Түрік және монғол тайпаларының қалыптасуына байланысты зерттеушілердің ұстанымдары


Рашид – ад – Диннің ( 1247 – 1318 жж. ) « Жамиғ ат – тауарих» шығар-масы түрік, монғол тайпалары жайында көп мағлұмат берілген . Онда туркмандар - қыпшақ , қалач, қаңлы, қарлұқ және т.б. ; монғол деген атпен аты шыққандар жалайыр, татар, ойрат, меркіт ; монғолдарға ұқсас, ежелден өз ұлыстары бар керейттер, наймандар, оңғұттар; бұлар сияқты барлығы дарлекин деп аталатын, ежелден атаулары бар құңғырат, құралас, икирас, елжігін, ұрыйанқат, кілінғұт және т. б. ; нағыз монғолдар нирун деп анықталған.
Парсы жылнамашысы Ала ад – Дин Ата Мәлік Жувейнидің ( 1225 – 1283 жж. ) «Тарих – и жаһангушай» шығармасы . Жувейнидің жазуынша , ол сол кездері «Трансоксания, Түркістан, Мачын, Қытай» арқылы Шыңғыс қаған ұрпақтарының ордасына жеткен. «Монғолдар - «татар» және олар қытай, ұйғыр, қырғыз, таңғұтпен, тибеттермен шекаралас орналасқан. Сондай – ақ қият, керейт, сакият, найман, ойрат, қоңырат, қанқлы және т.б. атаулар аталады.
Жувейни түрік, монғол тектестерді ажыратып атамаған болса, Рашид – ад- Дин анық ажыратып бергенімен , толымды емес , тіпті «түрік, монғол» этностары ол кездері этнотек тұрғысынан сараланбаған секілді баяндаған [ 75, 46 – 47 бб. ].
Х. Ховорс , Г. Е. Грумм – Гржимайло жоғарыдағы аталынған этностар-ды түрік тілдес деп қарастырған болатын , алайда олардың күмәнданған тұстары да баршылық. Ал Н. А. Аристов , М . Тынышпаев, Ә. Х. Марғұ-лан , С. Аманжолов оларды түрік текті деп, түрік тілдес екеніне күмән келтірмейді. Әсіресе С. Аманжолов қазақ тілінің тарихи диалектологиялық негіздеріне сүйене отырып, олардың түрік тілдес екенін тарихи – лингвис-тикалық тұрғыдан егжей – тегжейлі дәлелдеп берді.
Рашид –ад – Диннің «Жәмиғ ат – тауарих» шығармасы Қазақстан тарихы үшін өте маңызды. Шығармада көптеген деректерге сүйене отырып , түркі-монғол тайпалары туралы бай да жан – жақты материал беріледі. Солар-дың ішінде әсіресе қазақ халқының негізін қалаған дулат, қыпшақ, найман, керейт, оғыз, қаңлы, қарлық ру – тайпалары туралы кең көлемді, деректерге сүйенген тарихи мәліметтер өте құнды. Ал «қазақ халқының тарихы рулық – тайпалық құрылымдармен тығыз байланысты» екені бізге мәлім және «қаласақ та , қаламасақ та бұл біздің ұлтымыздың тарихына тән сипат болып табылады» [ 49 , 21 б. ].
1 Аманжолов К. Р. Түркі халықтарының тарихы. 1 –кітап. ( Көне дәуірден біздің заманымыздың XIV ғасырына дейінгі кезең). – Алматы: «Білім» , 2002. – 292 б.
2 Аристов Н. А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности. – СПб., 1897. – 182 с.
3 Иностранцев К. А. Хунну и Гунну // Ленинградский институт живых восточных языков. Труды Тюркологического семинария. – Л., 1926. – С. 47-64.
4 Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. – Алматы: «Жалын», 1998. – Т. 1. – 390 с.
5 Кюнер Н. В. Китайское известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дального Востока. – М.: Наука, 1961. – 308 с.
6 Григорьев В. В. Восточный или Китайский Туркестан. – СПб., 1873. – 265 с.
7 Бернштам А. Н. Социально – экономический строй орхоно – енисейских тюрок VI – VIII. Восточно – тюркский каганат и кыргызы. М.- Л., 1946. – 207 с.
8 Бернштам А. Н. Проблема распада родовых отношений у кочевников Азии // Сов. Этнография. – 1934. - № 6. – С. 86-115.
9 Бернштам А. Н. Древнейшие тюркские элементы в этногенезе Средней Азии. М., 1943. – 11 с.
10 Грум – Гржимайло Г. Е. Западная Монголия и Урянхайский край. – Т. ІІ. – М., 1926. – С. 896.
11 Чулошников А. П. Очерки по истории казак – киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских племен. – Оренбург, 1924. – С. 292.
12 Владимирцов Б. Я. Общественный строй монголов. Монгольский кочевой феодализм. – Л.: Тип. АН СССР, 1934. – 223 с.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге


Түрік және монғол тайпаларының қалыптасуына байланысты зерттеушілердің ұстанымдары
Рашид - ад - Диннің ( 1247 - 1318 жж. ) > шығар-масы түрік, монғол тайпалары жайында көп мағлұмат берілген . Онда туркмандар - қыпшақ , қалач, қаңлы, қарлұқ және т.б. ; монғол деген атпен аты шыққандар жалайыр, татар, ойрат, меркіт ; монғолдарға ұқсас, ежелден өз ұлыстары бар керейттер, наймандар, оңғұттар; бұлар сияқты барлығы дарлекин деп аталатын, ежелден атаулары бар құңғырат, құралас, икирас, елжігін, ұрыйанқат, кілінғұт және т. б. ; нағыз монғолдар нирун деп анықталған.
Парсы жылнамашысы Ала ад - Дин Ата Мәлік Жувейнидің ( 1225 - 1283 жж. ) шығармасы . Жувейнидің жазуынша , ол сол кездері арқылы Шыңғыс қаған ұрпақтарының ордасына жеткен. > [ 75 , 48 б. ].
, - деп өзінің тұжырымды зерттеуін алға тартады ғалым З. Қинаятұлы [ 79 , 239 б].
Монғолия тарихшысы Д. Гонгор деген іргелі еңбегінде былай дейді: [ 75 , 49 б. ].
ҚХР Ішкі Монғолия ғалымы Сайшаалдың жазуынша деп қарастырады.
Д. Майдар > атты еңбегінде дейді [ 75, 50 б. ].
Ш. Нацагдорж атты еңбегінде деп қарастырады.
Ш. Ишжамц > дейді.
Ш. Бира деп тұжырымдайды. дейді.
Л. Билэгт те осындай пікір - ұстанымдарды айтады және деп тұжырымдады. Сонымен қатар шивэйлердің тұңғыс - манжұр және монғол тілдес деген шығу тегіне байланысты пікірлерді шолып, бұл мәселені ашық, әлі толымды шешілмеген деп қарастырып , қытай жазбаларындағы шивэйлер туралы мәліметтерді келтіріпті [ 75 , 51 б. ].
Сонымен қорытындылай келе XII - XIII ғасырларда Орталық Азияны мекендеген этностардың басым көпшілігі негізінен қазіргі қазақ ( және бүгінгі башқұрт, татар, қырғыз, өзбек және т. б. ) халқының құрамындағы ру - тайпаларда кездеседі. Мұны зерттушілер екі түрлі түсіндіргенін байқадық . Қазіргі қазақ халқының қалыптасуына елеулі үлес қосқан керей, найман, жалайыр, қоңырат, уақ, меркіт және т. б. тайпалар түрік тілді түрік тектес тайпалар болған . Зерттеушілердің біразы керей, найман т. б. ұлыстар толығымен түріктенген немесе монғолданған деген секілді пікірле-рін ұдайы алға тартып келеді.
Күрделі этно - саяси процестерді зерттегенде және оларды сипаттағанда қазіргі қазақ халқын құраған біраз тайпалардың атауларын немесе этноним-дерін анықтап алу басты міндет болып қала береді. Себебі , Монғол қыратындағы және Алтай - Саян аумақтарынан көптеген тайпалық бірлес-тіктер және тайпалар өздерінің кейбір атауларын сақтап қалғанын аңғар-дық.


















ҚОРЫТЫНДЫ

Сонымен Алтайдан шыққан түркілер аз уақыттың ішінде Мұзды мұхиттан Қара теңізге дейінгі барлық халықтарды өзіне бағындыра-ды . Империяның негізін қалаған Бумын қаған 552 жылы дүниеден өткен. деген этноним қытай жылнамаларында 543 жылдан бастап кездеседі. Түркілердің тарих сахнасына шығып, мемлекет құруы адамзат тарихында үлкен бетбұрыс болады.
Түркі елі өзі өмір сүрген 1500 жыл ішінде төрт рет гүлдену - өрлеу , төрт рет дағдарыс - құлдырауды бастан кешірген еді. Бірін-ші өрлеу - біздің заманымыздың VI ғасырында Еуразияны жайлаған ежелгі түркі тегінен шыққан тайпалардың, халықтардың бірігіп, бірінші Түркі қағандығын (империясын , 551 - 630 жылдар) құрған кезі. Бұл империя кең байтақ аумақты - Монғолияны, Енисейдің шығыс жағын , Байкал жағалауын , ал батысында Қырымға дейін, Оңтүстікте Амударияның бастауына дейін қамтыды. Солтүстік Қытай мемлекеті - Ци және Батыс Қытай мемлекеті - Чжоу түркі қағандарына алым - салық төледі. Олармен VII ғасырдың 60 - жылдары сол кездегі ірі мемлекеттер - Иран, Византия саяси - экономикалық қарым - қатынас жасады. Түркі елінің тарихындағы бірінші ауыр дағдарыс , экономикалық - мәдени құлдырау кезеңі - VII ғасырдың ортасы. Бұл кезде түркі бектерінің дербестікке ұмты-луы өзара қырқыстарға әкеп соқты. Қытайдың Ци империясы оған белсене араласты. Соның салдарынан түркі қағандығы Орталық Азияда Шығыс және Батыс қағандықтар болып екіге бөлінді, империя дағдарысқа килікті, әлсіреді. Шығыс Түркі мемлекеті қы-тайлардан жеңіліп , түркі халқы 50 жыл бойына (630 - 679 жылдар) бостандығынан айырылды.
Түркі елі 679 - 744 жылдары екінші рет гүлдене бастады. Бұл кезеңде Құтлық (Елтеріс ) тоз - тоз болған түркі халқын жинап , 679 - 683 жылдары қытайлардан Шығыс Түркі қағандығының жерін азат етті. Түркілер қайтадан іргелі елге айналды. Шығыс түркі қағанды-ғының жері Манчжуриядан Сырдарияға дейін кеңейді, даңқы тағы да жер жарды.
Түркі елінің екінші рет экономикалық - саяси дағдарысы қаған-дықтың 741 жылғы ыдырауынан басталады. Жекелеген иеліктер , әсіресе ұйғыр , қарлұқ , басмыл өзара одақтасып, қағандықты тал-қандады. VIII ғасырдың бірінші жартысында ыдырай бастаған Шығыс қағандығының жерінде үлкенді - кішілі бірнеше мемлекет құрылды.
Түркі елінің үшінші рет гүлденуі - экономикалық - саяси , мәде-ни өрлеуі X - XII ғасырлардағы қарахандықтар кезінде болды. Қара-хан мемлекеті Шығыс Түркістаннан Сырдарияның орта ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркі және монғол көшпелі қоғамы: саяси – әлеуметтік және этникалық байланыстар мәселесі (VI-XIII ғғ.)119 бет
«Әзірет Сұлтан» қорық мұражайының нумизматикалық жәдігерлер қорындағы бір алтын тиын жайында5 бет
Евразия даласындағы Шыңғыс хан тұлғасы және көрші тайпаларды бағындыруы3 бет
Тұлға туралы теориялар жайлы4 бет
Тұлғаның дамуы10 бет
"Диуани лұғат ат-түрік"6 бет
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті43 бет
XI – XV ғасырлардағы Монғолия17 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
«Жәми ат-тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз негізін құраған ХІ-ХІІІ ғғ. түркі тайпаларының тарихы50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь