Жеміс. оларға сипаттама

Жеміс дегеніміз тұқымды қорғауға, ал кейбір жағдайларда оларды таратуға арналған мүше. Жеміс гүлден, ұрықтану процесінен кейін, ондағы жүретін озгерістердін нәтижесінде пайда болады. Жемістің түзілуінде негізгі рольді гинецей атқарады. Кейбір өсімдіктер ұрықтану процесі жүрмесе де жеміс береді. Мұндай жемістерді партенокарпты деп атайды, олар әдетте дөн байламайды (жүзімнің, алмұрттың, цитрус тектестердің кейбір сорттары). Жай жемістерден біріккен жемістің (соплодие) айырмашылығы сол, ол бір-бірімен біріккен (қызылша), бірнеше гүлден, немесе түгелдей гүл шоғынан пайда болады
Құрылысы. Жеміс перикарпийден (грек. "пери" - жанында, "карпос" - жеміс; демек жемістің тұқымды қоршаған болігі) жөне тұқымның жиынтығынан тұрады. Перикарпий дегеніміз бір немесе бірнеше аналықтың жатынының (гүл түйінінің) қабырғасынан, көп жағдайда гүлдің басқа да боліктерінен — аталық негізінен, күлте жапырақшалардан, тостағанша жапырақшалардан, сиректеу гүл тұғырынан пайда болатын, жемістің қабықшасы болып табылады. Перикарпий (околоплодник) үш қабаттан: сыртқы — экзокарпадан, ортаңғы 7 мезокарпадан және ішкі — эндо-карпадан (125-суретті қараңыз) түрады.

КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
Жемістер алуан түрлі болып келеді. Оның өзі жабық тұқымды осімдіктердің систематикальгқ топтарының ұшы — қиыры жоқ коп түрлілігімен және жемістердің оздерін тарататын агенттерге бейімделушілігімен байланысты болады. Бұл жемістердің филогенетикалық классификациясын жасауды қиындатады. Қазіргі кездегі қолданылып жүрген филогенетикалық классификация гинецейдің типіне негізделген. Қарапайым апокарпты гинецейден пайда болған жемістерді апокарпиялар, ал эволюциялық тұрғыдан қарағанда жақсы жетілген (ілгері басқандық байқалатын) ценокарпты гинецейден пайда болған жемістерді ценокарпиялар деп атайды. Алайда, осы екі топтың одан арғы классификациясы өте күрделі және өсімдіктерді анықтау практикасында қолдануға келмейді. Сондықтанда жемістердің айқын жасанды морфологиялық классификациясына сүйенуге тура келеді.

Жемістерді жай және күрделі деп екі топқа бөледі. Егер жеміс гүлдің тек бір ғана аналығынан дамыса — ол жай, ал бірнеше аналығынан дамыса күрделі болып табылады. Кейде жай жеміс ұяларға ыдырайды (дробный), немесе бір тұқымды бөліктерге яғни бунақтарға (членистый) көлденең перделер арқылы бөлінеді. Күрделі жемістерді біріккен жемістер деп те атайды (122-124-суреттерді қараңыз).

Жай және күрделі жемістердің одан арғы классификациясын жасағанда мынадай белгілерді: перикарпийдің консистенциясын (қаттылығын, жұмсақтығын, құрғақтығын, шырындығын), тұқымның санын (көп немесе біреу), перикарпийдің қақырауын (қақырамайтын немесе қақырайтын, қақыраудың жолдарын — төсілдерін), жеміс беретін жеміс жапырақшаларының санын негізге алады. Сонымен, жабық тұқымды өсімдіктердің жемістерін шырынды және құрғақ жемістер деп, екі топқа айырады. Шырынды жемістердің ірі паренхималық, шырыны мол клеткалардан түзілген мезокарпиі жақсы дамыған. Экзокарпиі мен эндокарпиі кейде тек сыртқы және ішкі эпидермис түрінде ғана болады. Көбіне олар көп қабатты.

Құрғақ жемістерде шырындыларға қарағанда, мезокарпиі нашар дамыған. Кейде ол тіпті бір қатар клеткалардың тізбегінен ғана тұрады. Құрғақ жемістердің көпшілігінің мезокарпиі көп қабатты болады. Мұндағы мозокарпий клетка ішілік заттарын жоғалтқан паренхималық, склеренхималық және қабыршық клеткаларынан түзілген.

Тұқымдардың жемістерден босанып шығуы үшін, перикарпийдің белгілі участкелерінде арнайы бөлгіш ұлпалар пайда болады. Жемістердің қақырауы көбінесе көптұқымды, құрғақ жемістерге тән. Қақырамайтын жемістердің перикарпилері механикалық жолмен немесе микроорганизмдердің әсерінен бірте-бірте ыдырап жойылады.
        
        ЖЕМІС
Жеміс дегеніміз тұқымды қорғауға, ал кейбір жағдайларда оларды таратуға арналған мүше. Жеміс гүлден, ұрықтану процесінен ... ... ... ... нәтижесінде пайда болады. Жемістің түзілуінде негізгі рольді гинецей атқарады. Кейбір өсімдіктер ... ... ... де ... береді. Мұндай жемістерді партенокарпты деп атайды, олар әдетте дөн байламайды (жүзімнің, алмұрттың, цитрус тектестердің кейбір сорттары). Жай жемістерден біріккен ... ... ... сол, ол бір-бірімен біріккен (қызылша), бірнеше гүлден, немесе түгелдей гүл шоғынан пайда болады (түт, инжир, ананас) (121-сурет).
Құрылысы. Жеміс ... ... ... - ... ... - ... ... жемістің тұқымды қоршаған болігі) жөне тұқымның жиынтығынан тұрады. Перикарпий дегеніміз бір ... ... ... ... (гүл ... ... көп жағдайда гүлдің басқа да боліктерінен -- аталық негізінен, күлте жапырақшалардан, тостағанша жапырақшалардан, сиректеу гүл тұғырынан пайда болатын, ... ... ... ... ... ... үш ... сыртқы -- экзокарпадан, ортаңғы 7 мезокарпадан және ішкі -- ... ... ... ... ... ... болып келеді. Оның өзі жабық тұқымды осімдіктердің систематикальгқ топтарының ұшы -- қиыры жоқ коп түрлілігімен және ... ... ... ... ... байланысты болады. Бұл жемістердің филогенетикалық классификациясын жасауды қиындатады. Қазіргі кездегі қолданылып жүрген филогенетикалық классификация гинецейдің типіне негізделген. ... ... ... ... ... жемістерді апокарпиялар, ал эволюциялық тұрғыдан қарағанда жақсы жетілген ... ... ... ценокарпты гинецейден пайда болған жемістерді ценокарпиялар деп атайды. Алайда, осы екі топтың одан арғы ... өте ... және ... ... ... қолдануға келмейді. Сондықтанда жемістердің айқын жасанды морфологиялық классификациясына сүйенуге тура келеді.
Жемістерді жай және ... деп екі ... ... Егер ... гүлдің тек бір ғана аналығынан дамыса -- ол жай, ал ... ... ... күрделі болып табылады. Кейде жай жеміс ұяларға ыдырайды (дробный), немесе бір тұқымды бөліктерге яғни бунақтарға ... ... ... ... ... ... жемістерді біріккен жемістер деп те атайды (122-124-суреттерді қараңыз).
Жай және күрделі ... одан арғы ... ... ... ... ... консистенциясын (қаттылығын, жұмсақтығын, құрғақтығын, шырындығын), тұқымның санын (көп немесе біреу), перикарпийдің қақырауын (қақырамайтын немесе қақырайтын, қақыраудың жолдарын -- ... ... ... ... ... ... негізге алады. Сонымен, жабық тұқымды өсімдіктердің жемістерін шырынды және құрғақ ... деп, екі ... ... Шырынды жемістердің ірі паренхималық, шырыны мол клеткалардан түзілген мезокарпиі жақсы дамыған. Экзокарпиі мен эндокарпиі ... тек ... және ішкі ... ... ғана ... ... олар көп қабатты.
Құрғақ жемістерде шырындыларға қарағанда, мезокарпиі нашар дамыған. Кейде ол тіпті бір қатар ... ... ғана ... ... ... ... ... көп қабатты болады. Мұндағы мозокарпий клетка ішілік заттарын жоғалтқан паренхималық, склеренхималық және қабыршық клеткаларынан түзілген.
Тұқымдардың жемістерден босанып шығуы үшін, ... ... ... ... ... ұлпалар пайда болады. Жемістердің қақырауы көбінесе көптұқымды, ... ... тән. ... ... ... ... жолмен немесе микроорганизмдердің әсерінен бірте-бірте ыдырап жойылады.
Құрғақ жемістің перикарпиі сүректелген ... ... ... ... ... және ... ал шырынды жемістер: шиелі жемістер және сүйекті жемістер болып бөлінеді.
Жемістерді құрғақ және шырынды деп бөлу тек қана ... ... ... ... Бұл ... жиі ... жемістердің сыртқы морфологиялық белгілерін жақсы көрсететін, пайдалануға өте ыңғайлы жемістердің морфологиялық классификациясы. Бірақ мұндай классификация жемістердің ... даму ... ... ... оның ... ... маңызы шамалы.
Қақырайтын құрғақ жемістердің ішіндегі тұқымның саны бір-бірден немесе өте көп болуы мүмкін. Бұларды кррапша тәрізді ... деп те ... ... Олар өздерінің қақырау жолына, ішіндегі үялардың санына қарай былай бөлінеді:
1.Таптама (листовка) -- бір ... ... ... ... бір ... ... құрғақ, бір жағынан (бауыр жағындағы жігінен ғана) қақырайтын жеміс; апокарпты гинецейден біріккен таптама түзіледі (сборная листовка).
2.Боб -- бір ... ... ... болған, бір ұялы, көптұқымды, екі жағынан (бауыр және арқа ... ... ... қақырайтын жеміс. Бобтар спирал тәрізді бұралған, бір жемісті, бунақты болып келеді (бұршақтар тұқымдасы).
3.Бұршаққын, бұ ... ... ... -- екі жеміс жапырақшасынан пайда болған, қос ұялы, тұқымы тік ... ... ... ... ... ... ... тұратын, екі жағынан (бауыр жөне арқа жағындағы жіктері арқылы) қақырайтын жеміс (крест-гүлділер тұқымдасы). Бұршаққынша бұршаққыннан ұзындығы мен ... ... ... ... ... ... ... қарағанда 3-4 есе, кейде одан да артық болады (левкой және ... -- ... ... осы төрізді жемістің ұзыңдығы көлденеңінен 2,5 еседен ... оны ... деп ... ... -- ... ... ярутка т.б.). Бұршаққындар бунақты (членистый) болып келуіде мүмкін.
4.Кррапша -- екі ... ... көп ... ... ... болған, көптұқымды, бір немесе көп ұялы болатын жеміс. Қорапшаның ашылуының әр түрлі жолдары бар: ... ... ... жақтаулары жөне т.б. арқылы ашылады.
Қақырамайтын құрғақ жемістердің перикарпиі құрғақ, бір тұқымды болып келеді. Бұларды ... ... ... деп те ... (123-сурет).
Бұған жататындар:
1. Жаңғақша -- перикарпиі қатайып сүректенген, бір ... ... гүл ... пайда болған құрғақ жеміс. Алокарпты гинецейден топтасқан жаңғақша (сборный орешек) пайда болады. Филогенетикалық тұрғыдан қарағанда, көп ... ... көп ... ... тұқым бүршігінің (семяночка) редукцияға ұшырауының нәтижесінде пайда болған (сарғалдақ -- лютик, эс-парцет, қияқ -- ... -- ... ... ... бір ... ... гүл түйінінен пайда болған құрғақ жеміс. Оның тұп жағы біріккен жабындық жапырақтардан пайда болған тостағанша тәрізді қосымшамен (плюска) қапталған болып ... ... ... жаңғақ (желудь) -- перикарпиі сүректенген, бірақ онша қатгы болмайтын, бір тұқымды, төменгі гүл түйінінен пайда болған ... Оның түп жағы ... ... ... ... ... ... (семянка) -- екі жеміс жапырақшасынан тұратын, төменгі гүл түйінінен пайда болған, қауыз тәрізденген ... ... ... бір ... құрғақ жеміс (күнбағыс, бақбақ және т.б.).
5.Дән (зерновка) -- құрғақ, бір тұқымды, перикарпиі тұқыммен тұтасып бірігіп ... ... ол бір ... ... ... ... гүл ... пайда болады (бидай, қарабидай, арпа және т.б.).
6.Крнатты жеміс (крылатка) -- екі жеміс ... ... ... ... ... ... ... немесе жарғақ тәрізді қанатшаға ұқсас өскін беретін, екі ұялы құрғақ ... ... -- ... ... -- ... жемістер жоғарыда айтылғандай жидекті жемістер және сүйекті жемістер болып екіге бөлінеді.
Жидекті жемістерге (жидек ... ... ... ... болып келетін, көп жағдайда көп тұқымды жемістерді ... ... ... ... ... -- ... жұқа экзокарпасынан басқа бөлігінің барлығы шырынды және етженді болып келетін жеміс (картоп, банан, виноград, помидор).
2.Алма (яблоко) -- бұл ... ... ... гүл түйінінен басқа аталықтары мен аналықтарының түп жағы жөне гүл түғыры ... ... ... ... ... (тыквина) -- гүл түйіні төменгі болып келетін гүлдің, үш жеміс жапырақшасынан пайда болған, экзокарпиі қалың, қасаңданған жеміс. Жемісінің ... ... ... ... ... ... жерінің үлғайып өсуінің нөтижесінде қалыптасады (асқабақ, қарбыз, қауын, қияр).
4. ... ... ... -- ... эфир ... ... жері бар; ... қүрғақ, борпылдақ, ақ түсті; эндокарпиі шырынды, етжеңді ... ... ... ... ... мандарин).
5. Гранат -- бұл екі қабат (ярус) түзіп орналасатын, төрт жеміс жпырақшасынан түратын, төменгі гүлтүйінінен пайда болатын ... ... ... ... көн ... ал түқымның сыртқы жабыны әрі етженді, әрі шырынды болып келеді (гранат ... ... ... бір ... ... ... сүректенген жемістер жатады (125-сурет):
Сүйекті жемістер ( костянка) -- көп ... ... бір ... көп ұялы гүл ... ... ... перикарпиі жүқа экзокарпиге, етжеңці мезокарпиге және азды-көпті қалың, сүректенген эндокарпиге дасрференциацияланған ... Бір ... ... грек ... өрік, шие, алхары, шабдалы және тағы басқалар мысал ... Көп ... ... ... ... малина) жатады, ол апокарпты гинецейден пайда болады. Сонымен бірге апокарпты гинецейден, сиректеу құрғақ сүйекті жеміс пайда ... ... ... ... ... ... апокарпты гинецейдің жекелеген аналықтарынан пайда болады. Мұндай апокарпты жемістерді көп жағдайда жиынтық жемістер деп атайды ... ... ... көп ... ... -- ... көп жаңғақша (сарғалдақ -- лютик), көп сүйекті жемістер ... -- ... ... ... ... ... ( дробные плоды)
Бұларға пісіп жетілген кезінде жеміс жапырақшаларына, немесе олардың тікесінен алынғандағы жартысына дәл ... ... ... ... ... ... көп тұқымды жемістері жатады (шатыршагүлдер тұқымдасына жататын вислоплодник, төрт жаңғақшаға бөлініп кететін ерінгүлділердің жемістері, үйеңкінің -- кленнің екі ... ... ... ... ... ... пісіп жетілген кездерінде, көлденең перделері арқылы бір тұқымды бунақтарға бөлініп ... ... ... ... ... -- ... редька, тиыңдық -- копеечник).
Кейде жалған жемістер деп бөледі. Оларға жемістерінің түзілуіне гинецей ғана ... ... ... ... басқада бөліктері қатысатын (мысалы, гүлтұғыры) жемістердің барлығын жатқызады (бүлдірген -- земляника, алма).
Табиғатта мұндай жемістердің көп ... ... ... жеке топқа бөліп қарау тиімсіз.
Біріккен жемістер (соплодие)
Бұларға бір-бірімен біріккен ... ... ... ... ... ... болатын жемістерді жатқызады (тұт, инжир, ананас).
ЖЕМІСТЕР МЕН ТҰҚЫМДАРДЫҢ ТАРАЛУЫ
Көптеген өсімдіктердің піскен жемістері мен ... жел ... су ... ... ... адам арқылы (антрохория) алысқа таралады. Себебі эволюцияның барысында жемістер мен тұқымдар ... ... ... ие ... ... ... қанатша тәрізді өскіншелері (үйеңкі, қайың), түкті талшықтары (тал, терек, мақта), ... ... ... ... қайтарылған тікенектері (сарысояу), ұсақ тікенекшелері (итшоған), сояу тікеңдері (теміртікен) және басқалар жатады.
Қабықшалары шырынды болып келетін ... ... ... құстар жақсы жейді. Бірақ бұл жемістердің дәндерін қүстар ... ... ... ... тастайды. Көптеген өсімдіктердің (сиыржоңышқа, шытырлық) жемістері қақырап ... ... ... ... ... олар аналық өсімдіктің айналасында 15 см жерге ғана шашылады. Сондықтанда түқымның таралуының мүндай жолы ... ... ... мен ... көп ... таралуы түрдің тіршілік етуі мен жер бетінде шарықтап өсуін ... ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың қоғамдық қызметі22 бет
Дауысты дыбыстар жүйесі12 бет
Испания (espana), Испания корольдігі8 бет
Транзиттік экономика166 бет
ШЫҰ халықаралық және өңірлік қауіпсіздігін сақтау саласындағы қызметі31 бет
Әдеби тек. эпос. лирика,драма13 бет
Өсімдіктердің аурулары3 бет
Адам - әлеуметтендірудің жемісі10 бет
Алабұта тұқымдасына сипаттама. Тіршілік формалары, гүлдері, жемістері27 бет
Ашытылған, тұздалған және маринадталған жеміс-жидектерді сараптау.7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь