Қазақстандағы аңшылық туризмнің қазіргі жағдайы және болашағы

Кіріспе

Негізгі бөлім:

1 Қазақстан аумағындағы аңшылық және оның түрлері
1.1 Қазақстан жеріндегі аңшылықтың дамуы
1.2 Қазақ жеріндегі аңшылықтың түрлері

2 Қазақстан аумағындағы аңшылық жайылымдар
2.1 Оңтүстік Қазақстан аумағындағы аңшылық жайылымдар
2.2 Батыс Қазақстан аумағындағы аңшылық жайылымдар
2.3 Орталық Қазақстан аумағындағы аңшылық жайылымдар
2.4 Шығыс Қазақстан аумағындағы аңшылық жайылымдар
2.5 Солтүстік Қазақстан аумағындағы аңшылық жайылымдар

3 Қазақстандағы аңшылық туризмнің қазіргі жағдайы және болашағы
3.1 Аңшылық туризмнің нормативтік­құқықтық базасы
3.2 Аңшылық туризмді дамытудың экономикалық негіздері
3.3 Аңшылық туризмін дамытудың маркетингтік негіздері
3.4 Аңшылық шаруашылықты дамыту жолдары

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Туризм әлемдік экономикада басты рөлдің бірін атқарады. Дүниежүзілік Туристік Ұйымның деректері бойынша ол әлемдегі жалпы ұлттық өнімнің оннан бір бөлігін, халықаралық инвестицияның 11 пайыздан астамын, әлемдік өндірістің әрбір 9-шы жұмыс орнын қамтамасыз етеді.
Туризмнің қазіргі индустриясы табысы жоғары және серпімді дамып келе жатқан қызмет көрсетулердің халықаралық сауда сегменттерінің бірі болып табылады. 1999 жылы халықаралық туризмнің үлесі экспортқа шығарылатын дүние жүзілік табыстың 8 пайызын, қызмет көрсету секторы экспортының 37 пайызын құрады. Туризмнен түскен табыс мұнай, мұнай өнімдері және автомобиль экспортының табысынан кейін тұрақты үшінші орында келеді. Мұндай оң үрдіс жаңа мыңжылдықтың, бас кезінде сақталады деп күтілуде. Әлемдік туристік нарықтық дәстүрлі аудандары өзінің рекреациялық сыйымдылығының шегіне іс жүзінде жеткендіктен, туризмнің өсуі туристер баратын жаңа аумақтар есебінен басым дамитын болды. Осыған байланысты, Қазақстанның әлемдік туристік нарықта өзінің лайықты орнын табуға бірегей мүмкіндігі бар.
Қазіргі туризм еңбекшілерінің жыл сайынғы ақылы еңбек демалысына шығуымен байланысты болды, мұның өзі адамның демалуға және бос уақытын өткізуге негізгі құқығын тану болып табылады. Ол жеке адамды, адамдар және халықтар арасындағы өзара түсіністікті дамытудың факторына айналады. Барлық ТМД елдеріндегі сияқты, Қазақстандағы туризм жүйесінің қалыптасуы қалың бұқараны қамтитын демалыстың бір түріне айналып келеді. Нарықтық қатынасқа көшкен кезімізде туризм бизнестің тамаша көзіне айналып отыр. Әлемнің алдыңғы қатарлы елдерінің бәрінде туризм жақсы дамыған. Туған өлкеге саяхат жасау адамдардың бойында табиғатқа деген сүйіспешілікті арттырады. Соңғы жылдары туристердің саны жылдан-жылға артып келеді. Сонымен қатар елімізде ғылыми негізден аңшылық туризм де дамып келеді. Мүмкін, бұның бірде-бір жауабы, еліміздің бұрын соң жабық болғанымыз, сонымен қатар табиғи байлығымыздың осы күнге дейін байырғы қалпында «сақталып» келгені. Қазақстан алуан түрлі аңшылық алқаптарға бай, онда көптеген кәсіптік маңызы бар жануарлар мекендейді, олардың біршамасы трофейлік (олжалық) түрлерге (тұяқтылар, жыртқыштар, құстар) жатады. Бұл Қазақстанда аңшылық туризмнің дамуына жағдай жасай отырып, сонымен қатар ол дүниенің әрбір түпкірініндегі көптеген аңшы-туристтерді еліктіріп отыр.
Адамзат алғаш әлемде пайда болған кезден-ақ өзін қоршаған ортаға үйлесе өмір сүрүге талпынған. Күн көріс қарекетімен әуелден әртүрлі табиғаттағы жабайы жеміс-жидекті теріп жей келе, аң-құс аулауға машықтана бастады. Мұны дала мәдениетінде сақталып қалған көне жәдігерлер дәлелдеуде. Әсіресе тасқа «қашалған» аң-құс аулаудағы бейнелер соның айғағы іспетті.
1 . Қазақстанның аң байлығы. Х.Қыдырбаев, А.Бекенов. А:Қайнар,1973
2. Қазақтардың аңшылығы. «Орталық Қазақстан» 2007ж. 11қаңтар
3. Рябов В. «Қазақстан аңшыларына көмекші» А:Қазақ мемлекеттік баспа, 1960
4. «Жеті қазынаның бірі» (тазы туралы) Дарабоз 2010ж. №4
5. Ит жүгіртіп, құс салған. Т.Әлішеров. А:Қайнар,1994
6. Бажанов В.С «кәсіптік маңызы бар аңдар мен құстарды мылтықсыз аулау» А; 1943ж
7. akymat+UKO
8. akymat+ZKO
9. akymat+CKO
10. akymat+VKO
11. akymat+SKO
12. Закон РК «Об охране, воспроизводстве и использовании животного мира» от 21.10.1993 г.
13. Охрана окружающей среды: Сборник нормативных правовых актов. - Алматы: Юрист,2005г.
14. Млекопитающие Казахстана. – Алма-Ата: Наука, 1969-1985. т. I-IV.
15. Правила охоты в Республике Казахстан. – Алматы, 2004.
16. Храбовченков В.В. Экологический туризм. – М.: Финансы и статистика, 2004. – 205 с.
17. Методы количественного учета охотничьих животных. – М., 1964. – 237 с.
18. Охотничье-промысловые звери Казахстана. – Алма-Ата, 1966. – 262 с.
19. Кузнецов Б.А. Биотехнические мероприятия в охотничьем хозяйстве. – М.: Лесная промышленность, 1974. – 223 г.
20. www.yassaui.tur.kz
        
        Жоспар

Кіріспе
Негізгі бөлім:
1 Қазақстан аумағындағы аңшылық және оның түрлері
1.1 Қазақстан жеріндегі ... ... ... ... ... түрлері
2 Қазақстан аумағындағы аңшылық жайылымдар
2.1 Оңтүстік Қазақстан аумағындағы аңшылық жайылымдар
2.2 ... ... ... ... жайылымдар
2.3 Орталық Қазақстан аумағындағы аңшылық жайылымдар
2.4 Шығыс Қазақстан аумағындағы аңшылық жайылымдар
2.5 Солтүстік Қазақстан аумағындағы аңшылық жайылымдар
3 ... ... ... қазіргі жағдайы және болашағы
3.1 Аңшылық туризмнің нормативтік­құқықтық базасы
3.2 ... ... ... ... негіздері
3.3 Аңшылық туризмін дамытудың маркетингтік негіздері
3.4 Аңшылық шаруашылықты дамыту жолдары
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
КІРІСПЕ
Туризм ... ... ... ... ... ... Дүниежүзілік Туристік Ұйымның деректері бойынша ол әлемдегі жалпы ... ... ... бір ... ... ... 11 ... астамын, әлемдік өндірістің әрбір 9-шы жұмыс орнын қамтамасыз етеді.
Туризмнің қазіргі индустриясы табысы жоғары және ... ... келе ... ... ... ... ... сегменттерінің бірі болып табылады. 1999 жылы халықаралық туризмнің үлесі экспортқа шығарылатын дүние жүзілік табыстың 8 пайызын, қызмет көрсету ... ... 37 ... ... Туризмнен түскен табыс мұнай, мұнай өнімдері және автомобиль экспортының табысынан кейін тұрақты үшінші орында келеді. Мұндай оң үрдіс жаңа мыңжылдықтың, бас ... ... деп ... ... ... ... ... аудандары өзінің рекреациялық сыйымдылығының шегіне іс жүзінде жеткендіктен, туризмнің өсуі ... ... жаңа ... ... басым дамитын болды. Осыған байланысты, Қазақстанның әлемдік туристік нарықта өзінің лайықты орнын табуға ... ... бар. ... ... ... жыл ... ... еңбек демалысына шығуымен байланысты болды, мұның өзі адамның ... және бос ... ... ... ... тану ... ... Ол жеке адамды, адамдар және халықтар арасындағы өзара түсіністікті дамытудың факторына айналады. Барлық ТМД елдеріндегі ... ... ... ... қалыптасуы қалың бұқараны қамтитын демалыстың бір түріне айналып келеді. ... ... ... ... ... бизнестің тамаша көзіне айналып отыр. Әлемнің алдыңғы қатарлы елдерінің ... ... ... ... ... ... саяхат жасау адамдардың бойында табиғатқа деген сүйіспешілікті арттырады. Соңғы ... ... саны ... ... келеді. Сонымен қатар елімізде ғылыми негізден аңшылық туризм де ... ... ... бұның бірде-бір жауабы, еліміздің бұрын соң жабық болғанымыз, сонымен қатар табиғи байлығымыздың осы күнге дейін ... ... ... ... ... түрлі аңшылық алқаптарға бай, онда көптеген кәсіптік маңызы бар жануарлар мекендейді, олардың біршамасы ... ... ... ... жыртқыштар, құстар) жатады. Бұл Қазақстанда аңшылық туризмнің дамуына жағдай жасай отырып, сонымен қатар ол дүниенің әрбір ... ... ... ... ... ... ... пайда болған кезден-ақ өзін қоршаған ортаға үйлесе өмір сүрүге ... Күн ... ... ... ... ... ... жеміс-жидекті теріп жей келе, аң-құс аулауға машықтана бастады. Мұны дала мәдениетінде сақталып қалған көне жәдігерлер дәлелдеуде. Әсіресе ... ... ... ... ... ... іспетті.
Аңшылық-адамзаттың ең көне және ең алғашқы күнкөріс қарекетінің бірі болғанымен, уақыт өте келе уақыттқа ұласып, орта ... ... ... шаруашылықтың негізгі бір түріне айналды. Тарихи даму барысында табиғат ананың қорының, дәлірек айтсақ аң-құс фаунасының қатарының сиреуі, ... ... ... күрт ... ... апаттың қылаң беруі мен технократтық өркениеттің кең қанат жаюы аңшылықты тежеуге мәжбүрледі. Әрі діни ... ... ... ақыл-парасатының арта түсүі, өркениетті қоғам элементтерінің дамуы табиғатқа деген қамқорлықты арттырды. Сондықтын аң-құстарды жөн-жозықсыз, ... тыс ... ... шек ... басталды. Әсіресе, адамдардың санасындағы мифтік түсініктерімен байырғы дүниетанымындағы табиғат ананы қастерлеу, оның аң-құсын, әсіресе қазақтар , деп ... ... ... ... ... ... аңдарды және киелі құстарды шектен тыс аулауға, жөн-жозықсыз қыруға жол берілмейді.
Осы кезден аң аулаудын көптеген тәсілдерінің бірі алға шықты, ал ... ... ... ... ... ... аңды қыран құспен алу, қумай тазымен аулау, ату қаруларымен (садақ, мылтықпен) түрлі жабдық-саймандармен (тұзақ абақ ... ... ... әр ... тәсілдермен (құм қақпан, орға жығу, қысаңға қамап, сойылмен ұру) аулау деген негізгі түрлері бар.
Осылайша табиғи тәсілдермен аң аулаудың өрісі ... оның ... ... ... ... пен тазы ... кәсіптен гөрі, өнер сипатына ие болды. Ұлы Мұхтар Әуезов айтқандай: . Шынымен­ақ құсбегіліктің адамды ақындық деңгейге жеткізетін , әрі халықтың көне ... ... ... ... ел ... ... мен серілердің жан жолдасы, жұрттың еңбегі ғана емес, кие тұтар құндылығы болып қалды. Оның дәлеліндей, аушы құстарға ... ... ... ... ... жұқанасы (реликтері) күні бүгінге дейін өмір сүріп келеді.
Аңшылық туризм соңғы жылдары дүние жүзіне танылып, қарқындар дамып келе ... ... ... бір ... оны кейде шытырман оқиғалы туризм деп те атауға болады.
Жұмыстың ... ... ... ... аңшылық алқаптарға бай, онда көптеген кәсіптік маңызы бар жануарлар ... ... ... трофейлік (олжалық) түрлерге (тұяқтылар, жыртқыштар, құстар) жатады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар ол дүниенің әрбір түпкірініндегі көптеген аңшы-туристтерді еліктіріп отыр.
Жұмыстың мақсаты: Қазақстандағы аңшылық ... ... ... ... ... алқаптарына және кәсіптік жануарларға, соның ішінде олжалық түрлерге сипаттама беру.
2. Аңшылық туризмге ... ... ... ... ... ... ... нысандары: аймақтағы туристік - аңшылық ... даму ... ... ... ... ... туризмді дамыту факторларына баға беру.
Практикалық әдіс - тәсілдері: ... ... ... ... мен ... ... ... дала тәжірибелері мен нәтижелері, анализдеу және синтез, ... ... мен ... ... 3 ... бөлімнен, қорытынды бөлімдерден тұрады.
1 Қазақстан аумағындағы аңшылық және оның түрлері
+ Қазақ жерінде аңшылықтың даму
Аң аулау дәстүрі ерте ... ... күн ... ... бірге туғаны белгілі. Оны тіпті өте көне кәсіп деуге де болады. Ертеде адамдар аң мен құсты таспен ұрып, сойылмен соғып, інге ... ... ... ... ... аулаған болса, бертін келе үйретілген иттерді қосты, атпен қуды, құс ... Ор мен ... қода мен ... мен ... тор мен ... ... мен кайтып келді, шаппа мен қақпанды, сере мен ... ... пен ... әр ... орай ... пайдаланды. Аң аулауды күн көрістің кәсіптік көзі ... ... ... - ... ... ... ... Нәтижесінде спорттық және кәсіптікмәні бар аңкөстіктің неше турлі мамандары пайда болды.
Қазақ халқының ауыз әдебиеті мен жазба әдебитінде аңшылық туралы аңыз - ... көп. ... бірі ... ... ... ... қағушы салбуырын сияқты ұғымдарға көңіл бөліп көрейік.
Аңшы - аң аулаушы, аңды аңдушы, соңына түсіп аулап алушы адам. ... ... аң ... ... ... Аң ... ұшін жаңа ... ғылымы мен техникасы араласты да, алуан түрлі әдіс - айла жасалды. Мұндай аулау ... ... ... құс, жүгірген аңның ешқандай құтылу лажы жоқ. Бірақ, аңды ... ... ... ... молайту жұмыстары жолға қойылған біздің мемлекетте аң мен құсты бет алды аулауға тыйым салынған.
Ал, аң аулау ... мен ... ... ... ... аң ... өмір ... күнкөрістің көзі еткені мәлім. Ертедегі адамдардың аулау әдістері де алуан түрлі болған. Олар әуе ... тым ... ... ғана ... ... көздесе, кейінніен аң аулауды кәсіптің көзі, қызықтаудың ... ... ... әр ... әдіс - айласы басқа- басқа болғанмен, қазақ ... ... ... бәрі де аңшы ... аңға шықты мылтық алып,
Иттерін жүйрік - жүйрік ... ... ... ... ... жатқан
Бір қасқыр қаша берді тұра салып
(ХХ ғасыр, қазақ ақындары, ҚТФС. 284-бет)
Аңкөстік − ... ... осы ... тым ... еске ала отырып, аңкөс адам дегенді өте ... ... иесі деп ... Тас, ... ... ... түтін, тор, тұзақ, ау, қақпан, шоқпар, су, түтін, тор, түзақ, ау, ... ат, ит, құс, ... ... сияқты қару- жарақтармен аң аулау білетін, осы қару жарақтың бәрін немесе бірнеше түрін пайдаланып, аң адамдарды аңкөс адам деп ... ... ... қару ... ... ғана ... ол адам қай аңды, қай қарудың түрімен (мысалы, тұзақ, ау, ... ... ... сойыл, тіпті су, түтін т.б.), қалай аулауды да білуі шарт[1].
Қазақ халқының аңшылық мамандығындағы аңкөстік өте күрделі, жан - ... мән ... ... ... ... адам әрбір аңның тіршілік ету әдісін, өсу өрбу жолдарын білу керек қай аң ... ... қай ... ... ... аулану маусымындағы мекендері қай жерде болады, олардың аулану маусымындағы мекендері қай жер, ... ... және ... ... ... жортуы, қоңыр аңның жайылу, жусау, ұйықтау, өру ... олар нені ... нені ... ... ... ... ... мәселен қай аңныңқұмалағы екеніне дейін айыра білуәі ... адам өзі ... ... өзі ... ... өзін де сырын да керек. Ол аңдар нені тез ... нені ... ... иіс ... ... ... ... қарау, көру, сезіну, секем алу сергектігі, мінез - ... ... ... қай ... ... ... ... аңкөс адам болып саналады. Аңкөстер аңның бқғу, қору, қорғалау, қашу, тосқауылдау, бұлтару, із тастау әдістерін де білуі шарт. ... ... мен ... үлкені мен балаларының дыбыстарын айыратын болуы керек. Күн райы, жел, боранның, жер бедерінің орайлы-орайсыз жақтарын да ... ... ... ... бұл - ... жыр. Аң мен аңшы ... аңдысудаайтып бітіруге болмайтын, бәрін бірдей біліп болмайтын сырлар өте көп. Бірақ осының бәріне мән беретін ... ... ... ... деп ... ... өзі аулап жүрген аңның сыр-сипатын түсіне білетін маман ... ұғым ... ... халық.
Аңшылық - аң аулау ... аң ... күн ... көзі етушілік. Тәтті етін, қымбат терісін, мамық, жүн, қауырсындарын, мүйізі мен тұяғын, тісі мен сүйіегін және басқа ... ... ... ... - ... жинауды кәсіп етушілік. Сәкен Сейфуллиннің көшпелі елдің аңшылық, малшылық, жаугершілік өмірінен неше түрлі ертегі, әңгімелер, екпінді ... ... ... ... ... байтақ жері бар Қазақстан территориясы талай заманнан бері жабайы хайуанаттардың ... ... ... Осы ... алынған өнім халыққа кисе киім, ішсе тамақ болды. Соның негізінде аң аулау негізі пайда болып, күрі бүгін ол ... ... ... бар, ірі ... ... ... айналып отыр.
Міне, осы аң шаруашылығының қазіргі жағдайын жете түсініп, оны одан ары дамыта беру ... ашу үшін оның ... ... ... ... ... көне ... бері республика территориясында климат жағдайы бірнеше рет ... ... ... онда ... ... жануарлар дүниесінде де талай ­талай өзгерістер болды[1].
Адамзат қоғамы қалыптаса бастаған ... ... ... танысу мынаны көрсетеді: Қазақ жерінде бірнеше мыңдаған жылдар бойы ірі сүтқоректілерді аулау - адам баласының ... ... ... көзі ... ... алғашқы қарапайым техниканың дамуына әсерін тигізді. Палеолит және ... ... ол ... дамуының негізгі қозғаушы күші болды. Тек қана мал шаруашылығы мен егіншіліктің етек алуы аң аулау кәсібін екінші қатарға ... ... тағы бір ... ... - Қазақстан территориясында тіршілік ететін ірі ... ... 300 мың ... ... уақыт бойы тікелей немесе жанама түрде адам ықпалында болуы. Тіпті еңбек құралдары жетілген сайын бұл әсер ... ... ... ... ... ... ... өсуіне, мал шаруашылығы мен егіншіліктің дамуына байланысты ... ... ... ... әсері күшейді. Олар көктемде егін егетін жерлерді ... мен ... ... ... біраз жерлерді өртеуді практикаға айналдырды. Бұл өрт мыңдаған гектар шабындықтар мен орманды құртып жіберді. Сондай­ақ үй ... ... ... жұқпалы аурулар жабайы жануарлар ішінде де таралғаны мәлім. Міне, осындай жағдайлар кең ... ... ... ... ... ... отырды.
Көне дәуір адамдары мамонт пен жүндес мүйіз тұмсықтың құрып кетуін ... қола ... ... ... өгіз - ... бизонды, жабайы екі өркешті туйені жойып жіберді.
Біздің жыл санауымызға дейінгі бірінші мың ... ... ... ... көне халықтар ру­тайпаларға бөлінген. Алғашқы қауымдық құрылыс ыдырап, тапқа бөліну етек алды. Бұл ... ... ... жаңа ... одан әрі ... суреттеледі. Әуелі мыстан, қоладан, одан кейін темірден жасалынған қарулар пайда болды. Осыған қарамастан, аң және балық ... ... ... ... қалып қойды.
Сол заманда Қазақстан жерін сақтар мен скиф тайпаларының мекен ... ... ... ... ... мұрагері түркі халықтары, соның ішінде қазақтар болуы керек. сақ тайпасы өздерінің қаруларын, ыдыстарын және басқа заттарын жан­жануарлардың (қой, ... ... аю) ... ... ... ... пышақ саптарын жасағанда да оларға хайуанаттардың формасын берді. Тау теке, жылқы сияқты ... ... ... салып қалдырды.
Сақ уакытында тастарға ойып салынған суреттер Қазақстанның көптеген аудандарынан табылып отыр. Мәселен, Алматы обылысының Дауылбай тауы мен Теректі сайы және ... ... ... обылысы Шұбартаудан кездескен тас бетіндегі бейнелер ерекше назар ... ... ... ... ойып ... суреттер Ақсу Жабағылы қорығындағы Қасқа бұлақ аңғарында да бар. Тасқа қашалынған таңбалардың көбінде бұғы, ... ... ... ат, ит, тау ... ... ... асынып,ит ерткен аңшылардың суреттері де жиі ұшырайды. ... ... бұғы ... ... ... ... ерте кезде бұл маңда бұғы көп болған. Келе­келе аңшылар бұл жерде олардың тұқымын ... ... ... ... осындай тастағы таңбалар сол заманда аңшылық етудің қаумалап ұстау, садақ ату және ит ... ... кең ... ... ... Бұл ... ... аттарды пайдалану табысқа жетудің кепілі болды.
Аңшылардың көмекшілері тек ... ат пен тазы ғана ... қана ... жок, ... бірге қолға үйретілген барысты да аңға салғанын Шолақтау тастарындағы суреттер растайды. Гепардпен аң ... ... Азия мен ... ... ... Марко Поло сипаттап жазған. Бірақ, бұл хайуанаттарды қолға үйрету қиын болғандықтан, оларды тек ру, тайпа ... ғана ... деп ... болады.
Республикамыздың түпкір­түпкірінен табылған тастағы бейнелер аңшыларды қоршаған ортада қандай ... ... ... және сол ... ... ... әдістерін көз алдыңызға елестетеді.
VI−XII ғасырларда Сырдария бойында, Қаратау өңірінде, Талас алқабында және Жетісу бойындағы ... жиі ... ... көптеген ауылдар мен қалалар пайда бола бастады. Оңтүстіктегі қалалар арқылы үлкен сауда жолдары ... ... ... ... - мал ... ... Осы ... сауда­саттық үшін терісі аса құнды аңдарды көп аулауды керек етті.
X−XI ғасырларда Ертіс өзені жағалауын жайылым еткен малшылар аңшылықты да ... ... Олар ... ақкіс және түлкі терілерін дайындап, оларды өз тұрмыстарында пайдаланумен бірге көршілеріне тұзға айырбастап отырды деген мәлімет бар.
Марко Поло он үшінші ... ... ... ... ... Қазақстан жерінде тұратын халықтар туралы былай дейді: .
Тіпті үлпілдек жүнді аң терілерінің ақша ... ... ... да ... Оған азық­түлік айырбастап алумен қатар, алым­салық төлеу және түрлі сыйлықтар беру осы арқылы ... ... ... Монғол басқыншылары басып алған кезде де аңшылық үлкен роль атқарды. Монғолдарға тәуелді болған ... ... ... аң ... және ... ... ... етімен төлеуге міндеттенді.
Монғол шапқыншылығы шаруашылық пен кәсіпкерліке орасан зор нұсқан келтірді. Олар Қазақстанның мәдениет орталықтары болған - ... ... ... ... ... және тағы ... ... жермен­жексен етті. Жаулап алушылар қала маңындағы егіншілікпен айналысатын шағын ауылдарды да құртып жіберді. Ертеде гүлденіп тұрғанЖетісу өлкесі енді ... бос ... ... ... территориясында халықтың өз қоныстануы,жаайқала өскен шабындығы мол өзендер мен көлдердің көп болуы мұнда жабайы аңдар мен құстардың қайтадан көбеюіне ... ... ... Шөл ... ... пен ... жортса, қамысты сулар құстарға толы болды.сондықтанда осы уақыт аралығындакөшпелі халықтардың негізгі кәсіптерінің бірі - тағы да ... ... ... ... ... ...
Ол уақытта жабайы хайуанаттарды аулаудың қоршап атып алу және ор қазу сияқты түрлері қолданылған.әскер басшылары да ... ... ... ... ... үшін жолбарыс, аю, құлан атуға шығарып отырған. Мәселен, Тимурдың 200 мың қолы ... ... жоқ ... ... ... бірнеше ай сапар шегеді. Жорықтың соңғы күндері, қазіргі Қостанай обылсының жеріне енгенде әсерінің азық­түлі.і таусылып, шаршап­шалдығып, жүдеп ... ... ... Тимур әскерлері үлкен территорияны қоршап алып, аң атуға нұсқау береді.сонда ... келе ... ... оң және сол жағы ... тізбек жасап, шексіз үлкен жазық жерді қоршап алады. Осы қоныстағы жабайы хайуанаттарды қоршап, қыса ... екі ... ... ... жері ... ақ ... бұғы, құлан солардың оғына ұшырайды. Әскерлер хайуанаттардың тен семізін таңдап сойған, арықтарын лақтырып тастаған.
Сондай­ақ өзен, көл бойында өскен қамыстардың сабағын ... ... ... ... ... алаң ... бөкенді аулау әдісінең осындай тағы бір түрі қолданылған. Осы жерлерге ... ... ... ... үркіп, топталып қашқан бөкен кесілген қамысқа шаншылып көп қырылатын болған.
Жабайы жануарларды ... үшін ... , деп ... ... ... ... жақсы баяндайды. Құлан ұстау үшін жазылған Тарбағатай тауынан Іле өзеніне дейін созылып жатқан. Хан ... ... ... ... ... ... осы ортаға қуып тығып, қырып тастаған деген сөз бар. Сондай­ақ, Алашаханның қисасында да мың жарым ... орға ... ... деп ... Оқиғаның болған жері қазіргі Ұлытау маңы.
Міне, осындай әдістер арқылы сол кезде қанша хайуанаттар ауланғанын еске тусіруге болады.
XV ... және XVI ... басы ... ... қалыптасып құрылу және Қазақстанда феодалдық құрылстың дамыған кезі. Қазақтар мал бағумен шұғылданды. Егіншілік нашар дамыды. Тек ол Оңтүстік аудандарда өзен ... ... ... ... тері илеу, одан әрі түрлі бұйымдар, аяқ киімдер тігу, түрлі ыдыс жасау кең өріс алды. Темірден түрлі құралдар соғатын ... ... ... ... ... аз ... қорғасын кенін өндіретін дәрежеге жетті.
Жұртшылық аң аулаумен де айналысты. Далалық аймақта қарсақ, түлкі, қарақұйрық, киікжәне қояндарды аңшылар олжалап жүрген. Аң ... көне ... ... ... ... ... құру осы ... шықты. Хайуанаттарды ұстау үшін қақпан, тор сияқты құралдар да пайдаланылды. Мылтық тек бай адамдарда ғана болды.
Әсіресе, гепардпен аң ... өте ... ... Бұл аңды ... кез келгеннің қолынан келе бермейтін. Ол заманда гепард Қазақстанда Үстіртте тіршілік ететін. Одан оны ... ... ... ... ... ... ... алған кісі аңды үйретуді ылғи әйелдер мен балаларға тапсыратын болған. Әуелі олар гепардты өздерімен бірге күні бойы алып ... оны ... ... ... Одан соң адам ... ... тыңдауға,жеке нәрселерді әкелуге машықтандырды. Алты ай шамасында бұл жануарлар ит тәрізді адамға сондай үйреніп кететін болған. Гепародты аңшылар мойнына жіп ... ... ... пен ақ ... көп ... оны ... ... оның қөзіне томаға кигізіп, арбамен алып баратын көрінеді. Аң мекеніне жақындағанда оның томағасын алып, еркін жіберіпті. ... ... ... оған оқша ... ... Егерде жемі жақында болса, оның геапардтан құтылып ктуі екі талай. Қолға үйретілген хайуанат қарақұйрық немесе киікке атылған кезде ... ... ... ... ... Одан соң олардың кеңірдектерінен ала түсіп, аңшы қуып жеткенше ұстап тұрады. Іле­шала жеткен аңшы, аңды бауыздап жіберіп қанын ... ... ... ... ... бір сапарда ақсы үйретілген гепард бір сапарда 3-4 аңды ұстайды.
Қазақ халқының бұл ... ... ... бірі - құс ... аң ... ... ұстауға пайдаланылатын қанаттыларды ұстап, саятшылық жасаушыларды деп атады. Әйгілі құсбегілер - аңшы ... ... ... ... ... ... тани ... мінезін, бабын білді, оның қайраты мен өжеттілігін, ұшқырлығын айыра алады, оны алғырлыққа баули алатын білгір мамандар еді. − ... ... ... Шор - ... ... ... ... аң аулуға баулитын құстары мыналар: бүркіт, сұңқар, тұйғын, қаршыға, лашын, ... ... ... және ... Олардың ішіндегі ең
негізгілері - бүркіт пен ... Аңшы ... ... ... деп атайды. Халқымыз бүркіт салып. Түлкі, қарсақ, қоян және қырғауыл сияқты аң­құстарды ұстауды өте ұнатқан. ... ... ... ... ... 100-120 ... немесе 250-300­ге дейін қоян алатын болған. Қазақ құсбегінде деген ... ... де ... ... ... құс салу ... кәсіпшіліктен гөрі сейіл­серуенге, спортка жақын. Бұл өнерді кейде деп, ... деп ... да ... ... Дегенімен, қанжыға майлап, қоржын толтыратын олжаның әрі қызықты кәсіптік мәнін де жоққа ... ... ... да құс салу ... ... де ... ... қызықтығын жойған жоқ.
XVIII ғасырда далалы аймақта тері беретін түлкі мен қарсақ көп болса, шөл далада қарақұйрық пен ақ бөкен үйір­үйірімен ... Өзен мен ... су ... сыймайтын.
Деседе, қазақ халқы ол кезде, әсіресе, құлан аулауды өтен ұнататын. Өйткені, қонақжай ... оның ... етін ... ... ... ... ... Оның майының шипалық қасиеті барлығын қалың жұртшылықертеден білген. Әсіресе құлан майының ... ... ... ... ... өте ... Көзі ... кісілерге хайуанаттыңбауырын жеу бірден­бір ем саналған. Сондай­ақ кімде­кім құлан етін жесе, сол өте батыл және жауынгер болып өседі деген ... ... ... Иран ... ... осы халықтың асқан батыры Рүстем құлан етімен қоректенген деп жырланады.
Сондықтан да XVIII−XIX ғасырларда осы ... ... ... ... ор қазу ... ... ... қырып­жою салдарынан олардың саны бірте­бірте азайып, ақырында жойылып кетуіне әкеп соққан. Біздің өңірде тұяқты ... - ... ... ... басында құрып біткен,оның аты тек ақын­жазушылардың шығармаларында ғана аңыз түрінде ... ... ... ... ... ... да оны өлең­жырға, аңшылық туралы әңгімелерге қосып отырған.
XVIII ... ... ... ... ... - ... ... және Ресеймен бағалы аңдар терісімен сауда жүргізе бастады. ... ... ... ... ... ... ... Егерде сол кезде бір түлкі бір қойға бағаланатындығынеске алсақ, жылына дайындалған құнды аңдар терісінен қанша пайда ... ... қиын ... патшасының қол астына қараған кейбір сұлтандар мен билер алым­салық, сыйлық дегендерді тек бағалы аңдар ... ... ... ғана ... тұрды. Мәселен, 1731 жылы қазақ сұлтандар - Батыр мен Нұрали орыстардың қол астына кіріп, оларға біріншісі - екі мың ... мен ... ... - мың түлкі терісін төлеп тұруға міндеттелген. Сол жылы Семеке хан да орыс орыс патшасына ант ... оған ... екі мың ... және бір мың ... ... беріп тұруға уәде берген. Сөйтіп, сол кезде түлкі, бұлғын, ... ... ... ... ... ... негізгі тауарлар болып саналды.
XIX ғасырда Ресейге үнемі ағылып кетіп жатқан жан­жануарлардан алынған шикизаттардың көбі ... ... ... ... орыс саудагерлерінің Қазақстанмен, Орта Азия елдерімен сауда­саттық жүргізуін қолдап отырды. Ертіс және Жайық өзендері ... ... ... ... ... ... ... қыза түсті. Қазақстаннан Ресейге жүн, елтірі мен үлпілдек жүнді аң терілері көптеп жөнелтірілді. Орыс ... ... ... ... ... ... аң терілерін сауатсыз, қараңғы қазақтардан өте арзан бағамен басқа тауарлармен айырбастап алып жүрді және одан үлкен табыс тапты. Бұл ... аң ... ... үшін аң ... ... ... аңшылар саны да айтарлықтай өсті. Соған сәйкес орман­тоғайлы, жайқалып өскен далалы аймақта, өзендер мен көлдердің маңында тіршілік ететін ... да ... азая ... ... ... жылдары Оңтүстік Алтайға саяхат жасаған Қазақстанды зерттеуші ғалым Г.С Карелин өзінің күнделігінде ... деп ... еді: . ... аңның Тобыл және Есіл өзендерінің бойында тіршілік еткендігін П.С. Паластың (1786) зерттеулері де дәлелдейді.
Г.С Карелин саяхатынан шамамен елу жыл ... соң А.А. ... (1898) ... деп ... . ... ... ... құрып бітсе, Оңтүстік Алтайында оның санаулы түрі ғана қоры қалды. XIX ғасырдың аяғында Қара Ертіс ... ... ... кетті. Одан бұрынырақ бұл аң Қазақстанның солтүстігінде құрып біткен еді. ... ... ... ... ... ... барған сайын кеңейе түсуі қазақ жерінде жабайы жануарларды жаппай аулау қарқынын күшейтті. ... ... мен еті үшін ... ... ... ... ... біразының жойылып кетуіне немесе санының азаюып кетуіне әкеп соқты. Сөзіміз дәлелді болу үшін оған ... ... ... жылы ... ... ... ақ қоян терісі дайындалса, ал 1970 жылы бұл қоянның 15 мыңдайы ғана ... Сол ... 1884 жылы ... ... 12 мыңға жуық түлкі ұсталса, бұл көрсеткіш 1904 жылы 7 мың ... ... Осы ... 1868 жылы 11000 ... ... ауланса, 1905 жылы оның 126 ғана терісін дайындау бұл ... ... ... ... ... ... байлар мен феодалдар жабайы хайуанаттарды, әсіресе ақ бөкенді аяусыз ... ... оның ... шет елдерде дәрі­дәрмек ретінде пайдаланып, нарықта қымбат бағамен сатылды. 1852-1882 жылдардың арасында Кяхта қаласы арқылы шет ... орта ... 110 мың дана ... ... шығарылған. 1840-1850 жылдарда Қазақстаннан Бұхар, Хива хандығына 344745 жұп мүйіз өткізілген. Алайда ... ... ... капитализм нарығы киік аулаудың байырғы әдісі мен ережесін түбегейлі өзгертті. Қыста қарың қар бетіне мұздақ ... ит ... атты ... оны ... ... садақ тартып аулаған, тіпті таяқпен соғып алатын ... ... қар ... ... бар ... ... бөкеннің аяқ терісін кесіп, ақсатып, дәрменсіз күйге жеткізген.
Ұлы Қазан төңкерілісі қарсаңында ақ бөкен қоры азайып, тіпті көптеген жерлерде ... ... Тек ... пен ... ... үйірлері сақталып қалды.
Осындай өлкеміздің табиғат байлығы - бағалы хайуанаттарды адам айтқысыз талан­таражға салып тонау ... ... ... ... әкеп ...
XVIII ғасырда республикамыздың батыс бөлігінде үйір­үйірімен жортып жабайы жылқы - тарпан жүретін. Осы ғасырдың 60­шы жылдарында ... ... және ... өзендері төңірегінде аңшылардың тарпан аулағандығы турлары тарихи дерек бар. Бұл жылқы сонымен бірге Ерейментау мен ... ... да ... ... - ... ... ... және сақ жануар болған. Дәмді еті үшін оны ... ... қуып ... ... түйреп ұстайтын. Есепсіз аңшылық құру және ауа райының өзгеруіне байланысты XIX­шы ғасырлардың орта ... бұл ... ... жер ... ... кетті.
Өткен ғасырда Ертіс өзені мен Зайсан ойпатында тіршілік еткен Пржевальский жылқысы да осы ... ... ... ... ... Шу және Іле ... ... ну қамысты қопаларда осы қоныстардың қожасы аталған жолбарыс ... Оның ... сол ... ... 100 ... ... Жолбарысты аулауға сондай мерген, айласы мықты аңшылар ғана шыққан. Солардың бірі - Қазалы ... ... ... ... ... ... Ол ... біразын аңшылықпен, оның ішінде жолбарыспен алысып өткізген көрінеді. Оған дәлел - оның ... бәрі ... ... ... болып біткен жаралар болған. Масақбай талай рет бетпе­бет келіп айқасқан деседі. Ашулы аң оны жерге домалатып, таптап жатқанда, мергенде қулығын ... ... ... ... ... қарнына бауырынан қанжар түйреп, оны бірнеше рет сүлатқандығы туралы мәлімет ... ... ... ... ... ... 1933 жылға дейін, Іле өзені бойында 1935-1936 жылдарға дейін кездескені мәлім.
Сондай­ақ XX ғасырдың басында Алтай және ... ... ... кең ... бұланда жойылып кетті.
Міне, бұл айтылғандар Қазақстанға сауда капиталының енуіне байланысты аңшылық кәсіптің күшті дамығандығының айғағы. Қазақстан территоиясы кең болып, жануарлар ... ... бай ... да, онда аңшылық кәсібіне адам қызыметінің әсері айқын көрініп тұрды. Бұл ... ... екі ... ... ... ... тың жерлер мен ормандар есебінен егістік жерлердің көлемін ұлғайту, орман байлығын дұрыстап пайдаланбау, өзендер мен көлдердің ну ... ... ... ... кәсіптік маңызы бар біраз хайуанаттардың тіршілік ету ортасы ... ... ... ... ... ... түрі жойылып кетті. Екіншіден, тек үсті­үстіне баюды көздеген байлар құндыз, бұлғын, сусар, киік сияқты аңдарды есепсіз аулап, олардың ... күрт ... ... ... ... аң ... ... шаруашылығының бір саласы есебінде қарау болмады. Әрине, ол кезде біздің өмірімізде саны өте сиреп кеткен бағалы аңдарды қамқорлыққа алып, қорғау ... сөз ... ... де болса мәлім.
Тек Совет өкіметі орнаған алғашқы күндерден бастап­ақ жабайы хайуанаттар байлығы да ... ... ... Өте ... ... бұлан, жұпар, құдыз, бұлғын, киік қорғауға алынып, олардың қорының молаюына ... ... ... ... ұйымдастыру дұрыс жолға қойылды. Табиғат байлығы - жабайы аңдардан алынатын өнімдердіхалық ... ... ... 1919 жылғы 29 мамырдағы және 1920 жылы 20 шілдедегі ... В.И. ... өзі қол ... [1] ... ... Бұрынғы хандық билік уақытында әрбір қазаққа күш-қуат, батылдық және тәуекелшілдік қажет еді, әйтпесе көшпелінің өз мүлкін, одан ... өз ... ... қалу ... ... ... ... аңшылық осы қасиеттерге жетудің әдіс-төсілі. Қазақтар бос ... ... ... онда қаруды қолдануды үйренеді, қауіпқатерге бой үйретеді, ұстамдылықты, батылдықты жөне ширақтықты қабылдайды, сонымен қоса өз аттарының күш-қабілеттерін сынайды. Осы ... ... ... өмірді жек көретін және түрлі хикая-қызықты аңсайтын жігіттер аңдардың мінез-құлқын білетін тәжірибелі аңшы бастайтын салбурын аталатын ... ... ... Және де, ... пен ... ... пен ... қарамай ең жыртқыш аңдарды тоқтаусыз қорқусыз қуатындары ғана жақсы аңшы деген атаққа ие бола алады. Кейінгі ... орыс ... ... ... де ... үшін аңшылық ең сүйікті ісі болып қала берді. Бұл уақытта аңды ұстаудың түрлі құралдары да пайда ... ... ау, т.б. ... ... аңшылар да пайда бола бастайды. Олардың көбісі аң терісін сатудан әжептәуір пайда көрді. Кәсіптік мақсатпен ауланатын ... дала да көп ... ... ... ... ... аю, түркі, қарсақ, қасқыр, құндыз, т.б. жатады. Жергілікті тұрғындардың айтуы бойынша бұрын далада әр жерден ... ... ... ... ... ... қатар жергілікті табиғатта көптен кездеспейтін аңдардың атымен аталатын жер-су аттары да осыны көрсетеді.
Бүгінгі күні ең ... ... ... ... ... киік және буадақ. Көптеген аңшылардың айтуынша бөкендер ең жуас аң. Күзде және қыста үлкен табындармен ... және ... ... ... ... ... бір жолмен барады. Егер жолда мылтықтың дауысы естілсе кейін қашады; тағы ... ... ... ... ... ... ... қарай қашады. Осылайша бір аңшыдан екінші аңшыға соңғысы атылғанша қашады да отырады. Тек аңшыны көрген жағдайда ғана олар ... ... Онда ... ... ... ... Қыс түсісімен аңшылар қай жерде бөкендердің көп жүретінін және қай жолмен суатқа баратынын байқайды. Ол жолға ... ... ... ... ... ... ... жасырынып отырады, ал бөкендер қатерлі шұңқырға жақындағанда жан -жақтан оларға лап қояды. Абайсыздан олар ... ... ... ... Осы ... ... ... арқасында қазақтар көптеген жерде бөкендерді мүлдем құртып жіберді.
Жыл өткен сайын марал аулаушылардың саны көбейіп келеді, ал керісінше маралдардың саны ... ... ... ... ... ... ... мүйіздері Қытайда жақсы өтеді екен, көпшіліктің сендіруі бойынша онда қытай дәрігерлері қымбат дәрі ... ... ... ... және оңтүстік-шығыс аумақтарында киіктер көптеп кездеседі. Олар әрқашан табынымен жайылып, жыл мезгілдерінде орын ауыстырып отырады. ... ... ... үшін аулайды, оның екеуі Ботов жәрмеңкесінде 2-3 рубль тұрады. Киіктерді кез келген уақытта аулайды. Көптеген ... киік ... ... көп ақша ... өздерінің кез келген қажеттіліктерін өтей алады. Мысалға, бір аңшы жыл бойында 90 киік өлтіргенін ... Бұл ... ... ... ... Ботов жәрмеңкесінде сатылатын киік мүйіздерінің көлемін көрсе, Қарқаралы уезді ... ... киік ... аңғара алады[2].
Аңшылықты қазақтар ең қызықты іске балайды. Аңшылық ... ... ... ... ... мен ... көрсетуге тырысады. Сол себепті, аңшылық қазақтарда бұрынғы уақытта көсіптік сипатта болмады. Мұны қазақ даласының көп жерінде қазіргі күнге дейін ... ... ... ... ... ... қоса жүретіні де бар. Егер де ол аң үстай қалса рәсім бойынша оны өз жолдастарының ең үлкеніне ... Ірі аң ... ... аңшы ... ... және он жамбасын алады, ал қалғаны жолдастарына тиесілі; олардың үлкендері жасы кішілерден қарағанда үлкендеу ... ... Мұны деп ... Бұл салт-дәстүрдің талаптарына бірнеше рет аңға шыққан аңшы, немесе аңда болмаған жаңа мылтық, жаңа үйретілген құс, ит алып ... ... ... Біріншілері де, екіншілері де ұсталған аңды деп өздеріне алады. Ырым салт-дәстүрмен қалыптастырылған сенім, егер аңшы ... ... аңды ... ... мылтығы дұрыс атпайды делінеді. Үйіне оралған аңшы ұстаған аңын сол ... ... ... ... керегеге іледі.
Аңшылықтың мезгілі туралы анық ештеңе айту мүмкін емес. Қазақтар өздеріне ыңғайлы уақытта аңға шыға береді, ақсақалдар және ... ... ... ... ... басқанда, аңдар төлдемеген кезде аңшылыққа шығпауға үгіттейді.
Көктемде қазақтар қолға үйретілген қаршыға, ... құс ... ... ... ... ... ... қазып алады және тазылармен қасқырдың қаншығын қуады, себебі олар інін бұзғаны үшін үй ... ... ... ... ... ... мылтықпен бағалы терілі сүтқоректі жануарларды аулайды. Күз және қыс ... ... ... ... ... бағалы аңтерілері көркем бола түседі. Осы уақытта қасқыр аулау көп болады, себебі қасқырлар семіреді немесе қазақтар айт ... , яғни ... май ... ... жыл ... ... қазақтар қолға үйретілген бүркіт, сүңқар, қаршыға, ителгілерімен құс аулауға шығады.
Күздің соңында қазақтар қыстауларына көшуге дайындалады. Бүткіл рудың ... ... бір ... ... және ... жылқышыларды жалдайды. Жылқышыларға деп аталатын бір ортақ киіз береді, қыс бойы жылқышылар тебіндігі мол жерде ... ... ... ... ит ... құс ұстап, мылтық, қақпандарын алып аңшылар да шығады. Қыс түсісімен жылқыны аш қасқырлар торулдайды. Біріншілері құлындарын жеуге тырысса, ... ... ... ... ... ит, ... және ... көмегімен оларды көптеп құртады. Түлкілерді көбінесе бүркітпен ұстайды, Қыстың ортасына дейін аңшылар көп аң аулайды. Қазақтарда мұндай аңшылық дәп ... ... ... ... ... аң ... - қырандарды түрге, топқа, текке айыра білетін, өз ішінен жікке, туыстыққа, ұрпаққа бөле білетін адам. ... ... түр - ... ... бітіміне, қанат - құйрық, жүн, ... ... ... ... білетін сыншы адам. Қыранның әлді - әлсіздігін, қыран не қыран еместігін, жасын, жас ... ... ... ... ... адам. Қырандардың бір түрін немесе бірнеше тірін үйрете білетін, түлете білетін, баптай білетін, оны зар ... ... аңға сала ... аң алып ... бап ... түсірмей ұстай білетін адам. Құс мертіксе, сүйегін салатын cынықшы бола алатын, ауырса емдей алатын адамдар құсбегі - ... деп ... - ... ... білетін, бүркітті баға білетін, бүркітті аттылы - жаяу алып жүре білетін, аңға сала ... аң мен ... бар ... Жалпы алғанда бүркітші - қолына бүркіт ұстап, аңға шыққандардың тұтас ұғымы. Ал, оның ... ... де, ... де, жай ... ... де бола ... Бүркітші қашан да биікті алып, бір тұрғыдан томаға тартады. Егер айналада жортқан, қашан аң көрінбесе, ... бет алды ұша ... Ал, ... ... ... аяқ ... ... сезген түлкі болса, сол жерде бұғып, қорып қалады. Немесе қашып барып, паналы жерді қорғалайды. Биікте тұрған бүркітші мен ... ... соң, ол ... ... шықпайды. Осындай жағдайда төңіректегі сай-салаға, жықпыл - жықпылға адам барып айғайлап, тебіңгі ... ... ... жатқан түлкіні қуса, бүркіт соған ұшады. Ал қолында құсы жоқ, бүркітшілерге қолғанат болып жүргендерді қазақ аңшылығында ... - ... және аң ... кәсібінің бір түрі. Аң аулау маусымы кезінде аңшылар топталып , аңы мол жерлерге сапар шегеді. Сартабан, сарытұғыр, арқалы құр, жақсы ат, ... ... түзу ... - бәрі ... ... ... ... бапкер құсбегілер, білгір саңлақ саятшылар, құралайды көзінен ататын мергендер, аңқұмар қағушылар, елкезек атты - ... бас ... ... ... ... күйші, жыршылар да болады. Олардың саны шектелмейді. Бір топта он - он бес бүркіт, жиырма - отыз адам ... да ... Ал, ең аз ... ... ... атты - ... былайша айтқанда, үш - төрт адамнан кем ... - ... ... ... ... ... - ... құрғырдан қол үзіп барып қос, жадағай қос, сәргер тігіп, айлап, бірнеше айлап,(әдетте қарашадан бастап ақпанның аяғына ... ... ... Күндіз жан - жаққа бытырап аң аулауға кетеді де, кешкілік отбасында бас қосады. Бір ... ... ... ... ... шөп, ... тығылып жатса, бір жағында қоңыр аңдар сойылып, саптаяқ - ... қара ... - ... ет ... жатады. Құрт, сүзбе тартылған қарсақ жон сорпаны аяқ - аяғымен семіріп алысады. дегендей, азық - түлік мол, ... бай, сен же, мен ... ... ... ... отқа қойылады,бүркіт бапталады. Қай бүркітті қалай күтімге алу керетігі жастарға үйретіліп ... соң ... - ... ... ... және оны баптаған жігіттің ерекше істері ауызға алынады, ... Кім не ... ... ... ... жасап, аңды қалай алды, сондай - ақ оғаш қимыл жасады, олақтығы неде аңнан қалай айырылып қалды, міне ... бәрі сөз ... ... Риза ... ... ... ойын - ... араласады. Кейде қырандар туралы, бапкер, саятшылар туралы аңыз - ... ... аң ... тән ... - ... қиял - ... хикаялар өрбиді. Кейде ән-би, жыр орын алады. Осының бәрі тәжірибе, құсбегілік тәжірибе алмасу ортасыа айналады.
Ал енді бір ... ... ... ... ... ... жатса, бір жақта жұмбақ-жаңылтпаш айтысып, ұтылғанынан ұпай алу қызығына батысады. Мұндай қызықтарды айтып бітіру қиын. Әр күні әр түрлі өріс ... Таң ... ... мал қоралана қайта оралатынтоп-топ сайыпқыран жігіттердің салбурындағы бір күні - бір ... ... ... ... ... жүріп, аң қуып, бүркіт салу, саят құру, бай табиғатты тамашалау, табиғат ... ... алу, ... табу - дүниедегі бір ғанибет қой.
Аңның тәтті етін жеп, қымбат терілерін алып, оңайшылықта қолға түсе бермейтін дәрі - ... пен ... ... ... әрі ... әрі ... (сауда) тамаша, қызық екені рас. Өте көне тарихтан келе жатқан әр жылғы қыс ... ... осы ... ... ... деп ... мен ... қоста және аңшылар тұрмысында көбірек кезігетін бір жағдай - олар ... деп ... ... алау ... Мол да ұзақ ... оттан құм қызып, төңірегі жылиды. Олар жатқанда оттың орнын сәл шұқырлау етіп ұялайды да, төсектерін соған салып ... Су ... ... ... ... ... кептіреді. Аңшылар тірлігінде бұл да бір қызық іс.
Бүркіт − кең тараған жыртқыш құс. Қазақстанның ... ... ... кездеседі. Ол таулы өлкелерде − Үстірт, Сарыарқа, Алтай, Тарбағатай, Сауыр, Алатау, Көкшетау, Маңғыстауда ... ... ... пен Сыр ... сексеуілді жерлерінде де бар. Ол адам аяғы жете алмайтын жалаңаш құз жартастарды, ... ... ... тоғайлы өңірді, су жайылмасы, сексеуілді шөлді мекен етеді.
Бүркіттің дене ... ... ... ал ... ... ... дене тұрқы 85см-ге дейін болады. Ұябасары (ұрғашысының) дене ... ... ... ... ... ... ұзындығы 2,7 метрге дейін жетеді.
Бүркіт күніне бір килограмдай жем жей ... ... ... ай жүре ... ... құс. Жанары адам көзінен 5-7 есе өткір және ол Күн нұрына тіке қарай алатын бірден-бір жаратылыс иесі. Ол аспанда қалықтап ... бір ... екі ... да көлемі бір қарыстай жәндікті (сарышұнақты) көре алатын ерекше қабілетке ие.
Бүркіт құстардан ұлар, меңіреу құс, үйрек, қаз, шіл, кекілік, ... ... де ... Өш ... үкі, құзғын, сауысқанды көрсе бүруге дайын тұрады.Сонымен бірге суыр, ... ... ... ... ... ілбіс, сілеусін, қасқыр, түлкі, қарсақ, мәлін, қоян, арқар, киік тағы да ... ... ... ... ... жеген бүркіт 10-15 күнге дейін жем тілемейді, ... бір айға ... ... ... ... ұзақ 30-50 жыл, тіптен одан да көп жасайды. Онымен 15-20 жыл аң ... ... ... жыл ... ... ... ... әлсірей береді. Бүркітті қолға түсіру басты мәселе. ... ... ... табиғи тәсілдермен аң аулау өрісі тарылып, оның кейбір түрі, айталық құсбегілік пен тазы баптау кәсіптен гөрі, өнер сипатына ие ... ... ... ... ... ... тоқтаусыз дами берді. Себебі ең алдымен, саятшылық көшпенділер үшін тіршіліктің өзекті бір саласы болып келген, сондай­ақ ол әскери жаттығудың ... ... ... ... ... ... Орта ... пайда болып, әлемнің басқа өңіріне - Еуропаға, Азияға таралғандығын әлем зерттеушілері бірауыздан мойындайды. Бұл ... ... ... ... жұрт ... ... ... бірге ала барып, дамытып қана қоймай күні бүгінге дейін ардақтап келеді
Құсбегілік хан, би, төре, батыр, ... ... ... ... ... ... түрі ... орташалар мен жарлылар үшін күнкөріс көзі болған. Кішірек қыран құстармен аққу, қоңыр қаз, сарыала қаз, үйрек, ұлар, бұлдырық, шіл, ... ақ құр, қоян ... еті адал ... аулап, ауыл болып кәсіп еткен. Бұлардың қатарында ұлар, ақ құр, шіл тектестерді ретінде құрметтеген. Жаугершілік, аштық-жұт жылдары кішірек қыран ... ... елді ... ... ... ... деректер айқындайды. Қиян-ескі соғыс кездерінде әскерлердің азық қорын аң-құс ... ... ... ... түз ... ... ... өз кәдесіне жарату-аң аулауға бағыттау, адамзатқа ортақ құбылыс болғанымен, оның ... ... ... ... ... ... ... сақталған.
Қарағанды облысының Шет ауданында (аудан орталығы Ақсу-Аюлы) Орталық Қазақстанда аңшы құстар-бүркіт пен ... ... ... және ... ... ... бірден-бір арнайы шаруашылық бар. Мұнда саятшылыққа бүркітшілік өнеріне, яғни құс салуға үйрететін мектеп ашылған. Осы аңшы құстармен саятшылыққа қажетті қазақтың ... тері ... ... баулиды[3].
Қазақтар түлкілер мен қояндарды аулау кәсібіне бүркіт, сұңқарларды ертеде ... ... ... ... ... жайран киіктерге де салуға болады. Ұядан алынған балапандарды қолға үйрету және аңға түсуге үйрету көп уақытты және жоғары кәсіби ... ... ... ... ... қырандар әлемдік нарықта өте жоғары бағаланады.Қыран бүркітпен және сұңқарлармен саятшылық құру - ертеден келе жатқан төл ұлттық ... ... ол ... Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің биология факультетінің аңшылыққа құмартып жүрген ... ... ... ... ... және ... аң ... шаруашылығы дамыған. Қазақстандағы аңшылық туризмде итпен және құспен аң аулау ұлттық дәстүр болып есептеледі. Фактты түрде өтетін ... ... ... ... іс ... эмоция мен қорқыныш аңшыларға керемет фестивальдар ұйымдастыруға ... ... ... аңшылар құстар мен иттердің аң аулағанынан керемет, үлкен ләззат алады. ... ... ... ... ... Алмаарасан шатқалында аң аулайтын құстардың барлық түрімен айналысатын мектебі орналасқан. Ал Алматыдан 160 км ... ... ... ... ... бар. Ол ... осы ... ашылықтың тарихы жайлы және басқа да мәліметтер алуға болады.
Шамамен жүз жыл ... ... ... ... ... иттерді асырай бастады. Олардың ең басты міндеті болып - жемтігін аңду кезіндегі мықты шеберлігі, қырағылығы және жылдамдығы ... Ең ... ... ... ... ... және қасқырды қарусыз аулауға қолданды. Тазы - өте әдемі, ... ... ит ... ... Тазы сөзі ... сөзден шыққан. Қазақтар бұл иттерге арнайы күтім жасайтын болған: киіз үйдің ... орын ... ... жылы ... ... ... және ... аңға шыққанға қаптар дайындап, аң аулауға дейін иттерді сол қаптың ішінде жылы ұстаған.Аңыз бойынша Тазыны 47 ... ... ол ... ... артынан келетін қалың мал сияқты болған. Сонымен ... Тазы адал дос бола ... үшін жеті ... ... ... ... ... қызықан адамдар Қазақстанға әлем бойынша туристер келе бастады. Олар көбіне құнды әрі бағалы болып есептелетін жануарлардың мүйізін көруге және ... ... ... ... ... ... ... ететін алып еліктердің арқасында Қазастан бүкіл әлемдік ... ... ... ... ... маралының мүйізіне таңқалады және қатты қызығады. ... ... 11-15 ... дейін жетеді және өте бағалы болып келеді. Қазақстан шегарасында ... ... ... - ... ... қасқыр, джейран, киік, қарағандылық, жоңғарлық және Тянь-Шаньда мекен ететін тау ешкілері жатады.
Қазақша бүркіт атаулары. Бүркіт бұрыннан аңшы құс ретінде ... ... ... аң аулау өте ұқыптылық пен шыдамдылықты талап етеді. Аңшы - бүркітшілер ... ... ... ... 1 жасқа дейін - Балапан құс, 2 ... ... - Қаң ... 3 ... дейін - Тірнек, 4 жасқа дейін - Тастүлек, 5 жасқа дейін - ... ... ... - Көктүбі, 7 жасқа дейін - Қана, 8 жасқа дейін - Жаңа, 9 ... ... - ... 10 ... ... - ... 11 ... дейін - Баршын, 12 жасқа дейін - Шөгел. Бүркітшілер өз құсына 20 жасқа ... ... ат ... көрінеді. Оның бір себебі қазақ құсбегілері бүркітті жиырма жастан асырып ұстамаса керек.
Бүркіт - өте сирек кездесетін құс. Қазақсан ... ... ... ... аң ... шаруашылығы Қазақ өмірінде ерекше орыны бар болып есептелінеді. Бүркіт аңшысын құсбегі немесе бүркітші деп атайды. Жабайы құсты ... ... үшін ... құс ... жүз ... ... бар әкеден балаға мұра ретінде өтіп отыратын шексіз құпясын сақтайды. ... ... ... ... бар ... сирек кездестіреміз. Бұл шеберлер жабайы құсты қолға үйрете алатындай туғанынан дарынды болып келеді. Аңшылық үшін ... мен ... ... ... ... ... сырт келбетіне және төбелесу тактикасына байланысты қойылады. Бүркіт аң шаруашылығы шамаман мың жылдам уақытты қамтиды. Егер жасөспірімге аң ... ... ... ... онда оның ... әрі ... ... болып өсуін білдіреді. Бүркітті үйрету ол мықты өнер. Ұсталған бүркіт біріншіден ... ... ... ... бүркітші түнімен көз ілмей бүркіттің ұйықтағанын, оның қимыл қозғалысын бақылаумен болады. Құс иесінің қолынан ғана шикі етті жеуі ... Құс ... ... кейін - бүркітші, өзінің атына және ... ... ... ... жіберіп жасанды аңшылықты ұйымдастырады, тек сонда ғана нағыз аңшылық басталады. Арнайы дайындалған бүркіттер кішкентай жануарларға: қояндарға, түлкілерге, күркілдеуік және т.б. ... ... аң ... ... ... құрал-жабдықтар. Құспен аң аулау үшін арнайы дайындалған құралдар болады: жапқыш, кепка, отыратын орындық және әртүрлі байлағыштар. Бүркітші жабдықтары:
Томаға − ... екі ... ... ... ... ... ... басына киілетін, теріден жасалған жабдық. Оны шымыр былғары немесе ... ... ... ... ... ... икемге келетін жұмсақтау көннен жасайды. Тек қана қайыру кезінде, жем ... аңға ... ... ... ... ... аяғына тағылатын баулар − балақбау, шолақ аяқ бау, тобыршақ, ... ... ... ... және ұстап алып жүруге, тұғырға отырғызғанда байлап қоюға арналған жабдықтар.
Тұғыр − бүркіт отыратын, күтіміне арналған жабдық. Биіктігі құс отырғанда шалғысы ... ... ... ... 1,5-2 ... , ... жан-жаққа талтайыңқы келген жуандығы бір білем 3-4 сирағы бар ағаштан жасалған .
Жемсаптыаяқ − ... жем ... ... ... ... қайың тәрізді берік ағаштардың тошынынан, безінен ойып жасалған, сопақша пішінді жеңіл ыдыс. Берік болуы үшін ағашты малдың ... ... ... жіп − қашып кетпес үшін құстың қанат, құйрығына байланатын, қабаттап ширатылған жібек мата жіп. Жіпті инеге сабақтап, ... ... ұзын ... ... ... ... ала өткізіп қояды.
Ырғақ - түзден ұсталған асау құсты, ... ... ... ... ... ... ұдайы қозғалып тұратын, құс жуасытатын құрал.
Шырға − құсты қолға, аңға түсүге баулығанда міндет атқаратын аңның жасанды бейнесі. ... сөзі ... ... ... ... алдау деген мағына береді. Құсты шырғалап қолға түсіру үшін де тірі пайдаланады. Оған кез келген құс, тазқара, тоғысай жеке ... ... қоян мен ... ... бір ... ... Айналасына құрылған торға жоғарыдан шүйліккен құс келіп қолға түседі.
Түтік − бүркітті қайтарып баптаған кезде құстың көмейіне жүгіртіп қолданатын, тырна, ... ... ... ... ... ... өзекті ағаштан дайындалған аспап. Ұзындығы шамамен30см, жуандығы саусақтай болады.
Аяққап − Сонар, салбурында аяз суықтан бүркіттің саусақтарын тоңу мен ... ... аң ... ... немесе қырымнан тігілген жабдық.
Иыққып − құстың екі иығын басып келген арқа ... ... ... байланған топшысын суықтан қорғайтын жабдық. Құстың иығы, топшысы тоңса, нәрегей ... ... әрі ... ... ағаш − бүркітті көп піштактаудан құрал. Таңдай ағашты құстың тамағының астына томағының алқым бауына қыстырып, ... ұшын ... ... құс ... ноқталаған тәрізді етіп, тұмылдырықтай кигізіп қояды.
Құндақ − құс сыятындай етіп ... ... иіп ... астына киіз төсеп, құс орайтын тартпа бау тағып жасаған құс . Ол құстың қанат шалғыларын зақымданудан, суық, ... ...... оң ... ... бас бармағы қабы бөлек, қалған төрт саусағы біртұтас тұйықталған, жеңі шынтаққа жетіп жығалатындай қолғап ... ... ... ... ... алып ... және асау құсты қолға баулып үйретіп жуасытқанда оның қарулы тегеуірінен, ... ... ...... ат ... алып жүргенде қолы талып шаршамас үшін тіреу ететін айыр басты ағаш таяныш құралы.
Қатыр − аушы құстың ілген аңын ... ... тез ... әрі ... ... ... ... үшін қолданатын қарапайым біз тәрізді құрал.
Жемқалта − ... алып ... ... ... жем (ет) ... ... жабдығы.
Бүркіт салып аң аулау. Қазақ халқында бүркіт салып аң аулау - көнеден келе жатқан дәстүр. Жақсы ат, ... ... ... ... ... де ... ... белгісі саналған. Бүркіт алудың екі әдісі бар. Балапан кезінде ұясынан алу не қақпанмен ұстау.
Бүркіт ұясын қия жартастарға, биік ... ... ... ... ... алу үшін жартастың үстінен, жеңілдеу біреуін арқанмен түсіріп, балапанды алған соң, тартып алады. Балапанда былай алу өте ... ... ... ... Аңшы ... ... ... ұстаған бүркітті үркітіп жібереді де, сол жерге білдіртпей қақпан құра қояды. ... ұшып ... ... ... ... ... үшін ... күні бойы қолға ұстап, жиі-жиі басынан, мойнынан сипай береді. Ортасынан жіппен байланған көлденең ағашқа отырғызады. Ырғалып тұрған ағаш бүркітті ... ... бір ... ауыртып не қорқытып алмау керек. Шамданған құс иесін қанатымен сабалайды. Сондықтан құсқа томоға (екі ... ... ... қалпақ) кигізеді. Томағаны жем берерде, аңға түсерде сыпырады. Иесіне үйренген құсты енді шақыруға баулиді. ... етті ... ... артынан ара қашықтығын ұзарта береді. Әбден үйретілген бүркітті аңшы ... ... алып ... Ал ... ... ... ... үркітеді. Аңшы тұра қашқан аңға бүркіттің томағасын сыпырып қоя ... Құс ... ... ... ... да, жемтігіне тік шаншылып түседі. Бүркітті қартайған кезде еркіне қоя ... ... ... ... ... ...... құстар ішіндегі адам қолына тез үйренетін тектісі. Қазан құсбегілері бүркітті қолда тәрбиелейді. Бүркіттің қайратына, ... сай. ... ... қылт еткенді сезеді. Оның қыран аталуы да осындай ... ... ... керек.
Көк тағысын қолға үйретіп, оған жер тағысын ұстату ата-бабаларымыздан қалған мирас. Бүркітті ұстау, тағылығын арылтып, жуасыту әдістері, қажығанда, ... ... ... бір ... ... айтқанына көндіру т.б баптар таза қазақи сұңғылалық өнер[3].
Ұябасар, шәулі. Аталық − ШӘУЛІ бүркіттің салмағы 3,8-4,1кг. Дене тұрқы 95см жайылған ... 2 ... ... ... Ал, ... - ... бүркіттің салмағы 3,8-6,3кг. Тұрқы бір метр, жайған ... 2,5 ... ... ... Ұябасар бүркіттің денесі кесек, кеудесі кең, иықты, күшті әрі ашулы келеді.
Бүркіт аңға ... ... ... 1-2 ... ... 45 ... ... шығарады. Балапандары екі айдан астам ұяда болады. Қырқүйек, қазанға дейін ене бауырында болады да, одан ары өз ... ... ... ... аңға үш түрлі тәсілмен түседі.
Бірі − шаншылып, екіншісі − сыпырып, ... - іліп ... ... ... іліп ... көбірек дағдыландырады. Шаншыла түскен қыран бірде болмаса бірде тосқауылға соғылып мерт болуы мүмкін.
Аңшылыққа қатысты тыйымдар мен ... Аңға ... ... ... деген тілек айтылады.
2. Аңдағы алғашқы олжа ешкімге сыйланбайды. Алғашқы олжа ... ал ... ... ... ... болса да солай етіледі.
3. Атып алған арқардың, тау ... ... ... ... ... ... аңды атқан аңшы өзі пайдаланады, ал қалған етті серіктес аңшылармен бірдей етіп бөліседі.
4. Бүркіттің ... ... ... оны үйдің төріне немесе бесікке іліп қояды.
5. Құда-жекжат, туған-туыстан ит алмайды.
6. Итті өлтіруге, азаптауға, қаңғыртып жіберуге болмайды. Олай етсе ... ... ... ... Аңдар мен құстарды рұқсат етілген мерзімде ғана ... ... да ... ... ... ... ... тарихы. Деректерге көз салсақ, тазының әлемдегі тарихы он мыңдаған жылдар ... ... ... ... ... ... ұсынады. Араб салюктерінің шыққан тегін тазымен байланыстырып, біздің заманымызға дейінгі 8-10 ... бар ... ... Айтылған ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталған кезең. Жалпы, тазы қазақ даласына сақ ... ... деп ... ... ... ... жылдар бұрын келсе керек. Кейбір тасқа қашалған ... ... ... аңшы ... ... ... бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға болады. Бұл деректің растығын археологиялық қазба ... ... ... тазы ... ... ... дәлелдей түседі. Ал 1895 жылы Ресейде жарыққа шыққан Л.П.Сабанеевтің ғылыми еңбегінде ... ... ... 6 мың жыл ... ... ... ... жазады. Дегенмен, тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар ... өмір ... ... ... ... ... ... Анубис − қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген. Шығыс ғалымдарының еңбектерінде қазіргі Қазақстан аумағындағы көшпенді ... ... өте ... ... жүгіретін төзімді екендіктері келтірілген. Олай болуы заңдыда еді. Өйткені көшіп-қонып жүрген елдің таулы, ... ... кең ... ... неше түрлі жүйрік киіктерді қуып, қарсақ, түлкі, қасқыр секілді жыртқыш ... ... ... ... ... тұрғыдан дамитыны даусыз. Сондықтан біздің қазақ даласындағы ... өзге ... ... ... ... ерекшеленіп тұрады[4].
Ит жүгіртіп, құс салу елдің ежелгі дәстүрі болғандықтан, соған орай тазы таңдай біліп, асырау, баулуды да ... ... деп ... мәні Аң ... ит ... мәні ... деген мағынадан шыққан. Бәлкім, таза - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған, ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы ... деп ... да бар. ... жайлы көптеген аңыз-әңгімелер де жеткілікті. Тазы мен қаздың байланысы жайлы: Тазы ит ... ... ... бар. Оның бәрі ... ... Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданы, Кендірлік өзенінің Сайхан-Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың ... ... орны ... ... ... ұясы бар. Ағаш ... ... шөп қалдықтарынан салынған ұя әлі тұр. деп ... ... Тазы ит осы ұяны ... алып құс − ... ... шығыпты. Қазақта деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды деп ... ... ... аңызды С.Сейфуллин да жазады, . Бұл аңыздардан ит пен ... бір ... ... ... ... ит 1,5-2 ... толық жетіліп, ұйығады. Бір жасқа толған кезде оны дейді. Үйіне ... ... ... тамақты тойдыра көп береді. Тазы күшігі үйіне толған кезде дене бітімі ... ... ... шашағы төгіліп, аяғының бұлшық еттері тарамдалып, болат серіппедей ширығып тұрады. Тазы адам тәрізді талғампаз, кірпияз болып келеді. Тазыны үйретудің ... ... ... ... ... алты ай ... ... және қарғыбауға үйретумен ерекшеленеді. Күшіктерге бір ай толған соң тазыға тән белгілері ... ... ... белі ... төсі шынтағына жетіп тұрады. Осы кезден үйретуге қолға алады. Тазы күшігіне үйдегі кез келген адамның айқайлап жекуіне ... ... ... ... ... аса ұқыптылықты талап етеді. Алты-жеті айлығында иесінің әсеріне көндігетіндей етіп . Ал аңға ... ... ... ... ... ойнатып үйрету болып табылады. Егер де тазыға тән ... ... ... ... онда ... ... болатындығының белгісі. Тазыны үйретудің ең ауыр кезеңі - атаған затты әкелуте, жағымсыз әдеттерге тиым салуға, бөгде адамның берген тамағын, ... өзі ... ... жемеуге баулу. Итті үре жүгіріп, тыныштық сақтауға үйрету оңай шаруа емес, оған да төзімділік керек. Қалай дегенмен де бұл істі ... ... оған ... ... ... болса тазыны да ырқыңа көндіруге болады[4].
Тазы қасиеті. Жалпы, ғалымдар Орта Азиядағы тазыларды үш топқа бөліп қарастырып жүр. Оларды тік құлақ, ... ... және ... ... ... деп ... ... ішінде біздің елде шашақ құлақ және жарғақ ... ... көп ... Бұл итке атауы бекер берілмеген. Өзге ит тұқымдастарына қарағанда тазы өте таза болады. Оның үстінен ешқандай иіс ... ... ... бара ... да, ... ... ... тамақ жемейді. Лас жерге жатпайды. Иесіне адал ... ... ... және бар. Бір сөзбен айтқанда, осындай тазалығы үшін тазы ... ... ... ... ... итті ... санайтыны бар емес пе? Алайда ғұламалардың бірі кезінде арнайы түсініктеме беріп, онда мұсылманшылық тыйымдардың ... ... итке ... шектеулердің тазыға қатысы жоқ екенін айтқан. Тазыны ... ... ... жатқызуға болмайтынын қатаң тапсырған. Үйде арнайы орын дайындап, астына жұмсақ зат төсеп, тазыны сонда ұстауға өсиет еткен. Жүйрік ат пен ... ... ... соң қолын жумай-ақ, намазға отыра беруге болатынын айтқан. Тазыға құнарлы таза тамақ беруді тапсырған. Бұдан тазының жаратылысынан өте таза ... анық ... ... Мұсылман елдерінде осынау ұшқыр ит аса құнды саналған. Бұл жағдай біздің қазақ арасында да солай қалыптасқан ғой. Тазыны қолы ... ... ... ... Үйінде немесе арнайы орын дайындап асыраған. Астына аңның немесе ... ... ... ... Таза сүт пен ... ... берген. Ұшқыр тазы, жүйрік ат, қыран құспен саятшылық жасаудың кереметі туралы өлеңдер Абай атамыздан ... ... ... талайының жырына арқау болған. Ұлы жазушы Мұхтар Әуезовтен бастап, көптеген ... ... ... де ... даласындағы тазылардың ерекше қасиеттері көп жазылған. Мәселен, киікті қуып ... ... ... ... ... аңшылық кезінде адамдай ақылдылықтары келтірілген.
Қазақ тазысы. Бүгінгі таңда тазының ... ... кең ... ... ... түріне тоқталып өтсек. Мысалы, Самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақмүше­мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен ... ... ... ... жүні мен ... ... ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында Оңтүстік Сібір тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ, өздерінің ... ... ... Ертіс бойында таралған. Ал орыс деректерінде Түркістан тазысы ... ... ... ... ... пен солтүстік батыс өңірлерінде көптеп кездеседі. Сібір тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен ... аң ... ... ... ... ... ... қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. ... ... тау ... және дала ... деп ... ... ... биіктігі арланында 65-70 см, салмағы 20-25 кг-ға дейін жетеді. Ұшқыр тазы сағатына 80-90 ... ... ... ... аң ... аң қағушылық ерекшеліктеріне бұрсақ. Бәріміз білеміз, аңдардың үрейіне айналған адамның досы тазы екенін. Осы ретте тазылардың да аңға ... ... ... ... аң ... ... ... бірнеше топқа бөледі: қасқыр алатын тазылар, қоян алатын, түлкі алатын. Қасқыр алатын тазылар мықты, денесі кесек, күшті келеді және өз ... ... ... бірнеше топқа бөлінеді. Қасқыр алатын тазылар өте сирек кездеседі. Олардың сапасы ең жоғары деп саналады. Олар көрген қасқырын бір-екі жұлып ... ... ... соң ... ... алқымынан алып жығады да бір-ақ мытып өлтіретін қарулы келеді. Қоян ... ... ... ... ... ... Бұлар қасқырды қуып жетіп, жұла береді. Қасқырдың мысын құртып, денесіне жуытпайды. Иесі жеткенше қасқырды ұста ... ... ... ... ... ... арқаланғыш, яғни, жалтақтағыш келеді.
4183380130810Бірінші топқа жататын: қасқыр алатын тазылардың ... ең ... ... кесек, күшті, өжет әрі жүйрік келеді. Бұлар өте ...
2 ... Тазы мен ... Олар ... ... бір­екі жұлып қап бетін қайтарып, содан соң қатарласа беріп, ... алып ... да ... ... ... ... Кейде күзді күні бөлтірік қасқырына киліксе, бірін жібермей қырып салады[5].
Екінші топқа жататындар: кесек денелі күшті емес, ... ... ... ... орташа, шымырлау болады. Ал батырлығы мен жүйріктілігі алдынғылардан кем түспейді. Бұлар қасқырларды қуып жетіп, жұла береді, қасқырдың мысын құртып, ... ... Өзін ... ... Иесі ... ... ... босатпайды. Бұл иттердің қасқыршылдық қабілеті мол болады және оларды өлтіруге құмар ... ... ... ... алдынғылардан айырмасы, бұлар қасқыр аулауға шорқақ, жүркесіз, қуғыншы таяу болса ғана ... ... Иесі ... қалса, жалтақтап артына қарай береді. Бел асып кетсе, аңды қумай тоқтап та қалады. Қасқырды тек аттың тізесі мен ... ... ... тазыларды көмекші тазылар деп атайды. Осы тұста тағы айта кететін жай: тазының қай ... ... да, ... ... ... жақсы. Екеу болса батыл келеді, таласудан тайынбайды. ... тез ... тез ... бір ... өте ... алді ... да ... келеді, қасқырға жете алмай қалады. Енді бірінің ұшқырлығы зор болса да, көп алысуға ... ... оны ... тартып тұрып қалады. Демек, қасқыр алатын тазы әрі жүйрік, тегеурінді болуы керек. Рас, ... ... ... ... ... ... өзі ... қасқырды жұлқылап, иесі келгенше жібермейтіні де болады.
Түлкі, қоян алатын тазы. Қоян, түлкі алатын тазы да үш топқа бөлінеді. ... қара ... ... ... іздік қарда күніге бес­алтыдан қоян алатын ит алғашқыға ... ... ... бірен­саран.
Екінші топқа жатқызатынымыз: күніне екі­үш қоян ... ... ... да ... ... саналады.
Үшінші топқа жататындар: күніне бір­екі қоян алатын тазылар. Қазыр біздің өңірдегі тазылардың көбісі осы ... ... ... ... айла ... болмаса қояннан ұшқыр емес. Сондықтан жоғарыда айтынған тазылардың қайсысы да түлкі ала береді. Кейбір ауызданбаған немесе алғашында ... тісі ... ... ғана ... жүрексініп, түлкі ала алмайды. Егер қарқаралықтар тазы жүйріктігін қоян алу мөлшерімен бағалас, аякөдіктер бұған қосылмай, тазы жер қарада ... жете ... ... айтады. Бұған келіспеуге де болады. Өйткені жер қара, күн жылы кездің өзінде­ақ ақ қоянды ... ... ... ... бар. ... алғашқы пікірді дұрыс санаймын. Сонымен қатар қоян көжектеген кезде, қар тұяқ көмбеден жоғары және басқа ит, аң қуып ... ... ... ... ... ... кезде қоян, түлкі ұстаған итті жүйрік деуге болмайды.
Ресейдегі сияқты қасқыр мен түлкіні қатар алатын ... ... ... ... болар еді. Ол үшін әрине, аңшылық өнеріне шын ықылас керек. ал ... мен ... ... ит ... ... адам ... негізгі үш мәселені білу керек.
Біріншіден, тазы аң қаққыш болсын. Екіншіден, суыққа төзімді, жүріске ... ... Яғни тазы ұзақ та суық ... шыдамды болуы тиіс. Егер тазы соның бәріне шыдап иесімен бірге жүре алса, оны үйге жатқызып, тойғыза қою ... беру ... олай ... ... ... өзі көп ... жүріске шыдамай, аң аулаудан шығып қалады. Тіпті кейбіреулері аңшылық күннің ертеңіне­ақ ... ... ... ... оны дамылдатып отыру керек.
Тағы бір шарт тазы - ... ... ... әккі ... ескі із бен жаңа ... аңның алға не кейін жүргенін айыра біледі. Жаңа ізге түссе жаны қалмай, ... ... де, ... ... ... [4] ... аңшылар төрт маусымда көзсіздікпен аң алдыра бермейді.

Пән: Туризм
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 88 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Рекреациялық туризмді жоспарлау және ұйымдастыру30 бет
Қазақстан туризмінің дамуындағы көліктің маңызы83 бет
Ататүрік23 бет
Мұстафа Кемал Ататүрі10 бет
Қышқылдық-негіздік титрлеу әдісінің индикаторлары8 бет
Аң алау ұғымы және түрлері.10 бет
Аң аулау шаруашылығының ірі масштабты карталарын құрастыру37 бет
Аңдар биологиясы6 бет
Аңшылық кәсібінің мәдениеттегі орны51 бет
Аңшылық пен саятшылыққа (АС) қатысты атаулардың семантикасы151 бет
Рекреациялық туризмді жоспарлау және ұйымдастыру30 бет
Қазақстан туризмінің дамуындағы көліктің маңызы83 бет
Ататүрік23 бет
Мұстафа Кемал Ататүрі10 бет
Қышқылдық-негіздік титрлеу әдісінің индикаторлары8 бет
Аң алау ұғымы және түрлері.10 бет
Аң аулау шаруашылығының ірі масштабты карталарын құрастыру37 бет
Аңдар биологиясы6 бет
Аңшылық кәсібінің мәдениеттегі орны51 бет
Аңшылық пен саятшылыққа (АС) қатысты атаулардың семантикасы151 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь