Қазақ отбасындағы тәрбие ерекшеліктерін эмпирикалық зерттеу

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4

1 ҚАЗАҚ ОТБАСЫНДАҒЫ БАЛА ТӘРБИЕСІНІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1 Қазақ отбасындағы бала тәрбиесін теориялық тұрғыдан негіздеу ... ... ... ...6
1.2 Ұлы ғұламалардың отбасы тәрбиесінде тұлғалық сапаларды
калыптастыру туралы идеялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11
1.3 Ата.аналар мен балалар арасында қарым.қатынас психологиясы ... ... ... .17


2. ҚАЗАҚ ОТБАСЫНДАҒЫ ТӘРБИЕ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ЭМПИРИКАЛЫҚ
ЗЕРТТЕУ
2.1 Қазақ отбасындағы тәрбиенің әсерін зерттеудің негіздері ... ... ... ... ... ... ..30
2.2 Зерттеудің әдістемелік негіздері мен барысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...38
2.3 Зерттеу жұмыстарының қорытындылары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..48


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...58
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59
Зерттеудің өзектілігі. Қазақстан Республикасының соңғы он бес жылдық өзгермелі қоғам жағдайында болып отырған түбегейлі өзгерістері еліміздің білім беру саласындағы көптеген міндеттерін тарихи, мәдени тұрғыдан қайта қарауды қажет етеді. Әсіресе, тәрбие салаларында жүргізіліп жатқан реформалар мен ғаламдық талаптардың біртіндеп ене бастауы да жас ұрпақты өзгермелі қоғамға әлеуметтендірудегі уақыт талабымен бірге келген игілікті мақсат. Бұл мақсат-міндеттер тұтастықта іске асуы үшін оның негізі ең алдымен отбасы тәрбиесі арқылы бастау алуы тиіс. Себебі, отбасы тәрбиесі тұлғаны әлеуметтендірудің жетекші және айқындаушы көзі болып табылады.
Осы жағдайда қоғамның алға басуы және болашақ ұрпақтың қандай дәрежеде қалыптасуы тарихи тәжірибеміздегі педагогикалық құнды мұраларды қайта жаңғырта отырып пайдалануға тікелей байланысты. Өйткені, адамзаттық дамуындағы мәдени білімдерді нақты, анық танып біле отырып, оны қайта қарау арқылы ғана бүгінгі қоғамдық мәдениетті құруға қол жеткіземіз.
Өткен өмір сабақтарын ой елегінен өткізудің қажеттілігін ескеретін болсақ, тарихи тәжірибеміздегі көп аспектілі де көпқырлы отбасы тәрбиесінің жетістігін оның кемшілігімен қоса қоғамның диалектикалық үрдісі ретінде көрсетуге мүмкіндік туды. Осы тұста біз ертедегі қазақ отбасы тәрбиесі мәселесіне қатынасты, оның қажеттілігіне, ондағы қарым-қатынастың психологиялық ерекшелігіне, сондай-ақ, адамзаттық жарқын болашағы үшін тарихи күресте қосқан үлесіне сәйкес бала беруді де ұмытпауымыз қажет.
Педагогика тарихында қазақ халқының өзіне тән отбасы тәрбиесінің қалыптасуында ертедегі түркі мәдениетінің орны ерекше екендігі белгілі. Осыған байланысты бүгінгі күні рухани салада жүріп жатқан сананың жаңаруы, адами құндылықтарды қайта бағамдау үрдістері нәтижесінде ғасырлар бойы жинақталып, ата-баба тарихынан бізге жеткен отбасы тәрбиесінің мол мұраларын болашақ ұрпақты тәрбиелеуге пайдалану заман талабы деп қабылдай отырып, ертедегі қазақ отбасындағы тәрбиенің қалыптасуы туралы педагогикалық ой-пікірлердің өзіндік ерекшеліктері мен бүгінгі ұрпақ санасына еткен әсерін және пікір сабақтастығын жан-жақты жүйелі зерттеу өзекті мәселелердің бірі деп санаймыз.
Қазақ халқының отбасында бала тәрбиелеу дәстүрлері туралы ойлар Қорқыт, Әл-Фараби, Ж. Баласағұн, М.Қашқари, Кейкаус, Қ.Йассауи еңбектерінен бастау алған. Арадан он ғасырды артқа салып, қазақ ағартушылары Ш.Уалиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев еңбектерінде, қазақ зиялылары Ш.Құдайбердиев, М.Жұмабаев, С.Көбеев, Ж.Аймауытов, А.Байтұрсынов, М.Әуезов және т.б. еңбектерінде жалғасын тапқан.
Осы тұста ертедегі қазақ отбасы тәрбиесінің сипаты туралы сөз етуде біз бірқатар дерек көздерге сүйендік (тарихи ғұламалар еңбектері, мұрағат материалдары, қолжазбалар, мамандар зерттеулері және т.б.). Арнайы ғылыми-педагогикалық еңбектерді зерделей келе отбасы тәрбиесінің
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Махмұт Қашғари. «Түркі тілінің сөздігі» (Диуани лұғат-ат-түрк) - 3 томдық шығармалар жинағы. Алматы, 1997, 1т. - Б.З
2. Қорқыттың күйлері туралы //Гылыми-әдістемелік жинақ Алматы, 1998 ж.
3. Әл-Фараби «Философиялық трактаттар» Алматы, 1997
4. Ж.Баласағұн «Құтты білік» // Көне түркі тілінен аударған және алғы сөзі мен түсініктерін жазған А.Егеубаев А, 1999.
5. Нургалиева Г.К. «Ценностные ориентации личности: методолгия - теория, практика» - Алматы, 1994. - С. 344.
6. Қоянбаев Б.Ж, Қоянбаева А. «Педагогика» Оқу құралы. Алматы, 1992. -
7. Жарықбаев Қ.Б. «Қалиев С. Қазақ тәлім – тәрбиесі» Оқу құралы. Алматы, Санат, 1995.-2206.
8. Ғаббасов С, «Қазақ әдебиетінің тарихы» Алматы, Санат.2001
9. Ж.Ж.Руссо. «Таңдамалы шығармалар» // Т-2 - М., 2001.
10. Әл-Фараби «Философиялық трактаттар» Алматы, 1997
11. Н.Ә.Назарбаев «Ғасырлар тоғысында» Астана, 2006.
12. Қорқыттың күйлері туралы //Гылыми-әдістемелік жинақ Алматы,1998 ж.
13. Ж.Баласағұн «Құтты білік» // Көне түркі тілінен аударған және алғы сөзі мен түсініктерін жазған А.Егеубаев А, 1999.
14. Махмұт Қашғари. «Түркі тілінің сөздігі» (Диуани лұғат-ат-түрк) - 3 томдық шығармалар жинағы. Алматы, 1997, 1т. - Б.З
15. Әл-Фараби «Философиялық трактаттар» Алматы, 1997
16. Қ.Б.Бержанов «Педагогика тарихы» Алматы, 2004,
17. Ш.Уәлиханов «Таңдамалы» Алматы, Жазушы,1986. - 428 б.
18. Ы.Алтынсарин «Таңдамалы шығармалар» Алматы, 2004.
19. С.Көбеев. «Шығармалар жинағы» Алматы. Ғылым, 1990.
20. А.Байтұрсынов «Таңдамалы шығармалар жинағы» Алматы, 2004ж
21. М.О.Әуезов «Әдебиет тарихы» Алматы, 2005. -4196.
22. Ш.Құдайбердиев. «Таңдамалы шығармалар жинағы» А, 1999ж
23. Ш.Құдайбердиев. «Таңдамалы шығармалар жинағы» А, 1999ж
24. А.Құнанбаев. «Қара сөз. Поэмалар» Алматы, 2003
25. М.Жұмабаев. «Таңдамалы шығармалар» Алматы, 2007.
26. Ж Аймауытов. Мәшһүр-Жүсіп Көпеев «Қазақ Әдебиеті»,1999.
27. Әуезов М.О. «Абай жолы». Алматы, 2003.Т – 2
28. Сейталиев «Оқушыларды ұлттық рухта тәрбиелейік» -Алматы.
29. Сейтешев А.П. «Пути профессионального становления учащейся молодежи» М. Высшая школа, 1999. - С.336.
30. Жарықбаев Қ.Б «Қазақ психологиясының тарихы» Алматы, 1999ж.
31. Жұматаева Е. «Қазақстан майдангер жазушыларының шығармалары арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие беру» Алматы, 1999. - 28 б.
32. Қойшыбаева. «Мектептің ұлттық тәрбие жүйесі» Алматы, 2008.
33. Омарова С.Б. «Формирование гражданственности ущащихся 5-7 классов общеобразовательной школы». Алматы, 1997. - 30 с.
34. Құнантаева Қ.Қ. «Оқушыларды революциялық күрес пен еңбек дәстүрі рухында тәрбиелейік» -Алматы: Қазақстан, 1998. -Б. 29-30.
35. ¥зақбаева С.А. «Тамыры терең тәрбие» Алматы. Білім. 2003. - 154 .
36. Аймамбетова А. «Қоғам - отбасы берекесі» //Қазақстан географиясы және экология мектепте жэне ЖОО-да оқыту//. 2005ж - № 1. - Б. 22 -23
37. Бейсенбаева А.А. «Пәнаралық байланыс негізінде оқушыларға идеялық- адамгершілік тәрбие беру» 1-2-бөлім. - Алматы, 1990. -
38. Төлеубекова Р.К. «Жоғары сынып оқушыларын жаңа әлеуметтік - мәдени жағдайда адамгершілікке тәрбиелеудің ғылыми-педагогикалық негіздері» Алматы, 2001.-856
39. Байдельдинова К. «Бала - көңіл қуанышы» // Отбасы және балабақша.-2000.
40. Мұқанова Б.Ж. «Қазақ этнопедагогикасы материалдарын педколледждің оқу - тәрбие процесінде пайдалану». 2005ж
41. А.Көбесов «Национальные обычаи и традиции казахского народа и их влияние на воспитание детей и молодежи»
42. Кошербаева А.Н. «Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі» Алматы, 2001. - Б. 154
43. Ахметов Т. «Жүсіп Баласағұнидің тәлім-тәрбиелік идеялары» Астана, 2003.
44. Алиева Д «Пәнаралық байланыс негізінде оқушыларға идеялық-адамгершілік тәрбие беру»1-2-бөлім. - Алматы, 1990. - 157 б.
45. Қожахметова К.Ж. «Мектептің ұлттық тәрбие жүйесі теория және практика» Алматы: РБК, 2007. - 242 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе..................................................................................................................4
1 Қазақ отбасындағы бала тәрбиесінің психологиялық ... ... ... бала ... ... тұрғыдан негіздеу...............6
1.2 Ұлы ғұламалардың ... ... ... сапаларды
калыптастыру туралы идеялары...................................................................11
1.3 Ата-аналар мен ... ... ... психологиясы.............17
2. Қазақ отбасындағытәрбие ерекшеліктерін эмпирикалық
зерттеу
2.1 Қазақ отбасындағы тәрбиенің әсерін зерттеудің негіздері..........................30
2.2 Зерттеудің ... ... мен ... ... жұмыстарының қорытындылары..................................................48
Қорытынды.......................................................................................................58
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі....................................................59
КІРІСПЕ
Зерттеудің өзектілігі. Қазақстан Республикасының соңғы он бес жылдық өзгермелі қоғам жағдайында болып отырған түбегейлі өзгерістері ... ... беру ... ... ... тарихи, мәдени тұрғыдан қайта қарауды қажет етеді. Әсіресе, тәрбие салаларында жүргізіліп жатқан реформалар мен ғаламдық талаптардың біртіндеп ене бастауы да жас ... ... ... ... ... талабымен бірге келген игілікті мақсат. Бұл мақсат-міндеттер тұтастықта іске асуы үшін оның ... ең ... ... ... ... бастау алуы тиіс. Себебі, отбасы тәрбиесі тұлғаны әлеуметтендірудің жетекші және айқындаушы көзі болып табылады.
Осы жағдайда қоғамның алға ... және ... ... қандай дәрежеде қалыптасуы тарихи тәжірибеміздегі педагогикалық құнды мұраларды қайта жаңғырта отырып пайдалануға тікелей байланысты. Өйткені, ... ... ... білімдерді нақты, анық танып біле отырып, оны қайта қарау арқылы ғана бүгінгі қоғамдық мәдениетті құруға қол жеткіземіз.
Өткен өмір сабақтарын ой ... ... ... ... ... тарихи тәжірибеміздегі көп аспектілі де көпқырлы отбасы тәрбиесінің ... оның ... қоса ... ... ... ... ... мүмкіндік туды. Осы тұста біз ертедегі қазақ отбасы тәрбиесі ... ... оның ... ... қарым-қатынастың психологиялық ерекшелігіне, сондай-ақ, адамзаттық жарқын болашағы үшін тарихи күресте қосқан үлесіне ... бала ... де ... ... ... қазақ халқының өзіне тән отбасы тәрбиесінің қалыптасуында ертедегі түркі мәдениетінің орны ерекше екендігі ... ... ... ... күні ... ... жүріп жатқан сананың жаңаруы, адами құндылықтарды қайта бағамдау үрдістері нәтижесінде ғасырлар бойы жинақталып, ... ... ... ... отбасы тәрбиесінің мол мұраларын болашақ ұрпақты тәрбиелеуге ... ... ... деп ... ... ... ... отбасындағы тәрбиенің қалыптасуы туралы педагогикалық ой-пікірлердің өзіндік ... мен ... ... ... еткен әсерін және пікір сабақтастығын жан-жақты жүйелі зерттеу өзекті мәселелердің бірі деп санаймыз.
Қазақ халқының отбасында бала тәрбиелеу дәстүрлері ... ... ... ... Ж. Баласағұн, М.Қашқари, Кейкаус, Қ.Йассауи еңбектерінен бастау алған. Арадан он ... ... ... ... ... ... Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев еңбектерінде, қазақ зиялылары Ш.Құдайбердиев, М.Жұмабаев, С.Көбеев, Ж.Аймауытов, А.Байтұрсынов, ... және т.б. ... ... ...
Осы тұста ертедегі қазақ отбасы тәрбиесінің сипаты туралы сөз ... біз ... ... ... ... ... ... еңбектері, мұрағат материалдары, қолжазбалар, мамандар зерттеулері және т.б.). Арнайы ғылыми-педагогикалық еңбектерді зерделей келе отбасы тәрбиесінің жекелеген мәселелері қазақстандық ғалымдардың жетекшілігімен ... ... ... ... ... ... бұл ... ТМД және алыс шетелдердегі ғылыми-зерттеу институттарында да жалғасын тапқандығына көзіміз жетті.
Қазақстанда халықтың педагогика негізінде отбасындағы тәрбиені ... ... ... ... Қ.Жарықбаев, С.Ұзақбаева, Б.Айтмамбетова, А. Бейсенбаева Р.Тілеубекова, К.Қожахметова С.Ғаббасов, З.Әбілова, Қ.Шалғынбаева және т.б. зерттеген; отбасы тәрбиесін жетілдірудегі мектеппен байланыс жасау ... ... ... ... ... ... және т.б. ... отбасы тәрбиесі жағдайында балаларды болашақ отбасылық өмірге даярлау мәселелерін А.Жұмаділлаева, А.Шарафадин, Д. Сакенов және т.б. ... ... ... ... бала ... қарым-қатынастың психологиялық ерекшеліктерін айқындап, ғылыми-педагогикалық тұрғыда негіздеу және ... ... ... ... бала тәрбиесінің, қарым-қатынастың психологиялық ерекшеліктерін анықтау;
* қазақ отбасы бала тәрбиесіндегі қарым-қатынастың ... мен ... ... ... ... ... беру
* зерттеу нәтижелерін оқу - тәрбие үрдісінде пайдалануға ғылыми- әдістемелік ұсыныстар ... ... ... ... бала ... ата-анамен баланың арасындағы қарым-қатынас.
Зерттеудің пәні: қазақ отбасындағы бала ... ... ... ... ... ... ... байланысты еңбектерді, арнайы әдебиеттерді талдау, сұхбат, сауалнама жүргізу әдістері қолданылды.
Зерттеудің практикалық мәнділігі: зерттеу жұмысының нәтижелерін қазақ ... бала ... ... ... ... ... оларға сипаттама бере отырып, зерттеу нәтижелерін оқу-тәрбие үрдісінде пайдалануға ғылыми- әдістемелік ұсыныстар беру; зерттеу нәтижелерін жоғары оку ... ... ... орта ... ... мектептің мұғалімдеріне, ата-аналарға пайдалануға болады.
1 Қазақ отбасындағы бала тәрбиесінің психологиялық ерекшеліктері
1.1 Қазақ ... бала ... ... ... теориялық тұрғыда негіздеу
Тұлғаның дамуы өзінің бастауын ең алдымен ... ... ... Сондықтан, отбасы одан әрі адамның жеке басының негізгі қасиеттерін калыптастырудың барынша маңызды ортасы болып қала береді.
Біз сөз еткелі ... ... ... ... ... ... ... қатысты тұжырымдар мен ой-пікірлер Қазақстанда өте ертеден бастау алған. Осы орайда қазақ халқының психологиялық-педагогикалық ой-пікіріне сай қалыптасқан отбасылық ... ... оның ... өмірімен, салт-санасымен, тұрмыс-тіршілігімен етене бірлікте, тығыз байланыста қарастырғанды жөн ... біз ең ... ... философиялық-әдіснамалық негіздерінің бастау көздерін, яғни ең бірінші қазақ отбасы тәрбиесін зерттеу үрдісінде шешуші принциптердің рөлін атқарушы теориялық білімдер ... ... ... ... ... ... зерттеуіміздің ғылыми-әдіснамалық негіздерін айқындауда және зерттеуге ғылыми, жүйелі талдау ... ... ... ... тарихи, объективтілік принциптеріне сүйендік. Осы тұғыдан алғанда біз өткен ғасырлардағы отбасы тәрбиесінің теориясы мен тәжірибесінің дамуын танып біле отырып, бүгінгі ... және ... ... ... ... ... ... тырыстық.
Өйткені зерттеу барысында бұл әдіснамалық принциптер бізге бүгінгі өркениеттілік пен ондағы мәдениетті ... ... ... ... ... бас ... ... бізге оның идиалды идеяларын бүгінгі күннің қажетіне жаратуды міндеттейді. Сонымен ... ... ... отырған кезеңдегі педагогикалық мұралардағы отбасы тәрбиесінде баланы әлеуметтендіру тұлғалылық тұрғысынан қарастырылып келгендігін айқын көреміз. Бұл бізге ... ... ... ... мен дамуындағы тарихи сатыларда тұлғаның жеке басының толысып, кемелдену үрдісінің ... мен ... ... ... ... ... жұмысы өткен ғасырлардағы қоғамдық даму процесі барысында ... ... ... ... дәстүрлерінің динамикасын айқын көруде оны тұтастъқта және жүйелілікте ... ... Осы ... ... ... ... сүйену (жүйелілік, ұзақ мерзімділік, құндылық -бағдарлық, тұлғалық, мәдениеттанушылық) мәселенің ғылыми ... ... ... ... ... ... ... мазмұнының, формалары мен әдіс-тәсілдерінің тұжырымдама лық идеяларын келер ... ... ... сыни ... ... оны шығармашылықпен пайдалануды көздейді.
Бұл бізге отбасы қазақ тәрбиесіндегі карым-қатынастың ... ... ... ... ... ... үрдістерді саралап, жан-жақты жүйелі талдауға, оның педагогикалық теория мен тәжірибедегі орнын белгілеуге, зерттеу мәселесінің кешегісі мен бүгінгісін ескеріп, ... ... ... ... ... ... мүмкіндік туғызды. Сондықтан, біз ЕХ-ХІІ ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесі мәселелерін ғұламалар М.Қашқари, ... ата, ... ... және т.б. ... өскелең ұрпақты тәрбиелеудің ұлттық өзегі болып табылатын педагогикалық мұраларын тарихи-педагогикалық тұрғысында айқындай отырып, жүйелі, біртұтас, кешенді негізде ... ... ... ... ... құбылыстың мән жайын елестету үшін оның тарихи қалыптасу сатысын білу маңызды. Осы тұста дұние жүзі халықтары ... ... ... да өзіне тән отбасы тарихына тоқталуды жөн деп таптық. Тарихи-педагогикалық еңбектер деректеріне жүгінсек, ғасырлар койнауында жинақталған отбасы тәбиесінің ... бала ... оны ... ... отбасының рөлі, жастарды еңбекке және нақтылы қоғамдық қатынастарға бейімдеу „ туралы көзқарастар стихиялы ... ... ... ... адам ... ... өткізген сан-алуан қоғамдық-экономикалық формациялардың қай-қайсысы болмасын әр қилы отбасы түрлерімен тығыз байланысты болған. Тарихи деректерге жүгінсек, жалпы отбасы тәрбиесінің ... мен ... ... ... ... бастау алғандығын көреміз. Алғашқы қауымдық қоғамда өндіруші күштердің дамып, еңбек бөлінісінің шығуына ... ... ... меншік орнына жеке меншіктің пайда болуы моногамиялық отбасының шығуына әкеліп соқты. Моногамияның тарихи формасы болып табылатын патриархалдық отбасының ... ... ... жалғастыру болды. Ол бала тәрбиесін, ұрпақтан ұрпаққа әлеуметтік тәжірибені беру, білімді хабарлай отырып, еңбек дағдыларын қалыптастыруды ... ... ... сипатын түбегейлі өзгертті. Онда қоғамдық тәрбие жүйесі отбасына қарағанда бала тәрбиесінде белсенді рөл ... ... ... ... ... ... ... бірден бір факторы болудан қалды, ал отбасында бала ең басты құндылық ретінде танылып, тұлғалық қалыптасуының маңызы ... ... ... қоғамның әртүрлі даму кезеңдерінде отбасы тәрбиесі мәселесі күн тәртібінен түскен емес. Ол ... ... ... ... ... ... өзгеріп отырды. Сондықтан, адам тәрбиесі отбасы мәселесімен бірлікте қатар қарастырылып келді.
Мектептердің пайда болуымен байланысты өскелең ... ... ... ... пен ... ... ара ... айқындау мәселелері туындады. Ол үстемдік етуші қоғамдық құрылысқа, сол қоғамдағы ойшылдар мен педагогтардың философиялық, әлеуметтік-саяси көзқарастарына байланысты әр ... ... күні ... ... ... мен тарихына келсек, философиялық, педагогикалық, психологиялық және т.б. ғылым салалары ... ... ... оның ... бір ... ... ... камтамасыз ететін негізгі буын екендігін айғақтайды.
ұғымына Р.Н. Нұрғалиев өзінің философиялық сөздігінде отбасы - ... ... ... яғни ... ... және ері мен ... ата - ... мен апа - қарындастардың, бірге тұрып, ортақ шаруашылық жүргізетін туыстардың арасындағы сан-алуан катынастарға негізделген жеке ... ... ... ... ... сипаттама береді [5].
Ж.Б.Қоянбаев, Р.М.Қоянбаевтар өздерінің педагогикалық еңбектерінде: Отбасы - ол бірге тұратын некеге негізделген ... ... тобы деп ... ... ... ... ... зерттей келе ғалымдар мынадай ой айтады. Отбасы - белгілі бір ұлт ... ... ... ... сол ... ... қастерлі игі іс-әрекеттері арқылы әдет-ғұрыпқа айналып, әдеп болып негізделеді [6].
Көп ... ... ... бір міндеті ұрпақ сабақтастығын қамтамасыз ете отырып, оны қоғам талабына сай қалыптастыру болса, отбасы тәрбиесі - қоғамға өскелең ұрпақты ... ... бірі ... ... ... отбасылық-тұрмыстық обьективті ықпалымен үйлесетін мақсатты бағытталған педагогикалық әрекеттері ... ... ... ... ... ... қазақ халқының қалыптасуының бастау кезеңінен келе жатқандығын жоғарыда көрсеттік. Алайда, біз зерттеуге алып отырған ... ... ... ... отбасы тәрбиесінің калыптасуы мен дамуын сөз етуде алдымен сөзінің және ... ... ... ... генезисіне тоқталу қажет деп ұйғардық.
Профессор Қ.Жарықбаев жар ... ... ... ... ... ... ... әйелі-балалы болу - адамға тән зор рухани кұндылықтардың бірі. Бірін-бірі сүйген екі жастың ... ... өмір ... ... - ... ... ... көрсеткіші. Некелесу үшін тек іскерлік, құштарлық сезім жеткіліксіз. Некелесу - ең алдымен, оның ... ... ... отау ... деген психологиялық ниеттің болуы, отбасында тіршілікке қажетті икем дағдыларды игеру, өмірге ұрпақ келтіріп, оны ... ... ... ... бойы ... әдет-ғұрып, салт-дәстүріне сәйкес халқымыз ұлын ұяға, қызын қияға қондырып, өсіп-өнген. Бұл салада бізде жинақталған мол тәжірибе бар. ... ... күні ... ... ... ... ... [7].
Көнекөз шежіреші қариялар бір атадан келесі атаның баласын, туыстық тармақтарды еш қиналмастан-ақ тарқата ... ... ... ... ... ... ... жалғастырылады. Туыстық жүйенің ең негізі, бел ортасы - отбасы саналады. Барлық алыс-жақын туыстық - осы ... ... ... ... ... үш ... ... Ол - ата, әке, бала.
Аталар мен апалар ауыл-аймақ, ағайын арасының берекесі, ақылшысы болып келеді. Олардың әрқашанда мәртебесі биік болып, ... ... ... ... ... ... тұтқан қазақ салты бойынша көргені мен тұрмыста түйгені көп, тәжірибесі мол адамның сыйға бөленуі заңды құбылыс деп танылған. Үлкенді ... ... ... ... деп ... ... ... ата-апаның тәрбиесін көрмей өскен бала болмаған. Ата-апалар жыр, дастан, ертегі ... ... ... байытып тәрбиелеп отырған.
Осы тұрғыдағы ойын С.Ғаббасов былай өрбітеді. Жер ... ... ... ... бұл дәстүрдің сипаттары да соншама мол, алуан түрлі ерекшеліктерімен ауысып жататыны да өмір шындығы. Өйткені ... ... ... шаңырақ көтеру қуанышын өздерінің ата-баба дәстүріне лайықтап, өзге ... ... ... ... ... ... ұқсамаудың негізі, олардың тұрмыс-сапттарындағы ерекшеліктеріне жатпақ. Осы айтып отырған ... ... ... да ... бойы жетілдіріп келеді [8].
Жоғарыда келтірілген анықтамалардан отбасы қоғамдық құбылыс ретінде әртүрлі жастағы және әртүрлі құқылы адамдар тобынан тұратын қауымдастықтың ... ... ... ішкі және ... ... ... мемлекеттің кішкене құрамдас бөлігі қызметін атқаратындығын тусінеміз.
Мұндай көзқарасты француз ағартушысы Ж.Ж.Руссо Барлық қоғамдардың ең көнесі және жалғызы - ол отбасы. ... ... ... керек болса, саяси қоғамдардың болашақ үлгісі: әкім - әкеге ... ал ... ... ... - деп айтқан сөзі арқылы отбасы мен қоғамның әлеуметтік қызметінің егіз екендігін дәлелдейді [9].
Ал, ойшыл данышпан, ғалым ... ... ... ... береді. Ой белгілі бір бөлшектерден құралады, солардың арқасында гүлденеді. Бұлар саны жағынан төртеу: ері мен ... ... мен ... әке - ... мен ... мүлкі мен мүлік иесі. Кімде - кім бұл бөлшектер мен бірлестіктерді басқарса, ол адам үйдің билеушісі және ... Оны ... деп ... ... оның құрылымдық жүйеліктері тұрғысынан сипаттайды. Осы пайымдаулары арқылы ғалым заманның ағымына қарай қазақ отбасының өзі де, оның құрылымы мен тәрбие ... да сан қилы ... ... болжағандай [10].
Қазақтың ежелгі дәстүрі бойынша тұңғыш немересін атасы мен апасы өз қолына ... ... ... ... ... да артық көріп, тәрбиелеген. Тұңғыш немерелер ата-апасын өз әке-шешесіндей санап, туған әке-шешесін тек ғана ... ... де ... ... ... ... немересі кенже ұлының орнына, атасының қара шаңырағына ие болып та қалатын жәйт кездеседі.
Әке - әулет басшысы, ... ... ... ... ... қамқоршысы. Отбасындағы ұл тәрбиесінде әке мен апалардың орны ерекше. Ата-бабалар діни ... ... ... ислам талаптарын, шариғат нормаларын және ата-бабалар дәстүрлерін отбасындағы бала тәрбиесінде қолдануда талап етілетін отбасы ... ... ... ... алып ... Бұл қазақ отбасы тәрбиесінің ұйымдастырылуына өзіндік ерекшелік берді. Бұл тұста отбасы мәртебесі - ондағы мүшелердің ... мен ... ... ... ... отбасылық карым-қатынасты реттейтін дәстүрлер болғандығын анықтадық.
Ерте ... ... ... ... ... ... ... жеке дербес тұлға деп қарау, оған құрмет көрсету, қоғамдық әлеуметтік маңызы зор істерге араластыру көзделген. Сол кездегі баланың жеке ... ... мен ... ... ... ... ... және отбасылық тәрбиенің бірлігін қамтамасыз ету үнемі қарастырылып отырған. Мұндай тәрбиелік мүдделер дін талаптарынан туындап ... ... ... тәрбиедегі құдіреттілігі мен жемісі бүгінгі күні де өзінің өміршеңдігін көрсетіп, баршаның назарын ... ... ... ... ... ... Оған дәлел қазақстандағы дін, қоғам және халықаралық қауіпсіздік тақырыбындағы әлемдік және ... ... ... жыл ... ... өтуі болып отыр.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың әлемдік және дәстүрлі діндердің рөлі көкейкесті, олар ... ... ... ... ... ... түйінді факторына да айналып келеді. Адамның, діннің, жердің ... ... ... ... ... ... бойы менің халқымның жанын сақтап қалған құтқарушы сүзгі сынды. Қазақтар кең болғанның кем болмайтынын кітаптан оқып емес, ... ... ... деп атап ... бүгінгі жаһандану жағдайындағы отбасы тәрбиесі саласында жастарды өз ... ... ... ... ... ... қажетін тағы бір нақтылай түседі [11].
Салауатты да татулығы жарасқан отбасыларында өнегелі ... ... ... ... ата-ана өнегесімен қатар ата-аналық парыздар негізінде кемелдендіре түсеміз. Бұл жөнінде ислам шарттары ата-аналарға мынадай міндеттерді (парыздарды) жүктейді. Олар: өмір ... жаңа ... ... ... ат қою; ... жақсы тәрбие беру; баланы еркелетіп сүю, оларға ... ... ... бола ... да ... ... тыс ... қыз балаға жақсы тәрбие беру; баланың тәрбиесі мен білім алуы үшін мал-мүлікті аямау; бала шыр етіп ... ... ... ... ... ... ... бірі ретімен келіп жататын үкенді-кішілі той-томалақтар жасау; балалардың арасын бөліп алаламау, яғи бәріне бірдей қарап, әділ болу; балаларын дені сау етіп ... оның тәні мен жан ... ... ... арам нәрселерді жегізбеу; балаларын оқытып, мамандық иесі етіп қалдыру; ата-ананың өз отбасын нығайта отырып, жасы жеткен балаларын үй болуға, өз ... ... ... Бұл талаптардың бәрі де қазақ отбасы тәрбиесінде ескеріліп, салт-дәстүрлерінде көрініс тапқан.
Біз осы тұста зерттеуімізге жақын діни еңбектерді талдап, жүйелей ... ... ... ... ... ... ... баланы отбасындағы негізгі құндылық деп қарайтындығын, екіншіден, өзара қарым-катынастағы төзімділік пен мейірімділікті, ... ... ... пен ... қалыптастыруды, төртіншіден, білім алуға үйретуді, бесіншіден, ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды құрметтеуді, алтыншыдан, үлкенді, ата-ананы сыйлауды қамтитындығын айқындадық.
Аталмыш ... ... ... тәрбиесінің қалыптасуына діннің ыкпалымен қоса сол ғасырлардағы ірі-ірі педагогикалық туындылар негіз болды. Сондықтан, біз өз зерттеуімізде орта ... ... ... ... ... ... туралы негізгі ойларын үнемі басшылыққа алып отырамыз.
Отбасы тәрбиесінің негізі - жастардың некеге тұруынан басталады. Осы ... ... ... ... ... болады. .
1.2 Ұлы ғұламалардың ... ... ... ... ... туралы идеялары
Ұлы ғұламалардың педагогикалық мұраларын талдау олардың отбасы тәрбиесінің ... және оның ... жар ... ... ... ... көрсетті. Мұндай ойлардың алғашқы көздері Қорқыт ата жырларынан бастау алады. Қорқыт жырларын зерделеу бізге біріншіден, отбасы тәрбиесінің діңгегі ... ... үшін жар ... әлеуметтік мәселе ретінде қарастырғандығын, екіншіден, отбасы сыйластығында әйел - ананың рөлін жоғары ... ... әйел от басы - ошақ ... ... ғана ... ер азаматпен бірдей мемлекеттік, қоғамдық істерді атқаруға лайықты азамат деп ... ... әйел ... да ... ақылшы, ер азаматтың сенімді жолдасы ретінде қарастырғандығын дәлелдейді.
Сондықтан да біз Қорқыт жырларында отбасы тәрбиесінің негізгі ... ері мен ... ... -- ... ... ... құрылған деп тұжырым жасадық. Өйткені, ғұлама өз жырларында ойдың негізгі идеясын адамдар арасындағы ... ... ... Ол бай мен ... ер ... пен әйел ... құқықтарын шектемей, бәріне бірдей адамгершілік тұғырынан сипаттама береді. Олардың бәрін бақыт үшін еркін ... ... ... өз ... сый - ... ие ... лайықты деп бағалайды. Бұл қоғамның дәл бүгінгі әйел мен ер ... ... ... ... өз ... ... отыр [12].
Өйткені, соңғы жылдарда елімізде ғылыми танымның әр түрлі салаларындағы гендерлік мәселелер белсенді түрде зерттеле ... ... Ал, ... ... ... ... ... болып, жарық көрген мұралар мазмұны сонау Томиристің (Тұмар), Қорқыттың заманынан келе ... ... ... ... болғандығын дәлелдейді. Қазақ халқы оны деген айдар аясында орынды пайдаланып ... ... әйел ... ... ... ... ... айтылған шетел ғалымдары көзқарастарын біз мұрағат материалдарын зерттеу барысында да жиі ... Осы ... ... сөзімізді ғалым қазақ халқының тұрмыс тіршілігінде әйел баласы ең алдымен ... ... ... құндылық болып табылған. Екіншіден, қыз балалары түрік халықтарының мұсылман ... ... ... ... ... ... ... анағұрлым еркін әрі үлкен құрметке ие. Оларды ең құрметті, қонақ отыратын орын - төрге отырғызған. Сонымен қатар, қазақ ... ... мен ... ... ... ... ... ие болған. Сондай- ақ, қазақ әйелдері ат үстінде еркін шауып, ... ... ... және ... ... ... сусындандатуға қатысқан, тіпті олармен сұхбатқа да түсетін болған - деп қазақ әйелдерінің басқа халықтар әйелдеріне қарағанда құқығының ... ... ... ... әйел баласын өз кезегінде ел, ру, қауым көзқарасындағы талапқа сай болуға ... ... ... сол ... қазақ қоғамындағы үйленуде әйел баласына талап жоғары қойылып, жар таңдау отбасының әлеуметтік-саяси мәселесі ретінде ... ... ... ... XI ... ... Ж. Баласағұнның "Құтты білік" дастанында жалғасын тауып, онда ... бел ... ... қыз ... ... төрт ... ... көңіл бөлуін ескертеді. Сонымен бірге, қыздардың жігітті адастыратын ерекшеліктерін де сипаттайды. Ол: Ер ... ... көп ... бірі - ... сұлулықты көксемек, енді бірі даңқтысын қалайды, үшіншісі - байлықты жар санайды, - деп, бұл ... ... ... ... өмірде жолының болмайтындығын ескертсе, Төртіншісі - бірін де аша ... ақ ... ... ... - деп қыздардың ішіндегі ең таңдаулысы қашан да ... ... ... екендігін айтады [13].
Үйлену, жекжат таңдауда XI ғасыр туындысы әйелді жат жерден алуды ... деп ... ... өз ... ... да ет пен ... қан мен ... жақын. Басқа ру, тайпадан әйел алсаң, біреуің екеу болғаны әрі жат ... ... ... ... болып табылады деп санайды. Бұл кеңестің астарында қазақ халқының жеті атаңа дейін қыз алыспау дәстүрімен қоса ел татулығын ойлаған ... ... ... еді. ... дана ... ғасырдан ғасырға ұрпақ тазалығын да қамтамасыз етіп келеді. Осы тұста Кейкаус отбасындағы әйел теңдігін асыл бағалап, ... ... ... ... ... ... ...
Білімді әйелдің іс - әрекетіне тыйым салушы болма, егер сен ... ... ... ... саған ата-анаңнан да мейірімді болады - деп әйел баласының тәрбиелісі отбасындағы ... пен ... ... ... ескертеді. Кейкаус отбасында татулық пен ынтымақтастықтың болуы үшін жар таңдауда үнемі адам өзінен дәрежесі төмендеу жердің қызына үйленуге немесе ... ... ... деп ... ... ... ... құрмет, рахатпен өмірін өткізсін. Сондықтан да күйеуден көп нәрсе талап етпе - деген сөздері ... Бұл ... біз ... ... ... ... болашақ ұрпақ тәрбиесінің тірегі болғанына қазақтардың философиялық, педагогикалық мән бергенін көреміз.
Жоғарыда қарастырылған ... ... ... ... тиімділігін қамтамасыз ететін жақсы жар отбасының ұйтқысы бола отырып, бала тәрбиесінде де жоғары нәтижеге қол ... ... - ... әдебиеттерге талдау жасау арқылы қазақ отбасы тәрбиесінің басты міндеті тұлғаны қоғам талабына сай ... деп ... ал оның ... сол ... педагогикалық мүмкіндіктеріне, оның құрылымы мен ондағы психологиялық ахуалға, отбасы, мүшелерінің өзара қарым-қатынасына яғни отбасы сипатына тікелей байланыстылығын дәлелдейді. ... жеке ... ... ... ... ... деп қарастырылады.
Әйтсе де, отбасы ортасындағы тәрбиенің тиімділігі оның басшысының ақылдылығына байланысты деп тұжырымдалады. Осы тұста ғұлама Әл-Фараби отбасы ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруға және отбасы мүшелерін бақытты тұрмыс кешуге бастайтын басшылығында өте маңызды орынды иеленетінін сипаттайды. Ғұламаның мұндай пайымдауларына бүгінгі күн ... ... ... отбасы тәрбиесін басқарудағы "пайымдағыштық" ұғымы бүгінгі күнгі "құзырлылық" ұғымының мәнін ашады деп ... ІХ-Х ... ... ... ... ... "құзырлылық" ұғымдарымен байланыста қарастырылса, ал оның мазмұны "білім", "талғам", "икемділікпен" және т.б. қасиеттерді қамтиды. Бүгінгі отбасы ... ... ... ... ... тиісті касиеттер ретінде бұл қасиеттер бүгінде де өз өзектілігін жоймаған.
Отбасының негізгі қызметі өмірге ұрпақ әкелу болса, өмірге ... ... ... бағытқа жету деп білген әл - Фараби. Мұндай көзқарастар бүгінгі ... ... ... ... ... бірі ұрпақ жалғастырушылықты көрсетсе, өмірге келген ұрпақтың бақытты болашағын камтамасыз ету де отбасы міндеті екендігін ескертеді. ... ... ... өз ... ... ... жетуге қабілетін қалыптастыратын мекені отбасы деп көрсетеді. Оның отбасы тәрбиесі жөніндегі көзқарастары мен трактаттарындағы өсиеттері өз ... мен ... ... ... ... болып, негізгі бағытты нұсқады.
Оның озық ойлары ақын дастанында жалғасып, өз үндестігін тапқан. Ақын мемлекеттің мықтылығы халық әскерге де, қарулы күштердің ... де ... ... ... мен беріктігіне байланысты деп санайды. Отбасы мемлекеттің құрамдас бөлігі деп есептей отырып, әрбір отбасының өмірі ондағы ерлі-зайыптылардың өзара сыйластығы мен ... ... және сол ... ... үлгі - ... болады дейді.
Бұл ойларды қорыта келе, ІХ-ХІІ ғасырлардағы отбасы тәрбиесінің түпкі мақсаты қоғамның ... сай ... ... ... ... ... ... қойылып келгендігін байқаймыз. Сөзімізді түйіндей келе, ғұлама еңбектеріндегі отбасы тәрбиесін ұйымдастырудың тұжырымдамалық идеясы ізгі қоғамда ... ізгі ... ... ... әрбір әрекетінің ізгілікке бағытталған құлқын қалыптастыруды көздейтін, тұлга тәрбиесінің ізгіліктігі идеясымен айқындалады. Осы тұрғыдан келгенде отбасы тәрбиесінде баланың жеке ... ... Әл - ... ... ... ... ақын жеке ... тәрбиесін мемлекетті басқаруға лайықты азаматтық қасиеттермен байланысты қарастырады. Онда ғұлама адамдықты сипаттайтын төрт ... ... ... дәулет, қанағатты бөліп көрсетіп, олардың қоғамдық-әлеуметтік мәніне сипаттама берген.
Сонымен ... ақын ... ... ... ... - ата-аналардың балаларына берген жақсы тәрбиесі - жақсы мінез - құлқы мен ... ... қол ... деп біліп, оның өнегесі ата - анадан екендігін: ұл мен қыздың өнегесі ата-ана, Бәрі бізден - дұрыс па, әлде қате ме - деп ... ... ... ... ... мен қарым-қатынастағы жарастығы, балаларына жақсы тәрбие берудің бірден-бір дұрыс жолы деп санайды. Өйткені, ... ... ... ... ... есейгенде өздері де сондай отбасы іргесін құрады. Ақынның ... ... біз оның ... ... ... ... идеясын басшылыққа алып отыратындығын айқындадық.
Жеке тұлғаны ... ... ... сипатын білдіретін белгілер кітабының мазмұнында да карастырылады. Онда ғұлама баласына өмірге адам болып келгеннен соң адамдық қасиеттерді сақтай отырып өмір сүру ... ... ... ... ... ... жүйелі талдау оның отбасы тәрбиесі жағдайында жолданылатын ... ... ... ... ... ... отырғандығын дәлелдедік. Өйткені, Кейкаус өзінің барлық өсиеттерін, баласына ... ... адам ... тұлғалық қалыптасуға бағыттап отырған.
XI ғасырдың тағы бір өкілі, ғұлама М.Қашқаридің өмір туралы түсінігіне жүгінсек, ғалым адам бұл ... ... ... ... үшін ... деп ойлайды. Сол тұрғыдан қарағанда отбасында тұлғаны қалыптастыру идеясы да ізглікке ... ... Өмір ... мәні адам ... ... келер ұрпаққа ізгі мұра калдыруы керек деп есептеген ақын тұлғаның ... ... ... ... ... ... болуы керек, өйткені, материалдық байлық ол өткінші нәрсе деп түсінеді. Мұндай көзқарастарын, ... ... ... соң, ... ешкім мәңгілік, тек жұлдыз бен Күн ғана, қайта туар жаңғырып>> деген өлең жолдары дәлелдейді[14].
Сондықтан, ... ... оның сәби ... ... мұраттарға талпынушылығын қалыптастыру керек деп ой түйеді. Ондай қасиеттерге жақсы мінезді, өнер мен білім-ғылымды игеруді, қонақ күте білуді, жақсы жолдас ... ата - ... ... сөйлеу мәдениетін меңгеруді, қайырымды да төзімді болуды жатқызады. Ол үшін табысты еңбектің көзі болып табылатын тәрбиедегі іс-әрекеттілік идеясын ... ... ... ... ... ғұлама Кожа Ахмет Иассауи өзінің еңбегінде отбасы тәрбиесін дінге негіздеушілік идеясы тұрғысында қарастыра отырып, кемел адамдық ... ... ... ... ... ... - ақиқатқа жету болғандықтан, адам өзін-өзі тану және ... ... ... ... ... деген тұжырым жасайды.
Біз ІХ-ХІІ ғасырларда өмір сүрген ғұламалар ... ... ... ... ... ... Қожа Ахмет Иассауи, Кейкаус және т.б. еңбектеріндегі отбасы ... ... ... ... сөйтіп, жеке тұлғаны қалыптастыру туралы көзқарастарын көрсеттік. Аталған ғұламалар еңбектеріне ... ... ... ... ... ... теңдік, дінге негіздеушілік, іс-әрекеттілік, тәрбиедегі ұрпақтар сабақтастығы идеяларының бүгінгі күні де өміршеңдігін жоймағандығын дәлелдеуге мүмкіндік берді. Себебі, көп мәдениетті ... ... ... ... ... ... ... болып тұрғандығын көреміз.
Орта ғасырдың аталмыш кезеңдеріндегі еңбектерді зерделеу барысында қазақ отбасы тәрбиесінде бірнеше ... ... ... ... ... ... қалыптасуына ықпал етуші бірінші фактор оның арғы тегінен туа ... ... ... деп ... ... ... ғұлама Әл-Фараби балаға қайырымдылық пен мінез - қылық әуел бастан жаратылысынан дарымайды. Бірақ ішікгымдылықпен немесе жаман қылықпен ... ... ... ... ... ... сонда оған қандай да болсын басқа аспектерден гөрі әлгі күйден туатын әрекеттерді істеу оңайырақ ... ... оны ... да ... ... ... басқа бір ниет қарама-қарсы жаққа бағыттап жібермесе, жаратылысынан өзіне ширақ келетін әрекетке бет қояды - деп ... ... ... оның ... ... ... сипаттайды [15].
Ал бұл туралы көзқарасын: Бәрі-анадан ізгі ... ... ... жан - жүйесін тугандар. Жақсыға ерсе жақсы бола бастайды, Жаманга ерсе жауыздъқтан ... ... ... ... үшін өз ... қызығушылығы мен іс - әрекеті арқылы көрініп ұқсатындығын сипаттайды. Ал, екінші фактор ретінде отбасының рөлінің өте маңызды екендігін ... тек ... ғана бала ... ... іске ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халық педагогикасы – этнопедагогиканың зерттеу объектісі21 бет
Әлеуметтік педагогиканың теориясы мен практикасы4 бет
Білім эволюциясы17 бет
Зерттеу әдістері жиынтығын қолдану мәселелері10 бет
Калориметр32 бет
Кванттық химиялық зерттеу әдістері20 бет
Педагогикалық зерттеу əдістемесі мен əдістер жүйесі16 бет
Педагогикалық зерттеу әдістері10 бет
Педагогикалық психология категориялаы мен зерттеу әдістері5 бет
Педагогикалық әдіснама бойынша теориялық және практикалық материалдармен жұмыс.Библиографиялық көрсеткіш7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь