Қазақ ресми-іс қағаздар стилінің тілі және дамуы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

I Тарау Қазақ ресми . іс қағаздар тілінің даму тарихы ... ... ... ... .
1.1 Қазақ ресми.іс қағаздар тілінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2 Түркі жазба ескерткіштеріндегі ресми.іс қағаздарына тән тілдік элементтер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.3 XV.XVIII ғасырлардағы қазақ ресми.іс қағаздарының тілі ... ... ... 18
1.4 XIX.XX ғасырлардың басындағы қазақ ресми.іс қағаздарының тілі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23

II Тарау. Қазақ ресми . іс қағаздар стилінің тілі ... ... ... ... ... ... ... .
2.1 Стандарт тілдік бірлік ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ..30
2.2 Стандарт тілдік бірліктердің грамматикалық ерекшеліктері ... ... ..33

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...40

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41
Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Әдеби тілдің дамуы қоғамдық құрылыстың, оның экономикалық жүйесі мен негізгі саяси ұстанымдарының өзгеруімен, қоғамның ана тіліне деген көзқарасымен тығыз байланысты. XX ғасырдың тоқсаныншы жылдары бұрынғы кеңестік мемлекеттер кеңістігінде болған тарихи өзгерістер қазақ қоғамының болмысын өзгертті. Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе алуымен байланысты мемлекеттік тілдің қоғамдық қызметін арттыру мәселесі күн тәртібіне қойылды.
Жұмыстың өзектілігі. Қазақ тілінің қоғамдық қызметінің артуы функционалдық стильдердің сапалық үлес салмағына да өзгеріс әкелді, яғни, қазақ ресми іс қағаздар стилінің рөлі мен қызметіне мән беріліп, іс қағаздар тілін ғылыми негіздеу мәселесі көтерілді. Қазақ тіл білімі ғылымының алдында қазақ іс қағаздар тілінің лексикалық жүйесіндегі өзгерістер мен процестерді семантикалық, құрылымдық, стильдік тілдік, жанрлық ерекшеліктерді, оның жай-күйін, жалпы іс қағаздар тілінің көкейтесті мәселелеріне зерттеу, ресми қағаздар тілінің ғылыми-теориялық негізін жасау міндеттері тұр. Біз диплом жұмысымыздың тақырыбы көлеміне сай, осындай өзекті мәселенің бірі- қазақ ресми-іс қағаздар стилінің тілін талдауды жөн көрдік. Себебі қазақ тіл білімінде ресми-іс қағаздар тілін зерттеу мәселесі кенжелеу қалған. Қазір ресми-іс қағаздар стилінің функционалдық стильдердің басқа түрлерінен ара жігі ашылып, ғылыми тұжырымдамасы жасалынбағандықтан іс қағаздарының мәтіндерін орыс тілінің заңдылығына қарай қалыптастыру ресми қарым-қатынаста, іс қағаздарын жүргізуде, көркем әдеби, публистикалық стиль элементтерінде қолдану белең алып келеді. Осы себепті іс қағаздар тілін зерттеу өзекті тақырыптың бірі болмақ.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері: Диплом жұмысында қазақ ресми-іс қағаздар тілінің сипаты, оны қалыптастыру тарихы негізінде таныту. Осы мақсаттарды орындауда төмендегідей міндеттер шешу көзделді:
- іс қағаздар тілінің тарихын қоғам тарихымен байланыста қарау;
- ресми- іс қағаздар тілінің зерттелуін жүйелеу;
- қазақ іс қағаздар тілінің арнасын анықтау;
- ресми- іс қағаздар стилінің өзіндік ерекшеліктерін анықтау;
- әр кезең іс қағаздарына тән өзіндік қолтаңбаларды анықтау;
- іс қағаздар тіліндегі стандарт тілдік бірліктердің сипатын ашу.
Зерттеудің дереккөздері: Қазақ ресми-іс қағаздары стилінің тілін айқындауда тақырып мәнін ашатын көрнекті ғалымдар Ғ.Айдар, Ә.Құрысжанов, М.Томанов, Р.Сыздықова, Қ.Өмірәлиев, Ә.Қайдар, Б.Әбілқасымов, Ә.Сүлейменова т.б. ғалымдардың ғылыми тұжырымдары пайдаланылды.
Зерттеу әдістері: Салыстырмалы, сипаттау, стилистикалық, контекстік талдау әдістері қолданылды.
Зерттеудің теориялық және практикалық мәні: Диплом жұмысы нәтижелері Қазіргі қазақ тілі, Қазақ әдебиетінің тарихы, Стилистиканың теориялық мәселелерін оқытуда, ресми-іс қағаздар тілі, іс қағаздарын қазақша жүргізу, тіл мәдениеті т.б. мәселелерге қатысты семинар сабақтарын, зерттеу жұмыстарын жүргізуде қолдануға болады.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
- Түркі жазба ескерткіштеріндегі қазақ ресми-іс қағаз
- Кейбір лексикалық, грамматикалық ерекшеліктері қазақ тіліне жақын, түсінікті болғанымен, кейбірінің қазақ тілінен алшақтығы байқалады;
- стильдердің әрқайсысының пайда болу, қалыптасу, қоғамға қызмет ету деңгейі әр түрлі;
- ресми-іс қағаздар тілінің кейбір мәселелері ғалымдар назарынан тыс қалмағанымен іс қағаздар тілін ғылыми зерттеу де жүйелі жүргізілуді қажет етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Айдаров Ғ., Құрысжанова Ә., Томанов М. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. А.,1971.
2. Айдаров Ғ. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. А.,1986.
3. Айдаров Ғ. Күлтегін ескерткіші. А.,1995.
4. Әбілқаев А., Өмірәлиев Қ. Қазақ тілі тарихи грамматикасының практикумы. А.,1973.
5. Әбілқасымов Б. XIX екінші жартысындағы қазақ әдеби тілі. А.,1982.
6. Балақаев М., Сыздықова Р., Жанпейісов Е. Қазақ әдеби тілінің тарихы. А., 1968.
7. Ерғазиева Н. Қазақ тіліндегі ресми-іс қағаздар стилінің қалыптасуы және дамуы. АКД., А.,1972.
8. Ибатов А. XIV ғасырдағы хандар жарлықтарының тілі. А.,1990.
9. Құдасов С. Армян жазулы қыпшақ тілінің ескерткіші // Қазақ әдеби тілінің тарихи көздері. А.,1989.
10. Құдасов С. Армян жазулы қыпшақ ескерткіші «Дала хикар сөзінің тілі». А., 1990.
11. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. А.,1998.
12. Қордабаев Т.Р. Тарихи синтаксис мәселелері. А., 1964.
13. Материалы по истории Казахской ССР (1785-1825). М.,Л.,1940 т.ч.
14. Өмірәлиев Қ. VIII-XII ғасырлардағы көне түркі әдеби ескерткіштері. А.,1985.
15. Өмірәлиев Қ. XV-XIX ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. А.,1975.
16. Печать и революция. М.,1926.
17. Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы. А.,1993.
18. Сыздық Р. Сөз құдіреті. А.,1997.
19. Сыздық Р. Тілдік норма және оның қалыптасуы. Астана,2006
20. Сыздық Р. Сөздер сөйлейді. А.,1980.
21. Сыздықова Р. XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ әдеби тілінің тарихы. А.,1984.
22. Томанов М. Тіл тарихы туралы зерттеулер. А.,2002.
23. Дүйсембекова Л. Қазақ ресми-іс қағаздары. А., 2005.
24. Салагаев В., Шалабай Б. Іс қағаздарын жүргізу. А., 2002./электронды оқулық/.
        
        |                                                                          ... ... ... ЖӘНЕ                                         ... ...                                                         |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| ... тілі ... |
| |
| |
| |
| |
| ... ... |
| |
| ... Қазақ ресми-іс қағаздар стилінің тілі және дамуы |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| ... ... ... |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| ... Тарау Қазақ ресми – іс қағаздар тілінің даму
тарихы.................
1. Қазақ ресми-іс қағаздар тілінің
зерттелуі.........................................5
2. Түркі жазба ескерткіштеріндегі ресми-іс қағаздарына тән ... 9
3. XV-XVIII ... ... ... қағаздарының
тілі............18
4. XIX-XX ғасырлардың басындағы қазақ ресми-іс қағаздарының
тілі...............................................................
23
II Тарау. Қазақ ... – іс ... ... ... ... ... ... ..........................30
2.2 Стандарт тілдік бірліктердің грамматикалық ерекшеліктері
..........33
Қорытынды...............................................................40
Пайдаланылған әдебиеттер.....................................41
Кіріспе
Жұмыстың жалпы ... ... ... дамуы қоғамдық құрылыстың,
оның экономикалық жүйесі мен негізгі ... ... ... ана ... деген көзқарасымен тығыз байланысты. XX ғасырдың
тоқсаныншы жылдары бұрынғы кеңестік ... ... ... ... ... ... болмысын өзгертті. Қазақ тілінің мемлекеттік
мәртебе алуымен байланысты мемлекеттік тілдің ... ... ... күн тәртібіне қойылды.
Жұмыстың өзектілігі. Қазақ тілінің қоғамдық қызметінің артуы
функционалдық ... ... үлес ... да ... әкелді, яғни,
қазақ ресми іс қағаздар ... рөлі мен ... мән ... ... ... ғылыми негіздеу мәселесі көтерілді. Қазақ тіл білімі
ғылымының алдында ... іс ... ... ... ... мен ... ... құрылымдық, стильдік тілдік,
жанрлық ерекшеліктерді, оның жай-күйін, жалпы іс ... ... ... ... ... ... тілінің ғылыми-теориялық
негізін жасау міндеттері тұр. Біз диплом ... ... ... ... ... ... бірі- қазақ ресми-іс қағаздар стилінің тілін
талдауды жөн көрдік. Себебі ... тіл ... ... ... ... ... ... қалған. Қазір ресми-іс қағаздар ... ... ... ... ара жігі ... ... жасалынбағандықтан іс қағаздарының мәтіндерін орыс тілінің
заңдылығына қарай ... ... ... іс қағаздарын
жүргізуде, көркем әдеби, публистикалық стиль элементтерінде қолдану белең
алып келеді. Осы себепті іс ... ... ... ... ... бірі
болмақ.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері: Диплом жұмысында қазақ ресми-
іс қағаздар ... ... оны ... ... ... таныту. Осы
мақсаттарды орындауда төмендегідей міндеттер шешу көзделді:
- іс қағаздар тілінің тарихын қоғам тарихымен байланыста қарау;
- ... іс ... ... ... ... ... іс ... тілінің арнасын анықтау;
- ресми- іс қағаздар стилінің ... ... ... әр ... іс ... тән өзіндік қолтаңбаларды анықтау;
- іс қағаздар тіліндегі стандарт ... ... ... ... дереккөздері: Қазақ ресми-іс қағаздары стилінің тілін
айқындауда тақырып мәнін ... ... ... ... ... ... Қ.Өмірәлиев, Ә.Қайдар, Б.Әбілқасымов, Ә.Сүлейменова
т.б. ғалымдардың ғылыми тұжырымдары пайдаланылды.
Зерттеу әдістері: Салыстырмалы, сипаттау, ... ... ... ... ... және ... ... Диплом жұмысы нәтижелері
Қазіргі қазақ тілі, ... ... ... ... ... оқытуда, ресми-іс қағаздар тілі, іс қағаздарын қазақша жүргізу,
тіл мәдениеті т.б. мәселелерге қатысты ... ... ... ... ... болады.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
- Түркі жазба ескерткіштеріндегі қазақ ресми-іс қағаз
- ... ... ... ... ... тіліне жақын,
түсінікті болғанымен, кейбірінің қазақ тілінен алшақтығы байқалады;
- стильдердің ... ... ... қалыптасу, қоғамға қызмет ету
деңгейі әр түрлі;
- ресми-іс қағаздар тілінің кейбір мәселелері ғалымдар ... ... іс ... ... ... ... де ... жүргізілуді қажет
етеді.
I тарау. Қазақ ресми-іс ... ... даму ... ... ... ... тарихи даму жолын білмей тұрып,
оның қазіргі күйін жете білу мүмкін ... ... ... ... ең ... ...... тарихи байланыс, яғни белгілі бір
құбылыс өзінің дамуында қандай басты-басты дәуірлерді өтті ... ... Р. ... ... ... тілінің тарихы" атты еңбегінде: "Тіл
тарихындағы жеке кезеңдер, соның ішінде әдеби тіл ... алу ... ... ... ... ... ... белгілі. Олардың бастауы
қайнар көздері болуы ... деп ... [17,27]. ... іс ... ... сол ... иесі ... табылатын халық тарихымен, іс қағаздарын
қатынас құралы ретінде қолданған қоғам тарихымен ... ... ... ... ... іс ... тілінің тарихын зерттеуде екі принцип
басшылыққа алынды. Бірінші принцип- қазақ іс қағаздар тілінің тарихын, ... ... ... ... ... қоғам тарихымен тығыз
байланыста, бірлікте қарау принципі. ... ... ... қоғамның дамуына,
оның экономикалық мәдени өміріндегі өзгерістерге ... ... ... ... ... ... негізін өзгертпегенімен оған өз әсерін
тигізбей қоймайды. Ал ол әсерінің мәнін жете түсіну үшін ... ... ... ... ... ... бар. Ресми-іс қағаздар тілі тарихын
қоғам тарихымен байланыстыра қараудың қажеттігі де ... ... ... ...... іс ... тілінің қалыптасу кезеңдеріне кездесіп
отыратын түрлі тілдік фактілерді, тілдік ерекшеліктерді қазіргі ... ... ... ... ... ... іс қағаздары тілінің зерттелуі
Қазақ тіл білімінде ресми-іс қағаздар тілін зерттеуге арналған ... ... ... ... ... ... ... жазылған
зерттеулер мен жазба ескерткіштер тілін зерттеуге арналған еңбектердің бұл
тақырыпқа да ... бар ... ... Бұл еңбекте ресми-іс қағаздар
тілінің тарихы көне түркі жазба ескерткіштері жазылған ... ... ... ... ... ... ... М.Томанов [2] еңбегі, Ғ.Айдаровтың [3], М.Томановтың [22]
жеке ... ... ... ... тілдері тарихын, оның ішінде
қазақ ... ... ... ... ... өзіндік маңызы бар
екендігі сөзсіз. Қ. Өмірәлиев " VII-XII ... көне ... ... " ... " Кіші ... " ... тег ... болмыш
түрк Білге қаған бу өдке олурдым. Сабымын түгеті есіткіл" деп басталуы мен
"Могилян хан" ескерткішінің " ... тег ... ... түрк ... ... деп ... бергі XIV-XVI ғасырдағы хан жарлықтарына ... – деп ... [14,29], "XV-XIX ... қазақ поэзиясының тілі"
еңбегінде жазбалар тіліне ... ... ... оны ауыз ... ... ... нұсқаларымен салыстыру нәтижесінде ол ескерткіштер бір ғана ... ... ... өз ... "VII- ... ... " ... " Күлтегін", " Могилиян" сияқты ескерткіштер жазба
әдеби нұсқалар. Олар – хан ... мен ... ... ... ... ... тілдері, оның ішінде қазақ тілінің тарихы үшін де өте құнды
деректердің бірі ... ... XIV ... ... ... ... ... А. Ибатовтың " XVI ғасырдағы хандар ... ... ... де іс ... тілінің қалыптасу кезеңін ... ... ... ... ... құнды зерттеу жұмысы. А. ... сан ... өте аз және іс ... ... ... ... ... болып келеді. Бірақ соған қарамай, онда ... ... ... неше ... ... ерекшеліктері – қазіргі тілдердің қалыптасып
тұрақталу тарихын байыптап ... ... ... ... ... жарлық мәтіндері тілінің қазіргі ресми-іс қағаздар тілінің қалыптасу
тарихын зерттеуге ... ... ... ... атап ... [8,3].
Ресми-іс қағаздар тілінің зерттелуіне қатысты құнды ғылыми еңбектердің
бірі –зерттеуші С. Құдасовтың "Армян жазулы ... ... " Дана ... тілі " деп аталатын монографиясы [10] мен " Армиян жазулы қыпшақ
тілінің ескерткіштері" мақаласы [9]. Зерттеуші армян-қыпшақтар тұрған ... сол ... іс ... ... ... Алтын Орда дәуірінде
қолданыста болған әдеби тілдің заңды жалғасы деп таниды.
Т.Р. Қордабаевтың "Тарихи синтаксис мәселелері" атты ... ... ... ... тілінің синтаксистік құрылысына жалпы шолу
жасаумен бірге қазақ ... ру ... XVIII ... ... ... ... ... да синтаксистік құрылысын талдауға
арналған. ... ... ... ... бұрыннан бар амал-
тәсілдердің, элементтердің, фактілердің бірден-бірге толығуы, ... ... ... ... да, ... ... ескіріп жойылуы,
жойылғандардың орнына жаңа амал тәсілдің, конструкциялардың, элменттердің
бірте-бірте ... ... ... ... да байып, жетіліп отырған" –
деп жазады [12.20]. Еңбекте XVIII ғасырда жазылған ... ... ... ... ... ... сөйлем мүшелері және
олардың бір-бірімен ... ... ... жай сөйлем және
құрмалас сөйлем синтаксисі қарастырылады. Ресми – іс ... ... ... ... мен ... ... М.Балақаев, С.Исаев,
Р.Сыздықов, Е.Жанпейісов, Б.Әбілқасымов т.б. ... ... ... ... ... жазылған еңбектерінде айтылады. "Қазақ әдеби
тілінің ... ... ... ... ... ... ... тілінің тарихына XVIII ғасырдан бастап талдау жасағанымен оған
дейін де қазақ ... ... ... ... ... ... шығармайды.
Ол жөнінде: "XVIII ғасырдан бұрын да қазақ көркем әдеби тілін танытатын
үлгілер бар ... ... ... ... ... ... ... талдау обьектісі боларлық материалдары бар XVIII ғасырдан
бастадық" – деп ... [6,15]. Бұл ... XVIII, XIX, XX ... ресми-іс қағаздар тілін танытатын материалдарға талдау жасалады. Р.
Сыздықова еңбектерінің ... ... ... ... ... ... ... талдау, ерекшелігін көрсету мақсатында ... ... үшін ... зор. XVIII ... мен XIX ғасырдың I
жартысындағы ... ... тілі ... ... ... ... тіл тәжірбиесінің және бір түрі ... Ол- ... ... старшындарының орыс империясының әкімшілік орындарына және бір-
біріне ... әр ... ... ... мен ... тілі болды.
...ресми документтерді қазақтың сол тұстағы көркем әдебиеті үлгілерінен
бөліп қарау қажеттігі даусыз, өйткені, біріншіден, ... ... ... ... ... ... тілі мен ... жағынан өзгеше болып
келеді" – деп атап көрсетеді [17,167]. Ғалымның тілдік ... ... ... ... т.б. да мәселелерге арналған еңбектерінде
де ресми-іс қағаздарының тілі мен стиліне қатысты ... сөз ... ... "XIX ... ... жартысындағы қазақ әдеби
тілі" атты еңбегінде ресми-іс қағаздар үлгілеріне әкімшілік ... ... ... ... заң ... мен ережелер, кейбір
эпистолярлық стиль материалдары жатқызылады. ... ... іс ... ... мен ... жүйесі дүние жүзінің бірсыпыра тілдерінде, оның
ішінде көршілес елдер тілдерінде, өзара ортақ болатын ... ... ... ... ... ... ... болған көне
түркілік іс қағаздары үлгілері мен орыс ... іс ... ... ... ... шығарған жоқ"- деп іс қағаздарына тән ерекшелік – ... ... ... мен ... ... ... жалғастығы
сақталатындығын атап көрсетеді [5,115]. Қазақ ресми-іс қағаздар тілін
қалыптастыруда алғашқы қазақ ... зор ... ... ... Ресми
–іс қағаздар тіліне байланысты ғылыми пікірлер ғалымның "Алғашқы қазақ
газеттерінің тілі" ... де ... ... ... ... ... алғашқы зерттеу жұмысы
Н.Ерғазиеваның " Қазақ тіліндегі ресми іс-қағаздар стилінің қалыптасуы және
дамуы" атты кандидаттық ... ... өз ... ... ... ... оның ішінде ресми-іс ... ... ... ... ... ... Жұмыста ресми-іс қағаздары
терминдерінің лексика-семантикалық ... ... ... ... ... құрылымдық –морфологиялық ерекшеліктері анықталады [7].
Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе алуымен байланысты іс ... ... ... қолға алынып, ресми-іс ... ... де ден ... бастады. Оның кейбір мәселелері соңғы жылдары қазақ
тілінде жазылған бірнеше кандидаттық диссертацияның ... ... ... ... тілінің зерттелуіне жасалған шолу соңғы жылдарға
дейін ресми-іс ... тілі ... ... ... ... алынбаса да
жоғарыда аталған еңбектер оның ... ... ... ... ... назарынан тыс қалмағанын байқатады. Қазақ ... ... ... 1990 ... ... ... қағаздар тілін
зерттеу мәселесі өзекті болған жоқ. Қоғам дамуының ықпалына, мемлекеттегі
қоғамдық-әлеуметтік өзгерістерге, тіл саясатына ... ... ... тіл ... функционалдық стильдер проблемасына қатысты мәселелер
көтеріліп, оның жеке тармақтарын зерттеу қажеттігі туып отыр. ... ... ... қалыптасу, даму барысын ғылыми сараптау елегінен өткізіп,
қазіргі іс қағаздар тілінің даму тенденциясын анықтау қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ескерткіштеріндегі ресми- іс қағаздарына тән тілдік
элементтер
Өз алдына жеке бір халық болып қалыптасқанға дейін ... ... ... ... ... ... ... кезеңдерін бастан
кешіргендігі талас тудырмайтын шындық. Қазақ халқының көне замандағы тарихы
дегеніміздің өзі- сол ... ... ... ... ... тарихы. Қазақ халқының құрмына енген ... ... ... ... ... ... жерде
болған Батыс түрік, Түркеш, Қарлық сияқты бірлестіктердің, ... ... ... ... Егер тіл ... сол тілді туғызған,
оны қатынас құралы ретінде қолданған қауым тарихынан бөліп қарауға болмайды
деген ... ... ... ... ... көне ... ... тайпалар одағы заманынан сақталған жазу нұсқалары ... ... ... шығара алмаймыз. Олардың түркі тілдерінің көпшілігіне, оның
ішінде қазақ тіліне де қатысы бар ... ... ... ... ... ... тілінің түп тамыры ертедегі тайпалық, ... ... ... ... байланысты ол тілдердің бірге ... ... ... пайда болғандығы күмәнсіз. Р.Сыздықова "Қазақ
әдеби тілінің тарихы" атты еңбегінде ... ... ... ... тілінің бір арнасы ретінде қарастырады [21,41].
Академик Ә. ... " ... ... ... ... " атты еңбегінде
әлі күнге дейін арнайы зерттелмеген, ... ... ... ... бірі ... ... ... қалыптасқанға дейінгі Қазақстан
жерін мекендеген ру-тайпалардың тілін және олардың ... ... ... атап ... ... ... тілінің шығу тарихын сөз
еткенде біз оны тек XIV-XV ғасырдан басталды деп айта ... оның ... мен ... тіл болып қалыптасу дәуірлері әлдеқайда әріден басталса
керек"-деп жазды [11,54]. Әрине біз көне ... ... ... ... ала ... ... ... қағаздар стилі сонау ерте ... ... ... келе ... ... көне ... ... тілінде ресми стильдің белгілері, іс ... ... ... ... көне ... ... ... қашалған
мынадай сөз кездеседі:"Түркі бектері мен ... мұны ... ... бар ... ... мәңгі тасқа жаздырдым. Оларды көріңдер,
ұғыңдар" [3,31]. Бұл сөздер әрине түркі халқының кейінгі ... ... ... ... қазір біз өсиет деп атап жүрген іс қағазына
сәйкес келеді.
Ал VII ғасырдағы ... ... мына ... ... ... ... ... түркі Білге қаған бұл кезде отырдым.
Сөзімді түгел есіткін: соңымдағы іні-жиенім, ұлым, ... ... ... ... ... ұлық бектер, солымдағы тарқан бұйрық бектер, отыз
тоғыз оғыз ... ... бұл ... ... ... ... ... Ілгері күн
шығыста оң жақта күн ортасында, кейін күн батыста, сол жақта түн ортасында
соның ... ... көбі ... ... ... осынша көп еттім
[3,168]. Ескерткіштердің сол замандағы ірі тарихи ... ... ... ... да жеке адам болғанымен, ел бастаушы, қол бастаушы
тұлға екендігін ескерсек, мұны ... ел ... ... ... үндеуі түрінде жарияланатын ресми құжат үлгісінің алғашқы нұсқасы
ретінде де қарастыруға болады. ... ... ... ... қатар өзіндік мәнерінен қазіргі функционалдық стильдерге тән
ерекшеліктерді кездестіруге ... ... ... ... іс
қағаздар тілімен салыстыра талдау барысында көз жеткізуге болады.
Күлтегін ескерткішіндегі жазу ... ... ... құрылымы
және стилі қазіргі ірі қоғам қайраткерлері қайтыс болғанда орталық газет
беттерінде жарияланатын көлемді ... ... ... ... ... қазанамада қоғам қайраткерлерінің елге сіңірген
еңбегі, ... ... ... кей ... ... қандай қиын-
қыстау кезеңінде еңбек еткені, сол кезде сіңірген еңбегімен ... ... ел, жер, ... ... ... ... мына ... сол кездегі елдің жалпы жағдайы да, саяси жағдайы да
сөз болады: 3. Ол емті анығ йоқ. Түрк қаған Өтүкен йыш ... ілте ... ... ... ... тегі сүледім, талуйқа кічіг тегмедім. ... ... тегі ... Түпүтке кічіг тегмедім. Қурығару ... ... 4. ... ... тегі ... ... Иір ... йіріңе тегі
сүледім. Бунча йірке йортдым. Өтүкен йышда йіг іді йоқ ерміс, іл тутсық йір
Өтүкен йыш ерміс. Бу ... ... ... ... ... түзелтім. 3.Ол енді
кексіз. Түркі қағаны Өтүкен қойнауында отырса, елде мұң жоқ. ... ... ... ... ... ... ... Кері қарай Сырдария
өзенін кешіп өтіп 4. Темір қақпаға ... ... ... Вайырға
жеріне дейін соғыстым. Сонша жерге жүргіздім. Өтүкен қойнауында игі ие жоқ
еді. Бұ жерде ... ... ... ... [13,168-189].
Соңында туған-туыстарына, ғалым болса сол ғылым саласына қарата немесе
қайраткер болса халыққа қарата көңіл ... ... ... ... ... Күлтегін жазуы мәтінінің соңында жазылған төмендегі
жазу да қазіргі қазанама соңында жазылатын жазу үлгісімен үндес, мазмұндас,
құрылымдас:Анча сақынтым. ... йаш ... өті де ... ... ... ... Екі шад ... іні-йігүнім, оғланым, беглерім, бугуным
көзі, қашы йаблақ болтачы тіп сақынтым. Иуғчы-сығытчы қытан, татабы будун
башлайу. 52. Улар сңүн ... ... ... ісйі ... ... Бір ... ... күмүш кергексіз көлүрті. Түпүт қағанта Бөлен келті. Қурыйа күн
батсықдақы Соғд, Б ерчеркер, ... улыс ... Нең ... оғул тарқан
келтіі 53. Он оқ ... ... ... ... ... Оғуз ... тамғачы
келті. Қырқ аз қағанта тардуш ... Чор ... Барқ ... бедіз
йаратығма бітіг таш ітігүчі табғач қаған чықаны Чаң сеңүн келті. Күлтегін
қой йылқа йіті йегірміке ... ... ай йіті ... йок ... белізін, бітіг ташын бічін йылқа ... ай йіті ... ... ... өліп қырқ ... йіті йашың булун Таш.... бунча
бедізчіг тойғун, елтебер келурті. ... ... ... жас ... ... ... ... қайғырдым, қатты қайғырдым. Екі уәзір ілескен
іні-жиенім, ұлдарым, бектерім, халқымның көзі, қасы ... ... ... ... қытан, табы халқын бастап 52. Удар сеңүнкелді.
Табғаш қағанынан ісйі ... ... Он мың сый ... ... күміс әкелді.
Тибет қағанынан Бөлен келді. Теріскей күн батыстағы Соғд, Бершеркер, Бұхара
ұлыстары халқынан Нең сеңүн тарқан ұлы ... 53. Он оқ ұлы, ... ... ... келді.Қырық аз қағаннан тардұш Ынаншы Шор келеді.
Жай ... ... ... ... тас ... табғаш қаған жарлысы Чаң
сеңүн келді. Күлтегін қой жылы он ... күні өлді ... ... ... ... бітірдік. Күлтегін өлгенде қырық жеті жаста еді. Тас...
мұнша өрнекшілерді әйгіледі, ... ... ... ... көне ... ... ... тілінде қазіргі
қазақ тіліне тән элементтер мен құрылымдық ұқсастықтар, ресми-іс қағаздар
стилінің өзінді белгілері, қазіргі іс қағаздар ... ... ... бар. ... ... жүрген іс қағаздарының аттары аталмаса
да құрылымдық, мағыналық аспектіде ... ... іс ... ... ... VI-VIII ... көне ... жазба
ескерткіштерінде жатқандығын байқауға болады. Қазақ іс ... ... VI-VIII ... көне ... жазба ескерткіштерінен басталады.
Бұл ретте Ә. Қайдаровтың: ″бүгінгі қазақ тілінің тегі жайында, тарихи даму
сатысы мен басқа ... ... ... ... ... ... ... болар еді: оның арғы тегі сонау хун, көне түркі ... ... көне ... ... ... ... тілдік дәстүрінен өрбіп,
Орхон-Енесей ескерткіштер тілімен ортақтығын сақтай келе, М. Қашқаридың
″Диуаны" мен Ю. ... ... ... ... ... ... ... дәуірдегі қыпшақ тілдерінен тапқан- дербес ... ... ... ... ... әрі ... әрі жаңа тілдер санына
қосуға толық негіз бар. Оның ... ... баба ... көне түркі
элементтері көптеп сақталған″- деген пікірін келтіре кеткен орынды ... ... сөз ... ... ... ... ... нішән-белгі, мөр мағынасында, өзүм ... түші ... ... ... іл йаңінча тіркесіндегі іл-ел
мағынасын беретіндігі ғылыми әдебиеттерден белгілі. Мәселен, М. ... ... ... ... ... е-і ... болған. Бір ғана сөз бірде е,
бірде і дауыстысымен айтылған. Мұның өзі әлгі екі дыбыстың бір ... ... ... ... ... ... белгі болғанын
көрсетеді″-деп жазады. Бұған көне түркі ескерткіштеріндегі ел, ... ... ... ел ... іл ... да ... бола алады, йаңынча сөзі мәтін аудармасында салтынша ... ... ... ... ... сөз ... М. Томанов түркі
тілдеріндегі дыбыс сәйкестіктерінің ... ... айта ... даму жолы ... яғни з ... ... ... орталық звено
біздің тілімізде сақталмаса керек. Қазақ тіліндегі жар, жаз, жай тәрізді
бірен-саран фактілер ... ... ... ... ... ... тек р мен з емес, кейде р, з, й-дің де бір ғана фонеманың көріністері
екенін байқаймыз"- деп жазады [22,69]. ... ... іл ... ... ... тіркес қазір іс қағаздар тілінде тұрақты түрде ... ... ... ... заң ... ... құрылымның көне түркілік
нұсқасы.
Төмендегі мәтін тышқан жылы алтыншы айдың ... ... Куус ... ... жер ... ... туралы:
Күскү ( тышқан) иыл бір игірмінч ай алты йаңықа біз Толу ... ... Енч ... бір аңыз ... Қуус Темур бақсы-тун усын қары (ұзын
қары:кез) біле одуз тас (отыз тай) бөз ... ... ... тоғуру-
томлуду (тура тәртіпті) садтымыз.
Бу йір садығы (бағасы) отуз тас бөз-ні бітіг қылмыс күн үзе ( ... күн ... мен Қууз ... түгел біртім.
...Мен, Чатыр бу бітекі... Енч Қара інче (дәл) айыдып (айтып) біті-гіл
тіміс-ке бітідім.
Бу нысан (мөр) мен- ... (куә) ... ... ... йір ... яғни бұл жер ... ... бөзні- отыз тас бөзді,
елігде алып- қолынан алып, тоғуру томлуду- тура тәртіпті, садтымыз- саттық.
Одан ары қарай жер ... отыз тас ... ... ... күнүзе, яғни тура
аударсақ-қағаз қылған күн үстінде, қазіргі іс ... ... ... ... ... ... рәсімделген кезде бердім деп ... ... ... да куә атты ... мөр ... қазіргі кезде жиі жасалатын сату және сатып алу келісім-шартымен
сәйкес келеді. Тіпті жалпы мазмұны мен ... көп ... ... ... адамның аты-жөні көрсетілген. Олар: сатушы, сатып алушы,
куә және құжатты жазушы. Қазіргі келісім-шартта да ... ... ... ... нотариустың аты-жөндері көрсетілетіндігі ... ... ... алу ... ... куә ... ... қазір де кез келген мұндай жылжымайтын ,мүлік ... ... ... ... түспесе, кемітпейтіні анық.
Көне түркі ескерткіштеріндегі құжат мәтінінің бір тармағы мен қазір
қолданылып жүрген ... алу ... бір ... ... йір ... отыз тас ... бітіг қылмыс күн үзе мен Қуус ... ... (Бұл жер ... отыз тас бөзді жазу қылған күн үстінде ... ... ... ... [9,36].
Қазіргі келісімшарт үлгісінде: Аталған жер ... ... ... ... ... қол ... ... төлеген 2480000000 (екі
миллион төрт жүз сексен мың) теңге сатылды.
Қазіргі іс қағаздарына тән негізгі реквизиттер дата, қол, мөр, ... ... ... ... пен ... ... ... бұлардың
барлығы дерлік ескерткіш мәтінінен келтіріп ... ... ... ... ... ... қазіргі қазақ іс қағаздар тілінің
тарихы көне түркі дәуірінен басталады деген тұжырымға алып келеді.
Орта түркі ... ... тілі ... қарлұқ, оғыз, қыпшақ ... ... ... ... ... ... болған. Бұл ортақ
жазба әдеби тіл XI ғасырдан бастап XV-XVI ғасырларға дейін, яғни ... жігі ... ... тіл ... ... ... уақытты
қамтыған. Орта түркі әдеби тілінде жазылған мұралар қарлұқ, оғыз, қыпшақ
тілі тобының құрамында болған ... ... ... тіліне әрине тікелей
қатысы бар. XIV ғасырда ... хан ... да ... қазақ іс
қағаздар тілімен тікелей тарихи байланысы бар мұра ... ... Бұл ... А. ... "Жарлықтар тексі болса, сол орта ғасыр жазба
әдеби тілінің стильдік бір ... ... іс ... стилімен
жазылған мұралар қатарында танылуы қажет"- деп жазады [8,7].
XIV ғасырда жазылған хан ... ... ... он ... ... ... XIV ... аяқ шенінде жазылған Тоқтамыстың екі жарлығы
мен ... ... ... орта ... ... әдеби тілінде жазылса, жетеуі-
Мангу-Темір (1342), Узбек, Бердібек (1357), Атулақ (1379) жарлықтары және
Тайдулы ханшаның (1357) үш жарлығы орыс тілінде ... ... де ... деп ... ... мазмұн мақсаты әр
түрлі. Жарлық сөзінің мағынасы әмір беру, ... ... беру ... өте ... Көне ... хан, ... ... да, қазіргі
үкіметтің, президенттің жарлықтары да бір адамға немесе адамдар тобына ғана
емес, көпшілік халыққа берілетін, ... ... ... ... ... ... айырмашылығының өзі оның барлығына
жарияланатын, ... ... ... ... ... тиісті құжат
екендігінде. Ал Тоқтамыстың бірінші жарлығы ... ... ... ... ... дамыту мақсатында бір елдің екінші елге
делегация жіберу, ресми хат жіберу процесіне ... ... ... ... XIV ... ... ... елшілер арқылы, қазіргі қалыптасқан
норма бойынша айтсақ делегация арқылы жіберіп отыр. Бұл ... ... ... емді бу ... аңлату Асан Тулу Хоже башлы елчілеріне
ійттүк-енді ... ... ... ... ... ... ... [8,13]. Жарлық мазмұнында жоғарыда айтылғандай жалпыхалыққа
қатысты, орындалуға тиісті мәселе жайлы емес, ... ... ... ... ... тұру ниеті жайында жазылған. Жарлық мазмұнында Темірдің
(Ақсақ Темір) Тоқтамыс Ордасына шабуыл жасамақ ниеті бар екендігі айтылады,
яғни ... бұл ... жазу ... ... ... ... санайтындығын,
егер Темір тарапынан жаугершілік бола қалса өзінің Ягайла көмегінен бас
тартпайтынын, оған сенетіндігін білдіргісі ... Яғни бұл ... ... ... ... ... ... жарлықтан гөрі ресми хатқа көбірек
ұқсайды.
Ал екінші құжат- Темір Құтлұғтың жарлығы. Жарлық ата-бабасынан ... ... ... ... ... Онда ... де балалары
Тархан дәрежесінде саналу қажет екендігі және олардан ешқандай ... ... ... ... ... бойынан қазіргі анықтама, куәлік,
рұхсат қағаз, қызметтік хат, жарлық, ... ... іс ... ... ... ... Оң қол сол ... оғланларыға түман едгу
башлық мың йүз он ... ічкі ... қази ... ... ... ... тамғачы тартнақчыларыға йортыр ішланчі
йолаучыларға букаул туткаулларға йамчы сусунчылар кушчы барсчыларға ... ... ... (Оң жақ, сол ... ... ... басшылары мың (басы), жүз (басы), он (басы) бектеріне, ішкі қалалардың
қазы, муфтыларына, машайық, сопыларына, ... ... баж ... ... ... ... әскери төрелер,
алым-салық жинаушыларға, почта бастықтары, аспазшылар, құсшы аңшыларға,
кемеші, көпіршілерге, ... ... ... деген құрылым
біріншіден, құжаттың кімге арналғандығын, яғни, қазіргі іс қағаздар тілімен
айтқанда адресатын көрсетсе, екіншіден, бұл ... ... ... ... Мұхамедтің мұны қай жерге көрсете алатындығын, Мұхамедтің
құқын көрсетеді, яғни, қазіргі іс қағаздар тілімен айтқанда құжаттың ... мен ... ... ... тұр. ... іс ... ... заңдық күшінің жарамдылық радиусының көрсетілуі әрине,
XIV ғасырда жазылған құжаттармен салыстырғанда әлдеқайда жетілген. Қазір
жоғарыда ... ... ... ... ... ... егер белгілі бір ведомстволық мекеме берген жеңілдік болса ол
әрине сол ... ... ғана ... ал ... әкімшілікке қарайтын
мекеме берсе сол қала ... ... ... ... ... көлемінде заңдық күші бар екендігі өзінен-өзі белгілі
болып тұрады.
XIV ғасыр іс қағаздарының тілдік сипаты мен ... ... ... талданып отырған жарлықтар мәтіні жағынан шағын, шамамен
бір бет көлемінде болып келеді. ... А. ... ... ... ... ... 350-дей түбір және туынды сөз қолданылған
[8,27].
Жарлықтардың құрылымы мен ... ... ... ... XIV ... қағаздарының әлі де мазмұны мен мақсатына, қызметі мен ... ... ... олардың жеке іс қағазы ретіндегі атауларының
қалыптасып, сараланбағандығын ... ... ... ... ... болмасын мәтінінде түрлі топтағы іс қағаздарына тән грамматикалық
ерекшеліктер араласа беріліп ... ... бір ... ... құжаттарға тән ерекшелік- баяндауыштың бұйрық рай
формасында келуі т.б. ... бұл ... ... ... ... ... ... бұйрық, жарлық деп саралауға болса да
сол кезеңдегі іс ... ... іс ... ... ... әлі де қалыптаса қоймағандығынан олардың барлығы жарлық деп
аталған.
1.3. XV-XVIII ғасырларлағы қазақ ресми –іс ... ... іс ... ... ... ... XV-XVII ... Армиян жазулы қыпшақ ескерткіштеріне жататын құжаттар тілін
Алтын Орда дәуірінде қолданыста болған әдеби ... ... ... ... тілі ... ... ... жүрген іс қағаздар тілінің
жалғасы деп тануға болады. ... бұл ... бір ... бойы ... ... ... тән өзіндік стилі қалыптасқан қыпшақ тілінің іс
қағаздары үлгісі ... ... ... ... іс қағаздары құрылымының негізгі ... ... –ақ ... XV-XVII ... ... ... ... тіліндегі осы мұраларды жан-жақты зерттеу қазақ ғалымдары алдындағы
келелі міндеттердің бірі болуы керек.
Қазақ іс ... тілі ... ... бірі – XVIII ғасырда
жазылған іс қағаздары. Бұл дәуірде жазылған іс қағаздарының, атап айтқанда
Ресеймен ... ... ... ... құжаттардың
көпшілігінің Ресей архивінде сақталып, ... ... ... ... ... ... іс ... тілінің қандай сипатта болғандығын ... ... ... ... іс ... ... хандарының, сұлтандарының,
батырларының, тархандарының, старшиналарының патшаға және орыс әкімшілік
орындарына жазған хаттары жатады. Бұлардың бірқатары ... ... ... ... хандықтарының тарихы, сол кезеңдегі саяси
құрылыс туралы т.б. жинақтарда жарияланды. Бұл ... іс ... ... ... даласының саяси, әлеуметтік, экономикалық жағын бейнелеумен
қатар, XVIII ғасырда қазақ іс қағаздары тілі қандай ... да ... ... хан ... ... Ресеймен тату тұру тілегі туралы
мәлімдемесі. 1716 жылғы 13 қыркүйек.
Қайып ханның жоңғарларға қарсы бірлесіп ... үшін ... ... ... ... ... I ... жазған хаты. 1718 жыл, 10 желтоқсан.
Орынбор комиссиясының бас командирі И. И. Неплюевтің Әбілқайыр ханмен
және жоңғар қонтайшысы Галдан- ... ... ... ... ... ... ... келіссөз кезінде жүргізілген хаттамадан қысқаша
мазмұндама. 1742 жыл, 27 қыркүйек.
Нұралы ханның Е. Пугачевқа ... 1773 жыл, 18 ... орда ... ... О. А. Игельстромға хабары. 1786 жыл, 14
тамыз.
Орынбор ... ... ... ... ... ... ұрпағының
Бас старшыны етіп бекіту туралы жарлығы. 1781 жыл, 23 қазан.
Сырым батырдың ... II ... ... 1790 жыл, ... ... мен ... старшындарының Симбирск және Уфа наместнигінің
генерал-губернаторы А. А. ... ... 1792 жыл, ... бас ... ... ... сұлтандарға жазған ағләм
намасы. 1793.
Қазақ сұлтандары мен старшиналарының ... II-ге ... ... ... ... іс қағаздары ... ... ... ... орындардан немесе лауазымды
адамдардан бір нәрсені сұрай, өтіне жазылған іс ... ... ... ... ... ... хал деп ... Ал, бір жағдайды ... ... бір ... ... үшін жазылған іс қағаздары ағлам наме,
ғарзе наме деп аталған. Қазір біз іс қағаздарына ... ... ... ... ... құжаттарда мәктәбә, күтабтү, күтаб, және хат
түрінде кездеседі. Яғни хат сөзімен қатар осы ... ... үшін ... ... ... ... ... Әкімшілік орындарынан шағын
бұйрық, жарлық мағынасындағы іс қағаздары ярлұқ, әмір ... ... ... ... бұл ... жүрген жарлық, бұйрық, қарар, қаулы сөздері
бұл құжаттарда кездеспейді. Ярлұқ- түркілік сөз, біз оны жарлық ... Ал әмір ... сөзі хан, ... ... ... ... қолданылған. Мұндағы әмір –араб сөзі.Фарман сөзінің қолданылуы
қазіргі бұйрық сөзінің қолданылу аясымен сәйкес келеді.Лексиканың нормалану
белгілерінің бірі – белгілі бір ... бір ... ... ... типтерінің тұрақталуы десек, аталған кезеңде іс қағаздар
атауларының ... ... ... ... ... ... ... аталған кезеңдегі әдеби тілінің лексикалық құрамына
талдау жасай отырып, бұған дейінгі кезеңде ұлт ... ... алаш ... ... ... XVIII ғасырда алаш сөзімен қатар қазақ сөзі де жиі
қолданыла ... ... ... дейін " этникалық единица" ретінде
жұрт, ел халық сөзі ... ... енді ... ... ... ... [17,114].
Халық, ел, көпшілік мағынасын білдіру үшін жамағат, йұрт, халық, қара
халық, ел сөздері қолданылған. Бұл жердегі йұрт сөзі белгілі бір ... ... ... ... топ ... ... ... сөз
ретінде, яғни қазіргі қолданыстағы мемлекет, ел ... ... ... ... ... ... ... йұрты, Орал
йұртындағы башқұртлар, күллі йұртымыздың жамағатлары сияқты қолданыстырлар
кездеседі. Халық сөзі аталған құжаттарда сирек қолданылғанымен осы ... ... ... ... араб ... ... тұтқын
сөзінің синонимі рнтінде қолданылады. Құжаттарда елші, тұтқын, бастық деген
түркі сөздері осы ... ... ... Мал сөзі ... ... қатар товар терминінің де қызметін атқарған. Саудагер, шабуыл
сияқты араб-парсы сөздері қазаіргі ... ... ... ... ... ... сахара- дала, баж- салық, мехкеме- мекеме, хаким,
әкім-бастық, әкім, йманлық – жамандық, қияпат – ... ... ... қала ... ... шаһар сөзі де қолданылады. Қала деп
көлемі жағынан кішілерін атаса, ... деп ... ... ... Қала сөзі
сонымен қатар крепость ұғымын да беріп отырған. Кейбір құжаттарда крепость-
кірпіс, крепос, крепиш деп те аталады.
XVIII ғасырда ... ... ... ... ... ... сайлап қою тәртібі келгенімен, сайлау сөзі қолданылмаған. Сайлау
ұғымын білдіретін хан қоярға, хан ... ... ... ... ресми іс қағаздар тіліне талдау жасай отырып онда араб-
парсы элементтерінің өте көп ... және ... ... ... ... байланысты орыс сөздерінің қолданыла бастауын атап
айтуға болады. Мысалы, генерал сөзі ... ... ... ... ... Кавалер сөзі кауалер түрінде кездеседі. ... жиі ... орыс ... ... ... ... ... граф, птистав, команда сөздерін жатқызуға болады.
XVIII ғасырдағы ресми-іс қағаздар ... тек зат, ... ... емес сын ... ... ... сөздер де араб-парсы сөздерімен
берілген. Мысалы, атғақ- бірауыздан, ғаяндүр- аян, ... ... ... ... ... ... қылу, офат олынды- опат болды.
Қазақша е, бол етістіктері ер, ол ... ... ... хайран
олдым (болдым), жазған ердім (елдім), иаз ерді (жаз еді). Құжаттардың
кейбірінде еді, ... ... ... ... ... ... ... де, стилінде де бірізділік жоқ.
Құжаттардың кейбірі лексикалық та грамматикалық та ... ... ... ... ... ... ... кейбірінде қолданылған сөздер
де, сөйлем құрылысы да ... ... ... екендігін көруге
болады.Құжаттарда қазақ тілінің ... тән тіл ... ... ... тілдері, әсіресе татар тілінің фактілері араласа қолданылып отырады.
Мұндай аралас қолданыс құжат тілінің ... да, ... ... да ... Бұл ... қазақтың өз жазба ... ... ... ... ... ... ... болып тұрған
заман екендігін, бұл құжаттарды жазушы хатшылардың көпшілігінің татар,
бұшқұрт ... ... ... ... қос – ... сөйлем құрылымының ауырлығының себептерін түсіну қиынға
түспейді. Бұл ретте Қазақ ССР тарихы ... ... ... М.П.Вяткиннің XVIII ғасырда жазылған іс қағаздарының тілі
жөніндегі: «Хандардың хаттарын ... ... емес ... ... ... ... «Бұл документтерден біз, ең бастысы қазақ
шонжарларының өзін тыңдаймыз, бірақ бір ... ... да ... керек, ол хаттар феодалдардың өз қолымен жазылмаған, оны татар
молдалары қағазға түсірген. Документтерде сөз жоқ, сол ... мен ... ... ... ... бұл олардың мазмұнында
ғана емес, жазылу үлгісінен, оның ... ... де анық ... келтіре кеткен орынды [13,41-48].
1.4. XIX ғасырдың басындағы қазақ ресми-іс қағаздар тілі
XIX ғасырдың бірінші жартысы патша үкіметінің Қазақстан жерін ... ең бір ... ... ... Қазақ даласының көптеген жері Россия
империясының құрамына кірді. Ел басқару билігін патша өз ... ... ... ... ... ... білдіретін хан, ханзада,
ханым, ханша, төре, сұлтан, би, ... ақ ... бай, ... қарашы, қара,
қара қазақ, қара жұрт сөздері жиі қолданылған. ... сөзі ел, ... ... Ел, ... ... алаш ... жиі ... сөзінің мәні қазіргіден мүлде бөлек. Егер даугер айып-пұлды төлете
алса теңдік алды деп, төлете алмаған күнде ... ... ... ... ... сөзінің ертедегі мағынасы әділет, заңдылық ... ... ... ... ... ... қағаздар тіліндегі,
лексикалық, грамматикалық, синтаксистік ерекшеліктер XVIII ғасырдағы ресми
–іс қағаздар тіліне жақын ... бұл ... ... ... ... ... түсінікті, әрі қарай дамыған, нормалана тіл болып қалыптаса
бастағанын байқауға болады. Әрине, XVIII ғасырдың ... ... мен ... ... ... жазылған құжаттар тілі жайында ғалымдар әртүрлі
пікірлер айтып келеді. Осы ... ... олар ... ... ... ... пікір басым. «XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ ... ... ... ... «Сөз жоқ, бұл ... ... ... тілінің дәстүрлі орфографиясы, кейбір морфологиялық формалары,
қалыптасқан сөз ... мен ... ... ... ... ... ... қазақтың байырғы сөздері мен дағдылы грамматикалық
құрылысы еді. Егер ... ... ... ... ... өзі емес, оның қазақ
авторлары қолданған түрі, қазақ ... ... ... ... оның да ... ... ететін жақтары баршылық»- дей келе, өз ойын
былай қорытады: «...біздіңше XIX ... ... ... Ыбырай мен Абай
негіздеген жаңа жазба әдеби тіл қалыптасқанға дейін қазақ қаламгерлерінің
пайдаланған тілін «кітаби» тіл деп ... көне ... ... тілі деп ... Өйткені туыстас халықтарының ешбірінде «кітаби тіл» деген ұғым ... де жоқ, ... ... ... ... тілдері қалыптасқанға дейін
жазба туындыларын көне әдеби тілде жазылды дейді. ...Сөйтіп қазақ қаламгері
XVI ғасырдан өткен ғасырдың ... ... ... осы ... ... көне
жазба әдеби тілінде ресми-іс қағаздарын жазады, өзара хат ... ... ... ... Россияның әкімшілік орындарының ресми құжаттары
қазақшаға аударылып, көпшілігі баспа ... ... ... ... іс қағаздарының тағы бір ерекшелігі, олар өткен дәуірдегідей хан,
сұлтан сияқты жеке адамдарға емес, көпшілікке жариялайтын мазмұнда болды.
Бұл кезеңде жазылған іс ... ... ... ... ... ... болады. Бірінші топ патша үкіметі тарапынан
жазылған бұйрық-жарлықтар (указы, ... ... ... терминологиясы, стильдік құрылымы және ... ... өзге ... құжаттардан біраз ерекшеленеді. Екінші ... ... ... ... ... ... ... т.б. құрайды. Бұлардың да
өздеріне тән термин жүйесі сөз орамдары бар. ... ... жеке ... ... ... ... өтініштері жатады.
Осы құжаттардың орфографиялық ерекшеліктеріне ... ... ... ... тән ... ... кей жағдайда
еленбейді, нәтижесінде көптік ... тек ... ... табыс септік –ны,
ілік септік –ның, жатыс –қа, шығыс –нан түрінде ... ... ... адамлар, мекемелерні. Қатаң дыбысқа аяқталатын сөздерге –дың,
-дық, -дар сияқты ұяңнан басталатын ... ... ... ... халықдың т.б. бұл кезеңде сонымен қатар сөз басында ж дыбысы
келетін жерлерде й ... ... ... йыл, йаш, ... ... йаман, ш
әрпінің орнына ч-ны қоллдану, мысалы, барча, чақлы, үчүн кездеседі. Бұл
қолданыстарда бірізділік жоқ, ... ... ... ... нұсқасы да,
ауыспаған нұсқасы да қатар қолданылады.
Ал орыс графикасымен берілген құжаттарда ... ... жоқ. ... ... сөздерінің ауызша айтылудағы фонетикалық
заңдылықтары мейлінше сақталған. Орыс тілінен енген сөздерді ... ... ... қалыптасқан түрде жазу да орыс орфограммасын сақтап жазу
дәстүрі де қатар жүреді. Мысалы, ... ... уез, ... песир, наглет
т.б. Ал төмендегі сөздерде орыс орфограммасы сақталған: военный губернатор,
начальник, закон, волостный съезд, чиновник ... ... ... ... құжаттар тілінде өткен
шақ есімшенің қыпшақтық –ған тұлғасының орнына ... ... ... орын алған. Мысалы, отырмыш, айтылмыш, шығармыш т.б. Етістіктің III
жақтағы –ды қосымшасының орнына –дүр тұлғасы қолданылған. ... ... ... ... есімшенің –тын/-тұғын жұрнақтарының орнына тұрған
сөзін келтіру орын алған. Мысалы, жаза тұрған. Қазақ ... ... ... ... бұл ... ... ... түрде қолданылмайды.
Лексикалық ерекшеліктері төмендегідей. Бұл кезеңдегі қазақ әдеби
тілінің сөздік құрамы: 1) жалпы халықтық ... тілі ... ... орыс ... ... ... ... сөздердің қызметі мен мағынасына
талдау жасайтын болсақ, төре- XIX ғасырға дейін ақ сүйек ... ... ... Оның ... адам болуы шарт болмаған. Ал XIX ғасырдың
II жартысында бұл атаумен ақ сүйек тұқымдарында ... ... ... ... ... би сөзі шешен, ... ... ... ... ... бұл ... әлеуметтік термин болып қалыптасады. XIX
ғасырдың екінші жартысында би сөзі үш ... ... ... ресми
әкімнің атауы ретінде қолданылады.
Осы тұста қазақ қоғамының әлеуметтік ... ... ... ... ... ... орын алып, терминдік мәнге ие болды. Олар: сенат,
болыс, старшын, ауылнай, жандарал, ұлық, ... ... ... ... ... ... жеріне империялық соттың келуімен байланысты закон, сот,
статья, іс, ... ... ... үй, ... тұтқын сөздері пайда болды.
Бұлардың бірқатары калька жолымен жасалса, бірқатары орыс ... ... ... ... ... тілінің алдыңғы кезеңдерге
қарағанда әлдеқайда қазақшаланғанын байқауға болады. Іс қағаздарын ... ... ... сөз болған XVIII ғасыр іс қағаздар ... ... ... ... ... қағаздар стиліндегі ерекшеліктер
сақталады. Мысалы, жоғары лауазымды атайтын стандарттар: патша хазратлары,
генерал-губернатор хазратлары т.б. бұл ... де араб ... ... ... болады. Мысалы, хизмет (служба), хисаб даптары (список
служебный), уалайт (территория по определенному административному ... ... ... ... ... ... т.б.
Бұл кезеңге тән тағы бір ерекшелік- ресми-іс қағаздар стиліне ... ... мен ... пайда болып, тұрақтала бастауы. Мысалы,
бұрық-жарлықтардағы міндеттеу ұғымын білдіретін етістік тұлғасы ... ... ... ... ... рай ... ... тіркесі арқылы
берілген. Мысалы, қолдарын қойсалар керек, тексирип қарап ... ... ... т.б. ... қолдарын қойсалар керек қазіргі қолдарын
қоюлары керек немесе қол қоюы тиіс, қол ... ... ... ... ... тиіс немесе қадағалануы керек, жібермесе керек-жіберілмейді
тұлғаларының орнына жұмсалған. ... ... ... ... ... ... екінші жартысында «бұрын көп ұшырамайтын ... ... ... ол да ... есім ... кедейшілік, қиыншылық,
ашаршылық, бүліншілік сөздері кедейлік, қиындық, аштық, мұсылмандық деген
варианттармен қатар қолданылады»- деп атап ... [6,76]. ... өзге ... ... ... ... жанданған. Бұл
тәсілмен көбінесе жаңа атаулар- зат ... ... ... қара ... ... үй, ... орны сөздері. Бұрынға әдебиетте кездеспеген
денсаулық, екі ұшты сөздері де осы ... ... ... ... тілінің фонетикалық құрылымының, лексика, ... ... ... XX ғасырдың бас кезіндегі дамуындағы негізгі
процестер, ... ... ... ... сол ... ресми-іс
қағаздар тілінен де айқын көрінеді. Бұл кезеңдегі ресми-іс қағаздар тілінен
де біраз фонетикалық өзгерістер болды. Мысалы, ... ... ... ақыл,
ақылдасу, әскер, айып, өмір, арыз түрінде қолданылып жүрген жекелеген бұл
сөздер бұл тұтастағы ресми-іс қағаздар тілінде ғ ... ... яғни ... ... жұмсалады.
ғақыл-ақыл ... ... ... ... бірте-бірте екшеленіп, келе-келе әбден тұрақталу
барысында сөз басындағы ғ формасы түсіріліп, ғайып емес ... ... ... т.б. ... ... ... XX ғасырдың бас кезінде қазіргі арыз
сөзі ғарыз түрінде де, кейде тіпті ... ... де ... ... х ... байланысты да аңғарылады. Мысалы, қазіргі әзірлеу,
әман, еш, әр сөздері ... ... хеш, һәр ... ... ... ... байқалатын тағы бір фонетикалық құбылыс- ... ст ... ... ... әдеби тіліміздегі дұрыс, расынан,
расына, досқа сөздері бұл кезеңде дұрст, растна, ... ... ... Бұл ст ... дауыссызы етістік сөздерден де аңғарылады. Ол-
қазіргі әдеби тіліміздегі өсу ... Бұл ... ... ... ... ... қолданылады. Мысалы, заман өсіреді, мал өстіре ... ... ... ... раст, дост сөздерінің т ... ... ... ... ... т ... қолданылмайды.
1920-30 жылдардағы ресми іс қағаздар тілінің фонетикалық құрылымының,
грамматика мен лексика ... ... ... екшелеп, сұрыпталып отыру,
бірте-бірте жақсару, қалыптасу процесін ... ... ... ... ... ... ... байланысты
жазылған еңбектерінен анық көруге болады. ... ... ... ... ... 1920-30 ... ресми іс қағаздар тілінде қазіргі
қазақ тіліндегі нормадан ауытқу XX ғасыр басындағыға қарағанда ... ... атап ... ... ресми-іс қағаздар тілінде жиі кездесетін ұйымдасу етістігі
1920-30 жылдардағы ресми-іс қағаздар тілінде ... ... ... ... ... ... ... бірте-бірте
ұйымдастырып, милитсия ұйымдастырылды т.б. Бұл кезеңдегі орыс ... ... ұя ... ... ... ... ұйымдастыру
түрінде аударылуы да осыған байланысты. Организация ... ... ... ұя сөзі ... ... сіңісіп кете алмады. Оның орнына
бірте-бірте ұйым ... ... ... ... байланысты ұйысу етістігі
де, организация атауының ұйым түрде аталуымен байланысты ұйымдастыру ... ... ... 1920-30 ... ресми-іс қағаздар тілінде
организовать етістігінің алдымен ұйымдастыру делінуі, кейінен ұйымдастыру
түрінде алыну себебі, организация сөзінің ... ұя ... одан ... ұйым ... ... ... қазақ тіліндегі жиі қолданылатын тапсырма сөзі ол ... ... де ... ... ... ... ... тапсырысты
орындау, бұдан кейінгі тапсырыс т.б. Бұл ... –ыс, -іс, ... ... ... қай-қайсысында да кең етек алған.
Міне қазақ ресми –іс қағаздар тілінің ... ... ... бөліп, ерекшеліктерін көрсету арқылы олардың сол тілдің иесі
болып табылатын халық тарихымен, ... ... ... ... көз ... ... Қазақ ресми -іс қағаздар стилінің тілі
Тілдік қатынастың қай түрі болмасын мәтін арқылы жүзеге асады. ... ... ... ... ... қолданылу аясы, қолданылу
жағдайы, бағыты, өрісі әр түрлі болғандықтан ... ... ... ... байланысу сипаттары түрліше болады. Бірақ іс қағаздар
мәтіндерін үлкен бір құрылым ретінде алып ... ... ... ... ... ол ... ... жүйе ретінде
танылады. Сондықтан іс қағаздары мәтіндерін ... ... ... ... ... ол ... бір-бірінен айырмашылықтары мен
өздеріне тән ортақ қасиеттерін ... ... іс ... ... ... ... бірі болып табылады. Мұның өзі іс қағаздарының
түрлерін, дәлірек айтқанда іс қағаздарындағы ... ... ... шығады.
Кез келген мәтінді стилистикалық талдаудың ... ... мен ... ... Олар ... ... ... талдау теориясы мазмұн мен форманы шартты түрде бөліп ... ... ... жеке элементтерін зерттеуді жоққа шығармайды.
Форманың жеке элементтерін зерттеу ... ... ... ... ... ... және ... мен мазмұнның бір-біріне әсері үнемі назарда
болуы тиіс.
2.1. Стандарт тілдік бірлік ерекшеліктері
Жалпы адамзат өмірі дара, ерекше ... ... мен ... бір ... ... оқиғаның қайталанып келіп отыруымен де
ерекшеленеді. Себебі кез келген адам ... бір ... ... әдет, ереже,
заңдармен қоршалған ортада, қоғамда өмір ... ... ... мен оқиғалар адамзат баласының тілінде де көрініс береді. Жиі
қайталанып келетін ... ... ... ... ... сөздер
мен сөз тіркестерін қалыптастырады.
Қайталанып, жиі қолданылатын, оңай айтылытын, дайын тілдік бірліктер
түрлі ғылыми әдебиеттердің ... ... ... ... ... ... ... бірінде клише, бірінде трафарет ... ... ... ... болуы стереотип ұғымымен тығыз
байланыста қарастырылады. Яғни стандарт ... ... ... ... ... ... жете түсіну үшін стереотип ұғымының, стереотиптік
құбылыстың табиғатын жете ... ... ... ... саясаттану,
психология, мәдениеттану т.б. да ғылым салаларында бар түсінік. Сереотип-
адам санасында әдбен орныққан ... да бір ... ... ... ... ... туғызбайтын ұғымдық образ. Адам санасы ... ... ... сәйкес тілде дайын формула түрінде бейнеленетін
стереотиптерді қалыптастырады. Тілдегі ... ... бірі ... ... ... ... ... экстралингвистикалық психоәлеуметтік факторларға тәуелдігі
екендігін атап көрсетеді [16,13]. Тіл білімнде стереотип ... ... ... ... үшін де ... ... ... стандарт тілдік
бірліктердің өзі өмірдегі стереотип жағдайлардың тілдегі көрінісі екендігі
белгілі. Яғни олар ... ... ... ... ... ... негізгі қасиеті олардың құрылымы мен семантикасының
тұрақтылығы, өзгермеген дайын ... ... ... ... ... ... көрсетуші ғалымдардың көпшілігі ресми
–іс қағаздар стиліне стандарттылық тән екендігін ... ... ... ... басты ерекшеліктерінің бірі оның даралық, жекелік сипаты,
басқа сөзбен айтқанда әр шығарманың, әр автордың ... қол ... сөз ... ... ... ... тілі мен стилін зерттеуші
ғалымдардың көпшілігі, бұл ерекшелікке үлкен мән ... Әр ... ... ақын ... ... талдағанда бұл мәселеге басты назар
аударылады. Образды дәл әсерлі етіп беру үшін жекелеген тілдік ... ғана ... ... ... формада қолдануы да әр автордың өзіндік
қолтаңбасы ретінде көрінеді. Ал ... ... ... ... бұл
стильге жекелік, даралық сипаттағы қолданыс емес, стандарттылық тән. Ресми-
іс қағаздар ... ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Яғни, ресми-іс қағаздар стилінің негізгі белгісінің бірі- ... ... ... ... стандарт сөздер деп түрліше беріліп
жүрген сөз қолданыстарын стандарт ... ... деп ... ... қатар іс қағаздар тілінде қолданылатын стандарт сөз, сөз тіркесі,
синтаксистік құрылым, сөйлем мен мәтін ... ... ... нормаға
айналған, оларды іс ... ... ... да, іс ... жазатын кез келген жеке ... да ... ... ... іс ... ... ... тілдік бірліктер деп
қарастырғанды жөн көрдік. Олар ... сөз, ... сөз ... дайын
синтаксистік конструкция, дайын ... ... ... ... келеді,
осылардың басын біріктіріп, бір сөзбен стандарт тілдік деуге болады.
Стандарт тілдік бірліктерді ақпараттық, қажеттілік ... ... ... сай қолданылатын дайын тілдік формула ретінде
тануға болады. Бұл ... ... ... ... 1) ... ... ... стандарт тілдік бірлік іс қағаздар тілінде бір ... бола ... жоқ. ... ... ... ... ... Белгілі
бір қолданыстар іс қағазының белгілі бір түріне ыңғайлы, ... ойды ... т.б. ... ... жиі ... ... ... бірлікке айналады да, іс қағаздар тілі үшін нормалану процесіне
енеді. Іс қағаздарын жазу ... іс ... ... ... іс ... немесе кез келген азамат түрлі тілдік бірлікті
қолдануы мүмкін.
Іс ... ... ... ... ... ... ... көрсетуші ғалымдардың көпшілігі өз еңбектерінде «бекіп,
қатып қалған сөздер», ... ... ... ... ... ... ... «сөйлеу штампы» деген ... Бұл ... ... ... ... ... қабылданған деген ұғымдар жатыр. Іс ... ... ... бір ... күші бар құжат екендігін, заң ұғымының ар
жағында өзгертуге ... ... ... ... ... ... қағаздар стилінде стандарт тілдік бірліктердің басқа ... ... жиі ... оның негізгі белгісі ретінде танылуы
біздің ... тек ... ғана ... емес, олардың заңға
тікелей қатыстылығына да байланысты.
2.2 Стандарт тілдік бірліктердің грамматикалық ерекшелігі
Іс қағаздар тілінде жиі ... ... ... ... ... ... сөздер, стандарт сөз тіркестері, стандарт
құрылымдар, стандарт сөйлемдер және ... ... деп бес ... ... болады.
Сөз –тілдегі ең кішкене мағыналық бөлшек. Іс қағаздар тіліндегі
стандарт сөздер туралы баяндалғанда сол сөз ... ... яғни ... ... мен ... ғана емес ... мен қолданысы да тығыз бірлікте
қарастырылады. Зерттеудің бағыт-бағдарына сәйкес сөз қолданым мәселесі,
яғни іс ... ... сөз ... сөз ... принципі, іс қағаздар
тілінің нормасы тұрғысынан сөз қолданудың, стандарт ... ... мен ... ... ... болады. Іс қағаздар тіліндегі
стандарт тілдік бірліктерді қолдану принципінің өзі мағыналық ... ... ... ... ... ... талабынан туындайды. Іс
қағаздар тілінде стандартқа ... ... ... ... ... мен ... құрайды. Себебі сөйлемнің құрылым үшін де, мағынасы
үшін де ең негізгі субъект пен предикат ... ... ... басты
синтаксистік тұлға ретінде адам ойын жеткізу үшін қолданысқа түседі. Адам
ойын ... үшін ... ... екі ... ... пен ... Яғни адам ойын жеткізуші негізгі мүше ... пен ... ... ... сөз тіркестері, стандарт конструкциялар, стандарт
сөйлемдерде де тірек компанент қызметін осы атау ... мен ... Іс ... тіліндегі стандарт ... ең ... ... ... ... ... ... іс қағаздар тілінде стандартқа
айналған іс қағазлар атаулары: анықтама, аннотация, куәлік, ... ... ... заң, ... үзінді, хаттама, өкім, өмірбаян, түйіндеме,
тізімдеме, қаулы, қарар, ереже, ... ... ... ... ... ... төлқұжат, хат, сенімхат, қолхат, ... ... ... мінездеме-ұсыныс, сауалнама, хабарлама,
хабарламахат, хабарландыру, баяндама, акт, шарт, келісім, келісім-шарт,
шешім ... ... ... ... ... ... алдын ала
дайындалып тек қажетті бөлігі ғана ... ... ... ... ... атау ... ... стандарт сөздер қолданылады.
Мысалы, аты-жөні, ұлты, білімі, лауазымы, мекенжайы, қолы т.б.
Бекітілсін, орындалсын, шешілсін, ... ... ... ... т.б. да ... рай тұлғалы стандарт сөздер жеке
тұрып та тіркес түрінде де іс қағаз мәтіндерінде жиі ... ... ... ... сөз ... іс ... жазуда дайын стандарт тілдік ... ... ... ... ... ... ... құрамына енеді, сөйлем құраудың негізгі
материалы болып табылады. Сөз тіркестері негізінен морфологиялық тұлғаларға
сүйеніп құралатыны ... ... ... ... көбінесе септік
жалғауларына, етістіктің жақ, шақ формаларына ... Сөз ... бір ... жүйеге, ережеге сүйеніп құралады. ... ... ... ... ... жұмсалмауы да мүмкін, себебі грамматикалық
амалдар да стиль талғайды. Олардың да белгілі бір ... ... ... ... ... сөздер тобын ғана қамтитындары бар.
Сондықтан біз грамматикалық ережелердің жұмсалу ... ... ... тануымыз керек. Себебі, тіл білімі ғылымында грамматикалық жүйе,
ереже деген жалпы ... ... ... деген ұғым да бар. Іс қағаздар
тіліндегі стандарт бірліктер де өзіне тән ... мен ... ... ... ... мен сөз ... ... Сөздердің тіркесу
формаларының да іс қағаздар ... жиі ... ... бар. Тіпті кейбір тұлғалар арқылы келетін сөз ... ... ... ... ... Іс ... тіліндегі стандарт
тілдік бірліктердің қалыптасуы мен қолданысы сөздердің грамматикалық
тұрғыдан да, ... ... да ... ... ... ... іс қағаздар стилінің талабы ойды дәл, анық, қысқа, нақты
жеткізу болса, онда қолданылатын стандарт ... үшін ... мен ... ... ... негізгі талаптардың бірі.
Сөз тіркесінің құрылымдық типологиясын ... зат есім ... ... орны ... ... сөз ... құрылымдық
ерекшеліктері осы өзекті екі сөз табына негізделеді. Соның бірі-етістік.
Етістікті сөз тіркестерінде ... ... ... етістік атқаратыны
белгілі. Бұл қасиет оның лексика-грамматикалық ... сөз ... ... ... ... ... жетегіне алып,
маңайына үйіріп тұратындығына байланысты. Мысалы, анықтама алу, ... ... ... арыз ... айып ... ... жазу, өтініш беру,
мәселені атап көрсету, ... атап ... ... күші ... ... алу, ... ... бұйрық шығару, кезекті
демалыс беру, кезектен тыс демалыс ... ... ... ... ... қабылдау, ереже бекіту, есеп жүргізу, есеп беру, жарғы қабылдау,
жарғыны бекіту, жарғыны басшылыққа алу, ... ... ... ... ... ... ... шараларды жүзеге асыру, іс-әрекетті
жүзеге асыру, заң ... ... заң ... ... ... т.б.
Іс қағаздарында қолданатын басыңқы сыңары етістік бағыныңқы сыңары
барыс жалғаулы сөз болып келетін стандарт тіркестер біршама. Барыс ... ... ... ... зат есім, есімдік, сын есім, есімше
қолданылады да басыңқы сыңарында ... ... ... адамның көңіл-күйін, іске қатысын т.б. әрекеттерін ... ... ... ... қол қою, ... қол қою, ... ... салу, жиналысқа қатысу, жұмысқа қабылдау, шартқа қол қою,
келісімге қол қою, келісім-шартқа қол қою, сенімхатқа қол қою, ... қою, ... ... ... ... сайлауға түсу, отырысқа
шақыру, отырысқа қатысу, сіздің атыңызға жіберілді ... ... ... мекенді орынды, мезгілді көрсетіндіктен
көбінесе заттың ... ... ... ... ... атап көрсету, құжатта көрсетілген, жарғыда көрсетілген, ... ... ... ... ... ... т.б.
Көмектес жалғаулы сөз тіркестері құралдық, бірлестік кейінен осы
мағыналардың негізінде ... іске асу ... ... себебін де білдіретін ... ... ... ... ... ... танысу, жеке іс парағымен танысу,
хаттамамен танысу, өмірбаянмен танысу, қаулымен танысу, ... ... ... мақтау қағазымен танысу, марапаттау т.б.
Ілік септігі арқылы байланысқан сөз тіркестері: әкесінің аты, ... ... ... ... ... ... мазмұны, жарғының
баптары, жарғының мәтіні, жарғының ... ... ... ... ... ... қоғам мүшелерінің міндеті, жұмысшының
міндеті, жұмыс берушінің міндеті, ... ... ... ... ... жеке тұлғаның құқықтары, заңды тұлғаның ... ... ... мекеменің толық атауы, мекеменің меншігі,
мекеменің мүлкі, мекеменің есеп-шоты, мекеменің мекен-жайы, мекеменің мөрі,
меншік ... жеке ... ... ... тұлғаның міндеттері,
әскери қызметшілердің міндеттері, мемлекеттік қызметшілердің міндеттері,
отбасы жағдайы, үміткердің өмірбаяны, депутаттың өмірбаяны т.б. Іс ... жиі ... ... ... ... ... ... және міндетті сөздерімен ... ... ... заңға
байланысты, талаптарға байланысты, отбасы жағдайына байланысты, осыған
байланысты, қалыптасқан ... ... ... ... ... байланысты, басқа жұмысыма ауысуыма байланысты, зейнеткерлікке
шығуыма ... ... ... ... ... бала ... ... асыруға міндетті, орындауға ... есеп ... ... жүргізуге міндетті, қатысуға міндетті, мерзімде орындауға
міндетті, айып төлеуге міндетті, пайыз төлеуге міндетті т.б. Іс ... ... ... сөз ... ... да ... ... бірліктер бар. Олар шылаулармен тіркесіп келген түрлі құрылымдар,
кейбір жай, күрделі сөйлемдердің өзгермейтін, дайын ... ... бір ... Іс қағаздар мәтіндеріндегі кейбір қалыпқа түскен
стандарт сөздер шылаулардың тіркесуімен, дайын ... ... ... ... жөнінде септеуліктері зат есіммен, заттанған сөздермен,
басқа да іс қағаздар тілінде қолданылатын құрылымдармен тіркесіп, ... іс ... ... не жөнінде айтылғанын білдіреді. Бұл
септеуліктердің ең жиі ... ... ... ... ... ... ... аталған шылаулармен келшен сөз
тіркестерінен тұрады. Тақырыпшалар іс қағаздар стиліне тән ... ... ... ... қысқа және нақты құрылып, не туралы? не жайында?
не жөнінде? деген сұрақтарға жауап береді. Бұлар іс қағаз ... ... ... ... стандарт қалыпқа түседі. Мысалы,
өзгеріс енгізу, ... ... ... шара қолдану туралы, қорытындысы
жөнінде, қайтадан оқуға алыну туралы, шетелдік іссапарға ... ... ... ... бекіту туралы, жұмысқа қабылдау туралы, жұмыстан
босату туралы, кезекті демалыс беру ... ... ... беру туралы,
материалдық көмек көрсету туралы, кәсіпорынның таратылуы туралы, уақытша
ауыстыру туралы, штаттық кестеге ... ... ... ... ... ... тән ... ерекшелік- құжат мәтінінде
қолданылатын ... ... бір ... ... ... құрылымының
стандартқа айналуы. Мысалы,
Айтылған мәселеге байланысты шара қолданып, нәтижесін хабарлауыңызды
сұраймын.
Қажетті ... ... ... үшін қол ... өкілетті етемін.
Осы сенімхат бойынша өкілеттілік басқа адамға берілмейді.
Сенімхатқа менің көзімше қол ... ... ... ... бір ... ... ... заңды тұлға болып табылады.
Үкімет қаулыларын басшылыққа алады т.б.
Стандарт мәтіндер ресми-іс қағаздар тілінің ... ... ... ... ... ... ... сөз тіркестері негізінде
ғана емес сөйлемдер негізінде құрылады. Трафареттік хаттардың пайда болуы
өндірістегі, көлік, ... ... ... жағдайды шешу
қажеттілігімен байланысты.
Бүгінгі ғылым мен техникадағы жетістік іс ... ... ... ... ... ... туғызып отыр. Қазіргі замандағы іс қағаздар
тілінің барынша стандартталуы, олардың барынша бірізді болуы іс қағаздар
мәтінінің ... ... ... ... ... Кез ... мекемеде іс
қағаздарын жүргізу барысында трафаретті мәтіндерді қолдану өте ... неше ... ... ... отыр. Стандарт мәтіндерге бланк,
формуляр, кесте, таблица, сауалнама сияқты белгілі бір ... ... мен ... трафаретті болып келетін немесе мазмұны ... ... ... іс қағаздарының анықтама, түйіндеме, өмірбаян,
сенімхат, ... ... т.б. ... ... ... барлығы іс қағаздар
тілі стандартталуының нәтижесі. Бұл өз кезінде стандарт тілдік бірліктердің
қолданылуы іс қағаздар тілі үшін ... ... ... құбылыс екендігінің
тағы бір дәлелі.
Қорытынды
Қоғам дамуының ықпалына, мемлекеттегі ... тіл ... ... соңғы жылдары қазақ тіл білімінде
функционалдық стильдер проблемасына ... ... ... көңіл
бөлінуде. Сондықтан қазіргі іс қағаздары тілінің қалыптасу, даму ... ... ... ... ... ... ... өткізген
кезде ресми-іс қағаздар тілінің зерттелуі объектісі ретінде алынбаса ... ... ... назарынан тыс қалмағандығы байқалады. Сондай-
ақ ресми-іс қағаздар ... даму ... ... ... ... ... мәселен түркі жазба ескерткіштерінде, XV-XVIII ғасырлардағы
құжаттар тілінде, ... ... ... ... кейбірі
лексикалық та, грамматикалық та ерекшеліктері жағынан қазақ ... ... ... ... ... ... сөздер, сөйлем құрылысы қазақ
тілінен алшақтығы айқын көрінеді. Демек, қазақ әдеби тілінің функционалдық
стильдерінің ... ... ... ... дәуірде бірдей болмағандығы
сөзсіз. Сондықтан стильдердің әрқайсысының пайда болу, ... ... ... ету ... де әр ... қағаздар стилінің негізгі белгісінің бірі – ... Іс ... ... стандарт тілдік бірліктерді талдау
нәтижесінде ... ... ... үнемділігі, дыбысталуының
үйреншіліктілігі, мазмұнының көпшілікке ... ... ... ... ... ретінде қолданылуы сияқты негізгі белгілері
анықталды.
Әйтсе де қазақ тілінің қоғамдық қызметінің ... ... ... үлес – салмағына да үнемі өзгеріс әкеліп отырады. Сол
себепті іс қағаздар тілін ... ... оның тілі мен ... ... ... ... ... бірі болып қалмақ.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Айдаров Ғ., Құрысжанова Ә., Томанов М. Көне ... ... ... ... ... Ғ. Көне ... жазба ескерткіштерінің тілі. А.,1986.
3. Айдаров Ғ. Күлтегін ескерткіші. А.,1995.
4. Әбілқаев А., ... Қ. ... тілі ... ... ... ... Б. XIX ... жартысындағы қазақ әдеби тілі. А.,1982.
6. Балақаев М., Сыздықова Р., Жанпейісов Е. ... ... ... тарихы.
А., 1968.
7. Ерғазиева Н. Қазақ тіліндегі ресми-іс қағаздар ... ... ... АКД., ... ... А. XIV ... хандар жарлықтарының тілі. А.,1990.
9. Құдасов С. Армян ... ... ... ... // ... ... ... көздері. А.,1989.
10. Құдасов С. Армян жазулы қыпшақ ескерткіші ... ... ... тілі».
А., 1990.
11. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. А.,1998.
12. ... Т.Р. ... ... ... А., ... ... по ... Казахской ССР (1785-1825). М.,Л.,1940 т.ч.
14. Өмірәлиев Қ. VIII-XII ғасырлардағы көне ... ... ... ... Қ. XV-XIX ... қазақ поэзиясының тілі. А.,1975.
16. Печать и революция. М.,1926.
17. Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы. А.,1993.
18. Сыздық Р. Сөз құдіреті. А.,1997.
19. ... Р. ... ... және оның ... Астана,2006
20. Сыздық Р. Сөздер сөйлейді. А.,1980.
21. Сыздықова Р. XVIII-XIX ... ... ... ... тарихы.
А.,1984.
22. Томанов М. Тіл тарихы туралы зерттеулер. А.,2002.
23. Дүйсембекова Л. Қазақ ... ... А., ... ... В., ... Б. Іс ... ... А., 2002./электронды
оқулық/.

Пән: Іс жүргізу
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ресми немесе іс қағаздар стилінің ерекшелігі9 бет
ХVІІІ ғасырлардағы қазақ далаларында қолданған ресми іс қағаздар тілі9 бет
Қазіргі қазақ әдеби тілінің функционалдық стильдерінің лексикалық жіктелісі59 бет
Мәтіндердің ғылыми, ресми іс- қағаздар, публицистикалық стильдері6 бет
Іс қағаздар пәнінің мақсаты8 бет
Іс қағаздардың түрлері15 бет
Кеңселік іс жүргізуді ұйымдастыру5 бет
Кеңселік іс қағаздары тілінің даму, қалыптасу үдерісі108 бет
Мемлекеттік тілде іс-қағаздарын жүргізу6 бет
ХХ ғасырдың бас кезіндегі іс-қағаздар18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь