Сопылық ілімнің дүниетанымдық ерекшеліктері

КІРІСПЕ
I. СОПЫЛЫҚ ІЛІМНІҢ ДҮНИЕТАНЫМДЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1 СОПЫЛЫҚ ІЛІМІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАН ТЕРРИТОРИЯСЫНДА ТАРАЛУЫ
1.2 СОПЫЛЫҚТАҒЫ «ӘЛЕМ» , «АДАМ» ҰҒЫМ ДАРЫ
( КӘМІЛ АДАМ, НӘПСІ, РУХАНИ ДЕҢГЕЙ, ҚҰДАЙ ТҮСІНІГІ)
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Адамзаттың тіршілікте ұласатын рухани кемелдігінің ең биік шыңы Мираж болып табылады. Мираж - деп, Мұхаммед пайғамбарымыздың Ұлы Тәңірмен дидарласу сәтін айтамыз. Ол жерде бір сәт, бір мезет бар ма жоқ па? Жоқ әлде, уақыт деген ұғым әлі сол жерде ме екен? Оны біз білмейміз. Бірақ, Тәңірмен өзінің елшісі дыбыс және таңба арқылы тікелей құралсыз дидарласқан. Тәңірмен дидарласу-ең үлкен кемелдік. Ал Құран аяттарын жеткізуші қызметін атқарған Жәбірейіл періштенің өзі Хз. Мұхаммед пайғамбардың көтерілген осы мақамына, яғни Миражға жете алмаған Хз. Мұхаммед пайғамбарымыз Мираж сияқты ең ұлы кемелдік мақамына қалай жетті? Яғни, Миражға жету үшін қандай іс істеп, қалай құлшылық етті екен және де Ұлы Тәңір елшісін Жәбірейіл періштенің де көтеріле алмайтын ұлы мақамға неліктен көтерді екен? Хз. Мұхаммедтің жолындағыларға дәл сондай кемелдік, дидарласу мүмкіндігі беріле ме екен? Яғни, Тәңірдің дидары, жамалы, Тәңірмен қауышу, Оған сенетіндер үшін де мүмкін құбылыс па? Егер мүмкін болса қалай, қандай жолдар мен әдістер арқылы Тәңірге ұласуға болады деген сауал әрбір мұсылман баласының көкейіне келетін мәселе болып табылады. Бұл сұрақтардың жауабына тоқталсақ, сопылық дүниетанымындағы адамның ең ұлы мұраты болған Ұлы Тәңірге ұласу, Оған көтерілу, Онымен жүздесу. Мұратқа да махаббат арқылы жетуге болады. Махаббатты да беретін Ұлы Тәңір. Махаббат тілмен түсіндіріп, сөзбен жеткізетін істерден емес. Махаббаттың дәмінен, иісінен сезбесек, оны ұға алмаймыз. Сондықтан махаббатты сезіну үшін ғашық болып көру керек. Ғашықтық тек Аллаһқа жарасуы үшін бізден алдын өткен көптеген әулиелер нәпсі дариясы мен дүние дариясынан арыла отырып, риязат, зікір салу арқылы мужахада негізін ұстанып, сопылық танымның қайнары көңілді таза ұстау, көңіл әлемін ашу ды меңгерген.
1. Mahіr İz,Tasavvuf mahіyetі bьyьklerі ve tarіkatlar, Kіtabevі Yay., İstanbul 1969.
2. İbn Haldun,Tasavvufun Mahіyetі Şіfaus- Saіl (Haz. Sьleyman Uludağ), Dergah Yay., İstanbul.
3. İmam Gazalі, El-Munkіzь mіned Dalal (Haz. Abdьlhalіm Mahmud), Kayıhan Yay., İstanbul 1997.
4. Hayranі Altıntaş, Tasavvuf Tarіhі, Ankara ьnіv. Ankara 1991.
5. İmam Gazalі, Kіmyaьs-Saade (Haz. Mehmed A. Mьftьoğlu, A.Fіkrі Yavuz), Hіsar Yay., İstanbul 1981.
Osman Nurі Topbaş, İmandan İhsana Tasavvuf, Erkam Yay., İstanbul 2002.
Ахмед Йасауи, Көңілдің айнасы (Дайындаған Досай Кенжетай), Билиг баспасы, Анкара 2000.
Hacı Ahmet Kayhan, İrfan Okulunda Oku, Kızılay-Ankara Basımevі, 1994.
Mehmet Alі Aynі, İslam Tasavvuf Tarіhі, Akabe Yay., İstanbul 1985.
Н.К.Зейбек, Йасауи жолы, (ауд.Досай Кенжетай), “Бойут-Таң” Анкара 2002.
Erzurumlu İbrahіm Hakkı Hz. Marіfetname, Mehdі Yay., І Baskı, İstanbul 1992.
Yesevіlіk Bіlgіsі, (Haz.Prof.Dr. Mustafa İsen, Prof.Dr. Cemal Kurnaz, Yrd.Doз.Dr. Mustafa Tatcı) Ahmet Yesevі Vakfı Yay., Ankara 1998.
Fuat Kцprьlь, Tьrk Edebіyatında İlk Mutasavvıflar, Tьrk Tarіhі Kurumu Basım Evі, Ankara 1993.
Selзuk Eraydın, Tasavvuf ve Tarіkatlar, M.Ь.İ.Vakfı Yay., İstanbul 1997.
Şemşeddіn Yeşіl, Kіtabuttasavvuf, Yaylacık Matbaası, İstanbul 1986.
Sadık Dana, Altınoluk Sohbetlerі, Cіlt 1., Erkam Yay., İstanbul 1991.
Құран Кәрім қазақша мағына және түсінігі (Аударған Халифа Алтай), Құран Кәрім Басым комбинаты, Мәдина Мүнаууара.
Усмон Турар, Тасаввуф тарихи,"Истиқлол" нашриёти, Тошкент 1999.
Имам Ғазали, Бақытқа жету әліппесі,(Дайындаған Тұрсыніәлі Айнабекұлы), Алматы "Қасиет" 1998.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
I. СОПЫЛЫҚ ІЛІМНІҢ ДҮНИЕТАНЫМДЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1 СОПЫЛЫҚ ІЛІМІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАН ТЕРРИТОРИЯСЫНДА ... ... , ҰҒЫМ ... ... АДАМ, НӘПСІ, РУХАНИ ДЕҢГЕЙ, ҚҰДАЙ ТҮСІНІГІ)
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Адамзаттың тіршілікте ұласатын рухани кемелдігінің ең биік шыңы Мираж болып табылады. ... - деп, ... ... Ұлы ... ... ... айтамыз. Ол жерде бір сәт, бір мезет бар ма жоқ па? Жоқ әлде, уақыт деген ұғым әлі сол ... ме ... Оны біз ... ... Тәңірмен өзінің елшісі дыбыс және таңба арқылы тікелей құралсыз дидарласқан. Тәңірмен ... ... ... Ал ... ... жеткізуші қызметін атқарған Жәбірейіл періштенің өзі Хз. Мұхаммед пайғамбардың көтерілген осы ... яғни ... жете ... Хз. ... пайғамбарымыз Мираж сияқты ең ұлы кемелдік мақамына қалай жетті? Яғни, Миражға жету үшін ... іс ... ... ... етті екен және де Ұлы ... елшісін Жәбірейіл періштенің де көтеріле алмайтын ұлы ... ... ... ... Хз. ... жолындағыларға дәл сондай кемелдік, дидарласу мүмкіндігі беріле ме екен? Яғни, Тәңірдің ... ... ... ... Оған ... үшін де мүмкін құбылыс па? Егер мүмкін болса қалай, қандай жолдар мен ... ... ... ... ... ... ... әрбір мұсылман баласының көкейіне келетін мәселе болып табылады. Бұл сұрақтардың жауабына ... ... ... ... ең ұлы ... ... Ұлы Тәңірге ұласу, Оған көтерілу, Онымен жүздесу. Мұратқа да махаббат арқылы жетуге болады. ... да ... Ұлы ... ... ... ... сөзбен жеткізетін істерден емес. Махаббаттың дәмінен, иісінен сезбесек, оны ұға алмаймыз. Сондықтан махаббатты сезіну үшін ... ... көру ... ... тек ... ... үшін бізден алдын өткен көптеген әулиелер нәпсі дариясы мен дүние дариясынан ... ... ... ... салу ... ... ... ұстанып, сопылық танымның қайнары көңілді таза ұстау, көңіл әлемін ашу ды меңгерген.
Сонымен қатар олардың көңілдерінде ... пен ... ... бұрын өлу негіздері ұстанумен қатар олардың мақсаты- ... ... ... ... ... ... отаны- рух әлемі, адам дүниеге уақытша қонақ ретінде келіп, өте жоғары дәрежедегі, рухани халдегі арифтер болып саналған. Сопылық дүниетанымында шариғат, ... және ... жолы бар. Осы ... ... хақиқат жайында Хз. Пайғамбарымыз Мұхаммед (ғ.с): "Шариғат-айтқан сөзім, ... ... ал ... ... ... бар. ... бұл ... сопылықтағы жету жолы десек қателеспеспіз. Бұл жерде жоғарыда аталған шариғат пен өлкеміздегі шариғатшылдық ұғымдары екі бөлек ұғымдар екендігін айта ... жөн. ... ... ... діни ... мен ... ... нәтижесінде пайда болған жүйені қорғау мағынасына келетін шариғатшылық пен діни-сопылық әдебиеттегі шариғат ... ... ... ... ... бар. ... ... тәрбиелеу барысында адам кемелдік дәрежесіне жетеді. Кемелдік дәрежеге жету үшін тариқат жолындағы ... жол ... ... пірі ... ... қағидаларын жақсы білетін және де өзі сондай адамнан тәрбие көруі керек.
Сонымен қатар сопылық ... ең ... ... ... адам баласының Хаққа ұласуы, Дидар талап болып табылады.
ІІ/VІІІ ғасырдан бастап, тарих сахнасына шыға ... ... ... ... өлкелерге тез арада таралуына әсер еткен маңызды факторлардың біріне ... ... және оның ... ... ... ... тұрғыдан түсіндірілуін және адамның сол бойынша қоғамда өмір сүруін қадағалап, тәртіпке келтірген сопылар, таблиғ әрекетіне үлкен мән ... ... әлі ... ... ... ... ... арасына кіріп, өздеріне лайықты сүйдіруші, сендіруші әдістерімен исламды тарата білген.
1.1 СОПЫЛЫҚ ІЛІМІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАН ТЕРРИТОРИЯСЫНДА ТАРАЛУЫ
Ислам діні - ... ... мен ... ... үлес қосқан құдіретті ұлы діндердің бірі. Бұл діннің қанаты жайылған жерлерінде әрдайым ғылым мен ... ... ... ... пен ... ... ту еткен, құлазыған даланы сусындатып, бүкіл тіршілік иесіне мән берген. Бұл өз кезегінде ... ... ... бері ... ... экономикалық және саяси өміріне, рухани мадениетіне ықпалын еш кеміткен емес.
Адам жаратылысының басты тәсілі құдайды тану екендігін, бірақ шындығына келгенде ... ... ішкі ... ... ... ... ... болмыстың жоғары мәніне ұмтылған адамның шексіз мүмкіндіктеріне сенумен тығыз байланысты мәңгі тылсым дүниені ішіне алып ... ... ішке ... мүмкіншілік беретін ислам философиясы рухани мәдениеттің күрделі феномені. ... ол ... ... ... үндесіп, шығыс мәдениетінің құрамдас мәні болып келе жатыр.
Сопылық ілімінің түп ... зер ... ... ... ... ... қолдамаған іс-әрекеттер оның қазасынан кейін-ақ басталып, әлеуметтік салада қиындықтар туғызғаны мәлім. Осы орайда саяси, экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... басым келген адамдарға қатты әсер еттіп, оларға лайық ортаны пісіп жетілдіртті. Р.Никольсонның айтуы бойынша >;
* Мұхаммед Ибн Махмұд Ибн Ән-Нажжар ... ... > 1993ж. [59, ... ... ... тану ... күш-жігерлері арқасында жүректері, рухтары құдайға жақын болғандар, сол үшін де ... ... ... ... ... Батыс еуропа зерттеушілері ғасырымыздың басына дейін тасаууф сөзінің түбірі грек тіліндегі (софия) сөзінен шыққан деген ойды ... ... ... ... ... қабылданған пікір бойынша, тасаууф сөзі сөзінен (арап ... ... ... ... Жүн ... ... жасалған киімдер кигендіктері үшін сопылардың сопы (қазақша нұсқасы сопы) атын алғандығын сопылардың көпшілігі құптаған [57, с.138]. Шейх Әли Ибн Шайх ... ... ... () деген еңбегінде сөзінің суфтан, жүннен келетінін айтқан. Сол жерде ... ... бұл ... ... ... [61, s.5]. ... ... тасаууф сөзі сөзінен алынған, қатал жүннен тоқылған киім киген құдай ... ... ... ... ... ... көремиз.
Дегенмен, ислам дінінің тарала бастаған алғашқы дәуірлерінде сопылардың түрлі атпен танылғандары ... ... ... азаптар мен жоқшылыққа қарсы төтеп берулері және материалдық игіліктерден безгендері үшін ... ... т. , яғни ... ... ... ... деп атаған. Үнемі ел кезіп, өмірінің көп ... ... ... үшін ... яғни ... ... ... көпше түрі.), (ел кезуші), (хорасандықтардың тілінде сөзінен, яғни далада кезіп, қажеттілік ... ... ... деп ... ... мемлекеттеріне таралған сопылық құрылымы деп те танылған. Түркі халықтарының ислам дінін ... және ... ... қауымдар тарапынан жылы қабылданылуына сопылық ықпал еткені мәлім. Сопылықтың негізгі мақсаты рухани және ахлақ тұрғысынан байыпты және ... адам ... ... құралса, көптеген ислам діні төңірегінде пайда болған ойшылдық ағымдардың мақам, принцип, әдіс, т.б. элементтерін сопылықтан алғанына таң қалуға ... ... ... ... ... ... қала, ауыл демей бірдей таралып, барлық дерлік әлеуметтік құрылымды қамтып отырған. ... ... ... ... ... ... ислам ахлағын жүзеге асыруды мақсат тұтқанын араб тілінде сөзінің жас, бозбала, құл, қызметші, жомарт сияқты ... ... ... Көпше түрі фитиян және фитие. Түбірі осы сөзден шыққан футувветтің тілдік мағынасы жомарттылық, сезімталдық сияқты ... де, бай ... бар. ... ... ... ... қай-қайсысынан да ислам діні насихаттап келген көркем мінез-құлық ... ... ... ... шығармалардың алғашқысы ретінде ұлы сопы Әс-Сұхравардидің (632/1234 өл.) >, т.б. Сүнни сопылықтың басты қайнар көздері. К.Х.Таджикова ... ... ... ... ... ХІҮ ғасырға дейінгі және одан кейінгі деп екі кезеңге бөлген [34, с.13].
Сопылықтың ... ... мәні мен ... ... және даму ... ... құрау үшін, негізгі сипаттарына қарай ажыратытын болсақ:
- алғашқы дәуірлердегі сопылық,
- сүннетке лайықталған сопылық,
- исламнан тыс ағымдардың ықпалында ... ... ... жөн ... ... сопылық Мұқатил Ибн Сүлейманмен (767ж.өл.) басталып, Мұхаммед Ибн Каррам (868ж.өл.) мен Имам Мәлік (795 ж.өл.) арқылы жалғасты. Әдетте алғаш дәуірде ... ... ғ.ғ. ... ... ... ... хадис жинаушылар, ел кезуші жыршылар, құран оқитындар жихадқа қатысушылар мен қала тұрғындары да болған. Осы кезде ... зухд ... ... ... адам) және абид (дәруіш) сөздері көп қолданыста ... Бұл ... ... ... мен ... құранның мағынасына терең бойлау, құран мен пайғамбар сүннетінің талаптарын күнделікті орындау, қосымша ғибадаттар жасау ... ... безу мен ... ... ... беру тән болды [68, с.225].
Асхаб (сахабалар) және табиин (ізбасарлар) дәуірінде ислам дінін алыс өлкелерге тарату нәтижесінде ислам қауымына этникалық және ... ... ... ... айқындалып, табысқа жеткен жері - Үндістан, Иран және Ирақ елдерінің болуы назар ... ... абу ... ... Абу ... ... ... сопылар шыққан. Ғашықтық, исламның алғашқы сопы - захидтерінде көрінген. Аллаға деген шексіз махаббат туралы алғашқылардың бірі болған Ал-Кахридің (815ж.өл.) мына ... ... деп ... ... ... құдайға ғашықтық доктринасымен Раби'а Ал-Адауия (801 ж.өл.) да ... ... [45, s.73] ... ... ғашықтық элементі басым болып келген.
Сүнни сопылық Харис Мұхасиби (857 ж.өл.), Жүнәйд Бағдади (өл. 909 ж), ... Нун ... ... ... мен ... ... сияқты сопылардың ілімінен басталды да, Әл-Ғазали еңбектері арқасында шарықтау шегіне жетті. ІХ-Х Ғ.ғ. Нілден Амударияға ... ... ... ... сопылар көбейді. Дәл осы кезде сопы ойшылдардың озық ойларына жоғарыдағы сопылардың ықпал еткені күмәнсіз. Бұдан сүнни сопылық, салафи ... ... ... ... болып, сопылықты ақыл мен логика арқылы қорғауды мақсат етті деп тұжырымдай аламыз. Сүнни сопылықтың басты қайнар көздеріне мыналарды жақызуға ...
А) ... (988 ... . Бұл ... практикалықтан гөрі, теориялық шығарма болып, сопылық пен ... ... Әбу ... Әл-Маккидің (996 Ж.Өл.) . Бұл шығарма теориялықтан гөрі көбіне практикалық және ғылыми шығармалардан саналады. Калам, фықх пен ... ... ... ... (990 ... . сопылық сенім негіздері сүйенетін тақырыптарға маңыз берген;
В) Сүләмидің (1021 Ж.Өл.) . Сопылардың хәл ... ... ... ... ... . ... ... және келістіру сопылығы бұл шығармада біріктірілген;
Д) Хүджвиридің (1077ж.Өл.) ұқсас шығарма [2, s.18]. ... ... алып ... ... ... ... ... Термези, Әл-Халладж Бен Әл-Бистами сияқты сопылар болды. Мұндай бағыт өкілдері әдеттегідей сопының ішкі дүниесіне көп көңіл ... ... ... (ахуалы) мен мақамдары (мақамат) детальді түрде суреттелді. Бұл өткен сопы ... ... ... ... жақындай алады. Барлық сопыларға сезімдік танымға талпыну, яғни экстатика (экстаз, транс) арқылы өз денесін ... ... өзін ... ... ... алмау тән. Бұған үнсіз бақылау (мұқараба) мен өзін-өзі басқару (мұхасаба) арқылы қол ... ... ... мен ... айқындауларынша, соңғы кезеңі - көру (мұшәхада) ғана емес, сонымен бірге , яғни да ... ... ... ішкі рухани потенциал мен трансцендентті ахуалды меңгеріп, ... ... ... сопы ... ... ... міндетті. Бірақ ол сол дегейінде қала алмайды, қайтып оралып, ұстаздық (мүршидтік) қызметін бастайды.
Осы сияқты сопылық толқыныстардың шектен тыс ... ... (ана ... бен Әл-Бистамиде (Мирадж) де көрінді.>> Уахдад-и ужуд>>, яғни болмыстың бірігуі философиясының тұңғиығына құтыла алмастай ... ... ... мас ... бұл екі ... біраз тоқталып, көзқарастарын келтірейік. Әбу Иазид Әл-Бистами (875ж. өл.) Хорасанның батысындағы Бистамда дүниеге ... Ол ... фи ... ... ... ... ... қабылдаған үнділік Әбу Али Ас-Синди арқылы сопылыққа кіреді. Әл-Бистами қандай болмасын өзіне дейінгі сопылардан да қаталырақ қиыншылықтарға өзін бағындыртады. ... ... ... ... ... ... құдаймен бетпе-бет келу. Әл-Бистамидің бұл шектен тыс ... ... өзін ... пікірін де алып жатыр. Әл-Бистамидің мәлім болған бір сөзі мынадай: > [15, S.18] - деп ... ... Қожа ... ... ... келгенде түркі әлемі едәуір уақыттан бері, 1Х-хі ғғ. бері сопылық ... ... ... ... ... ... теккелерде, бука мен завияларда өмір сүрсе, кейінгілер үлкен ... ... ... өмір сүре ... Бұл ... мешіт, монша, кітапхана және жататын жер болған. Тариқаттың құрушысы болған сопы өлгенде, орнына халифаларының (ізбасар) бірі ... және ... ... үгіт ... ... да теккелер құрып, өздері мүшесі болған тариқаттың таралуын қамтамасыз еткен. ... ... ... қағидалары мен ережелері, өздеріне тән белгілері болатын. Ф.Көпрүлү көшпенділер арасында сопылық ілімін таратудың терең ... ... ... былай екшеген: . Яғни, біздің ойымызша, Қожа Ахмет Иассауи шыққан кезде ... ... ... яғни Сырдария жағалауларында және далада түсінікті тілмен, яғни қарапайым түрікшемен халыққа үн ... ... ... және ... ... арасында насихаттауға тырысқан дәруіштер болған. Яғни, өзінен бұрынғы ... ... ... ... ... яғни ... мықты болмағанда Қожа Ахмет Иассауидің осыншалықты табысқа қол ... тым қиын ... еді дей ... ... ... бұл ... ... орағытады: [38, s.40].
Қорыта айтқанда, сопылық ілімі - бұл бүкіл әрекетін терең ықыласпен жасайтын хәлге ... ... ... ... Аллаға деген махаббатты, ғашықтықты негіз етіп алған сопы үшін бұл дүние өткінші белес қана. Рухани ақиқатқа жетуге көмектесетін ойлау жолына ... ... ... ... ... ... ... тек нәпсі тілектерімен күресу ғана емес, сондай-ақ ізгіліктілікті, арды жол ету. ... ... да бір ... ... шығарманы алып қарасаңыз, онда ізгілік жасау керектігін ұқтырады. Адамның адамға деген ықыласы, адамгершілігі, мейірімі, сүйіспеншілігі болмаса, ол адамның ... сүюі ... ... ілім ... ... ... мадениетінде өзиндік мәні бар феноменге айналды
Сопылықтың иілгіштігі мен ... ... ... ... оған ... ... сопылық күрделенген және біртекті емес ілім жағдайына келген болатын. Әлі де шығыс пен батыс зерттеушілерінің назарынан түспей ... ... ... ... де ... Күрделігі оның философиялық болмысында, ол көбіне іштей сезімдік тылсым күштермен, ақылмен ... ... ... ... ... үшін бұл ... маңыздылығы жағынан екінші дәрежеде. Қарапайымдылығы, ақиқатты тану сырларының беретін жәй ғана ұғымдары, оның ізгілік, қанағаттанушылық, әділеттілік ... ... пен ... - әр адамның бұл мақсатқа жетіуіндегі ең алғашқы ... ... ... ... пен ... ... уйлесуі, дін мен өнердің синтезі - осы қазақ халқының қоғамдық-мәдени рухани дүниесінің алтын діңгегін қалады.
1.2 СОПЫЛЫҚТАҒЫ , ҰҒЫМ ... ... ... ... РУХАНИ ДЕҢГЕЙ, ҚҰДАЙ ТҮСІНІГІ)
Рухани дағдарыс орын алған қазіргі дәуірде ... ... ... ... ... ... ... сусыныңды қандыратындығы ақиқат. Әрине, қай дәуірде болмасын руханилық тек оны сусаған адамды ғана емес, ғалымды да, діндарды да ... ... ... Мәселе ол шығармалардың бейнелі көркем сөзге бай ... ғана ... ... дін мен ... ... ... терең мәнді сөзді ұғына білуге құмарлықта.
Сопылық әр түрлі әлеуметтік-мәдени жағдайларда өмір сүрді. Соған ... ... ... түрлі бағыттар көрініс тапты. Осы орайда сопылық ... ... ... ... ... ... ... жұмыс. Бірақ сопылыққа тән, өзгермейтін теориялық және мағыналық ілімнің барын есепке алмауға болмайды. , [88, с.9] - деген ойшыл ... ... ... ... мен ... ... қамтитынын және сол арқылы сопылық эпистемология негізін құрайтынын ... ... ... ... ... ... және ... қиындығы оның терминологиясынан туындайтыны белгілі. , [27, с.447] - ... ... ... еске ... ... бұл қиындықтың себебі ашылады. Айтқанымыздай, сопылық тек теория ғана емес, ол эзотериялық, философиялық ... ... ... бұл ... мұсылмандық философиялық дүниетаным категорияларының аллегориялылығын мойындатса, сопылық шығармаларды толығымен философиялық трактаттар деп қабылдауымызға әбден болады. Иррационализм алаңында философиялық ой әрбір ... ... тіл ... ... ... Әдетте, бұл таным шексіздікке, дүниелік пен дүниелік еместің, идея мен материяның, ... пен сана ... ... жойылғанша жалғасады. Диалектикалық үрдіске негізделген үздіксіз таным адамның ішкі әлемінің ... ... ... келтіріп, танымдық тәжірибені молайтады. Сопылық шығармаларда қолданылған тілдің өзіндік ерекшеліктері бары және оның шариғат негіздері, құран мен сүннеттен асып ... ... ... ... мен ой ... ... ... негізделген сатылы таным процесі байқалады.
Сопылық дәстүрде сопылар ... ... ... ... ... бейнесін көптеп қолданған. Өйткені, барлық мұсылмандарға ортақ шариғат жолынан ерекшеленетін, кәміл адам тәрбиеленетін және өмір сүретін болу ... ... ... деп танылған бұл жолда жолаушы (салик, мүрид) құдайдың бір екендігін экзистенциальды ... ... ... ... ... өтуі ... Яғни, жолаушы өзін қоршаған әлеммен қалай қатынас жасауы керек, ... ... ... ... ... әрекетінде нені басшылыққа алуы керек, сияқты ізденістерін теориялық және практикалық түрде меңгеруі ... Мұны ... үшін ... ... мағынасына кірейік.
, ғалам деген ұғымға құдайдан басқа бүкіл ғалам, ондағы бүкіл жаратылыс кіреді. Құдайдың бар екендігінің дәлелі, белгісі ... ... ... деп ... Әлем ... ... сопылардың құраннан шабыт алып білдірген көзқарастарын екіге бөліп қарастыруға болады: әмір ... және халқ ... Әмір ... ... ... ... және шынайы әлем. Бұл әлемді ғайып әлемі деп онтологиялық анықтама берген. Сопылық ұғымдар сөздігіне қарасақ, ғалам ... ... ... ... бұл ... тазалық субстанциясы мен абсолюттік болмыс аталған [54, б.52]. Демек, әлем не ғалам дегенде бүкіл болмыс, соның ішінде құдай болмысы, абсолюттік ... та ... ... ... ... ... ... сыры бар сарайға бөлеп, ғазалдарында жырлаған:
[87, б.97].
Егер көмес дүниенің кілті тек құдайда деп ұғынылса, онда сопылар рационалды түрде бұл ... ... ... ... ол ... ... сыр. ... оны тек іштей, эзотериялық жолмен игеру ғана мүмкін. ... ... ... ... әлемінің заттай көрінісі, көзге көрінетін түрге енуі. Бұл ... , , ... ... ... Сопылар бұл екі әлем ұғымын құрандағы мына аяттардан алған: (хашр сүресі-22) [67, 548]; (тәубе ... - 105) [67, б.203]. Егер сыр ... ... ... ... бірден құдайдың деген әмірімен жаратылған болса, онда халқ әлемі, көрінетін әлем. Ол уақыт ішінде, уақытпен бірге құдай ... ... ... ... ... жаратылған. Демек, ақыл, рух, нәпсі әмір әлемінен болса, көзбен көрінетін ... ... ... ... материалдық заттар халқ (жаратылған болмыс) әлемінен болып табылады.
Жаратылыстың сатылары мен ... ... ... әр түрлі ұғымдармен түсіндіріп өткен. Сопылық шығармаларды оқып отырғанда кездесетін бұл ұғымдарды бір-бірімен шатастырмау үшін оларды жеке-жеке көрсеткен дұрыс ... ... ... яғни ... әлемі көзге көрінбейтін нәрселер әлемі. Бұл әлемді мына аттармен де атайды: әмір әлемі, малакут әлемі, лахут әлемі, мағына ... ... ... нұр ... ... емес ... ... арқылы сезілетін әлем, жасырын әлем, сырлар әлемі, жоғары сезімдер әлемі [77, s.479]. Бұл әлемді кабир әлем (үлкен әлем) және ... ... ... адам) деп те атайды. Ұлылық адамның көрінбейтін, білінбейтін тұстарынан келіп шығады. Бір ағаш барлық бұтақтарымен, сабақтарымен, жапырақтарымен және ... бір ... ... ... ... ... бүкіл ғалам мен әлемдер де адамда сыйып тұр. Адам ... ... ғана ... ал шындығында ол үлкен әлем. Ұлы сопылардың түсіндірме ... ... ... келген нәрсені беруінде, белгілі бір деңгейде еркіндіктің көрінуі деуге болатын сияқты. Өйткені, ... ... ... ... ... ... сөз де, ... те жеткіліксіз болғанда, сопының өз тілінде шексіз хәлдерді баяндауға көшуінен тек осыны байқауға ... ... ... ... ... нәрселер әлем ұғымына келеді. Бұл әлемнің атаулары: халқ әлемі, мүлік әлемі, материалдық ... ... ... ... әлемі, ақылмен танылатын әлем, кескіндер әлемі, ашық әлем. Көрінетіні себепті бұл ... ... ... ... ... және ... ... (кіші әлем) деп те атайды. Егер көрінетіні себепті кіші әлем мұншалық беделсіз болса, кіші адам (тән) қаншалықты беделсіз, яки ... бұл ... ... баяндалған.
[19, б.70] -
Деген Қожа Ахмет Иассауи хикметінен әлем ... ... ... жер әлемнің сопының тамшы жасына да тұрмайтыны, ететіндігі сипатталады. Қожа Ахмет Иассауи ... ... оған ... қарама-қарсы ұғымдармен ашып түсіндіріледі; олар: ғашықтық, махаббат, ... ... ...
, [64, с.9] - ... Омар Хайямның өлең жолдарынан да кіші, мағынасыз, ... ... ашық әлем ... деп ... ... ... зат, ... уақытқа бағыну сияқты ұғымдар осы жерде әлем ұғымын ашып түсіндіріп тұр. Омар хайям түсіндіруіндегі ұғымы дін және философия ауқымында ... тұр. ... ... омар ... ... зат және оның ... ... келіп баға береді. Демек, омар хайямда кеңістік пен уақытқа бағыну заттың болуының мәніӘлем ұғымының философиялық мәнін ашар ... ең ... ... әлем де, ... әлем де ... ... бір-бірін толықтыратынына назар аудару керек. Сопылық философиясында делінеді [13, s.552]. Демек, көрінетін әлем ... ... ... ғана құдай көрінеді. Сол үшін сопылардың жолаушы, талапкер, танушы деген атаулары кең тараған. Гносеологиялық тәсілмен қаруланған ... ғана сопы бұл ... ... ... ... Бұған ой жүгіртер болсақ, сопылар қатарынан ғалымдар мен философтарды жиі көретінімізді заңдылық деп ұғына аламыз. Әл-Фараби, ... Ибн ... ... ұлы тұлғалардың рационализмді дәріптеуінен кейін, тақуалыққа беріліп жолға түскенін таным нәтижесі деп ұқсақ болады
Сопылықтағы дүние қиындықтарына, нәпсі тілектеріне қарсы тұра білу бір ... да, ... ... бір басқа. Кемел адам болудың алғашқы сатысы нәпсіні тыю болса, мұнымен кемелділік жолы ... Бұл ... ... ... тәсілі құдайды сүю, онымен бірігу хәлі сопылық ұғымдарды меңгеруге байланысты анықталады. Белгілі ғалым ... ... ... Ибн ... ... мен жаратылған арасындағы қарым-қатынасты сипаттауын келтіре кетсек: > мәтнінен ... ... аб-ы ... [54, S.24], яғни тірі су, ... су ... ... болмыс пен шынайы құдайылық ілтипат (нұрлану) арқылы көрінетін алғашқы болмысты білдіреді. Бұл жерде, тірі су - құдайдың ... яғни ... ... ... аты. Бұл ... оған ... [54, S.24], атаулары да қолданылады. Сопы өмір суын іздеп, жапанды кезеді. Әр сопы түрлі жолдармен кетіп, мәңгі суды ... ... ... Бұл ... сопының тілегі ұзақ өмір емес, жақсылығымен, жағымды іс-әрекетімен өмірде өз орнын қалдыру. Кемел құдайылық нұрлар ақиқат және ... ... Абр ... яғни ағын су ... ... мен шынайы таным арқылы жүректің қуануын және тазалануын айтады. Бұл - дәруіштердің жүректерімен сезетін ... ... пен ішкі ... ... Әлем ұғымымен құдайдан басқа бүкіл болмыс, барлық жаратылған нәрсе, мақұлықтар аталады.
Абр, яғни бұлт ұғымымен қараңғы нәпсі ... ... ... қайғысын белгілейді [54, б.24]. Бұлттың күнді жерге жеткізбейтініне теңеу ретінде нәпсі тілектері бұл жерде құдайға ... ... ... ... бұлт ұғымымен беріліп тұр. Амири, яғни әмірлік ұғымымен сопының тән мемлекетінде рух билігін ... ... ... ... [54, б.24]. ... әпсана (аңыз) ұғымы есте бекіп қалған өткен істер мен табиғатынан бар қасиеттерді жою ... ... ... ... тұр [54, б.24]. Ах, ... ... толыққанды ғашықтық белгісін не символын белгілеген. Демек, бұл жағдай тілмен толық жеткізе алмауы себепті, нұсқаумен, меңзеумен түсіндіріледі. ... яғни айна ... ... тұрақты болмыс пен көмескі дүниенің ашылуы бейнесіндегі нұрлардың шынайы көркемдігі түсініледі [54, б.27]. Яғни, ... ... ... - ... ... ... Баде, яғни шарап құйылған көзе ұғымымен ғашықтық айтылады [54, б.29]. Ғашықтық хәлі мен мақамы үнемі даму үстінде болады. Сопы ... ... ... іше ... ләззат алады, яғни құдайға деген ғашықтық ... ... ... ... яғни ... ... ... болмыс пен шынайы барлықты айтады. Парде, перде ұғымымен шеңберді ... оның ... пен бар ... [54, б.24]. ... ... қажеттерін ғашықтық пен сүйіктіге бағыттайды. Хамхане, яғни шарап қоймасы ұғымымен құдайылық шапағаттар (нұрлар) жиынтығы мен ... ... толы ... ... [54, ... тек ... тән, соларға ғана мағынасы мәлім құпия мәнді ұғымдар барын көрсету. Бұл ұғымдардың мән-мазмұны тек ... ... ... ... ... ... ғана нұсқалады. Мәселен, , яғни абстракция ұғымымен ... ... ... хәлге өтуін айтады. Дүние қызығы немесе ахырет сауабы үшін емес, тек құдай ризалығы үшін әрекет ету. Демек, бұл ... ... ... мен мақамдарға да мән бермей құдайдан басқадан алшақтап, бойды таза ұстау хәлі дей аламыз. , яғни жекелену ... ... ... ... ... шығуын және жалғыздық жағдайына келуін айтады. Мүфрид бұл дүниені тастап, жалғыздыққа қамалып, тек құдайды ойында ұстайтын ... Егер ... ... байланыстардан ұзақтатса, тафрид жасырын байланыстардан бас тарту деген сөз. Тажрид халыққа, тафрид ... ... жою деп ... [54, б.57], яғни ... ... қорқу, қайғыру немесе ақыретке қатысты жағдайға жүректің тап болуы немесе құдай мен пендесі арасында тығыз байланыстың болуы түсіндіріледі. ... ... (қал) жағы және ... (хәл) жағы бар десек, осындағы діни сезімдер мен толқыныстар уәжд деп түсініледі. Сондықтан ... үміт ету, ... ... ... ... ... ... нұрлану, жойылу сияқты рухани хәлдерді уажд хәлдері деп айтқан оңтайлы.
Сопылық терминдерді құрылымдық жағынан бұлай айқындау - ... ... ... ... оның ... сатыдан күределенген ғылыми негіздерін анықтауға, техникалық терминдер арқылы оның маңызды тұстарын түсінуге мүмкіншілік береді. Сопылық ілімі - ... ... ... мен нұсқау­теңеулер көмегімен білінсе де, бұл арқылы сопылық дүниетанымын түбегейлі білу күрделі де қиын. Мұсылман діни әдебиетінің көрнекті ... ... ... ұғымдар мен рәміздердің орны мен мағынасына бойлау - осы бағыттағы зерттеудің мақсаты ... ... ... мұсылмандық діни әдебиеттің көрнекті жазба ескерткіштерін зерттеу, ғылымға сәуле түсіретін принциптерді ... яғни ... ... ... анықтау әр зерттеушінің парызы болуы тиіс деп шештік.
Мазмұндық тұрғыда, сопылық ұғым-түсініктерді мынадай екі бөлімге бөліп қарастырған жөн: 1). ... мен ... ... ... 2). ... ... (истилахат). Мәні мен қолданысына қарай сопылық ұғымдар хәл ... ... ... ... ... хәлдер мен мақамдарды зерттеу арқылы сопылық ілімін зерттеуде методологиялық база жасау ... ... ... басты қағидасы құдаймен сұхбат құра білу, осыдан келіп құдайға жол табу. Сопылық бағыттағы көптеген ... ... бұл ... ... ... ... ... ІХғ. алғашқы жартысынан бастап-ақ барлық дерлік сопылық шығармаларда мақам мен хәл ұғымдары қолданылды. ... ... ... ... ... ... сопының ішкі өміріне көп көңіл бөлінді, хәлдер (көп.т. ) мен мақамдар (көп.т. ) ... ... ... ... ... сопылық терминологияға бұл ұғымдарды алғаш енгізген зун нун мысри есептеледі (245/859 өл. Ж.).
Бұдан ... ... ... ... ... мен ... қатысты білімдер жинағы деп қабылдауға болады. Тарихи кеңістікте осы ... ... ... ... ... ... ... хәлдер сөзбен түсіндірілмейді, ол - тәжірибеде көрінетін құбылыс. Діни сезімдер мен толқыныстар мағынасына келетін хәл - ... мен ... ... жолдағылардың мирасы. Яғни, әрекет амалы жоқ басқалар бұл хәлдерді иелене ... Әбу ... ... (781-857ж.ж.) Тәптіштеп талдаған соң, хәлдің қасиеттері айқындала түсті:
1) егер сопылық мақамдарға күш-қайрат жұмсаумен қол жеткізілсе, сопылық хәлдер ... ... ... ... туындайды. Адам оны тілемесе де, құдайдың ілтипатымен хәл оған сый ретінде беріледі;
2) адам көркем де игі амал жасау жолымен бір ... қол ... ... ... ... . Намаз, ораза және басқалай исламда парыз болған әрекеттер осы білім қорына кіреді. Өйткені, бұлар - ... мен соны ... ... ... білім;
3) хәл өзгергіш қасиетке ие, яғни бірде келсе, бірде кетеді. Ұзақ тұра алмайды, яғни тұрақты емес. ... ... ... және ... ... ... ... айқын болуы) хүжвири (хі ғ.) Бойынша, , ал мақам - пайғамбардың тұрақты тұрағы>> [2, S.129] - ... ... ... деген бастапқыда хәл күйінде болады. Яғни, парыздарды орындайтын, сырттай және іштей тазарған адам ғана құдайдың ілтипатымен бұл хәлге жиі ... Хәл ... хәлі ... тұрақталмайды. Бірақ, сопы қалап тырысатын болса, құдайға деген ұзақ та тұрақты жағдайға келтіре алады. Бұл ... ол хәл ... ... мақам жағдайына кіреді. Демек, хәл - табиғи, ... - ... ... ... ... ... сопы хәлдерді бастан кешіреді. Себебі, халдер - сопылықтың ауқымды мазмұны. Ғашықтық (ишқ), құмарлық (шауқ), шабыттану (экстаз), ... ... өзін ... ... құдайдан қорқу (хашийатуллах), фана және басқалай сезімдер мен толқулар - сопылықтың ең жоғары ... ... ... бұл ... ... тек көру ... таным процесі жүреді. Уахдат аш-шухуд концепциясымен түсіндірілетін марифат деңгейінде әрбір хәл мен мақамды белгілеп, ... ... ... Себебі материалдық әлемнің ықпалы тоқтап, танымға тек хәлдер мен мақамдарды игеру негізгі ... бола ... ... (дін ... ілімдердің жандануы) деген кітабында бірнеше рубаилеріндегі бөлімдерде хәл мен мақамдардың мәнін түсіндіріп кеткен. Әл-Ғазали ... - бұл ... ... ... ... ... ... [4, с.272]. Мақам - сопы тарапынан кейбір қасиеттер мен сыпаттарды иеленгендік ... Хәл ... ... ... ... болатын жоғары экстатикалық жағдайы. Егер қасиет тұрақтап, орнықса, онда ол - ... ... егер аяқ асты ... ... ... ... онда ол хәл ... Сондай-ақ, хәл - (мақам) маңызды бір бөлігі ретінде қызметі бар. ... ... ... білім және әрекеттен тұрады. Яғни, мақамның үштік құрамының болуы былай ... ... а) ... ... ... ә) ... әрекетті хәл арқылы туындатады.
Алайда, мазмұндық сипатына қарасақ, хәл жоғарыдан берілетін нұрлану, қабілет болып, малакут (пәріштелер) әлеміне қатысты болғандықтан да, ол ... әлем ... ... ... ... жоғары тұрады. Демек, хәл білім мен әрекетті біріктіруші сипатына көбірек ие. ... 37/164) [67] - деп ... ... ... ... сопылықта маңызы зор. Калабази мақамдарды орындалу ретімен мынадай эволюциялық тәртіппен береді: тәубе, зухд, сабыр, фақыр, тауаду, хауф ... ... ... ... ... ... ... зікір, унс, қурб, иттисал, махаббат. Бұлардың алдыңғысынан бастап соңына өтеді. Осыған орай Жалаладдин Руми, адам әрекетінің эволюциялық сипатын ... атап ... [7, с.52]. ... адам ... - ... бір ... ... нәтижесіне өтудің алғы шарттарын құрайды. Шарттылық пен талап қандай болса, мақам дәрежесі соғұрлым болады. ... ... ... ... ... ... қоры болғандықтан, сол білім қорын иеленген және іске асыруға тырысқан адам ғана бұл мақамдарға қол жеткізеді.
Калабазидің > [2, ... ... бұл ... ... дүниелік адами ұғым-түсініктерді сараптауға салдық. Сопы даналығын үйлесімді бере алған сопылық ортаның категориалды жүйесін ... бұл ... ... ... ... ... ... сопы авторлардың сопылық ұғым-түсініктердің мән-мағынасын ашатын сөзіктер жазуларын осы қиындықтың алдын алу жолдары деп ... ... ... ... ұғымдар сөздіктерін аударып, меңгеру арқылы, көп болғанда, сопылық теософиясын ғана ... ... ... діни ... ... ... мәні бар ... адами ұғымдарды түсіндіру қожа ахмет иассауидің дүниетанымын ұғынуға бізді жақындатады деп сенеміз. ... ... ... ... ... дінге сенушілер мен мүтакаллимдерді (калам ілімімен шұғылданушылар) жатқызады. Хіі ғасырда ортодоксальды бағыт ойшылдарының сопылықты басқа ілімдерден ... ... оның ішкі ... ... ... ... адам үшін ... , эзотериялық жағының жабық қалатынының ерекшелігінен туындаса керек. Олай болса, классикалық қайнар көздерді негізге алып, ... ... ... ісі ... да ... ... мазмұны тек сопыларға толық мәлім екенін ескерсек, олардың теософиялық мағынасын ғана ғана анықтай ... ... ... сопылық шығармалардың жазылу мақсаты таным жолындағыларға бағытталатындықтан, бұл жұмыстың беретін көмегі көлемді дей аламыз
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Mahіr İz,Tasavvuf ... ... ve ... ... Yay., ... ... İbn Haldun,Tasavvufun Mahіyetі Şіfaus- Saіl (Haz. Sьleyman Uludağ), Dergah Yay., İstanbul.
3. İmam Gazalі, El-Munkіzь mіned Dalal (Haz. ... Mahmud), Kayıhan Yay., ... ... Hayranі ... Tasavvuf ... Ankara ьnіv. Ankara ... İmam Gazalі, Kіmyaьs-Saade (Haz. Mehmed A. Mьftьoğlu, A.Fіkrі Yavuz), Hіsar Yay., İstanbul 1981.
Osman Nurі Topbaş, İmandan İhsana ... Erkam Yay., ... ... ... Көңілдің айнасы (Дайындаған Досай Кенжетай), Билиг баспасы, Анкара 2000.
Hacı Ahmet Kayhan, İrfan Okulunda Oku, Kızılay-Ankara Basımevі, 1994.
Mehmet Alі Aynі, İslam Tasavvuf ... Akabe Yay., ... ... ... ... ... Кенжетай), "Бойут-Таң" Анкара 2002.
Erzurumlu İbrahіm Hakkı Hz. Marіfetname, Mehdі Yay., І Baskı, İstanbul 1992.
Yesevіlіk Bіlgіsі, (Haz.Prof.Dr. Mustafa İsen, Prof.Dr. Cemal Kurnaz, ... Mustafa Tatcı) Ahmet Yesevі Vakfı Yay., Ankara ... ... Tьrk ... İlk ... Tьrk Tarіhі Kurumu Basım Evі, Ankara 1993.
Selзuk Eraydın, Tasavvuf ve ... ... Yay., ... 1997.
Şemşeddіn Yeşіl, Kіtabuttasavvuf, Yaylacık Matbaası, İstanbul 1986.
Sadık Dana, ... ... Cіlt 1., Erkam Yay., ... ... ... қазақша мағына және түсінігі (Аударған Халифа Алтай), Құран Кәрім Басым комбинаты, ... ... ... ... ... ... ... 1999.
Имам Ғазали, Бақытқа жету әліппесі,(Дайындаған Тұрсыніәлі Айнабекұлы), ... ... ... Temіr, ... Alіyye Gцnьl ... ... İlavelі 4.Baskı.
Abdul-Barі En-Nedvі, Kіtap ve Sьnnetіn Ruhuna gцre Tasavvuf ve Hayat, (Зevіren Mustafa Ateş), TDV Yay/273, Ankara 1998.
Ebul-Ala Afіfі, Tasavvuf ... Manevі ... Rіsale Basın Yay., ... ... Cebecіoğlu, Tasavvuf Terіmlerі ve Deyіmlerі Sцzlьğь, Rehber Yay., Ankara 1997.
Muhіddіn İbn Arabі, Marіfet ve Hіkmet (Зevіren Mahmut Kanık), İz Yay., ... ... ... ... ve Tьrkler ... Mьsbet Tesіrlerі, Tьrdav Ofset Tesіslerі, 2.Baskı, İstanbul 1980.
Şeyh Eşref Alі Tanevі, ... Tasavvuf ... ... Daudі, Ahmed ... Umran Yay., ... ... ... Tasavvuf ve İslam, Ekşn Yay., 2.Baskı, İstanbul 1997.
Ferіdьddіnі Attar, Tezkьret-ьl Evlіya, Mіne ... ... ... Kьbra, ... Hayat ... Mustafa Kara) Dergah Yay., ... İstanbul 1980.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ ойшылдараның сопылық идеялары6 бет
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы3 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
«Сопылық» («суфизм»)41 бет
Адамның дүниетанымдық өзін-өзі анықтауы және философияның ондағы ролі3 бет
Ахмет Иассауи Қазақстан мен Орта Азиядағы сопылық поэзияның көрнеті өкілі5 бет
Биология мен экологияны оқытуда оқушыларда дүниетанымдық көзқарас қалыптастыру23 бет
Дарвиннен кейінгі кезенде эволюциялық ілімнің дамуы22 бет
Орта білім беретін мектептің оқыту процесінде оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыруға байланысты жүргізілетін педагогикалық тәжірибе жұмыстары35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь