Қазақстандағы азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесі және жетілдіру жолдары

КІРІСПЕ

1. АЗЫҚ.ТҮЛІК ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1. Азық.түлікпен қамтамасыз ету ұғымы
1.2. Әлемдегі азық.түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің тәжиребесі
1.3. Қазақстанда азық.түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің нормативтік.құқықтық негіздері

2. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АЗЫҚ.ТҮЛІК ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ЖҮЙЕСІ
2.1. Қазақстан Республикасының азық.түлік қауіпсіздігін мемлекеттік реттеу
2.2. Аймақтардағы азық.түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету жағдайы мен механизмдерін талдау
2.3. Қапшағай қаласының азық.түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету деңгейі

3. АЗЫҚ.ТҮЛІК ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ БОЙЫНША ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ
3.1. Қазақстандағы азық.түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің азық.түлік дағдарысы проблемалары
3.2. Қабылдануы тиіс шаралар және күтілетін нәтижелер

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысында азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің құқықтық мәселелеріне, атап айтсақ, азық-түлік қауіпсіздігінің жалпы түсінігі, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі халықаралық заңнамалардың қалыптасуы мен даму тарихын анықтауға, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің міндеттері мен мақсаттарын ашуға, азық түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің қағидалары мен қайнар көздерін анықтап, белгілеуге, азық түлік қауіпсіздігін құқықтық қамтамасыз ету ұлттық және экономикалық қауіпсіздігінің ажырамас бір элементі ретінде талдау жасауға, азық түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуде мемлекеттік реттеуді жүзеге асыратын органдардың құзыреті мен мақсаттарына тоқталып, азық түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге салыстырмалы талдау жасау, аймақтық азық-түліктік қауіпсіздікті құқықтық қамтамасыз етуге баға беру, Қазақстанның азық-түлік нарығының құқықтық, ұйымдық-экономикалық мәселелерін зерттеу, азық түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі шет мемлекеттердің әдістердері мен тәртібі мен Қазақстан Республикасының «Азық түлік қауіпсіздігі туралы» модельдік Заңы мен кейбір нормативтік құқықтық актілердің жетілдіру мәселелеріне тоқталған.
Дипломдық жұмыстың тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасы егемендік алып жоспарлы экономикадан нарықтық экономикалы қоғам құруға бет бұруы көптеген экономикалық, құқықтық және әлеуметтік реформалар арқылы жүзеге асырылды. Ауыл шаруашылығы - ел үшін өзекті салалардың бірі. 2008 жылғы ақпан айында Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауыда: «Дамудың жаңа кезеңі ел агроөнеркәсіп кешенінің алдына бірқатар жаңа, аса маңызды міндеттер қойып отыр. Елдің азық-түлік қауіпсіздігі қамтамасыз етілуге тиіс. Ол үшін ауыл шаруашылығына және тамақ өнеркәсібіне инвестициялар тартуды ұлғайту қажет. Қазақстан азық-түліктің негізгі түрлері бойынша өз қажеттілігін қамтамасыз етеді әрі экспорттық әлеуетке ие.
Ел мұқтажы қанағаттандырылмай отырған маңызды тамақ өнімдерін өндіруді ынталандыруға ерекше назар аудару талап етіледі. Мәселен, өсімдік майы, жемістер, қант және басқалар. Біздің бұл проблемаларды шешуге мүмкіндігіміз бар», - деген[1].
Бүгінгі таңда мемлекет тарапынан азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету жолында біраз оң шаралар жасалып жатыр. Қазақстан өткен жылы бидай өндіру бойынша жан басына шаққанда Австралияны артқа қалдырып, әлем бойынша бірінші орынға шықты. Елімізде қайта өңдеу кәсіпорындарының саны өсіп, жаңа бағыттар – кластерлер дамуда. Көптеген кәсіпорындар өнімнің халықаралық стандарттарын енгізіп, өсімдік карантинін қамтамасыз ету жүйесі халықаралық талаптарға сәйкестендіру жұмысы жалғасуда [2].
1. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы, 2008 жылғы ақпан. www.akorda.kz
2. Продовольственная газета. – № 9, 2001. – С. 3.
3. World Food Summit, WFS 96 3 – Corr. 1. Rome, Italy, 1996.
4. Жариков Ю.Г., Улюкаев В.Х. Земелное право. Учебник. Изд – Былина – 1997-400с.
5. Боголюбов С.А Земелное право. Учебник – Москва: Норма – ИНФРА. М.1999- 400с
6. С.Т. Күлтелеев, А.М. Жарасбаева Қазақстан Республикасының аграрлық құқығы. Жалпы бөлім. Жоғарға оқу орындарына арналған оқулық. – Алматы: «HAS». 2005 – 264 б.
7. Тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі туралы Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 21 шілдедегі N 301 Заңы
8. И.Г. Ушачев. Стратегические направления обеспечения продовольственной безопасности России // Продовольственная безопасность России: Материалы международной конференции. (12-14 марта). Москва: Информационный бюллетень МИД РФ. 2002 г.
9. Еркинбаева Л.К Аграрные правоотношения в Республике Казахстан: Автореферат дисс. на соиск. уч.степени д.ю.н.: 12.00.08 – Алматы, 2008. –44-47с.
10. Оглуздин Н.С. Продовольственная безопасность России//geopolitika.narod.ru
11. Астық туралы 2001 ж. 19 қаңтардағы N 143-II Қазақстан Республикасының Заңы. Қайнар көзі: ПАРАГРАФ ақпараттық жүйесі.
12. Агробизнесті ұйымдастыру /Жалпы редакциясын басқарған Әбділдин С.: Оқулық. – Алматы ; Қазұлтаргу, 2001.-472 б.
13. Қазақстан Республикасының Конституциясы. 30.08.1995 ж. (21.05.2007 ж. өзгерістер мен толықтырулармен )// Қайнар көзі: ПАРАГРАФ ақпараттық жүйесі.
14. Аграрное право / Под ред. Быстрова Г.Е., Козыря М.И. – М.: Юристъ, 2000. - 534 с.
15. www.e.gov.kz
16. www.government.kz
        
        МАЗМҰНЫКІРІСПЕ
1. АЗЫҚ-ТҮЛІК ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ1.1. Азық-түлікпен қамтамасыз ету ұғымы1.2. Әлемдегі азық-түлік қауіпсіздігін ... ... ... ... азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің нормативтік-құқықтық негіздері
2. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АЗЫҚ-ТҮЛІК ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ЖҮЙЕСІ 2.1. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету жағдайы мен механизмдерін талдау2.3. Қапшағай қаласының ... ... ... ету ... АЗЫҚ-ТҮЛІК ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ БОЙЫНША ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ3.1. Қазақстандағы азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің азық-түлік дағдарысы проблемалары 3.2. Қабылдануы тиіс шаралар және ... ... ... ... ... ... ... жұмысында азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің құқықтық мәселелеріне, атап ... ... ... жалпы түсінігі, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету ... ... ... ... мен даму ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз етудің міндеттері мен мақсаттарын ашуға, азық түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің қағидалары мен қайнар ... ... ... азық түлік қауіпсіздігін құқықтық қамтамасыз ету ұлттық және экономикалық қауіпсіздігінің ажырамас бір элементі ретінде ... ... азық ... ... ... етуде мемлекеттік реттеуді жүзеге асыратын органдардың құзыреті мен мақсаттарына тоқталып, азық түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге салыстырмалы талдау ... ... ... ... ... ... ... баға беру, Қазақстанның азық-түлік нарығының құқықтық, ұйымдық-экономикалық мәселелерін зерттеу, азық түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі шет мемлекеттердің әдістердері мен ... мен ... ... ... Заңы мен кейбір нормативтік құқықтық актілердің жетілдіру мәселелеріне тоқталған.
Дипломдық жұмыстың тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасы егемендік алып ... ... ... ... ... ... бет бұруы көптеген экономикалық, құқықтық және әлеуметтік реформалар арқылы жүзеге асырылды. Ауыл шаруашылығы - ел үшін өзекті ... ... 2008 ... ... ... Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауыда: , - деген[1].
Бүгінгі таңда мемлекет тарапынан азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету жолында біраз оң ... ... ... ... өткен жылы бидай өндіру бойынша жан басына шаққанда ... ... ... әлем ... ... ... ... Елімізде қайта өңдеу кәсіпорындарының саны өсіп, жаңа бағыттар - ... ... ... ... ... халықаралық стандарттарын енгізіп, өсімдік карантинін қамтамасыз ету жүйесі халықаралық ... ... ... ... ... ... ауыл шаруа - шы - лығындағы реформаларды те - рең - детуге бағытталған жаңа қадам - дар жүйелі жүргізілуімен ... - не - ді ... ... ... аграр - лық сектор өндірісін құқықтық үйлестіре білу жағы соған ілесе алмай жүргендігін еске ... ... ... ... мен ... ... азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қатыстылары жоқтығы өкінтеді. "Астық туралы" Заңда жалпылама атал - ... ... ... нақ - ты ... ... Менің ойымша, аталған мәселе жөнінде арнаулы заң қабылдау қажеттігі бүгінгі өмір талабы болып табылады. Алдымызда ... ... ... кіру ... тұр. Ертеңгі күні шетелден қаптайтын өнімдерден өз өнімдеріміз сапасы жағынан да, бағасы жағынан да олқы ... ... ... қабі - лет - ті болуға тиістігі айдан анық. Мұндай заң жоғарыдағы ұйымға енбес бұрын алдын-ала қабылдан - ғаны жөн ... да еді. ... ішкі ... ... ... - лер мүддесін қорғаудың, азық-тү - лік - тің жеткілікті қорын жасақтау - дың құқықтық тетіктерін құру игі мақсаттың ойдағыдай ... ... ... Азық-түлік қауіпсіздігін қамта - ма - сыз ету ... ... ... дәйекті атқарылуын талап етеді.
Жалпы алатын болсақ, адамның тамаққа деген құқығы - ... ... ... ... ... азық-түлік қауіпсіздігінің маңыздылығы адам қажеттіліктерінің құрылымында, тамаққа деген қажеттілік алғашқы қажеттілік болып табылады.
Осы ... ... ... ... бірі ... ... азық-түлік қауіпсіздігінің құқықтық қамтамасыз ету мәселесі бүгінгі өмір ... ... ... ... зерттелу дәрежесі. Азық-түлік қауіпсіздігінің теоретикалық-методологиялық мәселелерін шетелдік және отандық ғылыми зерттеушілердің еңбектерінде қарастырылған А.Смит, Т.Мальтус, Д.Риккардоның, К. ... П. ... А. ... В. ... М. ... және басқалары өздерінің еңбектерінде азық-түлікті өндіру мен тұтынудың маңыздылығын көрсетті.
Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің дәстүрлі екі жолы бар,олар - азық-түлікті ... ... мен ... ... резервті құрұ. Алайда ХХ ғасырдың екінші жартысында азық-түлік қауіпсіздігінің концепциясы батыстың ғалымдары А. Сендің, Дж. ... Е. ... Дж. ... тұжырымдамалары арқылы қайта қарастырылып, қорытындысында азық-түлікке деген экономикалық қол жетімділіктің тұжырымдамасы өмірге келді.
Кеңес уақытында азық-түлікпен қамтамасыз ету мәселелерін ХХ ... ... Н. ... А. ... Н. Бухаринмен және т.б. кеңес ғалымдарымен қарастырыла бастаған. Өткен ғасырдың 60-70 ж.ж. азық-түлікті тұтыну мен өндірудің ара ... В.Ф. ... В.М. ... В.Н. ... И.С. ... ... ... бастады.
Ұлттық және экономикалық қауіпсіздіктің жалпы теориялық негіздерін құрастыруға айтарлықтай үлестерін қосқан ғалымдар аз ... олар Л.И. ... А.И. ... СЮ. ... А.Г. ... А.Н. Илларионов, Д.С. Львов, В.К. Сенчагов, Н.П. Федоренко және т.б.
Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселесінің әртүрлі аспектілері шет елдің, ... ... ... ... ... ... соның ішінде Б. Стоукстің, Д. Байрлидің, Б. Портилдің, Г. Конвэйдің, Ж. Буринэнің, М. ... В.Г. ... В.Ю. ... П.Т. ... В.Р. Боевтың,.И. Алтуховтың, В.С. Балабановтың, Е.Н. Борисенконің, Д.Ф. Вермельдің, Р.Р. Гумеровтың, А.В. Гордеевтің, А.А. Емельяновтың, В.П. Зволинскийдің, А.Г. Зельднердің, В.В. ... В.А. ... Е.В. ... И.Г. ... Л.С. ... Ю.С. ... Т.В. ... және т.б. еңбектерінде қарастырылған.
Соңғы жылдары Қазақстанда мемлекетіміздің ... ... ... ... ... ... ... Отандық ғалымдардың Л.А. Әбділдинаның, Ғ.Ү. Әкімбекованың, Р.А. Алшановтың, С.Б. Ахметжанованың, А.М. ... В.В. ... А.Т. ... Т.А. ... А.А. ... М.Е. ... Г.А. Қалиевтың, К.А. Сағадиевтың, А.А. Сатыбалдинның, А.Б. Молдашевтың, А.Б. Тілегеновтың, Е. Әмірбекұлының және көптеген басқалардың жұмыстарында азық-түлік ... ... ... және ... ... ...
Қарастырылып жатқан мәселе бойынша орындалған еңбектер санының көптігіне қарамастан, азық-түлік қауіпсіздігінің құқықтық мәселелері жеткіліксіз зерттелген.
Менің ойымша, ... ... ... ... құрастыру кезінде көптеген мәселелер мен сұрақтар толық зерттелмеген және оның ... ... ... мен ... ... ... ... ұлттық және экономикалық қауiпсiздiк жүйесіндегі азық-түлiк қауiпсiздiгiнiң алатын орнын зерттеу, азық-түлiк қауiпсiздiгiнiң құқықтық қамтамасыз етудің тиiмдi механизмдерін құрастыру ... ... ... ... өмір болмысына сәйкес, азық-түлiк қауіпсіздігін құқықтық қамтамасыз етудің теориялық және практикалық маңыздылығының аз зерттелу себебінен, менің диссертациялық тақырыбымның ... ... ... ... ... мен пәні. Зерттеу объектісі болып Қазақстан Республикасының азық-түлік қауіпсіздігін құқықтық ... ету ... ... ... қоғамдық қатынастар табылады.
Дипломдық жұмыстың пәні азық-түлік қауіпсіздігін құқықтық қамтамасыз етудің ... ... ... ... ... ... ... негізгі мақсаты Қазақстан Республикасындағы азық-түлік қауіпсіздігін құқықтық қамтамасыз ету аспектілеріне теориялық және тәжірибелік талдау жасау. Диссертациялық жұмыстың ... ... ... ... мәселелерін теориялық, әдістемелік және тәжірибелік тұрғыда зерттеу, талдау және ғылыми негізделген ұсыныстар жасаудан тұрады. Анықталған мақсатқа жету үшін ... ... ... ... Азық-түлік қауіпсіздігінің ұғымына қолданатын көзқарастардың эволюциясын зерттеу;
* Қазақстан Республикасындағы азық-түлiк қауiпсiздiгiнiң деңгейi және азық-түлiк нарығының импорттан тәуелдiлiгiне баға ... ... ... ... ... ... ... етудің тиімді жолдарын табу және оны көрсету;
* Қазақстанның азық-түлік нарығының құқықтық, ұйымдық-экономикалық мәселелерін ашу, ... Азық ... ... ... ... етудегі шет мемлекеттердің әдістердері мен тәртібі анықтау;
* Қазақстан Республикасының модельдік Заңы мен кейбір нормативтік құқықтық актілердің ... ... ... ... ... ... негізі. Диссертациялық зерттеудің әдістемелік негізі ретінде диалектикалық, салыстырмалы-құқықтық талдау, ... және ... ... ... ... ... әдістері қолданылды.
Дипломдық жұмыстың теориялық негізі. Осы зерттеудің теориялық негізін құқық, экономика, саясаттану, халықаралық құқық саласындағы ғалымдардың ... ... ... ... ... жекелеген мәселелері Л.А. Әбділдинаның, Ғ.Ү. Әкімбекованың, Р.А. ... С.Б. ... А.М. ... В.В. ... А.Т. ... Т.А. ... А.А. ... М.Е. Қазембаевтың, Г.А. Қалиевтың, К.А. Сағадиевтың, А.А. Сатыбалдинның, А.Б. ... А.Б. ... Е. ... және т.б. ... ... еңбектерінде баяндалған.
Дипломдық жұмыстың нормативтік негізін Қазақстан Республикасының Конституциясы, азық-түлік қауіпсіздігі мәселелерін реттейтін ұлттық, халықаралық нормативтік құқықтық актілер құрады.
Дипломдық жұмыстың ... ... ... ... ... бұл тақырып төңірегінде айтарлықтай ғылыми жұмыстарының терең зерттелмеуі мен аздығы болғанымен зерттелінетін мәселенің тек фрагмент ретінде бейнеленуіне байланысты ... ... ... ... ету ... ... табылады.
Диссертациялық зерттеудің жаңалығы келесіге негізделген:
* азық-түлік қауіпсіздігін мемлекеттік реттеуді қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... ... ... етуге байланысты құқықтық талдау жүргізілді;
* Қазақстан Республикасындағы ... ... ... және ... ... ... ... баға беру мәселелері анықталды;
* азық-түлік қауіпсіздігін құқықтық қамтамасыз ету мәселелері бойынша қолданыстағы заңнамаларды жетілдіру жөнінде нақты теориялық ... ... ... ... ... ... ... деп - сыртқы және ішкі жағдайларға қарамастан, тамақтанудың физиологиялық нормаларына сәйкес халықтың тамақ өнімдеріне деген қажеттерін қанағаттандыратын тиісті ресурстармен, әлеуетпен және ... ... ... ... ... ішінде оның агроөнеркәсіптік кешенінің жай-күйі болып табылады.
Тағамға деген күнделікті қажеттілік өзіміздегі өндіру мен ... ... ... Сол ... агроөндірістік кешендерді құру және оның дамуына қолайлы жағдайларды туғызу - қазақстандықтардың өмір сүру ... ... ... ... ... қарастырылуы керек.
2.Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселесін жариялы жүргізу және оны жүзеге асыруда жауапкершілікті арттыру.
Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету - ... шара және ол ... ... тең ... ... ... ... көтеру мәселесімен тығыз байланысты. Бұл бағытта формалды түрде көп нәрсе жасалынып жатыр: көптеген республикалық және ... ... ... қабылданып, бірнеше арнайы мамандандырылған даму институттары құрылды. Бірақ ауылды көтеру, агрокешендердің ... ... ... әлі ... дейін шешімін таба алған жоқ.
* Азық-түліктің жетіспеушілігі табиғи құбылыстармен, соғыстармен, мемлекеттегі ... ... ... ... құрылыстың түбегейлі өзгерістерімен және т.б. себептермен туындалған жойқын құбылыстардың себебіне орай туындап отырады. Осыған орай жекелеген адам үшін де, ... ... ... пен әлем үшін де ... және ... қауіпсіздікті тұрақты қамтамасыз ету проблемасы туындап отырады. Ұлттық ... ... ... ... ... ... сонымен қатар оның экологиялық қауіпсіздікпен тығыз байланысты болуында болып ... ... ... ... бар. Шынымен де, адам баласы өмір сүру үшін күнделікті азық-түлікті қажет етеді, ал мемлекет ... ... қол ... ... етуі ... Азық-түлік қауіпсіздігін құқықтық қамтамасыз ету үшін мықты мемлекеттік саясат, мемлекеттік ... мен ... ... ... жұмыстың теориялық және тәжірибелік маңыздылығы бұл тақырыптың қазіргі уақыттағы өзектілігімен, ғылыми ... ... және ... ... ұсыныстарымен сипатталады. Зерттеу материалдары белгілі бір деңгейде азық-түлік қауіпсіздікті құқықтық қамтамасыз ету мәселелері жөніндегі түсінікті кеңейтуге септігін тигізеді. Энергетикалық және ... ... ... ... ... ... ... жүргізілуіне септігін тигізеді.
1. АЗЫҚ-ТҮЛІК ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ1.1. Азық-түлікпен қамтамасыз ету ... ... ... ... 30 жыл ... ... ұғымы секілді, адамзаттың құлағын мазалатқан болатын. Бүгінгі таңда азық-түлік қауіпсіздігінің ұғымы саясаткерлер мен заңгерлер ... ... ... қалыптасты [3].
Тұңғыш рет термині практикаға астық әлемдік бағасы күрт өсіп кеткеннен кейін 1974 жылы Римде болып өткен ФАО ұйымдастырған ... ... ... дүниежүзілік конференциясында енгізілген болатын.
1996 жылы 20 жылдан кейін азық-түлік мәселелері ... ... ... өткізілген дүниежүзілік бас қосуда азық-түлік ұғымы толық ашылған ... Бас ... ... ... ... ... қауіпсіздік жөніндегі Римдік декларация қабылданған. Осы декларацияға сәйкес азық-түлік қауіпсіздігі - бұл ... ... ... мен жеке ... әр ... ... сапасы, ассортименті мен көлемі жағынан толық қажеттерін қанағаттандыратын ... дене ... мен ... ... ... ел халқының денсаулығы мен кеңейтілген ұдайы өсуі үшін қажет болатындай және жеткілікті болатындай тамақ ... ауыз су мен өзге де ... ... қол ... ... ... ... жағдайы деп көрсетті [4].
Қазақ елінің тарихында атам заманнан азық мәселесі ауқымды орын алған. Халық өзін азықпен қамтамсыз ету ... ең ... жер ... ... Жер ... ... ... тіршілігінің негізгі және олардың шаруашылық қызметнің материалдық ... ... Ол мал және ... да мүлік сияқты адам өмірінде аса маңызды мәнге ие болды. Кейбір жағдайларда жер мал мен мүлікке қарағанда құндырақ болатын. ... ... ... ... ... ... көпшілігінің белгілі бір жердегі, аумақтағы билік үшін болуы да бекер емес. Аумақ ретінде пайдаланылатын жерді деп, ал ... ... үшін ... ... ... бір бөлігі деп санаған. Жерге меншік құқығы оны пайдалану құқығы ретінде ... ... ... бұл ... әдет ... деп ... Өз ... бойынша жер пайдалану құқығы жерге меншік құқығымен бірдей болған.
Жер кеңістікте ... ... ... қызметінің негізі болған. Аумақсыз ешбір халық, ешбір мемлекет өмір сүре алмайды. Үлкен аумақтарды ... ... ... ... ... - қазіргі ата-бабалары - сақтардың, қаңлылардың, үйсіндердің және ғұндардың мемлекеттері иеленген.
Тайпалар жерді иелене ... ... ... ... әр ... ... ... егіп, мал шаруашылығымен айналысқан. Ертедегі қазба дерекетеріне сүйенсек, неолит дәуірінде тайпалар аңшылықпен және балық аулаумен, мал ... және жер ... ... Ал қола дәуірінде, б.з.д ІІ-мыңжылыдқтарда шаруашылық жүргізудің мал шаруашылық жер өңдеу ... ... ... ... ... ... ... де ғұн, үйсін, түркеш және тағы басқа мемлекеттіктер дами келе егін ... және ... ... ... жасанды жолдармен суғарып отырғандығы бәрімізге мәлім.
Қазақ хандығы ... ... ... ... қазақ ауылдарында топырақтық климаттық жағдайларына байланысты жер пайдалану мен жерге меншіктің түрлі нысандары ... ... Осы ... ... ... және ... ... мал шаруашылығы басы ролді иеленді. Ауыл шаруашылығындағы ... ... арпа ... ... ... егін ... ... түрімен айналысып, оларды сол кезеңдегі технологиялармен өңдеп, басқа хандықтарға сатқан немесе айырбас жасаған.
Ресейдің ... ... ... тарихында Қазақ халқы Ресейге қосылуымен байланысты үкімет бұл жерлерді ... ... ... ... жойылды. Хан билігі жойылды, жергілікті халық колониялдық басқару органдарына бағынады. Патша билігі жайылымдық жерлерді деп санады. Көшіп-қону басқармасының ... ... ... ... - жергілікті халықтың осындай жерлерін қысқартудың есебінен ... ... ... Мал ... айрықша ерекшеліктерімен, қажеттіктерімен санаспай билік құрылымдары жергілікті еңбек ... ... жер ... ... ... қысқартты [5].
Қазақтардың жартылай көшпелі өмірі сипатталды. Жартылай көшпелі шаруашылығының сипаты болып күздік жайлымдардың, ... ... ... ... ... ... мен ормандармен бірге жекелеген ауылдардың, тіпті, жекелеген отбасылардың меншігінде болып табылады. Сондай-ақ ... оның ... мал, ... егін ... ... ... айналысқан. Ресей мемлекеті азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуді қолға ... ... ... ... ... ... ... көптеген өзгерістер болды. КСРО-ға еген кезден бастап жер, су, орман, тау және ... ... ... ... ... енгізді. Революциядан кейінгі алғашқы жылдарда патшалық рекрияциялық аграрлық саясаттың саладары байқалатын. Қазақстандағы Ресей империясының отарлау саясатының Қазақстандағы Ресей империясының отарлау ... ... 28,2 млн ... ... ... жердің 22,7 млн ондағы халықтың пайдалануынан алынды.
Шаруашылықтың ұжымдық шаруашылықтарға және ұжымдық шаруашылықтың басқа да нысандарына ауысуын ... тек ... ... ғана ... ... ... ... (ЦИК) 1930 жылғы 1-ақпандағы қаулысына сәйкес жергілікті органдарға мәжбүрлі ұжымдастырға кедергі жасаушы ірі шаруашылықтармен күресу, тіпті, олардың мүлкін ... ... ... ... ... ... ... жіберу құқығы берілді.
Ауыл шаруашылғын жаппай ұжымдастыру (1929-1935ж.ж) кезінде ауыл шаруашылық кооперациясының кең тараған түрі болып ... ... ... және жартылай көшпенді аймақтарда да біршама ауыл шаруашылғын ұжымдастыру белгілері көрініс тапты.
Жоғарыда айтылғандай, ұжымдастыру ауыл ... ... ... ... ... және де ... ... және жартылай көшпенді тұрғылықты халықтан барлық мал мен астық ... ... ... ... ... Қазақстанда ауыл шаруашылығын жаппай ұжымдастырудың алғашқы кезеңінде тұрғылықты халықтың екі миллионнан астам адам ... ... ... салдары азық-түлік қауіпсіздігіне кері ықпалын тигізгені айдан анық көрініс тапты. БКП Орталық комитеті 1932 жылғы 17-қыркүйекте ... ... ... ... ... ... ... байланысты (1935-1956), осы кезеңде колхоздар шаруашылықтың ұжымдық-құқықтық нысаны болды, козхохдың үлгілі жарғысы ретінде базалық шығарылған заңдары болды. Ұлы Отан ... ... ... ауыл ... ... мен ... азық-түлікпен қамтамасыз ету міндеті жүктелді. Алайда, республикада мал шаруашылығын көтеруге ешбір жағдай ... ... ... күші ... шөп дайындайтын адамдар болмады, мал азығының тапшылығы байқалды. Республика жайылымдық мал шаруашылғын дамытуға бет ... ... ... ... ... ... өндірістегі жайлымдық мал шаруашылығының қажетіктері үшін жайлымдар мен шабындықтардың 20 млн. га жері игерілді.
1953 жылдан бастап КСРО-да, соның ішінде ... тың және бос ... ... ... ... ... ... нәтижесінде, Республикада тек 1954 жыл мен 1958 жыл аралығында ғана тың жерлерінде 326 жаңа кеншарлар және бос жатқан жерлердің негізінде 206 ... ... ... ... ... ... ... жылдары жаңа кеншарлар ұжымдастырылды.
Ауыл шаруашылығы заңдарының социалистік даму кезеңдерінің бірі болды (1956-1985). Бұл кезең ауылшаруашылық ... ... ... мемлекетке өткізілді, жарым-жартысын жоя отырып, ал бұдан былай колхоздарды қайта құра ... ... ... меншік құралдары толық мемлекеттік болып танылатын бірінші ... ... құру ... ... шаруашылығы дамып, ауыл шаруашылық өндірісінің аталған ерекшеліктері аграрлық құқықтың да ерекшеліктерін ... ла бұл ... ... және ... білдіреді. Осындай саланы бөліп шығару керектігі туралы сұрақтар ғылымда туындаған 70 жылдардың басында туындаған. Осы кезеңде азық-түлік ... ... ... әр түрлі бағдарламалар дайындалған және ғылыми еңбектер шығарылған. Аграрлық құқықтық бір ... ... ... ... қауіпсіздігі негізгі проблема ретінде алға қойылып отрыған. Заң әдебиеттерінде бұл мәселелер бойынша даулар туындаған. Ол уақытта колхаздық құқық ауыл шаруашылығы ... ... ... қамти алмайтын, өйткені совхоздардың - мемлекеттік ауыл ... ... саны тез ... өсіп ... ... ... жаға жолдарын іздеу, азық-түлік мәселелерін шешу агроөнеркәсіптік кәсіпорындар мен ұйымдардың ... ... ... [6]. ... ... ... даму кезеңі (1985-1990), ауылшаруашылығы тауар өндірушілердің құқығын және жағдайын жоғарлату. сондай-ақ ауылшаруашылық кооперативтері мен шағын кәсіпкерлердің кең ... ... ... ... ... ... сәйкес заң 21 мамыр 1990 жылы қабылданды. Бұл заңда ауылшаруашылық тауар өніруші субъектілернің құқықтық жағдайын ... ... ... ... қарастырылған.
1991 жылы Қазақстан Республикасы КСРО-дан бөлініп шығып өз егемендігін ... Осы ... ... мемлекет нарық заманына көшті, сондай-ақ ауыл шаруашылығын өндірісі де жаңа бағыт алып, азық-түлік қауіпсіздігі жаңаша жолмен жүргізіле бастады. ... ... дами ... және ... кезеңдерден өтті.
1-кезең
1) заңы 13 ақпан 1991 жылы қабылданды
2) заңы 14 қаңтар 1991 жылы қабылданды
2-кезең
1) ... ... жаңа ... 30 тамыз 1995 жылы қабылдады.
2) Қазақстан Республикасының Президентінің 22 желтоқсан 1995 жылғы жаңа жарлығы қабылданды
3) заңы 1998 жылы 31 ... ... заң 1999 жылы 13 ...
5) заңы ... 19 ... ... заңы 2002 жылы 1 ... қабылданды т.б көптеген заңдар қбылданды.
3-кезең
1) Қазақстан Республикасының 2003-2005 жылдардағы арналған Мемлекеттік аграрлық азық-түлік бағдарламасы қабылданды
2) Қазақстан Республикасының ... ... ... ... 2006 - 2010 ... ... тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі 2006 - 2008 жылдарға арналған бірінші кезектегі шаралар бағдарламасын бекіту туралы қаралды.
Қабылдаған міндеттемелердің ... және ... ... қол ... қамтамасыз ету азық-түлік немесе қысқаша айтсақ, ас - әр ... да ... ... және ... ... ұстауына аса қажетті өнім, техника тілімен өрнектесек, , - дейді.
Жаңа жиырма бірінші ғасыр өткен дәуірмен салыстырғанда, азық-түлік ... ... ... ... ... ... ... бермейтін атты тың ұғым-түсінік пайда болды шүкір, біздің елімізде азық-түлік қауіпсіздігі жөнінен өзге ... көш ... Ең ... - ... бар. Бау-бақша өнімдерінен құралақан емеспіз.
Жалпы, азық-түлік мәселесін тәптіштеп айтуымыз да бекер ... ... ... ... мәлім, талай , , бүліктері болған. Осыдан санаулы айлар бұрын Мысыр, Ауғанстан, Боливия сияқты елдерде болып өткен халық ... - ... ... ... ... айналып кететіндігінің бір айғағы.
Биолог-ғалымдардың айтуынша, азық-түлік ... ... ... ... және ... тектес, табиғи және жасанды болып бөлінеді. Мәселен, мал, құс, балық, сүт және сүт өнімдері, жұмыртқа жануар тектеске жатса, қалған дәм-тағам ... ... ... саңырауқұлаққа дейінгі өсімдіктен алынған азық-түлік болып табылады. Табиғаты - атынан көрініп тұрғанындай, бірден тұтынуға ... ... ... ... ... түрлері. Жасандысы - қолдан өсірілген (мәселен, окорочка) және түрі ... ... ... ... ... протеиндар қосылатын) тағам түрлері, олардың көбіне Батыстан әкелінген өнімдер екенін айту қажет. Бұрын аталмыш тамақ түрлері ... ... ... Тек нарық күшіне енген соң барып, еліміздің сөрелеріне сұғына кіріп, қазір базарлар мен дүкендерді, қала берді, дүңгіршектерді толығымен жайлап алды [7]. ... ... ... ... ... азықтың ұғымын біліп алған жөн. Азық дегеніміз адам үшін ... көзі ... ... ... ... үшін ... өсімдіктен, жануардан, минералдан, микробиологиялық қолданыстан алынатын азық-түлік;Тамақ өнімдері дегеніміз адам тұтынатын шикізат, тамақ азық-түлігі, арнайы мақсаттағы тамақ өнімдері, ауыз су, ... ... және ... ... ... қоспалар, адам үшін тамақ көздері болып табылатын жануарларға берілетін азықтар және азық қоспалары [8].
Азық түлік қауіпсіздігі ұлттық қауіпсіздіктің бір ... ... ... ... кез ... мемлекет халықты сапалы азықпен қанағаттандырмайынша, ұлттық және экономикалық қауіпсіздікке қол ... ... ... ... экономикалық қайта құрулар қисыны аграрлық бизнестің ұтымды құрылымын қалыптастырумен, агротехноглогиялардың деңгейін көтеру мен, ауыл шаруашылығы ... ... ... ішкі ... ... ... жақын және алыс шетелдерге экспортты жандандыруға көшумен байлынысты агарарлық саладағы өсудің жаңа ... ... ... ... ... ... докторы Еркінбаева Л.Қ. ойынша: [9].
И.Г. Ушачев азық-түліктік қауіпсіздігіне баға берудің төмендегідей негізгі критерийлерін бөліп ... ... ... ... мен ... ... қатысты физиологиялық қажетсінулерді қанағаттандыру деңгейі;
* өнімдердің құрамындағы денсаулыққа зиянды заттардың мөлшері бойынша шектеулерге сәйкес келу; халықтың түрлі санаттары, ... ... ... ... үшін ... физикалық және экономикалық қол жетімділігінің деңгейі;
* елді азық-түлікпен қамту мен ... ... ... ... ... ... ... дәрежесі;
* стратегиялық және жедел азық-түлік қорларының нормативтік қажетсінулермен салытырғандағы мөлшері.
Азық-түліктік қауіпсізікті қамтамасыз етудің стратегиясы мен тактикасын әзірлеп шығару, соны ... ... ... мен ... бағыттарын белгілеу қажет. Ең алдымен, негізгі өнімдер бойынша азық-түлікті тұтыну мен тамақтың жалпы калориялылық деңгейін қалпына ... ... ... ... ортамерзімді және ұзақмерзімді мақсаттарын белгілеу керек.
* Ортамерзімді мақсат - мемлекетте өндірілуі ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздікті қамтамасыз ету.
* Ұзақмерзімді мақсат - әлемдегі азық-түліктік ... ... мен ... көптеген аймақтарындағы климаттың ғаламдық өзгеруінің жағымды әсерін ескерумен елдің әлемдік азық-түлік нарығына ... ... ... шаралар жүйесі арқылы жүзеге асыруға болады:
* ауыл шаруашылық өнімдеріне қатысты бағаларды мемлекеттік және нарықтық реттеудің ... ... ... ... (астық, ет, сүт) негізгі стратегиялық түрлері бойынша импорттың көлемін реттеу арқылы;
* мемлекетте өндірілуі мүмкін осы ... ... ... ... ... азайту арқылы;
Халықтың төлеуге қабілетті сұранысын жандандыру үшін және ішкі нарықта, ал келешекте сыртқы нарықта отандық тауарлардың бәсекеге ... ... үшін ... ... ... арналған бағаларының деңгейі мен құрылымын белсенді түрде реттеу арқылы мен халықтың әлеуметттік қорғалмаған топтарына арнап азық-түлікті бюджеттік демеқаржыландыру ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі реттеуді азық-түлік нарығын дамытуға мемлекеттік әсер ... және ... ... ... мемлекеттік қолдау жасаумен үйлестіру арқылы ғана шешу қажет.
Сонымен қатар, мысалы, Н.С. Оглуздинның пікірінше, мемлекеттің азық-түліктік қауіпсіздігіне тек ... ... ғана ... қол ... яғни ... ... халқы жынысын, жасын, еңбек ету жағдайларын, табиғи-климаттық ... мен ... ... ... ғылыми тұрғыдан негізделген экологиялық таза, денсаулыққа пайдалы отандық ... ... ... ... ... болса;
* осы тамақ өнімдерінің бағасы ұлты мен мамандығына байланыссыз ... ... ... көп ... ... ... үшін қол ... болса;
* табиғи апаттарға, соғыстарға немесе өзге де төтенше жағдайларға арнап азық-түліктің стратегиялық қоры құрылған болса. ... қор кем ... бес жыл бойы ... ... ... ... тәртібін енгізге жағдайда елдегі ашаршылықтың басталуына жол бермейді;
* агрөнеркәсіп кешені (АӨК), балық және ... ... ... түрде дамып және олардың қорды арттыру үшін және ... ... ... соғысқа ұшыраған өзге елдерге азық-түлікпен көмек көрсету үшін азық-түліктің өндірісін ... ... ... ... қоры болса;
* ғылым жоғары әлемдік жетістіктер деңгейінде болып және өмірдің барлық салаларын техниканың ең соңғы үлгілерімен, технологиялармен қамтамасыз етіп, мал ... мен ... ... ... ... ... және жақсартып отырса және қоғамның келешектегі дамуының шүбәсіз болжамдарын беріп отырса;
* табиғат қорғау және табиғатты қалпына келтіру саясаты тіршілік ету ... ... мен ... ... етіп ... ... қауіпсіздікке төмендегідей шарттар орындалған жағдайда ішінара қол жеткізілетін болады:
елдің халқы отандық өндірістің тамақ өнімдерімен кемінде 85%-ға ... ... және бұл ... ... және ... үшін ... болып отырса. Бұл норматив халықаралық азық-түлік ұйымы (ФАО) қабылдаған нормативке жақын болса;
* бұл өнімдердің бағалары еңбек етуші халықтың ... ... үшін қол ... болып отырса;
* азық-түліктің стратегиялық қоры шектеулі және төтенше жағдайлар туындаған жағдайда халықтың тұрақты түрде қамтылуын ... ... ... ... қуаттылықтары азық-түліктің өндірісін өсіріп отыруға мүмкіндік беріп отырса;
* ғылыми-техникалық база жоғары әлемдік жетістіктердің деңгейінен төмен болғанымен дамып келе жатса;
Елдің ... ... ... ... қол ... яғни ... елдің халқы отандық өндірістің экологиялық таза және пайдалы тамақ өнімдерімен 60-80% ... ... ... ... ... халықтың басым бөлігіне бұл өнімдердің бағалары қол жетімсіз болса;
* азық-түліктің стратегиялық қоры таусылған немесе жоқ;
* өндіріс қуаттылықтары ... ... ... ... ... ... ... азық-түліктік қауіпсіздік - бұл ең ... ... ... ... бір ... ... ету, немесе өз-өзін толығымен қамтамасыз етун немесе аумалы ең төмен ... ... ... қауіпсіздіктің деңгейіне баға беру критерийлері азық-түліктік тәуелділіктің сыртқы нарықтан шекті-аумалы сызығын анықтауға мүмкіндік береді.
Қазақстан Республикасының азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... жүйесін қалыптастыру және бәсекеге қабілетті өнім өндіру негізінде Қазақстанның азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып табылады.
Негізгі мақсатқа жету үшін мынандай ... шешу ... ... ... ... ... ету;
* Аграрлық бизнестің тиімді жүйесін қалыптастыру;
* Ауыл шаруашылығы өнімін және оның қайта өңдеу өнімдерін ішкі және сыртқы ... сату ... ... Ауыл ... ... мемлекеттік қолдау шараларын ұтымды ету.
Аграрлық азық-түлік бағдарламасының тиімділігін бағалау үшін агроөнеркәсіптік кешеннің сапалық жай-күйін анықтауға мүмкіндік беретін ... ... ... ... ... ... мен ... нәтижиелер мынандай өлшемдер топтары бойынша бағаланатын болады:
* халықты азық-түлікпен қамтамасыз етуді және қамтамасыз ету жүйесінің тұрақтылық деңгейін ... ... ... және ... ... деңгейі;
* ішкі тұтыну рыногындағы тамақ өнімдері импортының үлес салмағы;
* мемлекеттік материалдық ... ... ... запастарының болуы;
* ел халқының тұтыну нормаларының стандарттарын қамтамасыз ету үшін тамақ өнімдерін өндірудің қажетті көлемін сипаттайтын шекті мәндер;
* тамақ ... сапа және ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы өндірісін және қайта өңдеуді дамытудың тиімділігін сипаттаушылар:
* аграрлық бизнеспен қайта өңдеу ... ... ... ... ... ... ... мен қайта өндеу технологияларын қолдану деңгейі;
* ішкі азық-түлік рыногындағы негізгі тамақ өнімдерінің бәсекеге қабілетілігі;
* сыртқы сауда айналымының оң сальдосы;
* ауыл ... ... ... ... мен ... рыноктары сыйымдылығының теңдестірілуі;
* халықты жұмыспен қамтудың өсуі;
3) агралық азық-түлік кешенін мемлекеттік реттеу деңгейін сипаттаушылар:
* заңнамалық базаның ... ... ... ... ... сәйкестігі;
* ауыл шаруашылығы мақсатындағы тауарлар мен қызметтер көрсетуге кедендік тарифтік және салық режимі;
* тамақ өнімдеріне баға ... ... ... ауыл шаруашылығы өнімі мен тамақ өнімдерін өндіруді мемлекетті бақылау және қадағалау жүйесі;
* ауыл шаруашылығы өнім мен ... ... ... ... ... мөлшерлері және тиімділігі.
Агроөнеркәсіп кешенін тұрақты дамытудың мақсаты - салаларының ... мен ... ... және отандық өнімдердің ұлттық бәсекелестіктің артықшылықтарын дамыту негізінде агроөнеркәсіптік кешенінің тұрақтылығын қамтамасыз ету болып табылады.
Агроөнеркәсіп кешенін тұрақты дамытудың негізгі ... ... Ауыл ... ... ... мамандандыру және ірілету;
* Ылғалқорсақтау технологиясын егіншілікке енгізу;
* Суармалы егіншілікті ... ... ... ... ... ... ... агроөнеркәсіп кешен салаларының техникалық жарақтануы және технологиялық жаңаруын қамтамасыз ету;
* Кластерлік басымдылық негізінде ықпалдасқан өндірісті ... ... ... ... ... жаңа тетіктерін енгізу;
* Агроөнеркәсіп кешенін өнімінің қауіпсіздігі қаупін бағалау және ... ... ... ... және ... ... ету;
* Ауыл шаруашылығы өнімдерін әзірлеу және көтерме сауда жүйесін дамыту;
* Қаржылық, сақтандыру ... және ... ... ету ... ... кешенін субъектілерінің кәсіпкерлік белсенділігін арттыру;
* Агроөнеркәсіп кешеніннің ... ... ... және ... ... ... қамтамасыз етудi жетілдіру;
* ДСҰ кіру жағдайында агроөнеркәсіп кешенін субъектілерінің бәсекеге қабілеттігін арттыру.
* ... ... және ... ... ... ... ... былай деп айтып кетуге болады: азық-түлік қауіпсіздігі деп - сыртқы және ішкі жағдайларға қарамастан, ... ... ... ... ... тамақ өнімдеріне деген қажеттерін қанағаттандыратын тиісті ресурстармен, әлеуетпен және кепілдіктермен қамтамасыз етілген ... ... ... оның ... кешенінің жай-күйі болып табылады [12].
1.2. Әлемдегі азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің тәжиребесі
Тамақ өнімдерін өндіру әр адам үшін және тұтастай адамзат үшін ... ... және ... ... ... ... ... Азық-түлік тапшылығы қоғамның даму деңгейін және адамның өмір сүру сапасын белгілейтін өзге экономикалық және әлеуметтік категорияларды құнсыздандырып және мән-мағынасыз ... ... ... XXI ... ... бүкіл тарихта бұрын-соңды орын алып көрмеген азық-түлік проблемасының елеулі түрдегі шиеленісу қаупімен аяқ басты. 1950 және 1980 жж. ... орын ... ... өндірісінің елеулі мөлшердегі өсімі 90-шы жылдары тоқтап қалды, ал кейбір өнім түрлері бойынша тұтастай және ... бір ... ... есептегенде анағұрлым жорғары дәрежеде өндірістің азаю беталыстары байқалды. Ғалымдар мен жұртшылық өз ... ... келе ... ... ... ... және мүмкіндігінше ашаршылық көріп отырғандардың санының өсу процесін тоқтатып не ... ... ... ... ... аграрлық өндірісті сақтау мен дамытудың мемлекеттік бағдарламаларын: ауылшаруашылық жердерді қорғау мен қалпына келтіру, қосымша игеру, олардың ... ... ... ... аса ... ... тікелей бюджеттен қаржыландыруға дейін экономикалық қолдау бағдарламаларын әзірлеу мен жүзеге асыру ісін бастады. Барлық дамыған елдерде ... ... өнім мен ... ... ... ... жасап отырады, ішкі нарықты азық-түліктің тиімсіз түрдегі сырттан әкелінуінен қорғап отырады. Азық-түліктік қауіпсіздікті қамтамасыз ету мемлекеттер мен ... ... ... ... көбейе түскен санының басымдылыққа ие саясатына айналып келеді. 68 елде ауыл ... ... ... ... ... қабылданған.
Азық-түлік мәселесін шешу барлық ешлдердің экономикалық саясатының ажырағыссыз бөлігі болып табылады, алайда оларға ... ... ... ... ... ... ... тариыхы бойы шетелдерде халықты азық-түлікпен тұрақты қамтамасыз ету мәселесі аса маңызды мәселелердің бір ... ... оған ... қауіпсіздік байланысты болатын.
70-ші жылдары елдері ауылшаруашылық өндірісінің деңгейін үйлестіру бойынша арнайы шешім қабылдады. Онымен ... ... мәні ... ... деңгейін және солардың импортының деңгейін оңтайландыруға негізделген болатын. Алайда бұл мәселеде түбегейлі уағдаластыққа қол жеткізілмеді. Мысалы, Еуропалық одақ, АҚШ пен ... ... ... ... қолданумен азық-түлікпен жеткілікті мөлшерде өзін-өзі қамтамасыз етуді сақтайтын ұлттық-азық-түліктік қауіпсіздік концепциясын ұстанады [41].
Жоғарыда аталған мақсаттарға қол жеткізу үшін дамыған елдер ... ... ... өзгерістер кезеңінде үкімет деңгейінде орталықтандырылған түрде және Федеральдік бюджеттер деңгейінде ... ... ... ЕО ... өзін-өзі қамту дәрежесі 100 % дейін баратын тауарлардың сырттан әкелінуін реттеу үшін өтемақылық ... ... ... ... ... ... шетелдік бәсекелестіктің күшеюі ЕО-ның аграрлық саясатының механизмін елеулі түрде бұзуы мүмкін дәнді ... қант пен мал ... ... ... ... ... Өздерінің сырттан енгізілуі ішкі аграрлық нарықта бәсекелестіктің ерекше күшеюін тудырмайтын тауарлар бойынша мемлекет кеденді баждарды ... ... ... ету ... кез ... ел үшін ... мәселе болып табылады. Дамыған мемлекеттердің тәжірибесі көрсетіп отырғандай осы мақсатқа қол жеткізу жолында экономиканың ... ... ... оның ... ... арнап әртүрлі әрекеттер жасалған болатын.
Агроөнеркәсіптік саясат Еуропалық Қауымдастықтың қызмет етуінің аса ... ... ... ... ... ... орналасу тығыздығы және соның салдарынан - оның ауылшаруашылық жерлермен төмен қамтамасыз етілуі аграрлық ... ... ... ... ... ... ... болды, ол өндіріске арнап үлкен күш және ... ... және ... ... ... ... АҚШ, Жаңа ... Канаданың, Австралияның өнімдерімен салыстырғанда бәсекеге қабілетсіз ететін. Сол себептен аграрлық өндіріске мемлекеттік қолдау көрсету, еуропалық елдер үшін ... ... ... ... шаралар объективті түрде туындалған болып келетін [42].
ЕО мемлекеттерінде аграрлық өндірісті реттеу ұлттық деңгеймен қатар ұлтүсті ... - ... ... ... ... асырылады. ЕО-да осы мақсаттарға арнап ауыл шаруашылығының ЕФОГ(Единый Фонд Ориентации и Гарантирования) ... ЕФОГ ... ... ... ... ... басым бөлігі үлестіріледі - 65-75%. ЕФОГ-тың бюджеті жылдан жылға көбейіп келеді. 1974 жылы 3,4 млрд ... 1988 жылы - 28,2 млрд экю, 2000 жылы - 40,9 млрд ... тең ... бұл ЕО-ның бүкіл бюджетінің 44,1%-ын құрайды. ЕФОГ бюджетінің өсу ... ... ... ... ... өндіріс көлемін едәуір басып озуда. ЕФОГ екі секциядан тұрады: кепілдендіру қоры және бағытталу қоры. Кепілдендіру қоры ЕФОГ қаражатының 98% ... ... ... ол ... экспортты демеуқаржыладыруға, ішкі бағаларды қолдауға, фермерлік табыстарды тікелей демеуқаржыландыруға, өтемақылық төлемдерге арна жұмсалады. Бағытталу қорының қаражаттары құрылымдық ... ... ... ... ... демеуқаржыларға арнап кепілдендіру қорындағы қаражаттың 40% дейінгі бөлігі жұмсалады. Бұл оны пайдаланудың маңыздылығы бойынша бірінші бағыты. Қаражаттардың көлемі ... ... ... ... ... ... сиыр ... қанттың өндірісі экспорттық субсидиялар арқылы көтермеленіп отырады.
Экспортты демеуқаржыландыруға арналған қаражаттар фермерлік ... ... ... ... ... ... сатып алу үшін сатып алу ұйымдары арқылы үлестіріледі. Бағаларды қолдауға арнап жұмсалатын қаражаттардың құрылымында ... ... 50%-ға ... ... ... ... ... бағаның мөлшері өте жоғары - 70% жоғары болуы мүмкін [43].
ЕФОГ-тың кепілдендіру қоры шығындарының маңыздылығы бойынша екінші бағытына ... ... ... ... ол негізінен нарықтардан ауылшаруашылық өнімдерінің артық бөлігін алып, оны сақтау, сатып алу ұйымдарының ... ... ... ... ... төлеу арқылы жүзеге асырылып отырады. 1987 жылы астықтың бағасын қолдауға арнап 3,7 млрд экю (шамамен 16%), сүт ... - 6,2 млрд экю ... 27%), сиыр еті - 2,4 млрд экю (10%), қант - 1,6 млрд экю (7,1%), ... мен ... - 1 млрд экю (4%) ... ... ЕФОГ-тың 2000 жылға арналған бюджетінде өсімдік шаруашылығы өнімдерін қолдауға арнап 25,9 млрд евро, мал шаруашылығы өнімдерін қолдауға арнап - 9,67 млрд евро ... ... қоры ... маңыздылығы бойынша үшінші бағытына жатады, олар ... ... ... ... Қауымдастықтың ішіндегі валюта бағамдарының айырмасына орай қаржылық ... ... ... Осы ... ... ... ... 7% дейінгі бөлігі жұмсалып отырған. Ортақ валютаға (евро) көшкеннен кейін шығындардың бұл бабы қажетсіз болып қалды.
Кепілдендіру қоры ... ... ... төртінші бағытына фермерлерге тікелей төлемдер жатады. Бұл бағаларға ... не сол не өзге ... 1 га ... ... кеңейтіп өсіруге арнап берілген тікелей төлемдер. (Бағытталу қорының ... да тура ... ... ... ... қорының қаражаттары ауылды жерлер мен фермерлік шаруашылықтарда әлеуметтік-мәдени түрленулер саласындағы ... ... ... ... үшін ... ... ... қаражаттарының есебінен ауылдың инфрақұрылымын дамыту бағдарламасы, аграрлық өнімдерді өідеу мен сату жүйелерін жетілдіру, қарт фермерлердің зейнетке мерзімінен юұрын шығуына ... ету, ... ... ... аграрлық өндірісті сақтау мен дамыту қаржыландырылады.
Бағытталу қорынан демеуқаржыландыру тәртібі ... ... ... ... ... ... ... жетілдіру жобасы фермердің меншікті қаражаттарымен кемінде 20% ... ... ... ол 15%-ға ... ... есебінен қаржылындырылуы мүмкін; ұлттық бюджеттен бөлінген дотациялар жетіспей тұрған соманы өтейді. ... ... ... ... ... ... бөлінген демеуқаржының мөлшері 25% дейін, ал ауа-райы қолайсыз ауадандарда - ... ... 45% ... ... ... ... ... қосымша күрделі салымдарды тарту үшін несиелер бойынша пайыздарды төлеуге ... ... ... ... ауылдық аудандардың халқы мен мәдени ортасн сақтап қалу үшін өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымды дамытуды дотациялау мүмкіндігі ескерілген.
Кепілденді мен бағыттану ... ... бір ... ... негізде) фермерлерге зиянын тигізіп отырған (мысалы, жыртылатын жерлерді консервациялау кезінде) табиғат қорғау шараларын ... ... үшін ... ... ... ... мемлекет тарапынан реттеудің ұлтүсті саясатымен қатар ЕО мемлекеттерінде құрылымдық саясатқа қатысты ... ... ... ... ... ... ... қолданылып отырады. бюджеттік бағдарламаларына арнап ЕО-да орташа есеппен бюджеттің 10% дейінгі бөлігі жұмсалып ... ... ... ... ... ... шығындарының орнын толтыру, бағаларды қолдау, аймақтық бағдарламаларды демеуқаржыландыру, салықтық босатулар мен мемлекеттік реттеудің өзге де түрлері ... ... ... ... ... ... мысалы ретінде Францияның саясатын қарастырайық. Мұнда Еуроодақтың желісі бойынша жалпы дотациялар мен демеуқаржылармен қатар мемлекеттік көмектің келесі түрлері жүзеге асырылып ... ... ... бар және ... ... дағдыларды меңгерген жас фермерлерді (21- және 35 жас аралығындағы) орналастыруға арналған дотациялар. Қолайсыз аудандарда жас ... осы ... ... 108 мың франкіден бастап 162 мың франкіге дейін алып ... ауыл ... үшін ... ... 67 мың франкіден бастап мың франкіге дейін, қалғандары 52 мың франкіден бастап 78 мың ... ... алып ... Жас ... ... қатар 12 жыл мерзімге арнап жеңілдік несиелер алып отырады (жылдық ... 6,6% ... ... аудандар мен табиғи жағдайлары қолайсыз аудандардағы фермелерлерге ... ... ... Бұл Ауыл және орман шаруашылығы минисрлігімен белгілі бір аймақтарда ... мал өсір ... ... ... арнайы көмек (шамамен алғанда 364 мың фермерлік шаруашылық). Субсидиялар малдың бір шартты басына 166-933 франк мөлшерінде ... ... 50 ... мал ... ... Жыл сайын 1,6 млрд франкті құрайтын сомаға 4 млн ... мал ... ... ... ... ... ... негізінен фураждық дақылдарға арналған төлемдер 1 га-ға 764 франк есебімен жүргізіледі.
* Жыртылатын жерлерді ауылшаруашылық өндірісінен шығаруға арналған субсидиялар ... ... ... үшін әр 1 га-ға 1,5-3,5 мың франкті құрайды.
* Өндірістің тиімділігін арттыруға және ... ... ... арнап берілетін субсидиялар мен займдар. Олар қол астында бір не үші жалданбалы жұмысшысы бар, жасы 58-ге ... ... ... фермерлерге арналған. Мұндай субсидиялар мен займдарды төлеудің шартына ... жыл ... ... екі есе арттыру жатады. Мұндай субсидиялар мен займдарға ие болған фермерлердің саны 1992 жылы 12,5 мың ... ... ... ... дотация 115 мың франкті, ал 6 жыл мерзімді құрайтын орташа заем - 460 мың ... ... ... ... ... ауылшаруашылық өндірісіне табиғи апаттар бойынша кепілдіктердің ұлттық ... ... ... 1992 жылы құрғақшылықтан зардап шеккен 42 департаменттегі төлемдердің ... 900 млн ... ...
* Сүт ... тоқтатқаны үшін төлемдер. Сүтке ЕО-ның квоталары орнатылады. 1 литр сүтке 2,91 франк көлеміндегі дотациялар сүт өндірісін азайту бағдарламасына ... және ... ары ... 60 т сүт өндіретін фермерлерге бөлінеді.
* Жыл сайын қалыптасып отырған экономикалық жағдайларға байланысты белгіленетін арнайы дотациялар. 1993 жылы ... ... осы бабы ... ... әлеуметтік қолдау қорларына төлейтін төлемдері 400 млн франкіге азайталды, жер салығы - 490 млн франкіге, фураждық астықты сатып алу ... ... 500 млн ... азайтылды, ЕО-ның сиырлардың сүтті табынын ұстауға сыйақысы сиырдың бір басына қатысты 280 франкіге дейін көбейтілді. Фран - ... АШМ ... ... әр ... 175 франкіден төлеп берді.
* Фермердің ауылшаруашылық табысын арттыруға арналған субсидиялар ... ... ... мен ... ... ... ... бойынша орташа аймақтық деңгейге дейін арттырғысы келетін фермерлерге төленеді. ... ... 6 жыл бойы ... 25 мың франкті құрайды [44].
Демеуқаржыландырудың аталған түрлерімен қатар қоршаған ортаны сақтаумен, мелиоративтік жүйелерді салумен және т.б. ... өзге де ... ... ... де ... ... ... ұлттық аграрлық өндірісті қолдау саласында 1929-1933жж. экономикалық дағдарыс кезеңінде фермерлердің табысын және ауылшаруашылық өнімдерінің бағасын ... ... ... ... ... қабылдады. Қазіргі уақытта жоғарыда аталған кепілдіктерді ұстанып отырған қолданыста жүр.
АҚШ-тың азық-түлік кешені қолдау ... ... ең ... ... ... Сол үшін ... ауыл ... қолдау мен соның табиғи ресурстарын сақтап қалудың арқасында тұрақты ... ... ... ... ... ... нормативтік актілер қабылданған.
Мысалы,1979 жылы тамақтануға және соған сәйкес өмір сүру құқығының материалдық негізін құрайтын ауыл шаруашылығын қолдауға арналған Заңы ... ... ... ... елдің азық-түліктік қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін мемлекеттік резервке астық сатып алу және өзге елдерге азық-түліктік көмек ... ... ... ... ... азық-түліктік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге арналған бірқатар заңнамалық актілер қабылданды.
Мысалы, 1986 жылы Заңы қабылданып, ол ... ... ... ... ... демеуқаржылармен қоса, америкалық фермерлерді қолдау шараларының жүйесін бекітті. Жоғарыда аталған заңдардың ... ... ... ... ... ... ... отырғанын айтып кеткен маңызды.
Сарапшылардың пікірінше, басталған ғасырдың бірінші онжылдығында елдегі ірі ... ... саны 100 мың ... ... ... ал ... ... өнімдерінің өндірісіндегі меншікті салмағы - 80 % дейін артады. Мұнысы ... ... жер ... бұл ... ... ауылшаруашылық шикізаты мен өнімдерін өндіру саласында басымдылық ... ие ... ... ал ... ... ... жер пайдаланудың формаларын дамыту тарихының бір парағына ғана айналмақ .
АҚШ-тың ірі шаруашылықтарының ... ... ... ... ... басымдылығын ресейлік ғалымдар да мойындап отыр.
Дамыған елдерде аграрлық секторда ... ... мен ... процестері жүріп жатыр. Ірі шаруашылықтардың ұсақ шаруашылықтарға қарағандағы басыдылық концепциясы ешкімде күмән ... ... ... ауыл шаруашылығын индустриалдандыру капиталды өздерінде еңбек, ресурс және энергия үнемдеу ... ... ... ... ... ... ірі ... шоғырландыруды қажет етеді.
50-шы жылдардың басында АҚШ-та индустриалдық технологияларға қайта бағытталып, машиналардың, жабдықтардың жаңа кешендерін, химияландыру құралдарын, сұрыптық тұқы мен асыл ... ... ... алуға шамасы келмейтін ірі фермалар жылдам қарқынмен ысырыла бастады. ... 1950 және 1995 жж. ... ... ... саны ... ... 3 есе ... кетті, ал орташа фермалардың жер телімдерінің мөлшері 90 га-дан 190 га ... яғни 2 есе ... ... Мұны ... ... ... болады: ірі кәсіпорындарда 100 га жерге техника мен еңбек ресурстары ұсақ кәсіпорындарға ... 5 есе аз ... ... ... 1990 жылы ... 43 мың ірі ... ... жалпы санының 2 % аз бөлігі) нарыққа елдің бүкіл тауарлық өнімдерінің 42 %-ын жеткізген. Бұл жерде бір жұмысшының өндіру шамасы 212 мың ... ... ... экономистердің пікірінше, елдегі фермерлік шаурашылықтардың жалпы саны ары кеткенде 1,2 млн. құрайтын ... бұл ... 50 мың ірі ... (5 %-дан ... ... ... 75-80%-ын өндіретін болады. Елдің азық-түліктік қауіпсіздігігінің негізін солар құрамақ.
АҚШ-тың агроазық-түлік саясатында аграрлық өндірісті тиімділігін арттыратын және бюджетке ... ... ... ... және ... соны ... мен ... процестеріне ықпал ету бағыты байқалады. Мемлекеттік фермерлік бағдарламалар ауылшаруашылық өндірісін шоғырландыру, ірі тиімділігі жоғары шаурашылықтарды құру процесіне ... ... ... ... ... деп ... шаруашылық еті формасы - деген көзқарасы да түбегейлі өзгерген. АҚШ-тың ауыл шаруашылығының бетпердесі болып табылған 6,5 млн ... ... 90-шы ... ... 1,7 млн. ғана ... Сол ... ... 73 мың ірі мамандандырылған акционерлік шаруашылықтар құрылған, оларға америкалық статистика мәліметтері бойынша жердің 12% тиесілі болып ... және олар ... ... 27% береді.
Бұл мәліметтер өндірістің шоғырлануының нақты картинасын көрсетпейді, себебі отбасылық фермалардың қатарына жүздеген жалданбалы жұмысшысы бар, ресми ... бір ... ... ... ... ... ... да енгізілген. Егер негіз ретінде ферманы емес, өндірістің ауқымын алатын болсақ, онда өнімнің жылдық өндіру көлемі 50 мың ... ... ... ... шаруашылықтардың тобына қазіргі кезде барлық шаруашылықтардың 73%-ы жатады және олар АҚШ-тың ауылшаруашылық өнімдерінің небәрі 9% ғана өндіреді. Өнімнің жылдық өндіру ... 500 мың ... ... ... тобы ... ... ... 6,5%-ын құраумен АҚШ-тың бүкіл ауыл шаруашылық өнімдерінің 62%-ын өндірді.
Отбасылық ферма кооперативтер мен ірі капиталистік шаруашылықтармен ... ... ... ... ... АҚШ-тың барлық отбасылық фермаларының 75%-ы шығынды болып келеді және тек мемлекеттік дотациялардың арқасында ғана жұмыс істеп отыр. Осы фермаларға белсенді ... ... ... ... ... тиімсіз деп таныған (1985 ж. АҚШ-тың азық-түліктік ... ... ... болжамдары бойынша жақын келешекте шамамен алғанда 55 мың ірі шаруашылық аграрлық ... ... ... ішкі және ... ... қамтамасыз етіп отыратын болады.
Мемлекеттің экономиканың аграрлық секторына, өзінің меншікті салмағы халық шаруашылығының экономикасында ғана емес, сондай-ақ АӨК экономикасында төмендеп ... ... ауыл ... ... ... ... ... арта түсуі (АҚШ-та АӨК-дағы ауыл шаруашылығының үлесі жалпы өнім бойынша 6,5%, ал жұмыс бастылардың саны ... - 7,4% ... АҚШ ... ... ... расталып отыр. АҚШ АШМ-ның 1935 жылы 1218 млн долл. құраған шығындары 1996 жылы 80 млрд 975 млн долл., 1999 жылы - 91,6, ал 2000 жылы - 105 млрд ... ... жылы ... аграрлық секторын қолдауға арнап 63 млрд долл., 2002 жылы - 46 млрд ... ... 80-ші ... тікелей инвестициялардың үлесі субсидиялардың сомасының шамамен алғанда 24% құрады, Канадада - 20, ал ЕО ... ... ... ... ... 0,3% ... ... өнімдердің жекелеген түрлерінің бағасында тікелей, сондай-ақ жанама субсидиялардың құны сол өнімнің мемлекеттік азық-түліктік сясатында алып ... ... ғана ... ол ... ... шығарылып отырған өнімнің құнында ол төмен болып келеді, және мемлекет өзінің өндірісін арттыру керек деп ... ... ... өте жоғары болып келеді.
Қазақстанға арнап жоғары дамыған капиталистік елдердің қатарына енбейтін, социалистік бағытын ұстанумен біртіндеп экономикасын нарықтық шаруашылық ету ... ... ... ... ... ... ... қолданайық. Қытайдың экономика мен аграрлық секторды реформаландыру тәжірибесі біз үшін бағалы болып келеді, себебі ... ... ... ... мен әлеуметтік шығындарсыз, өндірістік, әскери және ғылыми ... ... және ... ... жерге меншік құқығын енгізусіз, өнімді өндіру көлемін ... және ... ... ... ... ... ... біртіндеп жүзеге асырылып отыр. Керісінше, экономиканы рефор - маландыру ҚХР-ға экономикалық және әлеуметтік проблемаларды және ең ... ... ... ... ... ... отыруға мүмкіндік береді.
Қытайдың экономикасының шамамен алғанда 2/3 бөлігі маркетингіленген. Тиімді жоспар шеңберінде ... ... ... ... ... ... аспайды. Меншік түрлерінің құрылымы бойынша Қытай бүгінде ЖІӨ-дегі мемлекеттік сектордың 40% дейін ... ... ... экономикалы ел болып келеді.
Елдің дамуы жоғары жинақталу үлесіне (35-55%) негізделіп отырған. Елдің ... ... 2001 жылы 212 млрд АҚШ ... ... ... ... 2001 жылы 510 млрд долларды құрады, оң ... ... ... 22,5 млрд ... ... ... ... 40-50 млрд долл. дейін барып отырады.
ДСҰ-ға енуге ... және жаңа ... ... орай ... әлемдік экономикаға ықпалдасу, ұлттық экономиканы ырықтандыру және ішкі бәсекелестікті күшейту, белсенді қаржылық саясат және ҒТР тәрізді ... ... ... ... Бұл Қытайдың мемлекет пен нарықтың реформалардың барысындағы рөлінің қатынаысна деген жаңа көзқарасын тудырады.
Микродеңгейде мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... құрылымдауға көбірек көңіл бөлінеді.
Мемлекеттің макрореттеу рөлі келесі бағыттар бойынша күшейіп отыратын болады:
* әлемдік стандарттарға сай келетін тиісті шаруашылық және ... ... ... ... ие ... ... ... жасау (с.б. ауылшаруашылық инфрақұрылымын, ғылымды, ғылыми еңбеті қажет ететін өндірістерді дамыту);
* әлеуметтік қамту жүйесін реформалау, жалпы ұлттық сақтандыру ... ... ... ... тұрғын үйді құру, жұмыс күшін қайта мамандыру және жұмыспен ... ... қала ... ... ... ... мен дағдыларға ие ұлттық кадрларды даярлау.
Қытай үлгісінің өміршеңдігі сол, ол біртіндеп шаруашылық етудің әміршілдік-әкімгерлік жүйесінің қираған қалдықтарына негізделумен емес, оны ... ... ... өсіп отыратын, мемлекеттік басқарудың, жеке бизнесті құру мен дамытудың теңгерімделген және өзгерту үшін ашық болып келетін ашық стратегиясына ... ... ... ... ... ... ... үшдеңгейлік жүйе түрінде ұсынылған:
* астық үшін отбасылық өндірістік жауапкершілікте болатын шаруа қожалығы;
* материалдық-техникалық, ... ... ... және ... ... көмек көрсететін кооператив (бригада, ферма не ауылдық кеңес);
* мемлекет бағалардың (тұрақты, ... ... ... ... ... өнімнің негізгі түрлеріне тапсырыс беруші және сатып алушы ретінде.
Қытайдың экономикалық реформасының негізгі принципіне жоспарлы экономиканы нарықтық реттеумен үйлестіру жатады. Қытай ... ... ... пен нарықтың қатынасы туралы концепту - алдық ережені Дэн Сяопин құрастырды: . Социалистік нарықтық экономиканы құруға ... ... ... ... ... ғана емес, сондай-ақ ҚХР Конституциясында да бекітілген. Дэн Сяопинның мынадай ... ... ... ... . Дэн ... ... ... олар біріншіден, өндірістің дамуына әкелсе; екіншіден, халықтың өмір сүру ... ... ... ... ... ... көбейтіп отырса ғана реформа деп саналуы мүмкін.
Елдің қазіргі басшылары да тура осындай пікірді ұстануда, олар біртіндеп ... ... ... және ... мемлекеттің экономикасы үшін зиян келтірусіз осыны жасап отыруға мүмкіндік беретін салаларда ... ... ... ... азайтып отыр. Мысалы, ҚХР мемлекеттік басқару жүйесін өзгерту жөніндегі ... ... ... орынбасары Гао Цанцюань былай деп мәлімдейді: .
Қытайлықтардың өздері белгілегендей, құрумен, ... ... ... ... ... тән ... келетін экономиканы жаппай түрде ырықтандыру, бағаның қатты өсуі және ... ... ... ... апаттық түрде төмендеуі тәрізді ірі әлеуметтік шығындарды ... ... ... елдің экономикасы мен қорғаныстық әлуетін қиратпай ғана қоймай, сонымен қатар оны көп есе күшейтіп жіберді.
ҚХР экономикасындағы өзгерістер аграрлық ... ... оның ... ең ... халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету және оның әл-ауқаты байланысты ... ... ... ... ... аграрлық өнімдердің сатып алу бағаларын елеулі түрде өсіру шараларымен үйлескен түрде кең ауқымды ... ... Бұл ... 5 ... ... ... ... бір бөлігіне арттырып және шаруалардың табысын 2 еседен артық шамаған көбейтуге мүмкіндік берді. Бұл жағдайда жер мемлекеттің меншігінде ... ... ... ... елде ауылшаруашылық еңбек дағдыларын игерген ауыл тұрғындарының басым болуымен негізделген болатын. Қытай мен Қазақстанның бір-бірінен өзгешелігі ... ... ... ... басым бөлігі реформалардың бастапқы кезінде қалаға қарай қоныс аударған. Қытайдың ауылды жерлерінде халықтың шамамен ... 80% ... ... ... ... ... жетістіктері келесі себептермен негізделген:
* бүкіл реформаландыру кезеңі бойы ... ... ... ... ауыл ... ел ... алып ... жетекші рөлін түсінуімен;
* басқару мәнерін өзгертумен, шаруалардың бастамашылдығымен;
* шаруалардың өз-өзін қамтамасыз ету және ... ... ... ... ... ... ... аграрлық саясатымен.
Қытай үкіметінің аграрлық саланы келешекте нарықтық ... ... ... басымдылыққа ие саяси әдістері деп мыналар есептеледі:
* ауыл шаруашылығындағы мемлекеттік саясатың негізгі бағыттарын тұрақтандыру;
* ауылшаруашылық иеліктерінің ауданын жаңа жерлерді ... ... ... ... су ... және ... ... кеңейту;
* елдің аумағы бойынша аграрлық өндірісті жайғастыру ісін жетілдіру;
* ... 1 ші және 3-ші ... ... жеделдету;
* ғылым мен аграрлық білім беруді одан әрі дамыту, ауылдағы мамандарды даярлау және біліктілігін көтеру жүйесін қалыптастыру;
* аграрлық ... ... ... ... ... және ... ... игеру.
Қазақстанға арнап Жапонияның ДСҰ принципіне негізделген ... ... ол өз елі үшін ... маңызы бар тауар ретінде күріштің сырттан енгізілуін елеулі түрде шектеуге ... ... ... ... қол ... ... ... Қазақстан үшін астықтың сырттан енгізілуін шектеу қажет.
Жоғарыда келтірілген ... ... ... ... ... асыру тәжірибесінен ауыл шаруашылық және өнеркәсіп өнімдеріне деген бағалық паритеттің сақталуын атап кетуге болады. Бұл жағдайда мемлекет ауыл ... ... ... үшін ... ... ... ... белгілеумен соның негізделген деңгейін ұстап отыруы тиіс. Ауыл шаруашылық өнімдерінің бағаларын индекстеру тұынушыларды өндіріс құралдарының ... ... ... ... паритеттік индекстен құралуы тиіс [45].
Дамыған елдердегі ауыл шаруашылығын мемлекеттік реттеудің ең ... ... бірі - ... ... қатысты фермерлік бағаларды бюджеттік тарапынан қолдау деңгейі. 1980-шы жылдардан бастап фермерлік бағаларға бюджеттік қолдау ... ... 14,7 ... 35,8 % ... ... соның ішінде өсімдік шаруашылығының өнімдеріне - 8,5 бастап 47 % дейін, мал шаруашылығы өнімдеріне - 20 ... 28,5 % ... ... ... бір ... ... ... баға арқылы, ал екінші жағынан - ... ... ... ... мен салықтар арқылы әсер етумен өндіріс көлемін және өнімнің сатылуын реттеп отырады. Бюджеттік дотацияларды, әдетте, ... ... ... жүзеге асыруға қатысатын фермерлер ғана ала алады.
Ресейлік несиелендіру үлгісіне, біздің ойымызша, ... ... ... ... ... элементтер кіреді. Осы үлгіні біріншіден, мемлекеттің несиелердің орнын толтыру тұрғысында, екінші жағынан, банкілік тәуекелдердің ... ... ... және ... ... ең ... деңгейге дейін жеткізу тұрғысында толық талдау осы үлгіні Қарағанды облысында тәжірибе ретінде пайдаланудың қажеттігі жайлы айтуға мүмкіндік береді. ... ... ... ... ету ... ... ... әзірлеуден басталған болатын, оның мақсаты - АӨК-ның тұрақты және тиімді түрде дамуына, оның ... ... ... ... ... ... ету. ... саясаты кооперацияның жаңа әдістеріне қолдау көрсетуге, капиталдың құрылуына, саланың қарқынды етуге, ілгері ... ... ... ... ... таза ... өндірісімен байланысты технологтяларды игеруге бағытталып отырған. Ірі вертикальді ... ... ... замануи агробизнесті құру ұзақ уақытты және үлкен ... ... ... ете ... Шаруаның жердің иесіне айналуы идеясын жердің өзін және өндіріс құралдарын бөлістіру арқылы жүзеге асыру қазақстандық ауыл ... ... үшін де ... болып келеді. Біздің ойымызша, ол аса түбегейлі шараларды қабылдаудан, жекедара өндірісті жаппай түрде жақтаудан, аграрлық сектордың экономиканың өзге ... ... ... дәрежеде есепке алудан сақтайды. Румыниядағы реформалардың алты жылы жерге қатысты жеке меншікке тиімділігі жоғары ... ... ... ... ... шығарды. АӨК-ны сәтті түрде жаңғырту үшін нарыққа баламалы болып келетін шаруашылық етудің ұйымдық-құқықтық, ... ... ... ... ... үлкен мәнге ие болады. Олар жерді, материалдық-техникалық ресурстарды тиімді түрде пайдаланып, тиісті инфрақұрылымды құрып отыруға мүмкіндік береді. румыниялық реформаның ... ... - ... ... нақты қолдаудың қажеттігі, онсыз көшпелі кезеңде ауыл ... үшін ... ... экономикалық ортаны қалыптастыру, отандық бәсекеге қабілетті тауар өндірушілерінің аяққа тұруы мүмкін емес [46].
Жапония мен Швейцарияның, АҚШ пен Румынияның ауылшаруашылық ... ... ... көрсету саласындағы тәжірибесін зерттеуге деген қызығушылықты ТМД-ның көптеген елдері байқатуда және оның ... ... ... ауыл ... да ... ... әбден мүмкін. Әрине, фермерлік шаруашылықтарға қаржылық қолдау көрсетудің ... ... ... ... ... қолдануға келмейді, алайда бағалардың паритетін, соның негізделген деңгейін қолдау қажет.
Жапония мен Швейцарияның тәжірибесін Қазақстанға арнап та қолдануға ... ... ... ... сатып алу қабілеті тамақ өнімдерінің бағасын көтерудің ... бір ... ... шығып отыр.
Мемлекеттік аграрлық саясатын жүзеге асыруға қатысып отырған фермерлік шаруашылықтарға бюджеттік қолдау көрсету тәжірибесін біздің ойымызша, Қарағанды облысында эксперимент ... ... ... ... ... ... ... Саратов облысында фермерлік шаруашылықтарды бюджеттік дотациялау тәжірибесімен де расталады.
Қазақстан үшін малшаруашылығы мен егіп шаруашылығын ендірудің баламалы әдісі ретінде елі, егін ... мен ауыл ... ... ... даму ... сипатталатын, өзінің өнімнің үштен бір бөлігі экспортқа жіберіліп тыратын Израильдің тәжірибесін ... ... ... ... қол жеткізуге нұсқаулама жүргізудің үлкен көп салалы кәсіби құрылымы ықпал еткен және қазір де ықпал етуде, ол ... мен өзге ... ... негізгі жол сілтеушісі болып табылады. Израильде зерттеулер мен эксперименттер жүргізу үшін, сондай-ақ ... ... одан әрі ... үшін ... ... бөлініп отырады. Негізгі ауылшаруашылық дақылдары жылыжайда өсіріледі. Сол себептен бұл елдің нарығы жыл бойы жаңа ... ... ... ... ... ... ... негізгі азық-түлік тауарларымен өзін-өзін іс-жүзінде қамтамасыз етуге қол жеткізді, алайда бұл ел ұлттық азық-түліктік тәуелсіздікке (және ... қол ... деп ... ... ... ... сырттан енгізілмеуі оны тұтынудың шекті мөлшерде төмен деңгейімен және тіпті халықтың ... ... ... ... ... болуда. Ал Жапонияның ұлттық экономикасы мен қаржылық жүйесінің тұрақтылығы оның халқына өзін-өзі негізгі тамақ өнімдерімен небәрі 50 %-ға ... ... ... мүддделерге нұқсан келтірусіз азық-түліктің жеткілікті мөлшеріне кепілдік беріп отыруға мүмкіндік береді.
Сондай-ақ Венгрияның тәжірибесі де пайдалы болып келеді, мұнда өзінде мал ... өсу ... ... ... озатын даму қарқынына қол жеткізу жоспарланып отырған өсімдік шаруашылығының түрлі ... ... ... мен ... ... ... бойынша) дамыту жөніндегі бағдарламалар әзірленген. Өндірісті өсірумен қатар түрде сондай-ақ тамақ ... ... да ... ... Ауыл ... мен тамақ өнеркәсібі ел экономикасын тұрақтандыру мен дамытудың басты шарты болып ... ... ... ... ... ... ... мұнда АӨК-ның құрылымын дамытуға, атап айтқанда, халықтың жыл бойы қажеттіліктерін қанағаттандырып отыру үшін астық өндірісін арттыруға, ауылшаруашылық өнімдерін жас және ... ... ... ... ... ... көңіл бөлінеді. Алайда ауыл шаруашылығын ұйымдастыру мен басқарудың негізгі беталыстарына ауылшаруашылық ұйымдарының экономикалық дербестігін одан әрі кеңейту және ... ... ... ... ... өзін-өзі реттеу жүйесіне біртіндеп көшіру жатады. Тұтастай алғанда құрылымдыө саясат өндірісті арттыру және халықты негізгі азық-түлік тауарларымен қамтамасыз ету, ... ... ... техника-экономикалық параметрлерін жақсарту тәрізді мәселелерді шешуді ескеріп отыруы тиіс.
Елдер неғұрлым көбірек дамып отырса, ... ... ... ... жағдайлар да соғұрлым көбейе түседі.
Швейцариялықтар азық-түліктік қауіпсіздікке, "шашыраңқы орналасқан халықтың қажеттіліктеріне", қоршаған орта мен ландшафты сақтау мәселелеріне, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... бөледі. Жапондық мамандарды өзін-өзі қамтамасыз ету тақырыбы алаңдатады. .
Барлық елдер ... ... қол ... тырысып отырады, алайда дамыған елдер бұл мәселені жылдам және арзан түрде шешіп отырады. Азық-түлік шаруашылығын дамыту стратегиясы мыналарды ескеріп ... ... ... негізгі нарықтарда азық-түліктік қауіпсіздік ұғымының кең түсінігін сақтап қалу;
* ауыл шаруашылығын ... ... ... ... ... бағыттарын іздестіру, мұнысы өнімділік шығындарың азаюына және нарықтағы бәсекеге ... ... ... ... өндірістік азық-түлік өнімдерін шаруашылық етудің тиімділігін арттыратын қазіргі еңбек қарулары мен заттарымен ... ... ... тиімді экспортын дамыту, мұнысы төлемдік жағдайды жақсартып және қосымша импорт арқылы ішкі нарықты байытуы мүмкін [47].
Осылайша, ... ... ... ... деп айтуға болады: азық-түліктің әлемдік нарықтарын қарқынды түрде дамыта отырып әлемнің жетекші елдері сонымен қатар өзін-өзі қамтамасыз етудің өте ... ... ... США мен ... - 100% ... ... -- 93%, ... -- 78%, тіпті құнарлы жерлері аз Жапонияның өзінде -- 50%.
Атап айтқанда, бұл ... ... ... ... ашық түрде ұлттық қауіпсіздіктің ең маңызды көрсеткіші деп танылады. Мысалы, в ... ... ... ... ... ... жүргізу саясаты жүзеге асырылады. Және бұл мемлекеттің оны елі ішінде әлемдік бағалардан 6-8 есе асатын бағамен сатып алып ... ... ... ... елдері нарықтың тым болмағанда аса маңызды элементтерінде азық-түлікпен өзін-өзі қамтып отыруға тырысады. Көп жағдайда азық-түлікпен өзін-өзі ... өте ... ... ... ... ... ... выгоды от международного разделения труда), елдердің басым ... ... ... ... ... және қарқынды етумен осы бағытқа саналы түрде ... [48]. ... ... ... ... азық-түліктік қауіпсіздікті құқықтық қамтамасыз етудің тармақталған жүйесі құрылып қойған. Мысалы, Германияда ... 1955 жылы заңы ... ... ... . ... Заңына сәйкес ауыл шаруашылығы министрлігіне ұлттық аграрлық саясатын әзірлеу және оны жүзеге асыру құзыреті ... ... ауыл ... ... ... ... ... және ауыл шаруашылық өнімдерінің ішкі нарығын реттеп отырады, ... ... ... ... ауылшаруашылық өндірісіне зиянын тигізбеуін, ал сырттан әкелінген тауарлардың бағасы әлемдік және ішкі нарықтың бағаларынан төмен болмауын қадағалап отырады.
Швецияда 1947 жылы Заңы ... ол өз ... ... ... ... және ... ... сырттан әкелінуін квоталар мен баждар арқылы шектеуге арналған болатын. Ауыл шаруашылық өндірісіне жағдай жасаған кезде ... ... ... ... ... ... ... білікті жұмысшылардың еңбекақы мөлшерінен төмен болмауы тиіс деген қағидаға сүйеніп отырған.
Әлемдік азық-түлік нарығына тән болып ... ... ... ... мен азық-түлік бағаларының өсуін ескерумен халықаралық отырыстардың азық-түліктің өндірісін арттыру және жекелеген отбасыларының халықтардың, аймақтра мен ... әлем ... ... ... ... ету жөніндегі шұғыл шаралардың қажеттігі туралы шешімдеріне қарамастан, Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық және агроөнеркәсіптік саясатының алғашқы кезектегі міндетіне қазіргі ... ... ... ... өндіру мен тұтынудың деңгейін қалпына келтіру, өздерін еліміздің агроөнеркәсіптік кешені жеткілікті мөлшерде өндіріп отыра алатын тамақ ... ... ... ... қол ... ... ... азық-түліктік қауіпсіздігін қамтамасыз ету әлемнің дамыған елдерінің басшылары мемлекеттің, соның ішкі саясатының егемендігінің аса маңызы шарты ... оның ... ... тіуелсіздігінің үлкен шарасы ретінде түсінеді [49].
1.3. Қазақстанда азық-түлік ... ... ... ... ... ... экономиканың негізгі салаларының бірі және еліміздің азық-түлік қауіпсіздігі ғана емес, мемлекеттегі қоғамдық-саяси тұрақтылық та осы ... ... ... ... Әлемдік азық-түлік нарығында туындаған дағдарыс пен оның салдары азық-түлік мәселесінің өзектілігін бұрынғыдан да салмақтап, дүниежүзілік экономикалық ... ... ... ... Азық-түлік тапшылығы қаупін сезініп-түйсінген әлемнің барлық елдері, қазір ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер енгізіп жатыр [16]. Әсіресе өндіріс көлемін арттыру мен ішкі ... ... ... ... ... ... және қолдау көрсету ролін күшейтуге ерекше мән беріліп отыр. Әлемдік экономиканың бір бөлшегі ... ... ... ... жағдай Қазақстан экономикасына да ықпал етіп, ішкі азық-түлік нарығында көрініс тапты. Бұл әсер ... ... ... ... күрт ... мен ... ... жаппай экспортталуы нәтижесінде ішкі қордың күрт азаюынан байқалды. ... ... алу ... ... ... ішкі азық-түлік нарығының тұрақтылығын сақтап қалдық. Дегенмен, осы жағдай Қазақстанның аграрлық саланың , әлемде орын алатын ... ... ... ... ... мүмкіншілігінің жоқтығын тағы бір рет ашып көрсетті. Біздің ел үшін әлемдік дағдарыстың әсерін дәл болжаған Мемлекет басшысы өзінің ... ... ... 2008 ... ... Жолдауында аграрлық саланы одан әрі дамыту қажеттігіне ... ... ... еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қатысты нақты тапсырмалар берді. ... ... ... қиын ... ... өткеріп жатқан қазіргі кезде, бұрын қалыптасып қалған стеротиптерді қайта қарап, бұл ... ... үшін ... жаңа ... ... үшін ... қызметтің стратегиялық бағыттарын заман талабына сай қайта өзгерту қажет. Дегенмен, бұл қазіргі стратегиялық бағытты ... ... ... ... ... тек ... ... байланысты ішінара түзетулер енгізу керек. Сондықтан бұрын жасалып, қазір жүргізіліп жатқан мемлекеттік аграрлық саясатты жалғастыра отырып, оны жағдай қалай ... ... де ... ... ... қамтамасыз ететіндей жаңа мазмұнмен толықтыру тиіс.
Бүгінгі күні әлем алдындағы ең үлкен дағдарыстың бірі азық-түлік ... ... рас. ... ... ... ... отырған ауыл шаруашылығы өнімдері мен күнделікті тұтынатын азыққа сұраныстың аяқасты шарықтайтынын алдын ала дөп басып болжаған ешкім болмады десек те ... ... ... күні ғана қиындықтың нақты қаупі айтылып, әлемдік деңгейдегі бірлескен шаралар қамтылуы жайында сөз болуда. ... бір ... ... ... Тояко қаласында өтіп жатқан саммиті барысында БҰҰ Бас ... Пан Ги ... ... ... ... Онда Бас хатшы бүгінгі адамзат баласы бір-бірімен өзара байланысты үш дағдарысқа ұшырағанын айтады. Олар: азық-түлік дағдарысы, ... ... ... және даму ... Бас ... Пан Ги Мун бұндағы азық-түлік бағасының өсуі Мыңжылдық даму мақсаттарына қол жеткізуге кедергі болатынын ... ... ... және ауыл ... ... мақсатындағы ресми көмектер үлесін бүгінгі 3 пайыздан 10 пайызға дейін ... ... ... ... жасады.
Бұдан былай Қазақстанның азық-түлік қауіпсіздігі мемлекеттің ұлттық ... ... ... ... ... жылы ... ... нарықта басталған тағамдық тауарлардың тапшылығы әлі толығымен сейілген жоқ. Яғни, лайланған агроинфляцияның арты тұнған жоқ, әлі де ... ... ... ... ... ... отыр. Сондықтан да, бұндай шапшаң құбылмалы заманда әр мемлекет өзінің азық-түлік тәуелсіздігін арттыру қамында жүр. ... ішкі ... ... өз ... тауып, сыртқы импорттың бетін қайтару алдыңғы орындағы мәселеге шықты. Өйткені бүгінгі күні мемлекеттің тұрақсыздығына, шайқалуына, құлдырауына, еліміздің ... ... ... ... ... ... кетіп, соған тәуелді болуына әсер ететін қауіптің зоры - осы азық-түлік қауіпсіздігі болып отыр. Бұл әлем ... күн ... ... ... де ... Сондықтан да бұл қауіпсіздік ұлттық қауіпсіздіктің негізгі бөлшектерінің біріне айналды. Ендігі күні атқарушы билік бұл қауіпсіздікке ерекше назар бөліп, оны ... ... ... ... ... заң ... мақұлданды. Аталған заң жобасы тұтастай алғанда инфляциялық үдерістерді тапжылтпау, ішкі нарықты тұрақты ұстау, жергілікті ... ... ... есепке алу мен мониторинг жүргізудің нақтылығын қамтамасыз етуді ... ... үшін ... Оның ... ... қауіпсіздігін реттеуге тиісті қолданыстағы жекелеген заңнамалар ішкі нарықтағы тұрақтылыққа бағытталған шараларды толық қамти алмай отырған сыңай танытып келеді. ... ... ... орын алған құбылыстарға орай және республикамыздың азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қатысты өзекті ... ... ... бірге, ұлттық қауіпсіздік, мемлекеттік материалдық резерв, астық туралы, мемлекеттік сатып ... ... жеті ... ... ... ... ... азық-түлік қауіпсіздігіне төнген қатер ұлттық қауіпсіздікке төнген қатер ретінде қарастырылатын болып ... ... ... ... ... қауіпсіздігі мәселесіне ерекше назар аударып, бұл бағыттың басымдығын ескере отырып, оны ұлттық қауіпсіздік тұрғысында әрі сол ... ... ... ... ... Осыған орай, қолданыстағы заңға деген нақты ұғым енгізілді. Сонымен бірге, ұлттық ... ... ... де ... ... ... сақтау үшін отандық агроөнеркәсіптік кешенді орнықты дамыту шаралары да кірістіріліп отыр. Сондай-ақ осы заңға ... ... бір ... ... ... ... Републикасының 1998 жылғы 26 маусымдағы Заңында 1-баптың мазмұны оныншы абзацпен толықтырылды, яғни ол бойынша

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Семей жолдары» ЖШС-тың жылдық жиынтық табысы30 бет
Биология пәні бойынша есеп шығарудың жолдары59 бет
Дислалия және оны түзету жолдары43 бет
Жылдық жиынтық табыс бойынша тәжірибелік есеп30 бет
Манихей жазба ескерткіштеріндегі есім сөз таптарының жасалуы70 бет
Тауарлы-материалды қорларды түгендеу және оларды есеп беруде ашып көрсету31 бет
Қазіргі электр байланысы11 бет
Әдебиетті оқытудың инновациялық әдістемесі, технологиясы230 бет
Нарық жағдайында агроөнеркәсiп саласында майлы дақылдар iшкi кешенiн қалыптастыру және дамыту (Оңтүстік Қазақстан облысы агроөнеркісібі мысалында)23 бет
Аграрлық саясат9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь