... ... ... тобы арасында, жеке жұлдыздар арасында, планеталар арасында, айлар араларында, барлық заттар ... ... ... бар. Ол ... ... ... басындағы бəрін біріктіріп тұрған электромагниттік күштерінен қалған қалдық, жалғасы. Осы жалғасты негізінен алып қарағанда қазіргі ғылым адам өмірінің ... əлем ... ... ... үйлескен, соған үндескен дүние екенін дəлелдейді. Адам əлемге өлшенген немесе əлем адамға өлшенген. Мұның аты адам дүние ... ... ... ... ... ... ... осы. Осы айтылған ірі мəселелер əл-Фараби еңбегінде талданған. Тамашасы, сол қазіргі ғылымның табыстары мен əл-Фарабидің ... ... өте ... ... Осы ... осыдан 20-30 жыл шамасы бұрын айтылса, оның өте зор ... ... ... Осы шындықты біз, міне жаңа ойлауға еркіндік алған ... ... ... ... ғана ... ... отырмыз. Осымен байланысты талай ірі мəселелер жатыр. Əл-Фараби мен Абай хақында жаңа ойласу, шындық іздеу дəуірінде аса зор ғылыми, ... ... бар деп ... осыған соғады.
Абай бір жұмбақ дана ғой. Ол өзі де айтады емес пе? "Жүрегімнің түбіне ... ... Мен бір ... ... оны да ... - ... Абай жұмбағының бірі:
"Қара жер адамзатқа болған
Ішінде жүз мың түрлі асылы бар, мекен,
Қазына іші толған əртүрлі ... ең ... ... ... ... Темір. [17]
Жердің негізгі құрамы, ішкі өзегі темірден. Магниттік қасиет - темірде, бүкіл космос əлемінде темірдің ... орны ... оның ... ең берік зат, жүректің соғуын, қанның қозғалысын ... ... ... ... Осы мəселені кристалдық жағынан зерттеген əл-Фараби сияқты ғалымдар мен Абайдың ақындық айнасына түскен темір ... бір ... ... Мұның негізгі сөзінің терең сыры бар, ғажайып жұмбағы бар. Міне, Ақжан әл-Машани да осының бәрін өз ... көре ... Абай мен ... ... таба ... сыры да ... жатыр.
Ғұлама ғалым, өз заманының әл-саниі атанған, яғни, керемет ұстазы бола білген әл-Машанидің әл-Фараби мұраларын ... ... ... ... өте мол ... ... айтып кеттік. Солардың бірі, атты еңбегі.Онда әл-Машани былай дейді:

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақжан әл-Машанидің Әбу Насыр әл-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы жайында зерттеу жұмыстары66 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Әл-Фараби және Ақжан Машани (Қасым Аманжолов порталынан)14 бет
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
Абай публицистикасындағы философиялық сарындар106 бет
Адамның дүниеге танымдық көзқарасы4 бет
Ақжан Жақсыбекұлы Әл-Машани8 бет
Ақжан Жақсыбекұлы Әл-Машани туралы24 бет
Ақжан Машани «Әл-Фараби және Абай»6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь