Айтыс өнерінің психологиялық табиғаты және этномәдени құндылықтарды дамытудағы рөлі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

I .ФОЛЬКЛОРДЫҢ ЭТНОПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТАБИҒАТЫ
1.1 Фолклорды психологиялық зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.2 Айтыс өнерін психологияда зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3 Тұлғаның этномәдени құндылықтарының психологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

1.4 Айтыс өнері арқылы этномәдени құндылықтарды дамыту ... ... ... ... ... ... ...
I Бөлім бойынша қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

II «АЙТЫС ӨНЕРІ АРҚЫЛЫ ТҰЛҒАНЫҢ ЭТОНОМӘДЕНИ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫН ДАМЫТУДЫ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ».ДІ ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЗЕРТТЕУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.1 Эксперименттік зерттеудің мақсаты, міндеті, гипотезасы, сыналушыларға сипаттама, зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Эксперимент нәтижелерін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.2.1 Айтыс өнерінің психологиялық ерекшеліктерін зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.2.2 Этномәдени құндылықтерды зерттеу нәтижелері.
2.2.3 Айтыс өнері арқылы этномәдени құндылықтарды дамыту нәтижелерін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТӘІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Біздің елімізде болып жатқан соңғы жылдардың оқиғалары қоғам өміріндегі ұлттық факторлардың жоғарғы мәнділікке ие екенін көрсетуде. Полиэтникалық полимәдениет жағдайында өмір сүріп отырған адамның ұлттық сипатта дамуынна қоғамдық өмірдегі өзгерістер әсер етеді. Қазіргі уақытта біздің полиэтникалық қоғамда өтіп жатқан экономикалық, әлеуметтік-саяси, мәдени, демографиялық және басқа да процестер елімізде өмір сүріп жатқан барлық халықтардың ұлттық сана сезімдерінің көтерілуімен түсіндіріледі. Жеке бір адамның және этностың этникалық сана сезімінің деңгейі, көп ұлтты қоғамның әлеуметтік-психологиялық және атмосферасын белгілі бір мәнді дәрежеде анықтайды. Этникалық сана сезімдердің құрылымы, этникалық эдентификация, өз «менің» бастан кешіруі, әсерленуі, өзіндік қатынасты белсендіру, этнорухани мәдениетке, ұлттық тілге, халық творчествосына, дініне, әдет-ғұрпына, мәдениетіне деген психологиялық орнықтылық сияқты белгілермен анықталады. Этно факторлардың мәнді өсуі этникалық сана сезімдерді күшейтеді. Этникалық сана сезімдер индивидуалды қасиеттердің әртүрлі деңгейдегі ерархиялық байланысын детерминациялайды қасиетердің және интеграцияланған индивидуалдықтың дамуының жүйелі ұйымдастырушысы функцияларының орындайды, әрі реттейді. Этникалық басты объективті тасушысыболып табылатын «ұлттық мәдениеттің » әлсіреуі барысында өтетін этникалық сана сузімдердің күшеюін «этникалық парадокс» деп айтуға болады. Бұл парадокстың болу себебі ұлттық сана сезімдердің конпен сациялаушы функциясымен байланысты, соны күшейту және бекіту, этникалық сана сезімнің объективті негізі – халықтың, этностың, ұлттың өзіндік қайталанбас мәдениеттің әлсіреуінде пайда болатын негативті әсерлерді теңестіреді.
Қазақ халқының ауыз творчествосының этнопсихологиялық тәбиғатын зерттеген этнографтардың, фольклористердің, әдебиетшілердің, психолгтардың жұмыстары өте маңызды (Ш. Уәлиханов, Ә. Диваев, В.В. Радлов, В.В. Стасов, М. Жұмабаев, Ж. Аймаутов, М. Әуезов, С. Мұханов, М. Ғабдулин, М.М. Мұханов, К.А. Нурғалиев, және тағы басқалар) Қазақстандық этнопсихологиялық жұмыстардың мәселен М.М. Мұханов, К.Б. Жарықбаев, А.Ж. Алдамұратов, Ж.Ы. Намазбаева, Д.Д. Дүйсенбеков, Ғ.Р. Рахымбеков, Б. Әубәкіров, Л.К. Комекбаев және осы айтыс өнерін Қазақстанда психологиялық тұрғыдан алғаш зерттеуші ғалым Бердібаева Цвета Қыдырбекқызы, бірлескен диалогты ойлау іс – әрекеті және бірлескен мақсат арқылы мағна құрудың жалпы қорын қалыптастыруды негіздеген методолгиялық концепциясының авторы С.М. Жақыпов зерттеулері – теориялық – экспериментттік – этнопсихологиялық негізін қалауда алатын орыны ерекше. С.Қ. Бердібаева айтыс өнерін жүйелік факторда зерттеді; ол “адамның творчестволық іс – әрекетіне мысал бола алатын творчестволық сөз жарысы айтысты жүйелік ықпалды зерттеу, айтыстың психологиялық ерекшеліктерінің теориялық – эксперименттік зерттеу негізідеуге мүмкіндік берді. Айтысты жүйелік ықпадың методологиясында талдау оны түсінудің процесуалды және мазмұндық аспектілерінің ішкі байланысын құруға мүмкіндік береді” – деп атап көрсетті.
1. Әуезов М. Шығыс жинағы.- Алма-Ата: жазушы 1985.
2. Банфи А. Избранное. –М.,1962. –с92.
3. Гусев В.Е. проблемы фольклора в истории эстетики.-Л.,1963.
4. Чистов К.В. специфика фольклора в свете о теории информации // вопросы философии.-1972.-№6.
5. Грановская Р.М. восприятие и модели памяти и-л., 1941.
6. Рубенштейн С.Л. о мышлении и путях его исследования. –М., 1958.
7. Андреева И.Г. описание средней орды киргиз-кайсаков // новые ежемесячные сочинения. – СПб.,1795.
8. Стасов В.В. Собрание сочинений. – СПб., 1894.
9. Муканов М.М. о казахскам устном творчестве пословицах и «айтыс» в их отношении к трактове интеллектуальной деятельности // генетические и социальные проблемы интелектуальной деятельности. – Алма-Ата.: КазПИ. – 1975. –вып. 4. Психология.
10. Арнаудов М. Психология литературного творчества. – М: Прогресс, 1970.
11. Бердібаева С.Қ. творчестволық іс-әрекетті жүйелік ықпал арқылы зерттеу // современное состояние этнопсихологии и этнопедагогики в республиках центральной Азии и других тюркоязычных народов СНГ, перспективы их развития, посвященной 95-летю академика Т.Тәжибаева: материялы III международной научно теоретической конференции, 22-23 февраля 2005г. – Алматы. – 2005.
12. Бердібаева С.Қ. Адамның творчестволық іс әрекетінің этнопсихологиясы\ Монография.-Алматы, «Қазақ университеті».-2006, 300 б.
13. Муканов М.М., Нургалиев К.А. Изучение процесса отгадывания загадок в зависимости от языка и контекста // Исследование интеллектуальной деятельности в историко-этническом аспекте. - Алма-Ата, 1978. - С.18-37.
14. Диваев А.А. Киргизские причитания по покойнику // Известия общества археологии, истории и этнографии при Казанском университете. - 1898. - Т.14, вып.5. - 630 с.
15. Жармұхамметұлы М. Қазақ поэзиясындағы айтыс жаныры, тегі мен дамуы.2001
16. Айтыс жанырының типологиясы (қазақ және түрік халықтары материялдары негізінде). Из-во.2010
17. Лабаева А.П. қазақ шешендік өнерінің көркемдік ерекшелігі. Алматы. 2009.
18. Айбергенова Салтанат Қазақ ақын әйелдер шығармаларындағы дәстүр жалғастығы. Дис. Док.Наук.1995. - 150б.
19. Айтыс өнерінің публистикалық сипаты 894.342.09.А87 Асанов К.Д 2010.
20. Алмуханова Р.Т. қазақ фолклоры мен антика әдебиетінің типологиясы. 2010
21. Сыр сүлейлерінің жазба айтысы: автореф. 2004ж.
22. Айтыстағы юмер мен сатира. Имашев Б.Қ. 2006ж
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ......................................................................................................3
I .ФОЛЬКЛОРДЫҢ ЭТНОПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТАБИҒАТЫ
1.1 Фолклорды психологиялық зерттеу.....................................................
1.2 ... ... ... ... ... этномәдени құндылықтарының психологиялық ерекшеліктері..............................................................................................................
1.4 Айтыс өнері арқылы этномәдени құндылықтарды дамыту............................
I Бөлім ... ... -ДІ ... ... ... зерттеудің мақсаты, міндеті, гипотезасы, сыналушыларға сипаттама, зерттеу әдістері.......................................................................................
2.2 Эксперимент нәтижелерін талдау.....................................................
2.2.1 Айтыс ... ... ... ... ... ... құндылықтерды зерттеу нәтижелері.
2.2.3 Айтыс өнері арқылы этномәдени құндылықтарды дамыту нәтижелерін талдау..............................................................................................
ҚОРЫТЫНДЫ.......................................................................................
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТӘІЗІМІ..................................
КІРІСПЕ
Біздің елімізде болып ... ... ... ... ... ... ... факторлардың жоғарғы мәнділікке ие ... ... ... ... жағдайында өмір сүріп отырған адамның ұлттық сипатта дамуынна қоғамдық ... ... әсер ... ... ... біздің полиэтникалық қоғамда өтіп жатқан экономикалық, әлеуметтік-саяси, мәдени, демографиялық және басқа да процестер ... өмір ... ... барлық халықтардың ұлттық сана сезімдерінің көтерілуімен түсіндіріледі. Жеке бір адамның және этностың этникалық сана сезімінің деңгейі, көп ... ... ... және атмосферасын белгілі бір мәнді дәрежеде анықтайды. Этникалық сана сезімдердің құрылымы, этникалық эдентификация, өз бастан кешіруі, ... ... ... ... ... ... ... тілге, халық творчествосына, дініне, әдет-ғұрпына, мәдениетіне деген психологиялық орнықтылық сияқты белгілермен анықталады. Этно факторлардың мәнді өсуі ... сана ... ... Этникалық сана сезімдер индивидуалды қасиеттердің әртүрлі деңгейдегі ерархиялық байланысын детерминациялайды қасиетердің және интеграцияланған индивидуалдықтың дамуының ... ... ... ... әрі ... ... ... объективті тасушысыболып табылатын әлсіреуі барысында өтетін этникалық сана сузімдердің күшеюін деп айтуға болады. Бұл ... болу ... ... сана ... ... сациялаушы функциясымен байланысты, соны күшейту және бекіту, этникалық сана сезімнің объективті негізі - халықтың, этностың, ұлттың өзіндік қайталанбас ... ... ... ... ... әсерлерді теңестіреді.
Қазақ халқының ауыз творчествосының этнопсихологиялық тәбиғатын зерттеген этнографтардың, фольклористердің, әдебиетшілердің, психолгтардың жұмыстары өте маңызды (Ш. Уәлиханов, Ә. ... В.В. ... В.В. ... М. ... Ж. ... М. ... С. Мұханов, М. Ғабдулин, М.М. Мұханов, К.А. Нурғалиев, және тағы ... ... ... ... ... М.М. ... К.Б. Жарықбаев, А.Ж. Алдамұратов, Ж.Ы. Намазбаева, Д.Д. Дүйсенбеков, Ғ.Р. Рахымбеков, Б. Әубәкіров, Л.К. ... және осы ... ... Қазақстанда психологиялық тұрғыдан алғаш зерттеуші ғалым Бердібаева Цвета Қыдырбекқызы, бірлескен ... ... іс - ... және ... ... ... мағна құрудың жалпы қорын қалыптастыруды негіздеген методолгиялық концепциясының авторы С.М. Жақыпов зерттеулері - теориялық - ... - ... ... ... алатын орыны ерекше. С.Қ. Бердібаева айтыс өнерін жүйелік факторда зерттеді; ол ... ... іс - ... мысал бола алатын творчестволық сөз жарысы айтысты жүйелік ықпалды зерттеу, айтыстың психологиялық ... ... - ... ... ... ... ... Айтысты жүйелік ықпадың методологиясында талдау оны түсінудің процесуалды және мазмұндық аспектілерінің ішкі ... ... ... береді" - деп атап көрсетті.
Және С.Қ. Бердібаева айтыс өнері ұлттық сәйкестілік сезімін сақтауға, құндылықтарға ... ... ... ол ... ... ... ... түсініледі деп қарастырды.
Қазақтың мәдени өмірінде лайықты орын алған айтыс өнері, диалогты жарыс мына жағдайлармен шарттанады - әр ... ... атқа ие болу ... ... ... ... мәнді мойындау, тыңдаушы - халықтың руханыи талап тілектері. Қазақ фольклоры - көшпелі ... ... ... ... жейнелілігі жайлы ғана емес, әрі мақалдардың фунькциясын интелектінің логикалық компоненті деп қарастырған М.М. мұханов. Және оның пікірінше, айтыста оның ... - ... ... да ... ... ... айтылғандар логикалы дәл болады десек те, оның тағы бір жағы бар - ... сөзі ... ... әсер етті ... ... ... ... объективті баға бергенмен, кейде олар байқамай қалады, көбінесе сөзінің көркемділігіне, құрастыру шеберлігіне ден қояды, ал айтыскер ақын өз заманының дәстүрін, ... ... ... ... ... ... ... тарихына, мәдениетіне, этносытық мәдени құндылықтарына қызығу, ұлттық мәдени дәстүрлерді сақтап және дамыту бұл адамзат өркениетінің ... ... ... ... алғы ... Әлем бір ... бет алған сайын әрбір этнос өзінің дәстүрлі мәдениетін түсінуге білуге зерттеуге қызығушылық танытып отыр. Жоғардағы этникалық факторлар ол тұлғаның дамуымен, оның ... ... ... ... ... тығыз байланысты. Этникалық ерекшеліктер ол адамның рухани дүниесінде айрықша мән алатын маңызды фактордың бірі болып табылатыны ғалымдардың ұзақ ... ... ... ... табылады. Экономикалық, әлеуметтік және мәдени трансформациялармен қатар этностық дәстүрлермен (мысалы, фольклор) байланысты, ... ... да ... ... Дәстүрлі этномәдени құндылықтар негізін құрайтын фольклор, халық творчествосы - айтысқа байланысты мәселелерді қарастыру, көптеген зерттеушілердің назарынан тыс қалмайды, ... ... ... ... ... алатын орнын анықтау, әрқашанда мәнін жоймайтын сұрақтар, этноспен бірге өмір сүрген құбылыс. Этнология ... ірі ... Ю.В. ... ... мәселелерді зертей отырып, қоғам дамуындағы мәдениетті стандарттау және рубанизация ретінде дамып жатқан жаңа тенденциялар жайлы былай деген: "этностыық ең ең ... ... ... ... рухани творчествосында сақталады " яғни біз бұл пікірден халқтың рухани шығармашылғы халықтан шығып халықтың өзін - өзі ... және ... ... ... ... көзі ... ... көрсетіп бере алады.
Зерттеудің өзектілігі: Айтыс - қазақ халқының ауызекі әдеби-музыкалық өнерінің көлемді және аса құнды салалалрының ... Ол - ... ... ... жемісі болып табылады. Айтыста халықтың әдеп-ғұрпы, тұрмыс-салты, дүниетанымы, эстетикалық, рухани, философиялық және әлеуметтік көзқарасы, ... ... ... ... ... ... түрлері, көтерілетін тақырыптары сан алуан. Егер де айтыстың ең ... түрі ... ... ... адам ... ... әсер ету ... жатса, кейіннен айтыстың кемеліне толған ең күрделі түрі - ... ... ... ... ... ... ... кетеді және де сол бұтақтардың бәрі халықтың өмір-тұрмысын жан-жақты ... ... ... ... Бүгінгі таңда халқымыздың баға жетпес рухани қазынасы болған айтыс өнерін ЮНЕСКО-ның бағдарламасының 2013 жылғы жоспарына енгізуге ұсыныс жасау ... ... ... ... ... өнерін әлемдік деңгейде айшықтап, ЮНЕСКО-ның қорғауына өткізу мәселесі ... ... жиі ... жүр. ... дейін де аталмыш ұйым қорғауына дүниежүзінің көптеген елдерінің ұлттық өнер түрлері мен өнер туындылары енген болатын. ... ... , ... , ... . ... ... ... ие болу осы төл өнерімізді зерттеуге деген қажеттілік тіпті де артуын талап етеді.
Зерттеудің ... ... ... тұлғаның этномәдени құндылықтарына әсерін этнопсихологиялық зерттеу.
Зерттеу объектісі: айтыс өнерінің психологиялық табиғаты және этномәдени құндылықтарды дамытудағы рөлі.
Зерттеу пәні : айтыс өнері мен ... ... ... ... айтыс өнері мен этномәдени құндылықтар арасында өзара байланыс болады.
Зерттеудің міндеттері:
* Фольклордың этнопсихологиялық табиғатына ... ... ... ... ... ... ... дамуындағы этномәдени құндылықтарды теориялық талдау
* Тұлғаның этномәдени құндылықтарының даму өзгерісін ұлттық өнерде дәріптеу арқылы бақылау
* Айтыс өнерімен этномәдени құндылықтар ... ... ... ... ... ... ... этнопсихологиялық табиғатын және этномәдени құндылықтарымен байланысын анықтауға арналған сұрақтама
* Рокичтың ... ... ... ... ... Адамның үстем бағыттылығын анықтау әдісі (В. Смекал және И. Кучер )
* Алынған ... ... ... бойынша талдау әдістері
Зерттеудің практикалық маңыздылығы: айтыс өнерінің этномәдние құндылықтардың дамуна әсерін зерттеу негізінде айтыстың халққа беймәлім қырларын зерттеу, Айты ... ... ... ... ... мойындалған ұлттық құндылық ретінде мағынасын ашу арқылы Қазақ халқының рухани жаңаруына, рухани қажеттілктерінің ... ... ... ... ... ... ... үлесін қосады деп үміттенеміз.
* фольклордың психологиялық табиғаты
+ фольклорды психологиялық зерттеу
Қазақ Халқының бүкіл болмысы, табиғаты, дүние танымы, этнопсихологиясы, фольклордан айқын ... ... ... ... бойы ... асыл ... болып табылатын фольклорда ұлттың тарихы, мәдениеті, әдебиеті, салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, ұлттық мінезі, тұрмыс-тіршілігі, кең ауқымды бейнеленген. Яғни ... ... бері сан сан ... ... ... рулардың, әр түрлі этностық топтардың, сана-сезімі, ой арманының, қуаныш-қайғысының жаңғырығын білдірер, олардың тұрмыс-тіршілігінің, күн көріс әрекетінің сәулесін ... ... ... ... ... ... ... халық ауыз творчествосы, халық поэзиясы, эпостық жырлар, фольклор қазынасы - халық қазынасын этнопсихологиялық ... ... өте ... мән ... шығармашылығының жоғарғы үлгісі болып табылатын халық ауыз поэзиясы, эпостар, фольклор, халық ... ең ... ... ... және нормаларды дамытады. Халық даналығын тірі өмірдің болмысымен тікелей қатыстыратын менталдылық деп белгілеп, оны этоностық дәстүрмен анықтауға ... ... ... былай жіктейді:
* Халық поэзиясының шағын түрлері - үйлену салт ... ... ... ... ... (жоқтау, қоштасу естірту)
* Еретегі (қиял-ғажайып ертегілері, аңыз ертегілері, күй аңызы) ... ... ... жыры .
* ... ... ... ... Айтыс өлеңдері [1].
Эпос - халықтың естілігін білдіре ... ... ... ... сан-қилы оқиғалардың елесін берсе, соған қатысты туындаған этностық сана, ұлттық патриоттық ... ... ... ... ... ... ... емес, құлақпен тыңдап, санамен қабылдайтын, түп тамыры тереңде жатқан, ата-бабаларымыздың қанымен жеткен қуатты да құдыретті құбылыс. ... ... ... идея ... (фольклорда)
Этностық мезгілдік, мекендік факторлар арқылы айқындалатын ... ... және ... ... ... ... ... отыратын, бірақ өзінің ілкі белгілерін жоғалтпайтын, табиғи-тарихи білім болып болмыстың, сана-сезімнің, мінезімен мәдениетінің соған сәйкес туындайтын әлеуметтік ... мен ... ... айқындайды [2].
Рухани тәжрибені саралап салмақтау үшін мол мағлұмат беретін сарқылмас қазына халқымыздың сөз өнері ұлттық мінезі, халық творчествосы рухынан сондай-ақ ... ... ... лирикалық бейнелерінен анықтауға болады. Халық ауыз творчествосы қай түрі ... ... ... ... фольклорында ұлттық психология, тіл, салт- дәстүр сақталады. Халық одан рухани күш алып оны ... ... ... Эпостық жырлардың қуаттылығы сол алғашқы сөзінен- ақ тыңдаушыны өзіне баурап алады. Оның түйсінулерін сезімдерін ... ... ... ... мен ... ... ... этномәдени құндылықтарын дамытудағы рөлін түсіну үшін халық ... ... ... ... ... ... социумда бағаланудың және иедяларды тәрбиелеудің негізі деп ... ... ... ... түрлері тәрізді эпостың да түпкі негізі күллі байлығы, әр алуандылығымен өзіне тән ... қоса ... ... сол ... ... ерекшелігі болып табылады. Халқтық эпостардың функциялары мен оған сәйкес қабілеттері (потенциалдары), ерекше қырлары олардың анропологиялық бағыттылығымен ... Және ... ... ... ... әрі ... ... құндылықтарының дамуына жетекшы рөл атқарады.осы моделдердің көріну сақталу, сақталу, жинақталу ... ... ... ... жырларынан көреміз. Қазақ Халқының эпостарындағы көріністер әлеуметтік интеграция оңтайландыруда және жеке дараландыруда, индивидтың жоғарғы құндылыққа бағдарлануына идентификациясындаерекше рөл ... ... ... ес ... ... ... ... сақтайды.адам психологиясының сезімдік-бейнелік үстемділігі, халықтың мифологиялық көркем әдеби санасының жұмс істеуін қамтиды. Өмірлік ұғынымы - ... ... ... ... ... ... діни ... күшті болса, халықтың ойлау, еңбек ету, жасау қабілетіне кедергі бола ... ... үшін ең ... көп ... ... ... эпостарда ұлттық құндылықтардың ирархиясының тұтасымен немесе қандай дәрежеде сақталғанын зерттеу маңызды.
Фольклордың көптеген көптеген ұжымдық өнерді біріктіретін қандай ерекшелігі ... ... ... ... ... бастауы мен эволюциясын табамыз. Онда синестезия және творчестволық процеске бірге қатысатын тыңдаушы - ... ... ... ... ... ... анықтайтын негізгі белгілері:
* Көркем бейнелердің әртүрлі элементтерінің (сөздің логикалық, хореографиялық, бет ... ... ... ... және индивидуалды творчествоның диалектикалық бірлігін құрайтын творчестволық процестің коллективті сипаты.
* Үнемі жаңғыртылып және ... ... ... ... және жалғастылығы.
* Тыңдаушы және орындаушы қатысатын орндаушы - импровизация кезінің өзі творчестволық акт болып табыладтын орындалған шығарманы ... ... және ... ... ... ... [3].
Фольклорды синкретті ғана емес, синтездік өнер деп айта ... [4]. ... ... ... ... творчестволық синтез синхронды түрде жүреді; яғни (айтыста) мәтін, әуені, ойын әрекеті, ... ... ... ... ... ие. ... қабылдау актісі субьектіден (ұжымдық және индивидуалды) тыс жасалған бейнелеу емес субьектінің қатысуымен жасалған акт. ... ... ... ... ... Олардың ұрпақтан-ұрпаққа тарап келе жатқаны сондаықтан. Халық жадында сақталған дәстүрлер фольклорда инвариянттарды сақтайды және бекітеді. ... ... ... - ... ... ... ... [5].
Көркем сөз өнері, өмір құбылыстарын бейнелі ой арқылы жеткізетін халықтың коллективті творчествосы - фольклор болып табылады. ... ... ... ... ... шығарылған дәстүрлер олар бір мезгілде белсенді қабылдаудың арқасында жаңа ... ... ... ... ... бір ... оның өмір ... үшін көрермен тыңдаушының міндетті түнде қажеттілігі жоқ. Фольклорда ерекше қабылдау процесі туындайды.
Ұжымдық орындаушылықтың екі ... ... ... ... ... ... сайрандарға бәрі қосылады) синестезия мәселесіне келсек, көру және есту қабылдауының қайсысының үстемдік етуіне байланысты фольклор шығармаларын қабылдау типдтері де ... ... ... ... ... ... есту қабылдауы басым. Айтыста сөз мағынасына жаңа аргуметті табу, логикалық байланысқа көңіл бөледі. Мысалы, айтыста домбырада ойнау ... ... есту ... ... ақынның тапқан, қайтарған жауабы болып есептеледі.
Бұдан біз фольклорды деп қарастыру бір жақты. Оны ... ... ... ... ... ... түрлерін қабылдау жалпы болса да, фольклорды қабылдаудың өзіндік ерекшеліктері бар. Фольклорды жазылған , тіркелген, құбылыс деп (магнитофонға жазу, мәтінін ... ... ... ... ... Ол тірі импровизация мен орындаудың өнері. Ғылымда фольклорды қабылдау жайлы нақты зерттеулер өте аз. Мысалы, белгілі Болгар ... ... ... ... ... ... қабылдағанын зерттеген. Халықытың ән мітіні мен Әуенінің арасындағы үздіксіз байланысты және оның ... ... ... ... ... психологиялық зертту А.И. Герцен атындағы Ленинград мемлекеттік педагогикалық иниститутының, психология кафедарасында басталы ... А.П. ... ... ... болады.ол фольклорды меңгеруды зерттеді. Бұл мәселені Ж. Пияже мен Л.С. Выгодский де зерттеді.олардың пікірінше, ... ... ... ұғыну процесіне апарылады. Балалардың метоформаларды ұғынуын зерттеуде олар ... ... ... ... оны ... ... А.П. Семенов өз зерттеулерінің балалардың метоформаларды түсінуін талдады [6].
Фолклор - ... өнер ... ... - ... сөз, ән, күй өнері немесе халық поэзиясы бір - бірімен тұтастық құрайды. Фольклор ұжымдық және ұлттық ... ... ... ... ауыз екі дамиды. Ақындық дәстүр қазақ халқының ұлттық сөз өнері оның тарихын ... ... ... ... көрсеткіші. Қазақтың ақындық поэзиясы, ақындық өнер психологиясы ұлттық рухани құндылықтарды, ... ... ... ... ... ... ... өзекті мәселенің бірі . халыққ ұнаған қабылданған туындылар халықтың тыңдаушы ықыласының психологиялық қабылдауы арқылы ғана бағаланады. Өнер тұтастығы (ақындық сезгірлік, ... - ... ... арасындағы психологиялық байланыстың дәнекері).
Этнопсхология әрбір халықтың рухани әрекетінің (миф, фольклор, тіл, дәстүр, салт, әдет - ... дін, т.б.) ... сол ... психологиясын, сана - сезімін көрсететін негізгі ... ... ... ... өмірі поэзиядан тұратындай. Бесік жырдан бастап баланың ... ... ... ... қыз ... ... ... ас беру, көрісу, өсиет - нақылдары ... да ... ... Сондықтын халқымызда Қазақ өлеңмен туып өлеңмен өледі деген мақал жайдан - жай айтылмаса керек. Тұрмыс салтқа байланысты мұнай ... ... ... әдет ... лайық психологиялық күйлерді жеткізеді: бұл жанырлардың ... ... адам ... оның ішкі ... - ой мен сезімнің әрекет ету құралы. Ақындардың жеке басының ішкі қайшылықтарын реттейтін эстетикалық серпіліс психикалық поцестермен күштерді ... Өлең ... ... ... мен ... көркем ойлау халықтың тарихи, әлеуметтік, психологиялық, көркемдік тәжірибесіне сүйенеді.
Фольклорда адам өмірі әрқилы сипатталады, ... - ішкі ... ... ... сыртқы оқиға , ал лироэпикалық өлеңдерде - ішкі мен ... ... , ... - ... қатынас бейнеленеді. Тұтас мәнге ие болу үшін ішкі мен ... ... ... керек.мұндай біріңғай тұтастық тек психологиялық аспектіде ғана жүзеге асады. Көркем шығармадағы ... ... - ... өзіндік танымға өту. Сол арқылы қоғамның дүние танымы, сезімдері көрінеды.
Ауыздан ауызға жеткізілген қазақ поэзиясы ... ... ... де ... ... ... ... ретінде өзінің негізгі мазмұнын сақтады.қазақ поэзиясының терең көркем функциясына тыңдаушыны сендіру функциясы жатады. Қазақ өлеңдерінің құрлысы ... есту ... әсер ету ... ... ... жасайды. Ертедегі поэзиялардың барлық фонетиклық және ритмикалық интонациялық сипаттамалары есту қабылдауына бағдарланған. Тартымды, нақты, қызықты, мазмұнды өлең жолдары тыңдаушыға эмоцияллы әсер ете ... ... ... өлең ... жатталып қалады. Қазақтардың этнографиялық зерттеуін 1845 жылға дейін Ресей жүргізген. Олар рухани ... өте ... ... ХІХ ... ... ... ... творчествосын, қазақ фольклорын мүлдем қарастырмаған сондықтан, түлдем дамымаған ... ... ... қатар, мәдени дамуға қабілетті емес деп ойлаған. Соған байланысты қазақтар жабайы деген ой қалыптасқан.
Қазақтар жайлы арнайы алғашқы этногрфиялық зерттеу XVIII ... ... ... ... ... Г.И. ... А.И. ... С. Бальшой, Г.М. Бороневский жұмыстарында қазақ поэзиясы, ақындар шығармашылығы, импровизациялық өнер жайлы жазылған алайды, алғашқы ғылыми талдау ... орыс ... әрі ... В.В. ... ... В. ... орыс ... талдап, сол еңбегіне қосымша ретінде қазақ эпостарын салыстырып зерттген.
Қазақ эпостарының кейіпкерлері ішкі ... ... ... деді. Халық эпостарға тек қатысып ғана қоймайды басты рөл атқарады, өзі негізгі кейіпкер рөлін орындайды, поэтикалық шығармаларда халықтың ішкі өмірі ... ... В.В. ... ... ... асыл ... танып таңдаудың, бағалаудың қалыптасқан ғылыми шарттары бар.фольклор - халықтың этностық байлығы, ... ... ... ... [8].
Академик В.В. Радлов , - деген еді ... ... ... ... орыс ... ... халқының екі өнерін ерекше көрсеткен. А) шешен,қарасөзге жүйрік.В) ақын, импровизатор деген, сондай-ақ, мынадай пікірлер де ... >, ,- ... ... ... ... - халық псхологиясы көзғарастарының жемісі. .
Этнопсихология - әрбір халықтың ... ... (миф, ... тіл, дәстүр, салт, әдет-ғұрып, дін жене т.б.) жемісін сол халықтың психологиясын сана сезімін ... ... ... бірі деп ... Қ.Б. ... этнос - менталдылықты өрнектейтін феномен, ендеше ... - ... ... ... Оның ... аса ерекше қасиет деп саналады. Ол - әлеуметтік моделдеуге келмейтін халықтың табиғи индивидуалдылығының тірі екзистенциясы. Руханилықпен ... ... ... ... ... олардың жалпы генезисінде үйлеседі. Этнос индивидуалдылығымен халық даналығы ал фольклор - сол даналықтың өзіндік ерекше творчестволық көрінісі.фольклорды жасау ... ... ... және ... эстетикалық санасымен, халықтың мәдениетін құрылуымен байланысты. Фольклор жалпы халықтық, ұжымдық творчество болып табылады. Барлық халықтық рухани мәдениетті ... ... ... ... ... - қабылдау әрекеті бір тұтастықты құрайды. Ал қабылдаудың өзі орындауға соның салдарынан творчествоға белсенді әсер ететді [10].
Халықтың немесе ... ... ... ... ... ... ол ... мен белсенділіктің жоғарғы дәрежесінің әсерімен жеткен рухани энергия. Халықтың тіршілік әрекеті байыту, жаңа жеңістерге жетуге, ... және ... ... ... ... рухани күштерді жинау - өнегелі - интелекттік өмір үшін жағымды жағдайды болжайды.
Фольклор ... ... өмір бойы ... ... да өмір ... ... ... процестің ішкі заңдылықтарынан басқа этностық процестерді де жаңалндырған.өзінің индивидуалды сана - ... ден қою ... сана - ... ... ... өнері, эпос болсын бәрі көп нұсқалы. Халық шығармашылығы (фольклор - ... ... ... тұлғаның рухани дамуына оның этностық сана - сезімдерінің дамуына әсер етеді. Сонымен ... ... ... ... өте ... ... әсер ... осы сөз, шебердің ауызында адамды найзағайдай таң қалдырып, немесе махаббат сусыны сияқты мас қылады.адам сондықтан да поэзияны көп ... ... ... шығармаларын тұтас бір жүйеде қарастырсақ, көркемдік танымның нәтижесі деп айта аламыз.зерттелінетін обьект (фольклор) үлкен жүйелер құрлымында қаралады. Құрылымдық элементтерді бөліп алу ... ... ... ... ... ... фольклорды тұтастай процес деп қарастырамыз.
Фольклор - этностық мәні ұжымдық байланыстардың горизонталь деңгейінде де ... ... ... деңгейінде де ұрпақ аралық диахронды этномәдени ақпараттардың дамуының психологиялық негізін береді. Фольклор этностық тарихпен ғана емес этностық сана - ... ... ... де ... ... ұлттық иедяның, ұлттық мінездің поэтикалық бейнесі көрінеді. Ұлттың тәжірибесі, танымы мен ... ... ... дамиды. Фольклордың басты көркемдік функциясы - тыңдаушыны сендіреді. Эмоциялық үндеу арқылы күтілген тиімділікке қол жеткізу. Фольклор қоғамдық санада және ... ... ... ... тез байқайды. Адам психологиясын тануға ұмтылады. Фольклорды жасау халықтың өмірімен, тұрмысымен органикалық байланысқан. Этностық санасымен, халық мәдениетімен шарттанады. ... - ... ... ... тарихи әлеуметтік мазмұнда ғана шынайы мағнаға ие болады.және әрбір этностың творчествосы ретінде қабылданады.қорта келгенде ... ... ... ... ... өн - бойынан этностық танымның бейнесі айқын көрінеді, фольклор бұл тұлғаның және бүкіл этностың шығармашылығы болып ғана ... осы ... және ... ... ... негіз болады.
Қазіргі жаңа уақыт талабына орай этностық мәселелердің өсіп, өнуі күш ... ... өз түп ... ... күшейді, этномәдени дәстүрлерді жаңғырту, кәсіби мәдениетте фольклорды дамыту, тілін, дінін өзінің ұлттық психологиясын жандандыру мәселелері ... ... ... психологиялық табиғатын зерттеу аса маңызды сұарқтардың бірі.
Халық творчествосы ұзақ тарихи жолдан өтті. ... ... ... ... шығармайды, олардың ұрпақтан ұрпаққа тарап келе жатқаны ... ... ... ... дәстүрлер фольклорда инварианттарды сақтайды және бекітеді, фольклор шығармалары орындау-қабылдау процесінде жүзеге асады. Фольклор шығармасы - есту және көру арқылы ... ... ... акт. ... ... "жад пен ... бір ... звенолары; олардың өзара байланысымен, өзара шарттануымен дамытушы сипатқа айналады [12]. ... ... ауыз ... ... "сөз ... деп ... бір ... түсінік, ұғынымды қабылдау үшін психологиялық ерекшеліктерін талдау қажет.
Халық ауыз әдебиеті творчествосының психологиялық, аспектілері оның ... ... ... ... ... европалық дәстүрден айырмашылығы сол, қазақ ауыз әдебиет творчествосы дәстүрінде кез-келген шығарма аяқталған көркем берілген ... ғана емес ол ... ... ... ... ... ... іс-әрекетінің нәтижесі. Әрбір ұлттық творчество ұлттық сана сезімдерді көрсететін "көркем ... ... олар ... ... және ... энергиясына қатынасын белгілейді. Халық ауыз әдебиеті творчествосы өнер мен мәдениеттің дамуында ... ... ие, ... - халық тағдырын, оның арманын, тәжірибесін ұмтылуларын жадында сақтайтын қуатты құрал. ... ... үшін ... ауыз ... ... ... тек ... ғана емес, дамушы, тірі рухани қазына. Фольклор - халықтың интеллекттік деңгейін, мәдениеттілігін бекітеді.
Психологиялық тұрғыдан фольклорға келесі жіктемені беруге болады:
* ... ... ... ... этностық стереотиптерді, ұлттық сезімдерді, этностық сәйкестікті сақтауға әкеледі, өткенге бағдарлану, есте халық бейнесін, әсерленулерді ... ... ие ... оған ... ... ... ... эпостар, батырлар жыры, лиро-эпостар, мақал-мәтелдер, халық әндері, ертегілер, аңыз әңгімелер, шешендік ... ... ... ...
* ... бағдарланған өзгеруді игерген, өзгеру бағытына бейім ... ... өте көп: ... ... ... ... ... жатады. Оларда өзгеру бағыты басым болады - мысалы, творчествоның дамуы, халықтың өмір суру қабілетінің даму болып ... ... ... ... ауыз ... ... творчествосы, көркем творчество - фольклор арқылы психологиялық аспектіде зерттеу маңызды мәселе болып табылады. Фольклор қазынасы - ... ... ... ... ... ... ... жоғалтпайды.
Халық творчествосы болып табылатын халық ауыз ... ... ... ... ... творчествосының жоғарғы интеллектік деңгейі жайлы идеяларды дамытады. Халық даналығын - тірі өмірдің ... ... ... ... деп ... оны ... ... анықтауға болады.
Ауызша әдеби творчество шығармалары есту қабылдауына есептелген. ... ... ... ... творчество", "сөз өнері" ретінде, түсіну оны орындау кезіндегі тірі импровизация ... деп те ... ...
Көркем сөз өнері, өмір құбылыстарын бейнелі ой арқылы жеткізетін халықтың ұжымдық творчествосы - фольклорда, мысалы айтыс өнерінде ... ... ... ... яғни "өзін қабылдау", оның мәні әсіресе ұжымдық творчестволық ... ... ... ... ... мән бермей, орындаушы жан тәнімен орындау процесін қабылдайды және онымен оның серіктерінің (көрермендер) арасында ... ... ... ... ... ... ... кезде көрермендердің реакциясына емес, өзінің ішкі реакцияларына зейіні ... ... ... екі формасы болады: "міндетті" (халықтық сауық сайрандарға бәрі ... және ... ... ... ғана ... ... мәселесіне келсек, көру және есту қабылдауының қайсысының үстемдік етуіне байланысты фольклор шығармаларын қабылдау типтері де әртүрлі болады.
Мысалы, ауызша шығармада ... есту ... ... ... сөз ... жаңа ... ... логикалық байланысқа көңіл бөледі. Мысалы айтыста домбырада ойнау (музыка) қосымша есту элементі болады. ... ... ... ... ... ... ... "халық ауыз әдебиеті творчествосы", "сөз өнері" деп қарастыру бір жақты, оны қабылдау ... ... ... ғана ... емес, ендеше олардың психологиялық талдауы қажет. Алайда, ... ... ... ... ... ... да, ... қабылдаудың өзіндік ерекшеліктері бар.
Ғылымда фольклорды қабылдау жайлы нақты зерттеулер өте аз. ... ... ... ... және фольклорисі Х. Вакарельский [12], фольклорды халықтың қалай қабылдағанын зерттеді, халық ән мәтіні мен әуенінің арасындағы ... ... және оның ... ... ... ... ... психологиялық зерттеу соғысқа (Ұлы Отан соғысы) дейін А.И. Герцен атындағы Ленинград мемлекеттік педагогикалық институтының, психология кафедрасында басталды.
Әсіресе А.П. Семенованың ... ... ... ол ... ... зерттеді (аллегориялар, метафоралар). А.П. Семенова өз зерттеуінде балалардың метафораларды түсінуін талдады, өзінің психологиялық табиғаты бойынша түсінудің ... ... ... бар.
Бұл мәселені Ж. Пиаже мен Л.С. Выготский де зерттеді. Олардың пікірінше, метафоралардың мазмұны жалпылауды ұғыну процесіне апарылады. Балалардың ... ... ... олар ... ... ... ерекшелігін, оны сезінуді ескермеді.
Ж. Пиаже балаларға арналған (9-11 жас) мақалды ... ... ... ... таныс емес сөздерді түсіндіру керек. Балалар мақалды қабылдауда түсінікті сөздерді тұтастық схемасын жасап, содан кейін оны ... ... ... ... ... тұтастық схемасы Ж. Пиаженің пікірінше, аналитикалық түсінуді басып озады [12]. М.М. ... өз ... ... ... тапсырманы шешу процесінен айырмашылығын көрсетті, жұмбақты шешуді адамдардың интеллектісінің сапаларына (тапқырлық, болжай алу, ... ... ... Ол ... шешу ... ... процесіне байланысты іздеді [13].
Балаларға арналған мақалдарды, мысал өлеңдерді, бейнелі салыстыруды ... ... ... бар ( В.И. ... В.Т. ... Л.К. Балацкая және басқалар [12].
Жұмбақты шешу болсын, фольклордың қайсысын алсақ та ... ... ... ... ... ... ... интеллектуалды қабілеттің кемелденгенін көрсетеді.
Жұмбақты психологиялық тұрғыдан зерттеген К. Нұрғалиевтің жұмыстарында [13] жұмбақтар да, ... да ... ... ... ... ... еуропалық жұмбақтардан айырмашылығы бар деп көрсетіледі.
"Жұмбақты шешу мен тапсырманы шешу процесінде ойлау механизмі бірдей бола ма?", ... ... ... ... әдеттегі, әлде кибернетикалық, әлде эвристикалық тәсілдермен (яғни, қысқару процесі) жүзеге аса ма?" - міне осы сұрақтарды ... үшін ... ... жүргізді.
Өнер шығармаларын (халық поэзиясы) қабылдау творчестволық процестің әртүрлі сатысы болса да, олар өнердің кейбір түрлерінде (мәселен орындаушылық-жырау, ... ... ... акт ... ... қосылып кетеді. Фольклор - бұқаралық өнер, ұлттар мен халықтардың мәдениетінде маңызды орын ... ... біз ... ... қабылдаудың ерекше типінің эволюциясын көреміз. Мұнда синестезия мен творчестволық процеске тікелей қатысушы тыңдаушы- ... ... ... ... ... ... сөз, би, ... өнері немесе халық поэзиясы бір- бірімен тұтастық құрайды. Фольклор ұжымдық және ... ... ... ... ... ауызекі дамиды.
Фольклор - халықтың этностық байлығы, ұлттық психологиялық мәдени құндылықтар. ... В.В. ... ... - өте ... ... шебер әңгімешіл, мінез бен іске алғыр, шешендік өнерді жақсы меңгерген. Олар таулы, орманды жерді мекендеп, көл ... ... ... ... ... ырғақпен сұлу сөйлейді. Сөздері майда, анық, тұнық естіледі. Ой кестесі көркем, бейне бір өлең ұйқасына ... ... еді [12]. ... ғ. ... ... орыс зерттеушілері- қазақ халқының екі өнерін ерекше көрсеткен: а) шешен, қарасөзге жүйрік, ә) ақын, импровизатор деген. Сондай-ақ мынадай пікірлер де ... ... ... үшін сөз ... бағалы мәнді ешнәрсе жоқ" [12], "Қазақтар тез-тез ... ... ... ... - деді ... Ә.А. ... халық қазынасын қастерлеп, зерттеп, кейінгі ұрпаққа асыл мұра ... ... ... ... ... тән ... ... бет-бейнені көресіз", - дейді Ә. Диваев [14]. Фольклор - халық көзқарасының сәулесі, оның ... ... мен ... ... ... ... дәстүрді танытатын фольклор - халық психологиясы көзқарастарының жемісі
Фольклор қоғамдағы болмыс пен санадағы өзгерістерге сезімтал. Ақын ... ... оның ... сана ... сөз ... ғана емес, сол қоғамның негізімен де байланысты. Мысалы Шалкиіз айтады, ... ... ... ... ... ... көрінеді, өзінің авторлық "менін" дәл қойып өзін жалпы ағыннан бөліп алады. ... көне ... ... ... және ... сана сезімдер бастау алған (Баласұғын).
Фольклор шығармаларымен қатар өмір бойы ақындар шығармалары да өмір сүрді. ... ... ... ішкі заңдылықтарынан басқа этностық процестерді де жандандырылған. Өзінің индивидуалды сана сезімдеріне ден қою ұлттық сана ... ... ... ... ... творчествосының өзіне тән ерекшелігі бір шығарманың бірнеше нұсқасы болады.
Фольклор қоғамдық санада және болмыста ... ... ... тез ... адам ... ... ұмтылады. Фольклорды жасау халықтың өмірімен, тұрмысымен органикалық байланысқан этностық санасымен, халық мәдениетімен шарттанады. ... - ... ... ... және нағыз халықтық творчество. Фольклор, яғни ауыз халық творчествосы- абстрактілі дерексізденген ұғым ... ... ... мазмұнда ғана шынайы мағынаға ие болады және ... ... ... ... ... ... ... психологиялық табиғатын талдау негізінде келесі ой-пікірлерді жасауға болады:
* Халық творчествосының асыл ... ... ... танымды көреміз. Фольклор, халық ауыз әдеби творчествосы - ... ... ... ... ... мазмұнда ғана шынайы мағынаға ие болып, ұлт ... ... ...
* ... мен ... ... фольклордың психологиялық аспектісін мойындау негізінде, қазақ ауыз әдеби творчествосының ұзақ ... ... ... ерекшелігіне объективті бойлау. Ең негізгісі, қазақ ауыз әдеби творчествосының көркемдік-танымдық ерекшеліктерін, творчестволық ойлаудың ұлттық тәсілдерін зерттеу .
* Қазақ этносының өлең ... ... ... төл ... ұлт ... ... сипаттайды. Бүгінгі күн талабынан туындаған, рухани мәдени қажеттіліктер негізінде бұрын болған, бірақ сана сезімнен күшпен ... ... ... ... ... ... реконструкциялау кезеңі келді, бұл - халық творчествосы мұраларын психологиялық талдаудың ... ... ... сөз. ... ... фольклор шығармалары этностың психологиялық қабылдауы арқылы ғана бағаланады. Фольклор этнос өмірінде мәнді рөл ... және сол ... ... ... ... ... ... қатынас этностық сәйкестіктің негізі. Фольклор этностық бірліктің рухани өмірінің нәтижесі бола ... ... сана ... ... ... ... болып табылады.
+ Айтыс өнерін психологияда зерттеу
Айтыс - қазақтың ауызекі әдеби-музыкалық өнерінің көлемді және аса ... ... ... Ол - ... ... ... жемісі болып табылады. Айтыста халықтың әдеп-ғұрпы, тұрмыс-салты, дүниетанымы, эстетикалық, рухани, ... және ... ... ... ... ... ... көтерілетін тақырыптары сан алуан. Егер де айтыстың ең ежелгі түрі "Бәдік" айтысының негізінде адам баласының ... әсер ету ... ... ... ... кемеліне толған ең күрделі түрі - ақндар айтысының тақырыптары әлденеше тарау болып, бұтақталып кетеді және де сол ... бәрі ... ... ... ... ... ... бейнелейді.
Жоғарыда аты аталған бәдік айтысынан басқа қайымдасу. Жануарлар мен адамның айтысы, ақ айтыс, сүре ... ... ... сияқты айтыстың түрлері қалыптасты.
Айтыс қазақ даласында негізінен XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап айрықша кең өріс алып, мол ... ... ... сол ... көшпелі өмірі, әдет-ғұрып, салт- дәстүрі басты себеп болды. Оны тудырған да, дамытқан да ақындар болған. Бұл өнер түрі ... ... ... ... ... ... өмірі ұқсас келетін қырғыз, түркімен, қарақалпақ халықтарында да кездеседі. Басты ерекшелігі - оның суырыпсалмалы ... ... ... қай ... де ... фольклортанушы және саяхатшылардың назарынан тыс қалмаған. Оның әр-түрлі үлгілерін қазақ арасынан XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап В. ... Ш. ... Т. ... С. ... Ж. Шайхысламов, Ә. Диваев, С. Сейфуллин және т.б. жинап, ... ... ... ... ... ... мен деректер А. Васильев, А. Левшин, Ш. Уәлиханов, А. Янушкевич, А. Байтұрсынов, М. Әуезов, С. ... Е. ... Қ. ... З. ... С. ... М. ... С. ... М. Жармұхамедұлы және т.б. жұмыстарында орын алады.
Айтыс өзінің туу, ... ... мен ... ... халық әдебиеті мұраларының қатарына жатады. Ілкі замандардан келе жатқан аталмыш өнердің кейбір үлгілері түркі ғалымдары Махмұт Қашқари мен Жүсіп ... ... ... ... XIX-XX ғасырларда саяси жағдайлардың өзгеруі ақындық өнерге де өз әсерін тигізгені анық. Академик В.В.Радлов , - дегендей XIX ... ... ... - ... - ... Ырысты, Сапарғали, Әсет, Нұржан, Шөкей, Балдырақ сері, сұлу Саржан, Сүйінбай, Жамбыл, Майкөт, Құлманбет, Бақтыбай, ... ... және тағы да ... ... өз ... таң қалдырған.. Айтыс түйіні - шындық. Қандай жүйрік, ... ... ақын ... да ... ... ... кете алмаған, оның бәрі де тек шындықпен ... ... ... ... бас ... болған. Бұл тартпас уәж, шындыққа құрылған бір ауыз ... ... ... ... шешіп кететіні де осыдан. Бұл сипаттарымен айтыс өзіміздегі шешендік ... еске ... ... ... ... мәселелер көтеріліп, бір тақырыптан екіншісіне ауысып отырады. Айтысқа түсуші ақынға қойылар шарт - ... ... ... өлең шығаруы тиіс; екіншіден, айтысушыға қарсы ақынның аяқ астынан қойған талап, сұрағына өлең мен ұтымды жауап беріп, сөз қайтару қажет; ... ... ... ... ... ... ннемесе қобыз, ия сырнайға қосып айтуы керек. Айтыстың мазмұны белгілі бір тақырыпқа поэтикалық бәсекелесу, сайысу ... ... ... ... ... ... ... - айтыс ақыны үшін қуатты ... ... ... ... ... ... бәрі ... типке жатады, барлық халық ақындары өздерінің шығармалары арқылы халықтың жүрегін жаулап алып отырған.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ халқындағы неке және оның түрлері71 бет
Қазақстан Республикасы аумағындағы ішкі туризмді дамыту84 бет
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
«Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамытудағы ойын технологиясының түрі – ұсақ моториканың маңызы».9 бет
«Қазақстан» және «Хабар» телеарналарындағы адамзатқа тән құндылықтарды насихаттайтын бағдарламалардың шығармашылық сипаты45 бет
«Ұлы Жібек жолының – Қазақстан туристік экскурсияны жандандыру мен дамытудағы маңызы»65 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Автомобиль жолдарын табиғаты күрделі ауданда жобалау25 бет
Агроөнеркәсіп кешенің дамытудағы шаруашылық инфрақұрылым саласының ролі35 бет
Агроөнеркәсіп кешенің дамытудағы қызмет көрсету саласының ролі36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь