Кадмий. кадмийдің экологиялық аспекттілері. өсімдіктерге әсері

КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4
1 ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5
1.1 Ауыр металл . кадмийдің ашылу тарихы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
1.2 Табиғатта кездесуі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
1.3 Кадмийдің: экологиялық аспекттілері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
1.4 Топырақтағы кадмий мөлшері және оның өсімдіктерге енуі . . . . . . . 7
1.5 Кадмийдің өсімдік бойымен қозғалуы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.6 Өсімдіктердің кадмийге төзімділігі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.7 Металлотионейннің механизмі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
1.8 Өсімдіктердің өсуі мен дамуындағы ауыр металлдардың физиологиялық ролі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
1.9 Ауыр металл тұздарының өсімдік және жануарлар организміне әсері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
1.1.1 Ауыр металдар мен аллюминий қосылыстарындағы фито және цитотоксикалық активтілікті бағалау . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
1.1.2 Селекциядағы химиялық мутагенез . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
1.1.3 Химиялық мутагендердің әсер ету механизмі . . . . . . . . . . . . . . . . . .

23
2 МАТЕРИАЛДАР МЕН ӘДІСТЕРІ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
25
3 НӘТИЖЕЛЕР ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛДАУ . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
26
ҚОРЫТЫНДЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
ТҰЖЫРЫМ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
38
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
Дәнді дақылдардың өнімділігін көтеру қазіргі егін шаруашылығының өзекті мәселесі. Жергілікті жердің сорт түрлері, ауыл-шаруашылығына қажетті құнды белгілері бойынша селекция үшін сұрыпталып отырылады. Әрбір шығарылған сорттың ауруға және сыртқы орта факторларына төзімді, сапасы жағынан күшті болуымен қатар өнімділігі жоғары болуы қажет. Осы сыртқы факторлар ішінде ауыр металдар тұзының өсімдікке және қоршаған ортаға әсерін зерттеу экология саласындағы актуалды мәселелердің бірі болып табылады. Сондықтан, қазіргі кездегі ғалымдардың алдындағы күрделі мәселелердің бірі ауыр металдардың тірі ағзаларға әсерін әлсірету болып табылады. Ауыр металдар белоктардың белсенділігін төмендетіп, металдық кофакторларды араластырып, активті бөліктерді блоктап және аллостериялық өзгергіштіктерді туғызуы мүмкін /1/. Сонымен қатар, олар мутагенезді және ісік клеткаларын немесе макроскопиялық өзгергіштіктерді түзуге бейім болады. Ең улы және қоршаған ортаға кеңінен таралған ауыр металдардың бірі кадмий болып есептеледі. Бұл элемент тірі ағзаларға қауіптілігі жағынан бірінші топқа жатқызылады \2\ . Кадмий адам және жануарлар ағзасына жиналуға қабілетті және жүрек қан тамыры әрекетіне себепші сонымен қатар, биосинтез процесін төмендетеді. Ауыр металл тұзы – жекелей алғанда CdCl2 фотосинтез және өсімдіктердің тыныс алуы кезінде метоллотианин кофакторына әсерін тигізіп, клеткада бұзылыстар тудыратыны анықталды. Ол бұзылыстар кейбір ғалымдардың дәлелдеуі бойынша, пайдалы бұзылыстар болуы да мүмкін \3\.
Мелничук Ю.П. (1979) қызметтестерімен бірге ауыл шаруашылық өсімдіктерін алғашқы өсу кезінде кадмийдің төменгі концентрациясымен өңдеп, өсімдіктің өсіп, даму процесін жылдамдататындығын және тамырдың меристемалық клеткасының митоздық бөлінуінің G1 – кезеңінде белок биосинтезі мен РНҚ синтезін жоғарлататындығын дәлелдеді \4\.
Дәннің өсуі кезінде кадмийдің активтелген әсері фитохромның регуляциясы мен байланысты. Сондықтан, кадмий өсімдіктердің митоз кезеңіне әсерін тигізеді, яғни цитокинездің бұзылуына әкеледі де, өсуді тежейді немесе мүлдем тоқтатады \5\.
Кадмийдің әсерін басқа ауыр металдармен салыстырғанда, өсімдік тіршілігіне қажеттілігі және оның топырақтан өсімдікке тасымалдануы, ұлпалардағы локализациясы әлі толық дәлелденбеген \6\. Сондықтан, біздің зерттеуімізде бұл химиялық қосылыстың (CdCl2) жұмсақ бидай сорттарына әсері зерттелді және осы химиялық қосылыстың әсерінен болған сандық және сапалық өзгергіштіктерге талдау жасалынды.
1. Singhal R.L., Meralf l., Hrdina P.D. Aspects of the biochemical toxicology of cadmium // Fed.Proc. – 1976. - №1. – P.75-80.
2. Малюга Д.Р. Кадмий и организм // Докл. АН СССР. – 1941. – 31, №2. – С.145-147
3. Войнар А.О. Распределение и роль кадмия в организме животных и человека // Микроэлементы в жизни растений и человека: Тр. Конф. Москва, 17-22 авг., 1952 г. : Высш. Шк. – М., 1952. – С.580-583.
4. Fairhal L.T. Indastrial toxicology / Ed. By I.Williams, K. Wilkins. – Baltimore: Raven press, 1957. – P. 30-33.
5. Flick D.F., Khaybill H.F. Toxic effects of cadmium: A revies // Environ. Res. – 1971.-4. №2. – P. 71-85.
6. Мельничук Ю.П., Соболев А.С., Калинин Ф.Л. Влияние солей кадмия на рост проростков гороха // Изв.АН СССР.Сер.биолю-1985.- № 11№-С.604-607.
7. Кадмий экологические аспекты // ВОЗ. Женева. – 1994.
8. Page A.L., Birgham F.T., Cadmium residues in the invironment // Residue Revs. – 1973. – 48, №1. – P. 1-44.
9. Iaskhola A. Effect of fertilizers, lime and cadmium added to soil on the cadmium residues from phosphate fertilizers, and their effect on the cadmium content in plants // Soil Sci. – 1976.- 121, №2.-P.109-114.
10. Anderson A., Hahlin M. Cadmium effects from phosphorus fertilization in field experiments // Seand. J. arg. Res. – 1981. – 11,№1. – P.303-310.
11. Volk B.C., Lighhart B. Computed equillibrium specialation of cadmium in soil solution of varing organic contents, pH and CO2 concentrations // 9 th. Int. Congr. Soil Sci. Abstrs.- Edmonton, 1978. – Vol.1. – P.292-293.
12. Алексеева А.А., Зорин Н.Г. Диффузия кадмия в почвах // Почвоведение. – 1980. – 31. – С. 66-73.
13. Miller J., Rassett I. Uptake of Cd by soybean as influenced by soil cation exchange capacity, pH and available phosphorus // J. Environ Qual. – 1976. – 5, №2. –P.157-162.
14. Page A.L., Binghame F.T., Nelson C. Cadmium adsorption and drowth of various plant species as influenced by solution cadmium concentration // J. Environ. Qual. – 1972. – 1,№3. – P.283-291.
15. Мельничук Ю.П. Влияние ионов кадмия на клеточное деление и рост растений . – 1990. С.-6-12.
16. Griling C. A., Peterson P.J. The significance of the cadmium species in uptake and metabolism of cadmium in crop plants // J. Plant. Nutr. – 1981. – 3,№1/4. P.703-720.
17. Mitsuo Ch., Akira B. The effects of some environmental factors on the partitioning of zinc and cadmium between roots and tops of rise plants // J. Plant Nutr. – 1981. – 3, №1/4, - P.203-214.
18. Jarvis S.C., Lohes L.H.P., Hopper M.V. Cadmium uptake from solution by plants and its transport from roots to shoots // Plant and soil. – 1976. -44, №1- P.179-191.
19. Margoshes M., Vallee B.L. A Cadmium protein from equine kyndy cortex // J. Amer. Chem. Soc. – 1957.-79,№22. – P.4813-4814.
20. Довгалюк А.И., Калиняк Т.Б., Блюм Я.Б. Оценка фито- и цитотоксической активности соединений тяжелых металлов и алюминия с помощью корневой апикальной меристемы лука // Цитология и генетика. – 2001 №1.- С.3-9
21. Довгалюк А.И.,Калиняк Т.Б., Блюм Я.Б. Цитогенетические эффекты солей токсичных металлов // Цитология и генетика. – 2001.№2.- С.3-9.
22. Ваулина Э.Н., Аникеева И.Д., Коган И.Г. Влияние ионов кадмия на деление клеток корневой меристемы Grepis capillaries (L.) Waller // Цитология и генетика. – 1978. – 12, № 6. – С. 497-503.
        
        Мазмұны:
беті
КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ШОЛУ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... - ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... мөлшері және оның өсімдіктерге енуі . . . . . . .
7
1.5
Кадмийдің өсімдік ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... төзімділігі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... өсуі мен ... ауыр ... ... ролі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... ... және ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... мен ... ... фито және цитотоксикалық активтілікті бағалау . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... мутагендердің әсер ету механизмі . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... МЕН ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ЖӘНЕ ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ӘДЕБИЕТТЕР . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... І Р І С П Е ... ... ... көтеру қазіргі егін шаруашылығының өзекті мәселесі. Жергілікті ... сорт ... ... ... ... ... бойынша селекция үшін сұрыпталып отырылады. Әрбір шығарылған ... ... және ... орта ... төзімді, сапасы жағынан күшті болуымен қатар өнімділігі жоғары болуы қажет. Осы сыртқы факторлар ішінде ауыр металдар ... ... және ... ортаға әсерін зерттеу экология саласындағы актуалды мәселелердің бірі болып табылады. Сондықтан, қазіргі кездегі ғалымдардың алдындағы ... ... бірі ауыр ... тірі ... әсерін әлсірету болып табылады. Ауыр металдар белоктардың белсенділігін төмендетіп, металдық кофакторларды араластырып, активті бөліктерді блоктап және аллостериялық өзгергіштіктерді туғызуы ... /1/. ... ... олар ... және ісік ... ... макроскопиялық өзгергіштіктерді түзуге бейім болады. Ең улы және ... ... ... ... ауыр ... бірі кадмий болып есептеледі. Бұл элемент тірі ағзаларға қауіптілігі жағынан бірінші топқа жатқызылады \2\ . ... адам және ... ... ... қабілетті және жүрек қан тамыры әрекетіне себепші сонымен қатар, биосинтез процесін төмендетеді. Ауыр металл тұзы - жекелей алғанда CdCl2 ... және ... ... алуы кезінде метоллотианин кофакторына әсерін тигізіп, клеткада бұзылыстар тудыратыны анықталды. Ол ... ... ... ... ... ... ... болуы да мүмкін \3\.
Мелничук Ю.П. (1979) қызметтестерімен бірге ауыл шаруашылық өсімдіктерін ... өсу ... ... ... ... ... ... өсіп, даму процесін жылдамдататындығын және тамырдың меристемалық клеткасының митоздық бөлінуінің G1 - кезеңінде белок биосинтезі мен РНҚ ... ... ... \4\.
Дәннің өсуі кезінде кадмийдің активтелген әсері фитохромның регуляциясы мен байланысты. Сондықтан, кадмий өсімдіктердің митоз ... ... ... яғни ... бұзылуына әкеледі де, өсуді тежейді немесе мүлдем тоқтатады \5\.
Кадмийдің әсерін ... ауыр ... ... ... тіршілігіне қажеттілігі және оның топырақтан өсімдікке тасымалдануы, ұлпалардағы локализациясы әлі толық ... \6\. ... ... ... бұл ... ... (CdCl2) ... бидай сорттарына әсері зерттелді және осы химиялық қосылыстың әсерінен болған сандық және сапалық өзгергіштіктерге талдау жасалынды. ... ШОЛУ
1.1 Ауыр ... - ... ... ... жылы неміс химигі Штромейер цинк оксидінің тұнбасынан ... ... ... ... оны ... деп атайды. 1888ж кадмий кен орындарында цинкпен бірге жүретін элемент ретінде табылды. Кейіннен, оның мыс және қорғасын кендерінде 2-7% ... ... ... ... - жануарлармен өсімдіктердің қалыпты өміріне қажетті элемент ... 150 ... жуық ... ... ... ... Кадмий - бояғыш заттар, гальваникалық және күн батареяларын өндіруде, полихлорвинилді шайырдың тұрақтандырғышы ретінде, ... ... ... ... жабындарда, атомды реакторларда және т.б жерлерде қолданыс тапты. Ал бұл өз кезегінде қоршаған ... ... ... ... ... ... күрт жоғарылауына әкелді. Мысалы, Швецияда 1916-1972 жылдарда бидайдың бір ... ... ... ... 4 есе , яғни 1г ... ... ... 15мкг-нан 57 мкг-ға дейін жоғарлаған. 1975 жылғы мәлімет бойынша АҚШ тұрғыны тәулігіне 3-20мкг кадмий жұтатындығы ... ... ең ... ... ... ... ... және су жануарларынан) кадмий мөлшерін анықтаған. Оның мәліметтері бойынша 1г құрғақ массаға 1,5*10-5%-ды құраған. Ол Cd/Zn=1/20 қатынасы тұрақты деген ... ... ... осындай мөлшері және цинкпен қатынасы адам мүшелеріне де тән деген болжам жасаған. Кадмий мөлшерінің ... ... ... ... Бұны ... үшін ол өз еңбегінде, жүрек ауруынан өлген адамдардың бүйрегіндегі кадмий мөлшері 3,8-10-4% ал цинктің мөлшері небары 5-6 есе көп ... ... ... [2].
Кадмийдің жануарлар мен адам организміндегі мөлшерін А.О.Войнар анықтаған [3]. Ол кадмий әртүрлі балықтардың, амфибиялардың, бауырмен жорғалаушылардың және омыртқалылардың, ... ... ... ... кездесетіндігін, негізінен бүйрек пен бауырда жиналатындығын және жас ұлғайған сайын оның мөлшері де жоғарылайтындығын ... адам ... улы ... ... ... ... 40-шы жылдарда анықталып, 20-ға жуық жағдайда кадмийдің тағам және су арқылы түсуінен улану болатындығы ... Ал ... ... ... ... ... 700-ге жуығы есепке алынды.[4].
1969 жылы жапон дәрігері ... ... ... ... ерекше ауру жайлы мәлімдеме жасап ,оны "Итай-Итай" деп атайды. Оның тура ... ... ... білдіреді. Осы аурумен ауырғандардың буындары қақсаған. Клиниклық анализ глюкозонурия, аминоацетонурия, остеомаляция сияқты заттардың алмасуы бұзылғандығын көрсеткен. "Итай-Итай" пайда болу себебі ... ... ... күрт ... ... [5].
Қазіргі таңда кадмийдің жануар және адам организміне улы әсері жайлы көптеген мәліметтер бар. Бұндай зерттеулердің ... ... ... ... ... ... ... кадмиймен организмге ұзақ уақыт бойы әсер ететін ... онда ол ... пен ... ... заталмасу кезінде бұзылыстар туғызады да, гликоген мен белоктардың интенсивті гидролизі басталады. Қанттар мен аминқышқылдары қанда жинақталып организмнен шығарылады. Нәтижесінде ... ... мен ... ... бұзылады [6].
Соңғы 10-15 жылдар ішінде кадмийдің өсімдіктерге әсері жайлы көптеген материалдар жарияланды. Олардан ... ... ... ... ... бен ... ... ферменттердің активтілігін тежейді. Құрамындағы кадмийдің мөлшері жоғары топырақтарда өнімділік анағұрлым төмендеп, алынған өнімде ... ... көп ... Ал бұл адам қорегінің негізгі көзі болып ... ... - дің ... ... (Cd) ... қабатта кеңінен таралған. Орташа концентрациясы шамамен 0,1 мг/кг, әдетте ол цинкпен бірге ... Жел мен ... ... Cd-ң көп ... 15000 г ... ... ... мұхитқа енеді.
Рудалық денелерден алыс фонды кеңістіктерде топырақ бетіндегі кадмий концентрациясы 0,1-0,4 г құрайды. Вулкандық емес топырақтарда ... ... ... 0,01-1 ... ... ... ал ... топырақтарда 4,5 мг/кг. Вулкандық іс-әрекеттер кадмийдің негізгі табиғи көзі болып табылады, глобальдық жылдық ағын - 100-500 т-ға ... ... ... ... ... ... концентрациясы 1 мг/м[3] . Өндірісте кадмий - болатқа қорғаныш жамылғы ретінде қолданылады. Сонымен қатар, ПВХ-р үшін ... ... мен ... үшін пигмент, никель-кадмийлі батареялар үшін электродты материал; көптеген балқымалар компоненті болып табылады.
1.3 Кадмийдің экологиялық аспекттілері
Кадмий (атомдық номері - 48; ... ... ... - 112,40) - ... ... ... кестеде цинк және сынаппен бірге II Б тобына жатады. Кейбір кадмий тұздары, мәселен сульфид, карбонат және ... суда ... ... ал табиғатта суда еритін тұздарға айнала алады. Суда еритіндерге сульфат, нитрат, галогендер жатады. Қоршаған ... ... ... ... ... ... ... үшін өте маңызды. Теңіз суындағы кадмийдің орташа мөлшері шамамен 0,1 мкг/л құрайды. Өзен суында ерігіш кадмий 1 мен 13, 5 мг/л ... ... ал ... 1 ... ... ... ... кадмийдің орташа концентрациясы 0,2-0,4 мкг/кг. Кей жағдайда өте жоғары көрсеткішке ие, яғни 160 мг/кг[7].
Кадмийдің сіңірілуі мен организмдерге токсикалық әсері қоршаған орта ... ... ... ... сіңірілу мен улылығын жоғарылатады, ал судың тұздылығының жоғарылауы оларды төмендетеді. Су құрамындағы органикалық заттар кадмийдің байланысуының және организмдер үшін оңай ... ... ... мен ... ... ... Кей жағдайда кейбір органикалық заттар кері эффект көрсетеді.
Кадмийдің табиғи көздері - цинк, қорғасын, мыс рудалары, әртүрлі тау ... ... су және ... ... ... ... белоктармен және басқа органикалық молекулалармен байланысқан түрде кездесіп, органикалық қышқылы бар тұз түзеді. Бірақ ... ... ... ... кездесетін көміртегімен байланысады, бұны бейорганикалық деп атайды.
CdCl2-нің салыстырмалы тығыздығы - 4, 047; ал ... ... - 568ос; ... ... - 960ос; суда ерігіштігі 1400 г/л; 20ос ... ... ... ... ... ... кездеседі. Олар: Cd++; CdCl2+; CdSO4o; CdSO3o; CdOH+. (ВОЗ,1994)
1.4 ... ... ... және оның ... ... қабатында кадмий мөлшері 0,15 мг/кг құрайды. Кадмий жанартаулы жыныстарда 0,001-0,8 аралығында ауытқиды, ал ... ... 3-011 ... ... ... ... жыныстардан түзілген топырақтарда кадмий мөлшері 0,1-0,3 және 11 мг/кг ... ... 20 ... ... ... ... ... топырақ массасының 10-70мкг/кг аралығында ауытқиды. Ал, өте ... ... бұл ... ... есе ... мүмкін. Топырақта улы металдардың, соның ішінде кадмий мөлшерінің жоғарылауы жер бетіне жақын жатқан кен орындарының табиғи диффузиясының ... ... ... ... және металлургиялық кәсіпорындардың қалдықтарымен қоршаған ортаның ластануының нәтижесінде ... ... ... ... ... ағын сулардың шөгінділері де кадмийдің топыраққа түсуінің негізгі көздерінің бірі болып табылады. Және де кадмийдің негізгі көзі тыңайтқыштар арқылы ... ... ... тыңайтқыштарда кадмий концентрациясы мен фосфор арасында корреляция болады. Фосфориттер ... 5-100 ... ... ... де оның көп бөлігі тыңайтқыштарға айналады[9].
Фосфоритті кендердегі ... ... ... ... ... ... ... Флоридада (АҚШ)-3-15;АҚШ-ң батысында -130;Австралияда -4-150 .
Фосфорлы тыңайтқыштар құрамында ... ... өте аз ... да , оның жыл ... ... ... 10 г/га ... Суперфосфат арқылы енетін кадмий өсімдіктермен оңай сіңіріледі. Вегетациялық және далалық тәжірибелер көрсеткендей, арпа-топыраққа ... ... ... ... ... ... және ... сіңіруі үшін қолайлылығын анықтайтын негізгі факторларға - топырақтың механикалық құрамы мен қасиеті және онда ... ... мен ... жатады. Топырақтың механикалық құрамы жеңіл болған сайын, кадмийдің қозғалыс жылдамдығы жоғарылайды. Кадмийдің топырақтағы ерігіштігі мен қозғалғыштығы оның өсімдіктерге ... ... ... ... ... ... сіңірілуі үшін, олар белгілі бір уақыт аралығында тамыр бетіне жақын орналасуы керек. Тамыр орналасқан топырақ, бейорганикалық және ... ... ... ... ... химиялық және микробиологиялық өзгеріске ұшырайды. Металл иондарының өсімдіктер сіңіруі үшін қолайлығы бейорганикалық және ... ... ... пен ... тәжірибелері, топырақтың ауасындағы СО2концентрациясы мен pH-ң маңызды екенін көрсетеді. СО2 ... 10% ... ... ... қосылыстар үлесіне pH 5-6 топырақ ерітіндісіндегі кадмийдің жалпы мөлшерінің 37 және 1% ... ал СО2 ... -48 және 58% pH - ң ... ... ... ... түрінде тұнбаға түседі.
pH 4-7 интервалды құрайтын сулы ортада жасалған тәжірибелерде қоректік ерітіндіге гумин қышқылдарын ... ... ... ... ... ... ... көрсетті .
Топырақ pH - ы маңызды роль атқарады. Топырақ pH-ы қышқылды ... ... ... оңай ... ... ... ... топырақ pH-ы жоғарылаған сайын өсімдіктердің кадмийді сіңіруі төмендейді. Бұл оның ... ... ... төмендеуімен байланысты. Қышқыл топырақтар бейтарап және сілтілі топырақтарға қарағанда ауыр металлдарды ұстап қалады. Қышқыл топырақтардың ... ... ... ... ... төмендетеді. pH жоғарылауы сонымен қатар кадмий иондарының қозғалысын өзгертеді. Мәселен, pH 3,4 тен 8,1-ге өзгеруі оның қозғалысын екі есе ... ... pH-ң ... 6,7-ге ... ... ... кадмийдің енуін 67%-ға қысқартқан. pH 7,5 болғанда CdCO3 түзілуінің нәтижесінде кадмийдің ерігіштігі шектеледі [12].
Салат, ... ... ... ... ... 4 ... және 4 карбонатты қышқылдарда кадмийді сіңіруі зерттелген. Кадмийдің сіңірілуі оның топырақ ерітіндісіндегі ... ... ... ... ... ... ылғи ... болған
Бұршақ, редис, салаттағы кадмий мөлшері карбонатты топыраққа қарағанда, қышқыл топырақта анғұрлым жоғары болған. Кадмийдің улы әсерлерін төмендетудің шараларының біріне ... ... ... ... ... ол pH-ты жоғарылатып өсімдік тамырларымен кадмийдің сіңірілуін төмендетеді. Қышқыл тыңайтқыштарды енгізу кадмийдің ерігіштігін ... ... ... ... ... ерігіштігін жоғарылатуда маңызды фактор болып табылады. Топырақта pH 8-8,5 және хлорид мөлшері 350мг/кг - нан ... ... ... ... қорғасын тұздары гидроксид түрінде басым болады.
Құрамында кадмий жоқ тыңайтқыштарды қолданудың нәтижесінде кадмийдің өсімдіктермен сіңірілуі өсуі мүмкін. Мәселен, оның ... ... ... ... аз ... ... бар ... нитратының енгізу дозасын көтеру салдарынан жоғарылаған. Мұны әртүрлі химиялық ... ... ... деп болжауға болады. Қарастырып отырған процесте топырақ микроорганизмдері де маңызды роль атқарады. Олар хелаттаушы ... ... өте ... ... ... қалыптастырады .
Өсімдіктердің кадмийді сіңіруі басқа да факторларға байланысты ... ... ... ... су мен ... қозғалыс жылдамдығына, кадмийдің басқа элементтермен қарым-қатынасына, сіңірілген иондардың одан ары ... ... ... Пейдж және тағы басқа авторлар [14] сулы ортада шаруашылық маңызы бар 9 түрлі өсімдікке кадмийдің ... ... ... 0,1 мг/л ... ... соя, репаның өсуі 25%-ға тежелген. Дәл осындай әсер қырық қабат үшін кадмийдің 4мг/л концентрациясында байқалған.
Бірқатар өсімдіктер үшін ... ... және ... жиналуының шектеуші концентрациясы жасалған. Оның көтерілуі өсуді тежеп, ... 10%-ға ... ... ... мен ... үшін - ... сол үшін ... мөлшері - 10, ал ұлпаларда-3-5мкг/кг[13].
Кадмийдің енуі оның топырақтағы немесе ерітіндідегі концентрациясы өскен сайын жоғарылайды. ... ... ... 5мг/л-ге көтергенде оның өсімдік бойындағы мөлшері өсіп, құрғақ массасы төмендеген. Өсімдік өліміне әкелетін кадмийдің шекті ... ... ... - ... ... ... сулы қоректік ортада кадмий мөлшері 0,005мг/л болғанда ол 0,5 мг/кг мөлшерде жинақталып ... ... ... Егер ... ... ... ... төмен болса,ол өсімдіктің өсуіне әсер етпеген. Ал 6 мкМ конценрацияда өсудің қатты тежелгендігі байқалған.
Бірқатар катиондар кадмийдің сіңірілуін төмендете алады. Жүгері ... ... ... енуін басып тастап отырған. Ол тамырдың адсорбциясын төмендету негізінде жүзеге асады. Кадмийдің жерүсті бөлігінде ... мен ... ... ... ... ... (Zn/Cd-10:1)
Егер қоректік ортада бірнеше катион болса, олардың арасындағы қатынас бәсекелестік сипатта болады. Мысалы кадмий, мыс, ... ... ... ... ... ... бірге кездессе, оның улылық әсері төмендейді [15].
1.5 ... ... ... ... ... мыс сияқты бірқатар қоректік элементтердің катиондарын зерттеу, олардың райграс ... ... ... органикалық комплекстер түрінде болатынын көрсеткен. Қоректік элементтер катиондарының мұндай комплекстер түзуі, оларға клетка ішінде қозғалуға және олардың метабализмге қосылатын ... ... ... ... деген гипотеза айтылған. Улы металлдар үшін мұндай комплекстердің түзілуі ... ... ... пен ... ... өсімдіктердің жерүсті бөлігі мен су ерігіш фракциясына талдау жасап, 90%-тен жоғары кадмий Cd2+ ионы түрінде көрсетілгендігін ... [16]. ... ... отырып кадмий жерүсті бөлігіне катион ретінде тасымалданады ... ... ... ... ... мен Акира[17] күріш өсімдігінде кадмий жоғарғы бөлікке ксилема бойымен органикалық комплекстер түрінде жылжиды деп дәлелдейді. Ортада кадмий мөлшерінің ... ... ... ... ... Бірақ топырақты су алған жағдайда кадмий тамыр арқылы сіңіріледі, оның жоғары қарай тасымалдануы оттегі жетіспеушілігінің нәтижесінде ... ... ... ... кадмийдің тамырдан жерүсті бөліктерге оңай өтуі үшін ерігіш органометаллдық комплекске айналуы керек. Кадмийдің ... және одан ары ... ... таралуына 115Cd және гамма радиацияның жартылай өткізгіш детекторын пайдалану арқылы 26 күндік ... ... ... ... ... 30-60 минут лаг-периодқа сәйкес осы уақыт аралығында ... ... ... ... Келесі 6 сағатта жасаушы ұлпалармен ксилема жолдарының кадмиймен қанығуы ... Одан ... ... фаза ... да, ... ... мөлшері тұрақтанады.
Кадмийдің сабақ бойымен жылжу жылдамдығы 0,35-0,6 м/сағ құрайды. Кадмийдің ксилемадан жылжуы жолдарға ... ... ... шектелмейді, ол эпидермисті қоса барлық ұлпаларға радиальді таралады. Кадмийдің латеральді қозғалу процесі ксилема ауданының екі жағында бірдей емес. ... ... ... ... баяу ... оны ... 10-8 см2/с ... процесі ретінде суреттеуге болады. Ал ксилемадан ішке қарай жылжуы бірнеше есе тезірек жүзеге асады. Кадмийдің қабық пен ... ... ... уақытқа пропорциональді біртіндеп жоғарылайды. Екі күннен кейін кадмий қабық клеткалары мен эпидермисте көп мөлшерде жинақталады. Құрамында 115Cd бар қоректік ... дәл ... ... ... ... ... ... нитратымен ауыстыру, 115Cd-ң ксилемадан босап шығуына және оның сабақ пен жапырақтардың ... ... ... ... ... ... ... қабырғаларында адсорбцияланған 115Cd-мен радиактивсіз кадмий немесе кальций арасында алмасу жүреді. Ксилемадағы кадмий құрамының өзгеруі лаг-периодсыз ішкі ... ... ... сырт ... ... ... негізінен қабық пен эпидермисте жиналады. Қабықта коленхима жақсы жетілген, онда полисахариттер арасында тігін жасау үшін қолданатын кальций көп мөлшерде болады. ... ... ... ... ... оның тұз ретінде бөлінуі немесе басқа катиондардың кристалдарына қосылуы мүмкін. Кадмий фосфаттармен қосыла отырып тұнбаға түседі. Мұндай комплекстің ерігіштігі өте ... ... Бұл ... Ван де Гейн ... дәлелдейді. Кальций оксалатының тұнбасы көптеген қосжарнақтылардың әртүлі ұлпаларында байқалған.
1.6 Өсімдіктердің кадмийге төзімділігі.
Батыс және Орталық Европаның ... ... ... (мыс, ... құрамында металдар мөлшері жоғары топырақта өскен флораны зерттеулер кейбір өсімдіктердің ... ... ... Ал ... ... негізгі өкілдері бола тұра тек металл мөлшері төмен топырақта тіршілік ете алады. Сонымен қатар, сол ауданның ластанған топырағында да, таза ... да өсе ... ... ... ... бай ... өскен өсімдіктер металлдардың енуін тоқтата алмайды, тек олардың ұлпаларда жиналуы мен ... ... ... дәлелдер бар[15].
Топырақтағы металлдың өте төмен концентрацияларына төзімді өсімдіктерді үш топқа бөлуге болады: аккумуляторлар- металдар топырақта ... және ... ... ... ... жерүсті бөліктеріне жиналады; индикаторлар- металдардың сабақта сіңірілуі және ... ... ішкі ... ... ... ... ... реттеледі; шектеушілер - олардың топырақтағы концентрация диапазоны шектік деңгейге дейін кең болады. Яғни осы деңгейден жоғарыласа ... ... ... ... ... шексіз жүреді.
Қоректік элементтер мен улы элементтердің жоғарғы деңгейіне төзімділік генетикалық тұрғыдан анықталады. Аккумуляторлар жағдайында олардың металл ... ... ... ... ... ... ... және селекция нәтижесінде жүзеге асады. Бейімделу процесі тез жүреді. Бұл популяция генетикалық жағынан әртүрлі және ... ... ... ... жағдайларға бірден шыдамдылық көрсетуге қабілетті деп ойлауға ... ... ... ... ... ... роль атқарады. Аккумуляторлар және шектеушілер топтарының өкілдерінің төзімділік механизмі негізінен ішкі - оған ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі: аккумуляторларда - сабақта, шектеушілерде- тамырда.
Металдардың улылығын төмендететін төзімді түрлердің метабализмін өзгертетін негізгі механизмдерге - компатментация, комплекс ... және ... ... ... ... ... ... клеткада улылық әсері көрініс беретін бөліктерінде шектеулі мөлшерде болуын қамтамасыз етеді. Енді ... ... ... ... жеке ... Негізінен зерттеулер бір түрге жататын организмдердің төзімді және төзімсіз түрлеріне жүргізілген.
Кадмийге сезімтал және төзімді Holcus lantus ... жеті ... ... ... ... мөлшері 1-2 мг/л қоректік ортаға енгізген. 21 күннен кейін биомассаны , яғни ... ... және ... ... жалпы мөлшерін анықтаған. Қоректік ортада кадмий мөлшері 1 мг/л болғанда екі ... ... ... ... ... ... ... Ал 2мг/л - де сезімтал штамдарында кадмийді сіңіру мөлшері анағұрлым жоғары болған. ... ... ... мөлшеріне қарамастан төзімді популяциялар оны көп мөлшерде тамырында жинақтаған. Кадмий мөлшері 1 мг/л қоректік ортада тамыр ... ... ... мөлшерінің қатынасы сезімтал популяциялар үшін 9,3, төзімділер үшін 45,3 , ал 2 мг/л ... - 13,4 және 30,4. ... ... ... ... ... тән. Ағын сулармен суарылатын топырақта өскен жүгері тамырындағы кадмий мөлшері бақылаумен салыстырғанда 59 есе, сабағында 7,5 есе, жапырағында 5,5 есе ... ... ... ... мг/л су ... ... күріште ,кадмийдің негізгі массасы тамырда қалған. Дәндегі ... ... ... және де ... ерітіндіде кадмий мөлшерін көбейткенмен ол онша өзгермейді.
Жарвис С.К.[18] өз ... ... 23 ... ... ... ... зерттеген (астық тұқымдастар, шөптер, бұршақ тұқымдастар,көкөністер). Кадмийдің сабақтағы ... ... ... байланысты құрғақ массаның 1,8-21 мкг/г аралығында ауытқыған. Ең аз мөлшерде редисте кездескен (1,8), ал ең көп ... ... (21,1), ... (17,5), ... - ... (15). ... ... бойынша - ең жоғарғы көрсеткішке пастернак (163,8), томат (121,6), қызылша (151мкг/г) ие болған. Сонымен ... ... ... түрінде тамырдағы кадмий концентрациясы сабақтағыдан бірнеше есе жоғары болған.
Кадмийдің жерүсті бөліктеріне шектеулі ... ... ... төзімділігін анықтайтын механизмдердің бірі болып табылады. Бұл құбылыстың физиологиялық мағынасы кадмиймен тежелетін биосинтез процестері ... ... ... мөлшерін төмендетуге болады.
1.7 Металлотионеиннің механизмі.
1кг тірі массаға бір рет енгізгеннен летальді болып табылатын кадмий мөлшерін, бірнеше рет 1-3 күн ... ... ... ... ... Сонымен қатар, кадмийдің организмнен өте баяу шығатындығы белгілі. Бұл жағдай жануар организміне енген кадмийді байланыстырып және метабализмнен ... ... ... бір ... ... ... ... ой туғызды. 1955 жылы Валли осындай затты іздеуге кіріседі. Ол кезде карбоангидразаның құрамына ... ... ... еді. ... құрылымы, химиялық реактивтілігі жағынан цинк пен кадмийдің ұқсастығын ескере отырып Валли кадмийді байланыстырушы зат белок болуы мүмкін деген ... ... ... қойған мақсатты орындау үшін оған массасы үлкен және кадмий мөлшері ... ... ... ... ... ... Бұндай обьект ретінде жылқының бүйрегі алынды, ондағы кадмий мөлшері құрғақ ... 94 ... ... жылы ... ... ... бар деген алғаш мәлімдеме жарияланды [19]. Ары қарайғы тазарту гамогенді полипептид (электрофорез және ультрацентрифугалау мәліметтері бойынша) бөліп ... ... ... Ол ... ... ... Молекулярлық массасы 6700 Д, 33% цистейннен тұрады және ароматты аминқышқылдары болмайды, сондықтан 280 нм-де өзіне тән сіңіруді ... ... ... ... ... меркаптидті комплексте байланысқан түрде, 250 нм-де максимум сіңіруге ие ... ... ... 2,4% цинк және 5,9 % ... ... , ... орай металлотионеин деп аталады.
Металлотионеин сияқты белоктар адамның бүйрегі мен бауырынан ,жылқы, бұзау, тюлень, егеуқұйрық, ... ... ... ... ... ... ... құрамы ұлпаға байланысты өзгеріп отырады. Металлотионеинде цинк пен кадмий жиі ... ... ... екі валентті металдарға қатынасы үшке тең.
Адам бауырының, жылқы бүйрегінің, егеуқұйрық бауыры мен бүйрегінің, ... ... ... ... ... ... ... цинк, мыс, сынап және басқа ауыр металлдарды енгізу бауыр, бүйрек және мүшелерде металлотионеиннің мөлшерінің күрт ... ... ... ... ... ... ... активтілікке ие екендігі жайлы дәлел жоқ. Оның ... ... ... екі ... катиондарды байланыстыру жатады. Осы арқылы ол мыс пен цинктің ... ... ... ... атқара алады. Мыс пен мырыш металлоферменттердің синтезі үшін қажет, сонымен қоса клетканың көптеген жүйелері үшін улы. Осыған орай ... ... ... ... және ... беру ... ... арқылы гомеостазды ұстап тұра алады. Адам бауырының металлотионеині негізінен цинктен тұрады. ... ... оның ... әсер ... ... негізінде цинктің заталмасуы қалыпты күйінен ауытқуы мүмкін деген болжам айтылды.
Металлотионеиннің қызметін ... ... ... ... да ... ... ... кадмий байланыстырушы белоктарына қарағанда олардың құрылымы аз зерттелген. Мысалы темекі ... ... ... ... ... ... молекулярлық массасы 10000 Д полипептидпен комплекс түрінде болған. Сонымен қатар молекулалық ... 13000 Д ... ... ... ... жапырақтарынан, сабақтарынан және тамырларынан бөлінп алынған [19].
1.8 Өсімдіктердің өсуі мен ... ауыр ... ... ... ауыр ... (цинк пен кадмий) организмдердің қалыпты өміршеңдігі үшін керекті компонент болып табылады. Олар энзиматикалық жүйелердің құрам бөлігі, энергияны-оттегін тасымалдап, ... ... ... ... қозғалысын жүзеге асырып, синтез бен тұқымқуалаушылық туралы хабардың ... әсер ... ... тек ... бір элементтің болуы емес, оның басқа элементтермен қатынасы да маңызды. Ауыр металлдардың ... күрт ... ... ... элементтерден токсиканттар қатарына ауысуына жағдай жасайды [15].
Ауыр металдардың улылығы олардың химиялық және физикалық қасиеттерімен байланысты; яғни электронды ... ... ... тотығу-тотықсыздану потенциал мөлшері, жеке химиялық элементтермен туыстығы және онымен өткізгіш қабығымен байланыстылығы, белок-клетка ішінде не ... ... ... жанында берік қосылыстар түзу қасиетімен және т.б. байланысты. Мысалы: ... ... ... және ... ... металлдардың биологиялық активтілігіне әсер етеді, себебі комплекстердің тұрақтылығы металлдардың ... ... ... ... гидратация дәрежесі де үлкен әсерін тигізеді, өйткені олардың айналасында қоршаған орта мен иондардың қатынасына ... ... ... түзіледі. Бұдан басқа, токсикалық металдарды оқу барысында олардың тірі клеткаға әсері цитоплазманың, гидратация ... ... ... шығармау қажет. Цитоплазмадағы су байланысқан түрде болады. Металлдардың токсикалық әсерінің салдарынан тек комеоидты жүйелер бұзылып қоймай, белок денатурациясы және токсикалық ... ... ... ... болып табылатын ферменттердің активті орталықтарына тосқауыл болады.[15].
Металлдардың хелат түріндегі улылығы, оның ... ... ... болу ... Сонымен қатар, металлдық комплекстердің әсері бейорганикалық қосылыстардың әсерінен үлкен таңдампаздық қасиеті арқылы ерекшеленеді. Зарядсыз комплекстер май еріткіш. Осыған орай олар ... ... ... өте ... ал клетка мембраналары оны қадағалай алмайды.
Микроэлементтер негізінен функционалды элемент болып табылады. Себебі, ферменттер, ... және ... ... активті заттардың құрамына кіреді. Олар органикалық қосылыстардың синтез процестерін катализдейді және басқа катализаторлар сияқты организмге аз мөлшерде түсе ... ... ... ... ... ультрамикро элементтерге ерекше көңіл бөлген жөн, себебі олар ... ... ие. ... ... улы әсерін көрсететін белгі - ол өсу процесі. Ауыр металлдар фотоплазматикалық болып табылады. Металлдың ... ... ... ... ... ... та ... Кадмийдің тежеуіш әсері 1 мен 100 мг/л концентрация аралығында көрінеді.
Кадмийдің фитотоксикалығы және оған өсімдіктердің тұрақтылығы көптеген жағдайларға тәуелді. Оларға - ... pH-ы, ... ... ... ... ... қабілеті, құрамындағы органикалық заттар жатады. Бірақ көпшілік жағдайда өсімдік сортына да ... ... ... ... көрінетін белгілерінсіз кадмийді концентрлейтін өсімдік түрлері бар және де кейбір түрлерді далалық жағдайда ... ... ауыр ... ... ... кадмийге толеранттылықтың дамитыны байқалды.
Кадмий, мыс, ванадий және цинк ... ... қара ... ... ... онда сақталады. Бірақ, топырақта өскен өсімдіктер кадмийдің әсеріне сезімтал емес (егер әсер етуші доза ... ... ... ... ... ... топырақта байланысқан күйде болады. Өсімдіктер кадмийді топырақ ерітінділерінен ала алады.
Первуниннің (1981 ж) тәжірибесінде 0,5-100 мг/л концентрациядағы кадмий бар ... ... арпа ... бұл ... ... ... ... болуы жүрмейтіндігі байқалды. Ал 10 мг/л - концентрацияда бақылаумен салыстырғанда өсімдік массасының 55 %-ке қысқаруына әкеледі. Сонымен қатар, ... ... салу ... және көп ... өсіп келе ... тамыр мөлшерінің төмендеуі көрінген. 100 мг/л концентрация летальды болып табылады [20].
Көптеген мәліметтер бойынша кадмийдің 100 немесе 200 мг/л ... ... аз ... ... және транспирация мен фотосинтез процесінің өтуі төмендейді. Су және құрлық өсімдіктерінде хлорофильдің төмендеуі жүріп, нәтижесінде ... ... ... ... оның ... ... цинкке жақындылығымен түсіндіріледі. Сондықтан кадмий көптеген биохимиялық процестерде цинктің ролін атқара алады. Осыдан келе ол тынысалу және басқа да физиологиялық ... ... ... әртүрлі дегидрогеназалар және де белок алмасуында қатысатын пептидаза мен протенаиза, нуклеин алмасу және де басқа ферменттердің жұмысын бұзады.
Кадмийге сезмталдығы бойынша ... ... ... ... ... шпинат [21].
1.9 Ауыр металл тұздарының өсімдік және жануарлар ... ... ... өте ... ... қасиетке ие. Осы арқылы олардың биологиялық жүйелердегі рөлі анықталады. Тірі организмдердегі ауыр металл қосылыстарының негізгі ... - ... ... ... ... Ауыр ... ... әсерінің молекулалық механизмі толық анықталмаған. Токсикалық металлдар өзіндік маңызы бар сульфгидрильді, амин және фосфатты ... ... ... ... ... ... туғызады немесе активті аумақтарды қоршау арқылы металлдық кофакторларды араластыра отырып, ... ... ... Бұдан басқа да токсикалық металлдар - мутагенезді индуциялау, ісіктердің пайда болуы және макроскопиялық өзгерістерді ... ... ие. Ауыр ... ... ... болуы клетка құрылысында көптеген бұзылыстарды туғызады. Металлдардың бейорганикалық тұздары клетканың бөлінуі мен ядролық аппаратқа әсерін тигізеді. Доза мен ... әсер ... ... бір ... ... [22]
Өсімдіктерде индуцияланған хромосомды аномалиялар, хромосомалар құрылысының өзгерісінен көрінеді, яғни - фрагментация; инверсиялар; транслокациялар; ... ... ... - ... ... ... ... К-митоздар.
Ауыр металлдардың әсерінен көптеген профазалы клеткалар қайта интерфазалы ... ... ... ... ... және ... ... Кейбір клеткалар ядролық материалдың толық дезинтеграциясының нәтижесінде ядроларын мүлде жоғалтады. Және көптеген мутациялар, ... ... ... ... үзілістер жиі кездеседі. Сонымен қатар клеткалық циклдың бәсеңдеуінің нәтижесінде К-митоздар және екі ядролы клеткалар сияқты аномалиялар байқалады. Кейбір ... ... ... ... ... ... К-анафаза фиксацияланған [20].
Барлық тірі организмдерде (қарапайымнан бастап ең жоғары ұйымдасқан түрлерде) әртүрлі металл иондарының белгілі бір мөлшері ... Олар ... ... түрлі биохимиялық реакцияларға қатысып, маңызды роль атқарады. Биологиялық процестерде металл иондарының доза ... ... - бір ... артпау керек деген қатаң талаптар қойылса, ал екінші түрлер үшін, бір металдың басқа бір металмен алмастырылуына мүмкіндік бар. ... ол ... ... ... ... иондарымен реттелетін биохимиялық процесстердің маңызын бағалау қиын. Калий, магний, темір, кобальт, мыс, цинк ... ... ... ... ... ... бірқатар ферменттердің құрамына кіреді. Кейбір жағдайларда бұл реакцияларға тек құрамында металы бар ферменттер ғана емес, сонымен қатар металл иондарының ... ... ... және оны ... ... ... дейін тасымалдайтын басқа да белоктық жүйелер қатысады.
Табиғи түріндегі нуклейн қышқылдарымен байланысқан көптеген металл иондары ... ... ... ... ... ... ... өзгертіп құрылымын тұрақтандырады немесе тұрақсыздандырады. Олар нуклейн қышқылдары қатысатын биологиялық процестер үшін өте қажет.
Репликация,транскрипция және трансляция сатыларында ... ... ... немесе басқа да металды комплекстердің түзілуіне қатысатындығы анықталған [22].
Өсімдіктер металлды, қоректік ерітінділерден оңай ... ... орай ... ... ... ... ... - устьицелердің ашылуына, транспирацияға және ... ... әсер етті ... ... бар.
Кадмийдің қоршаған ортадағы қозғалғыштығы, оның экосинтезге әсері, белгілі бір мөлшерде осы тұздардың табиғатына байланысты. Зертханалық тәжірибелерде кадмий өсімдіктің өсуі мен ... ... әсер ... ... ... топырақта өсірілген өсімдіктер кадмий әсеріне сезімталдық көрсетпеген (жоғары дозалардан ... яғни ... бір ... кадмийді тек қоректік ерітінділерге қосқанда ғана көрінеді, ... ... ... ... ... ... Далалық жағдайдағы зерттеулер бойынша қоршаған ортада өсімдіктерде ауыр ... ... ... ... ... алынған [23].
1.1. 1 Ауыр металдар мен аллюминий қосылыстарындағы фито және ... ... ... ... ... ... арасындағы қатынас антропогендік факторлардың әсерінен күрт бұзылады. Мысалы, кадмий табиғатта негізінен мыс, қорғасын, никель, цинк ... ... ... ... ... ... ... өндірісі мен қайта өңдеу индустриясының қауырт дамуының нәтижесінде қоршаған ортада осы кадмий қосылыстарының концентрациясы өсіп отыр. Ауыр металдар жыртылатын ... ... ... және ... ... ... ағын ... арқылы түседі. Азотты тыңайтқыштар мен қышқыл жаңбырлар топырақтың қышқылдануына ... ... ... ... ... Al 3+ ... ... оңай жетеді [21].
Тірі объектілерге қоршаған орта ластаушыларының токсикалық әсерін зерттеудің классикалық әдісі - өсімдіктердің ... ... тест ... ... ... Бұл тест ... биологиялық кауіптілікті көрсететін химиялық қосылыстардың скринингін жасауға мүмкіндік береді. Бұл цитогенетикалық мониторинг әдісінің маңызды артықшылығы осы тест нәтижелерін басқа да тест ... ... ... ... ... ... тамыр клеткаларына жасалған тест нәтижесінде уланудың 2 ... ... ... ... ... ... (немесе фитоулану) өсімдік тамырының өсуіне қысым жасау негізінде;
б) цитогендік улану, тамыр меристемасының клеткасындағы ядролық аномалиялар мен ... ... ... ... ... ... клеткаларына жасалған тест токсикалық әсердің салыстырмалы талдауы үшін қолданылады, яғни топырақтың негізгі поллютанттары - ... ... ... аллюминий, мыс және цинк қосылыстарының өсімдік өскіншелерінің тамыр ... ... ... ... хромосомды және ядролы бұзылыстар тудыратындығы туралы мәліметтер береді. Металл тұздарының цитотоксикалық әсер ерекшеліктерін - ... ... ... ... ... ... митотоксикалық клеткалардағы хромосомалардың ажырамауын санау арқылы бағалайды.
Жоғарыда айтылған цитологиялық ... мына ... ... ... ... ... ... клеткалардың зерттелген саны меристемалық клеткалар санына бөлінеді.
Абберациялар индексі=100%* митотикалық абберациялары бар ... саны ... ... ... ... ... ... проценті=100%*пикнотикалық клеткаларсаны жалпы зерттелген меристемалық клеткалар санына бөлінеді.
Ажырамаған хромосомалар проценті=100%* хромосамалары ажырамаған клеткалар/ ... ... ... клеткалар санына бөлінеді.
Барлық зерттелген параметрлер үшін алдын-ала Стьюдент критериін қолдану арқылы сенімділік интервалдары есептеледі.
Улы металдардың ... ... ... ... ... ... ... микропрепараттарында митотикалық және интерфазалық клеткаларда көптеген бұзылыстарға әкеледі.
Байқалған бұзылыстарды 3 негізгі топқа ажыратуға болады:
1) хромосомалардың зақымдануымен байланысты паталогиялар және ... ... ... ... ... ... аппаратттың зақымдануымен байланысты паталогиялар;
3) цитогенез өтуінің бұзылуы салдарынан болған паталогиялар.
Митотикалық клеткаларда байқалатын бұзылыстарға - ... ... ... ... ... байланысты паталогиялар жатады.
Довгалюк А.И., Калиняк Т.Б., Блюм Я.Б зерттеулері бойынша ... ... ... ... ... ... фрагменттері және хромосомалық көпіршелер пайда болуы байқалды. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... спецификалық түрі байқалды, оны хромосомалардың деп сипаттауға болады. Бұндай ... ... ... ... өңдегендегі хромосомалардың пульверизациясына ұқсайды.
Мұндай жағдайлар улы металдардың иондарының төменгі концентрациясымен өңделген өскіндердің меристемалық клеткаларында да кездесті. Бұл ... ... ... хромосомалар жиынтығының қандай да бір деңгейінің бұзылуынан ... ... ... ... ... ... ... беретін хромосомалардың құрылымдық белок немесе ферменттердің құрылысының деффекттері болуы мүмкін. Алайда хромосомалардың ... ... болу ... түсініксіз. Байқалған анамалиялардың бұл типі зерттелуші металл ... ... ... ... есепке алынбаған.
Препараттарда хромосомалық агенттелумен қоса жекелеген хромосома ... бар, ... және ... ... бар клеткалар кездесті. Бұл дәстүрлі хромосомалық абберациялар анамалияның бірінші типіне қарағанда өте сирек байқалды, ... дәл ... ... ... тұздарының кластогенді әсерін мінездейді. Сонымен қатар, тестіленуші қосылыстар концентрациясы жоғарылаған сайын, олардың хромосомалық бұзылыстарды индуциялау қабілетінің өсетіндігін айта ... жөн. ... ... (ИА1) абберация индекстеріне салыстырмалы анализ жасау арқылы зерттелуші ... ... ... ... ... ... ... тұздарының кластогенді активтілігі жоғарыдан төмен қарай былай орналасады:
Pb (CH3COO)2 (ИАmax=5,7)>Al(NO5)3 (5,4)=NiSO4(5,4)>CdCl2 (4,8)>CuSO4(4,8). ... ... мыс ... жеке ... ... бұл ... ... индексі бойынша зерттелуші заттардың генотоксикалық қатарында соңғы орын алғанымен, оның кластогенді әсері өте төмен (1мкм) концентрацияда байқалады.
Бұрын анықталғандай ... ... ... ... CuSO4 ... цитотоксикалыққа ие, ал оның әлсіз генотоксикалық әсері пияз клеткалары үшін осы заттың жалпы ... бір ... ... мүмкін.
Улы металл тұздарының өсімдік клеткаларында хромосомалық бұзылыстарға әкелуі жайлы әдебиеттердегі мәліметтер басқа да авторлардың нәтижелерінде ... ... ... ... ... ДНК ... ... келесі типтерін индуциялау қабілеті бар екендігі белгілі: бір жіпшелі үзілістер, ДНК-ң қосарлы үзіктері, ... және ... ... ... олар ... ... ... өзгеруіне әкеледі. Кез-келген ферментативті реакция серияларының нәтижесіндегі ДНК молекуласындағы біріншілік бұзылыстар ... ... ... ... ... әкелуі мүмкін.
Осыған байланысты зерттелуші металлдардың қосылыстары кластогенді әсерге ие деп айтуға болады. Довгалюк және ... ... ... цинк ... өте ... анық генотоксикалық эффектке ие.
Митоз бен цитокинез өтуінде бұзылыстар туғызатын - анеугенді активтілік те зерттелуші ... ... тән ... шықты. Митотикалық аппараттың зақымдануымен байланысты - митоз паталогиялары, дәлірек айтсақ: анафазадағы хромосомалардың полюстер арасында ... көп ... ... және К - митоз барлық тестіленуші қосылыстар әсерінен байқалды.
Ауыр металлдармен аллюминий әсері дозаға тәуелді сипатта болды. Сонымен ... ... улы ... ... (ЕС10) және ... ... (ЕС50) ... препараттарда негізінен хромосомалары артта қалған клеткалардың кездесу жиілігінің жоғарылығы тіркелді. Металл тұздарының ... ... (ЕС90) ... ... ... ... ... митозды және К-митозды клеткалар көп мөлшерде байқалды. Fiskesyo пікірі бойынша, артта қалушы () ... ... () ... ... Ал пияз (Allium cepa) ... ... (2,5-3 мг/л PbCl2 және Pb (NO3)2) ... қосылыстарының жоғары дозасымен өңдеу тамыр ұштарының препараттарында көп ... ... ... ... ... ... (ИА2) байқалатын анеугенді бұзылыстар тобы бойынша абберациялар индексінің өзгерісіне анализ жасай келе, металл ... ... ... ... ... ... бойынша қатарын жасауға болады. NiSO4 бақылаумен салыстырғанда зақымдану процентін 69,6 есе жоғарылатады; CdCl2 - 32,3 есе; Al(NO3)3 - 8,3 есе; Pb ... - 8,0 есе; CuSO4 - 4,2 есе және ZnSO4 - 3,3 ... ... ... бұзылыстардан басқа препараттарда интерфазалық клеткаларда көптеген ядролық анамалиялар анықталды, оның ішінде микроядролар, ұзыншақ ядролар және көп ядролылық. ... ... ... даму ... ... ... ... болып табылады.Анафаза Ι-де көрінетін қалған хромосомалы клеткалардың митоздан шығуы нәтижесінде және ... ... ... үзінділерінің деконденсациясы нәтижесінде пайда болады. Микроядролардағы центромерлі аймақтарды анықтауға қосымша зерттеулер жүргізілмегендіктен бұл ... ... болу ... ... ... ... болмайды. Сондықтан интерфазалық клеткаларда байқалып отырған цитогенетикалық бұзылыстардың бұл типін улы металлдар әсерінен туындайтын анамалиялардың ешбір тобына жатқызбаған.
Рестутивті клеткалар - ... ... ... ... ... поликариоциттер. Олар хромосомалардың ажырауы мен клетка қабырғасының қалыптасу сатысын өтпеген, ретсіз шашыранды орналасқан хромосомалар деконденсациясы ... ... ... ... ... ... Зерттеудің осы сатысында қалақ тәрізді ядроны некротикалық ядродан ... алу ... ... ... тіркелген анеугендік зақымдалу типі ретінде тек көп ядролы клеткаларды есепке алу шешімі ұйғарылды. Рестутивті ядролы клеткалардың жиілігінің жоғарылығы митотикалық ұршықтың ... ... ... ... ... анық көрінетін анеугенді активтілігі бар заттарға CdCl2 мен Al (NO3)3-ті ... ... ... олар көп ... ... ... мөлшерде пайда болуына септігін тигізеді.
Біздің мәліметтер бойынша, зерттелуші улы металл тұздары 1-ші топқа жататын бұзылыстарға қарағанда (хромосома құрылысының зақымдануымен және ... ... ... ... ... ... ... бұзылысына әкелетін қабілеті күштірек. Ең жоғарғы антимитотикалық активтілікке NiSO4 және CdCl2 ие, ал аз мөлшерде Al(NO3)3 және Pb(CH3COO)2.
Бұл ... ... ... ... ... ... актинді феламенттерін зақымдау тән екендігін көрсетеді.
Ni2+ және Сd2+ жануарлар клеткаларындағы негізгі нысаналардың бірі - ... ... ... ... осы ... өсімдік объектілерінде қолдану жоспарланып отыр.
Цитокинездің кешігуімен байланысты үшінші топтағы клеткалық бөлінудің ... қос ... ... ... ... ... Алынған мәліметтер бойынша барлық зерттелуші заттар бұл параметрге әр түрлі әсер етеді. Цитокинезді тежеуші ең жоғары эффектке NiSO4 ие, тек 10 мкм ... ... қос ... ... ... ... ... 4 есе жоғары болады. Al, Cd және Pb-ң тестіленуші тұздары эффективті концентрация диапазонында қос ядролы клеткалар пайызын бақылаумен салыстырғанда мүлде ... ... ... және ... ... ... мкм) анағұрлым жоғарылатады. Cu және Zn сульфаттары концентрация өскенімен, қос ядролы клеткалар пайызын аз мөлшерде ғана ... ... ... өтуі ... ... қамтамасыз етілетіндігі белгілі. Өкінішке орай цитокинез өтуінің бұзылу себептері жайлы ортақ ... жоқ. Қос ... ... ... ... не ... ... және актинді микрофиламенттердің зақымдануымен, не клетка қабырғасының қалыптасуына негізгі материал әкелетін диктиосома визикулаларының жеткілікті мөлшерде ... ... ... Осы сұрақты шешу барысында пияз (Аllium сера) тамыр меристема ... ... ... жағдайына иммунофлюоресцентті анализ орынды болар еді.
Сондықтан келешекте ... ... ... ... тор, ... ... ... ұршық, фрагмопласт) және тестіленуші металл тұздарымен өңделген пияз тамыр өскіншелерінің клеткаларындағы микрофиламенттерді зерттеу жоспарланып отыр.
Қорытынды. Кадмий, қорғасын, никель, аллюминий, мыс және цинк ... тек ... ... ... ... айқын цитогенетикалық активтілікке ие. Және де көптеген тестіленуші тұздарға (NiSO4, CdCl2, Al(NO3)3 және Pb ... ... ... ... ... (кластогенді эффект) қарағанда анеугенді әсер тән. Зерттелуші металлдардың спектрі арасында цинк сульфаты күшті кластоген болып табылады. Никель сульфаты мен ... ... ең ... ... ... ... металл тұздары мен аллюминийдің пияз (Allium cepa) өскіндерінің меристемалық клеткаларына әсерінен қос ядролы клеткалар пайда болады. Цитокинезді тежеуші ең ... ... NiSO4, ... қоса оның ең ... ... ... бұл қосылыстың өсімдік клеткаларының цитоқаңқалы құрылысын зерттеуге негіз болып отыр [22].
1.1.2 Селекциядағы ... ... ... ... ... ... спонтанды тұқым қуалаушылық өзгерістер жаңа сорттар шығару үшін шектеуші ғана материал берді. Ал қазіргі уақытта мутагенді селекция жаңа ... ... көп ... ... ... беріп отыр. Химиялық мутагендер тірі организмдерде мутациялық селекцияда мүлде жаңа ресурстар шығаратын плейотропты макромутация мен физиологиялық микромутациялар ... ... ... ... ... және ... белгісіз қасиеттердің жиынтығын индуциялайды және басқа агенттермен салыстырғанда, олардың өзгергіштік ауқымын ... мен жаңа ... ... ... өте ... [24]. ... тәжірибелерде табылған химиялық мутагендер өзгергіштікті кең көлемде ... ... ... ... нық орын алады. Қазіргі уақыттағы селекциялық жұмыстарда әртүрлі химиялық мутагендер арасында нуклеотид тәрізділер класына жатпайтын ... ... ... ... пайдаланады. Бұндай заттар өте күшті, бірақ сонымен қатар тұқым қуалаушылық өзгергіштіктің жұмсақ әсер етуші факторы болып ... ... ... ... ... ... таңдамалы және де оны енгізілген дозаға эксперимент жүргізілген жағдайға байланысты бақылап отыруға болады. Сондықтан ұзақ уақыт бойы химиялық ... ... ... негізгі акцент осы қосылыстарды қолдануға жасалды. Сонымен қатар химиялық мутагенез құбылысын зерттеу бейорганикалық ... ... ... да, ... аз ... ... ... негіз олардың көбі әлсіз мутагендер, ал көпшілігі мысалы: ауыр металлдардың клетка ... ... ... әсері бар, бұл селекциялық жұмысты қиындатады [25].
Химиялық мутагенезді селекциялық зерттеулерде өсімдіктермен жұмыс жүргізу барысында ... ... ... ... қол ... ... ... селекциясы өнімділіктің жоғарылауын қамтамасыз ету үшін бағытталған және де көптеген маңызды селекциялық белгілермен сыртқы ... ... ... төзімділік есепке алына отырып жүргізіледі. Қазіргі кезде химиялық мутагенез көмегімен негізгі ауылшаруашылық өнімдерінің ондаған жаңа ... ... және ... материалда селекциялық сортты сынаудың әртүрлі деңгейінде жүргізіліп жатыр. Химиялық мутагендерді қолданудың барысында өсімдіктердің көптеген құнды ... ... ... ... ... ... ортаның жағымсыз жағдайларына төзімділіктің, сапаның жоғарылауы, иммунитеттің пайда болуы, минералды қоректі тиімді пайдалану және т.б. Селекциялық тәжірибелерде кейбір ... ... ... ... ... яғни ... ... жеке белгілері бойынша өнімділікті 10-40 % және одан жоғары пайызға ... ... ... ... ... қабілеті бар көптеген гендер қызмет етеді. Оптимальды өңдеуде селективті түрлердің аралык ... 1/2 - 1/3 - ге ... ... мутагендерге сезімтал және әрбір осындай өңдеуден кейін олардың бір бөлігі өзгеріп отырады. Олардың ішінде бір ... ... ... ... ... орай ... мутанттар алу ықтималдығы бар.
Мутациялық селекция әдісі селекционерлерге әртүрлі мутация типтерінің генетикалық анықтамаларын пайдалануға мүмкіндіктер және олардың пайда болу ... ... ... мағлұматтар береді. Химиялық мутагенез - негізгі ... ... көзі ... ... ... прогреске ғана емес, сонымен қатар маңызды бағыттарды дамытатын сорттық дивергенцияға әкеледі [26].
1.1.3 Химиялық мутагендердің әсер ету ... ... ... тірі ... ... ... әртүрлілігімен ерекшеленеді. Олардың әсер етуі мынадай процестерден ... ... ... клетканың өлімі немесе инактивациясы (цитотоксикалық және цитостатистикалық эффект), канцерогенді және канцеролитикалық әсер, мутацияның индукциясы, өсу процестерінің ... және т.б. ... ... мутагендер клетка ұйымдасуының барлық сатысында көрінетін цитотоксикалық әсерге ие. Бұл ... ... яғни олар тек ... материалмен ғана емес, сонымен қатар, цитоплазматикалық ферменттермен де реакцияға түсе алады. Сондықтан мұндай мутагендердің токсикалық әсері хромосомалар құрылысының ... ... ... ... ... инактивациясына әкеледі. Мысалы, көбею функцияларының өтуіне жауап беретін ферменттер немесе коферменттердің түзілуіне ... ... ол ... берушілікті төмендетеді, яғни стирильділікке әкеледі. Бірақ өсімдіктер үшін цитотоксикалық эффекттің ... ... ... ... ... ... ... өңдегенде олар сулы ерітінділерге өсіп шығады да, кейін өміршеңдігі төмендеп, жерге отырғызғанда өсімдіктердің жалпы өліміне әкеледі. Бұдан ... ... ... ... ... митотикалық активтілігіне мутагендердің әсері концентрациясына қарағанда, олардың әсер ету ... ... ... ... ... ... ... тамыршаларының клеткаларына әсері - митотикалық активтілікке жағдай ... ал ұзақ ... ... - ... ... дозалы мутагендерді сынағанда өсімдіктердің өсуі мен дамуына жағдай жасайтындығы анықталды. Супермутагендердің жағдай жасаушы эффекті дәндердің ұқсастықтарының жоғарылауынан, өсімдіктердің тірі қалу ... ... ... ... өту ... ... ... Химиялық стимуляциялар бойынша зерттеулер нәтижесі химиялық мутагендердің оптимальды дозасы әртүрлі объектілер үшін шамамен бірдей екендігін көрсетті.
Химиялық мутагендердің стимуляциялық әсері ... ... және ... сезімталдығына тәуелді емес, бірақ химиялық агенттердің сипатына, дозасына, өсімдіктердің түрлік және сорттық ... ... Әр ... мутагеннің стимуляциялаушы дозаға реакциясы сандық, сапалық критерийлер ... ... ... ... Әсер еткеннен кейін бірден көрінетін стимуляциялаушы эффект, кейбір жағдайда өсімдік вегетациясының аяғына дейін сақталады, ал ... ... ... да ... ... ... ... басқа мутагендердің ферменттердің активтілігіне байланысты модификациялық стимуляцияда
орын алады.
Өте күшті химиялық мутагендер кең спектрлі индуцияланған, немесе жоғарғы цитогенетикалық активтілікке ие. ... ... ... ... ... хромосома аралық симметрия және ассиметриялы алмасулар, бұдан басқа әртүрлі гендік мутациялар. ... ... ... ... таңдау арқылы бұл қатынастың гендік мутацияға қарай жоғарылауына қол жеткізуге болады. Химиялық мутагендер арасында хромосомды мутацияларға ... ... ... тудыратын қосылыстар жиі кездеседі [27].
2 МАТЕРИАЛДАР МЕН ӘДІСТЕРІ
2.1 ... ... ... ... әл - Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің, биология факультетінің кафедрасында және ... ... ... ... дала ... ... жатыр. Ол институт Алматы қаласынан 25км қашықтықта орналасқан.
Топырақ қабаты қызғылт қоңыр, кей жерлері құмдақты болып келеді. ... ... ... қара ... ... топырақтың 3% құрайды.
Жаздық бидайлар сәуір айының 10-15-терінде егістік даласына себілді. Шыққан өсімдікке бақылау жүргізу және күту ... болу үшін 25 х 25см ... ... Ал ... ... ... бірқатарда себілді, яғни 20 дәннен бір қатарға себілді.
Ауа-райы негізінен ... ... суық және ... ... ... және құрғақ жазымен, жылы және құрғақ күзімен ерекшеленеді. Орташа жаздық температурасы 10ºС-ға жетеді. Жылдық жауын-шашын түсу мөлшері шамамен 390мм. Қар ... ... ... ... түседі. Оның қалыңдығы шамамен 20-25см болады. Егістіктегі қауырт жұмыстар сәуір айының басынан басталады.
+ Зерттеу әдістері
Зерттеу әдістері ретінде ... ... және ... ... алынды.
Цитологиялық талдау әдісі мынандай этаптардан тұрады: өңдеу,фиксациялау, препаратты ... ... - ... ... және ... жұмсарту үшін қолданылады және фиксатордың ұлпаға жақсы енуі үшін керек. ... үшін ... ... ... ... ... талдауда - өсімдіктің белгілері мен қасиеттерінің тұқымқуалау ... ... үшін ... ... ... ... бірінші,екінші және келесі ұрпақтарға талдау жүргізілді.
Аналық клеткалардың тозаңдарын фиксациялау.
Мейоз процесінде цитологиялық ... ... үшін әр ... 10 ... жас аналық клеткаларына фиксация жүргізілді. Бидайды соңғы жапыраққа дейінгі жапырақ құлақшаларының ара қашықтығы 5-6 см жеткенде аналық клеткаларында ... ... ... ... ... ... қалыпты күні таңертеңгілік уақытта 6 - дан 8-ге ... ал ... күні 8-ден 11-ге ... ... ... ... ... жүргізілді. Фиксация үшін Ньюкомер, карнуа қоспасы қолданылды. Ньюкомер қоспасының құрамында: 6 бөлік изопропил спирті, 3 бөлік пропион қышқылы, 1 ... ... 1 ... ... ... және 1 бөлік диоксан. Карнуа құрамы: 3 бөлік этил спирті және 1 ... ... ... Алынған материалды жуығырақ күнде қаралатын болса, онда бірден ацетокармин ерітіндісінде фиксацияланады. Фиксацияланған материалды бір ... ... жаңа ... ... ... ... сақтайды. Көбінесе тәжірибе жүргізілетін материалды жуық арада қарайтын болса, онда оны 2%-к ацетокармин ерітіндісінде де ұстауға болады. Цитологиялық зерттеу МБИ - 3 және МБИ - 6 ... ... ... ... үшін ... ... жергілікті селекцияда кең қолданылатын жұмсақ бидай сорттары (Шағала, Арай , Жеңіс, ... ... ... 32 , Казахстанская 17, Казахстанская 3, Казахстанская 10, ... 4 ... ... ... ... кадмийдің ауыр металл тұзымен (CdCl2), өңделді. Бидай ... ... ... CdCl2 -дың концентрациясын анықтау үшін, өңделген дәндердің өсу проценті мен клетканың бөліну активтілігі есептелді. Лабораториялық жағдайда дәндер 240С ... ... ... ... ... ұзындығы 1,5-2см-ге жеткенде алдымен хромосомаларды колхицинге салып, содан кейін Кларк фиксаторында (3бөлік 96c/oэтил ... және ... ... ... қышқылы) фиксацияланды. Фиксацияланған материал Шифф реактивінде Фельген әдісі бойынша боялды. Бидайдың меристемалық өскіншелерінің митотикалық клеткаларының бөліну активтілігі ... ... ... цитологиялық зерттеулерге тән әдіспен анықталды. Зерттеуге ... ... ... ... ... орталық егістігінде егілді. Егістік материалы 1метрге 20 ... ... ... ... ... 15см, ал ... дәндердің арасы 5см. Алғашқы өскіннің өсуінен пісіп-жетілуге дейінгі кезеңге фенологиялық бақылау жасалды. Егілген өсімдіктерге ... ... ... ... үшін ... мейозы қаралды. Зерттеуге генетикалық, гибридологиялық, морфологиялық талдаулар қолданылды. Алынған мәліметтер орташа арифметикалық шамамен ... ... мен ... ... ... дәлдігі Стъюдент критериясының көмегімен анықталды. Зерттеу кезінде өзгерген ... ... ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР:
* Singhal R.L., Meralf l., Hrdina P.D. Aspects of the biochemical toxicology of cadmium // Fed.Proc. - 1976. - №1. - ... ... Д.Р. ... и ... // Докл. АН СССР. - 1941. - 31, №2. - С.145-147
* ... А.О. ... и роль ... в ... животных и человека // Микроэлементы в жизни растений и человека: Тр. Конф. Москва, 17-22 авг., 1952 г. : Высш. Шк. - М., 1952. - ... Fairhal L.T. ... ... / Ed. By ... K. Wilkins. - ... Raven press, 1957. - P. 30-33.
* Flick D.F., Khaybill H.F. Toxic effects of cadmium: A revies // Environ. Res. - 1971.-4. №2. - P. ... ... Ю.П., ... А.С., ... Ф.Л. Влияние солей кадмия на рост проростков гороха // Изв.АН СССР.Сер.биолю-1985.- № 11№-С.604-607.
* Кадмий экологические аспекты // ВОЗ. Женева. - ... Page A.L., Birgham F.T., Cadmium residues in the ... // Residue Revs. - 1973. - 48, №1. - P. ... Iaskhola A. Effect of ... lime and cadmium added to soil on the cadmium residues from phosphate fertilizers, and their effect on the cadmium content in plants // Soil Sci. - 1976.- 121, ... Anderson A., Hahlin M. Cadmium effects from ... ... in field ... // Seand. J. arg. Res. - 1981. - 11,№1. - ... Volk B.C., Lighhart B. Computed ... ... of cadmium in soil solution of varing organic ... pH and CO2 concentrations // 9 th. Int. Congr. Soil Sci. Abstrs.- ... 1978. - Vol.1. - ... ... А.А., ... Н.Г. ... ... в почвах // Почвоведение. - 1980. - 31. - С. ... Miller J., Rassett I. Uptake of Cd by soybean as ... by soil cation exchange ... pH and ... ... // J. Environ Qual. - 1976. - 5, №2. - ... Page A.L., Binghame F.T., Nelson C. Cadmium ... and drowth of various plant species as influenced by solution cadmium ... // J. Environ. Qual. - 1972. - 1,№3. - ... ... Ю.П. ... ионов кадмия на клеточное деление и рост растений . - 1990. С.-6-12.
* Griling C. A., Peterson P.J. The ... of the cadmium species in uptake and ... of cadmium in crop plants // J. Plant. Nutr. - 1981. - ... ... Mitsuo Ch., Akira B. The effects of some environmental factors on the partitioning of zinc and cadmium between roots and tops of rise plants // J. Plant Nutr. - 1981. - 3, №1/4, - ... Jarvis S.C., Lohes L.H.P., Hopper M.V. Cadmium uptake from solution by plants and its ... from roots to shoots // Plant and soil. - 1976. -44, №1- ... ... M., Vallee B.L. A Cadmium protein from equine kyndy cortex // J. Amer. Chem. Soc. - ... - ... ... А.И., ... Т.Б., Блюм Я.Б. ... ... и ... активности соединений тяжелых металлов и алюминия с помощью корневой апикальной меристемы лука // Цитология и ... - 2001 №1.- ... ... А.И.,Калиняк Т.Б., Блюм Я.Б. Цитогенетические эффекты солей токсичных металлов // Цитология и ... - ... ... ... Э.Н., Аникеева И.Д., Коган И.Г. Влияние ионов кадмия на деление клеток корневой меристемы Grepis capillaries (L.) Waller // Цитология и ... - 1978. - 12, № 6. - С. ... ... Е.А., ... В.В. ... анализ наследственной изменчивости растений при мутагенной обработке генеративных клеток и семян кукурузы // ... и ... 2000. Т.34. №4. ... ... Н.В., ... Е.А. Мутагенный эффект гербицида титуса у кукурузы // Цитология и генетика 2000. Т.34. №5. С.51-73.
* Griffith D.J., Johnston P.D. Radiat. Bot., 2, 41, ... ... Н.П., ... К.К., 1971. Цитогенетическая природа индуцированных мутантов гороха. - , 5, №1, с.34-41.
* Романов Г.А., ... Н.В. ... Г.В., ... И.А. ... вещества растений.// Физиология растений. 2002. Т. 49. Вып. 4. С. 608-610.

Пән: Химия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауыр металдардың өсімдіктің өсу процестеріне әсері17 бет
ҚОРҒАСЫН МЕН КАДМИЙ ИОНДАРЫНЫҢ ТОПЫРАҚТАН ФИТОЭКСТРАКЦИЯЛАНУЫНА ЭДТА-ның ӘСЕРІ35 бет
Өсімдіктердің зоналарға бөлінуі. өсімдік қауымдастығы мен түрлердің экотопикалық араласуы4 бет
Ауыр металдардың өсімдіктерде таралуы және олардың әсері15 бет
Дәрілік өсімдіктерге тарихи және әдеби шолулар35 бет
Жабық тұқымдылар немесе гүлді өсімдіктерге сипаттама27 бет
Кадмийге сезімтал CHLAMYDOMONAS REINHARDTII мутантты штамдарын алу және оларды қолдану48 бет
Пестицидтердің өсімдіктерге әсері6 бет
Қаратау қаласындағы ЖШС«Казфосфат» зауытының қоршаған ортаға, адам денсаулығыны, жануарлар мен өсімдіктерге әсері91 бет
"Биопрепараттар."6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь