Кәсіпорынның қаржылық ресурстарын ұйымдастыру және оларды пайдалану тиімділігі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1 КӘСІПОРЫННЫҢ ҚАРЖЫ РЕСУРСТАРЫН ПАЙДАЛАНУДЫҢ
ТЕОРИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.1 Кәсіпорынның қаржы ресурстарын пайдаланудың мәні, түрлері және
қағидалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.2 Кәсіпорынның қаржы ресурстарын пайдалану ерекшеліктері ... ... ... ... .18
1.3 Қаржы ресурстарын пайдалану модельдері мен әдістері ... ... ... ... ... ... ..22
2 КӘСІПОРЫННЫҢ ҚАРЖЫЛЫҚ РЕСУРСТАРЫН ҚАЛЫПТАС.
ТЫРУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУДЫ ТАЛДАУ ... ... ... ... ... ... .30
(«Автонур Сервис» ЖШС.ның мысалында)
2.1«Автонур Сервис» ЖШС.ның ұйымдық.экономикалық көрсеткіштерін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30
2.2 « Автонур Сервис » ЖШС.ның қаржы ресурстарын экономикалық талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41
2.3Кәсіпорынның рентабельділік көрсеткіштерін факторлық талдау ... ... ... 51

3 КӘСІПОРЫННЫҢ ҚАРЖЫ РЕСУРСТАРЫН ПАЙДАЛАНУ
ТИІМДІЛІГІН АРТТЫРУ ЖОЛДАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...57
3.1 Кәсіпорынның қаржылық стратегиясын жасау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...57
3.2 «Автонур Сервис» ЖШС.ның қаржы ресурстарын пайдалану
көрсеткіштерін болжамдау модельдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 62

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...66
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 71
Дипломдық жұмыстың жалпы сипаттамасы: Нарықтық экономика жағдайында қаржы ресурстарын пайдалану ерекшеліктерін талдау мәселесі кәсіпорын үшін әрқашан өзекті мәселе, сондықтан ұсынылып отырған дипломдық жұмыс тақырыбы осы мәселені зерттеуге арналады және жұмыста қаржы ресурстарын пайдалануды ұйымдастырудың қазіргі іс жүзіндегі барысы жан-жақты ғылыми жолмен зерттелініп, оның ерекшеліктерімен жетіспеушіліктері айқындалады..
Тақырыптың өзектілігі: Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев «Қазақстан – 2030 Барлық Қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы» халыққа Жолдауында: «Біз – саналы да жігерлі халықпыз. Егер ойын ережелері айқын белгіленіп, олардың орындалуы объективті негізде қамтамасыз етілсе, онда Қазақстан азаматтарының нарықтық экономикаға тез бейімделетініне менде күмән болмайды.» /1,30б./, – деп айтқандай, қазіргі уақытта болып жатқан нарықтық қатынастар кәсіпорындардың шаруашылық жүргізуші субъект ретінде құқық жағдайларын едәуір нығайтып, олардың көптеген өндірістік және қаржылық мәселелерді өз бетінше шешуіне мол мүмкіншілік ашты. Атап айтқанда, ішкі және сыртқы нарықта білікті серікті талдауға қол жетті, өйткені болашақтағы бірлескен іс-әрекеттің тиімділігі көбінесе осыған байланысты болады. Кәсіпорындар бұрынғыдай жоғары жақтың сілтеуімен емес, контрагенттерді (жабдық-таушы, сатып алушы, мердігер, банк және т.б.) қазіргі кезде өз қалауы бойынша алады. Олардың өздеріне іскер серіктерді қаншалықты дәл қатесіз талдауымен нарықтық қатынастар негізінде мүмкіндігінше тез және дұрыс бағдар тауып, ұстауына қарай жұмыстарының тиімділігі әр түрлі болады. Басқаша айтқанда, шаруашылық жүргізуші субъектілердің қызметінің жетістіктерін басқару деңгейіне, қабылданған шешімдердің объективтілігі, нақтылығы, шұғылдығы мен ғылыми негізделуіне тікелей тәуелді. Үйлесімді шешімдердің қабылдануы, материалдың, еңбек және қаржы ресурстарын тиімді пайдаланып, еліміздің экономикалық өсуіне бағытталатыны белгілі.
Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев 2009 жылдың 28 ақпанында өткен Парламент палаталарының бірлескен отырысындағы «Жаңа Әлемдегі Жаңа Қазақстан» атты Қазақстан халқына дәстүрлі Жолдауында: «Біз әділ бәсекелестік орта қалыптастыру мен экономикалық ойыншылардың бәріне бірдей жағдай туғызу жөніндегі жұмысты тиянақтауға тиістіміз.»/2,38б./, – деп айтқандай, нарық жағдайында кәсіпорынның өміршеңдігінің кепілі мен жай-күйін орнықтылығының негізі оның өзінің қаржы ресурстарын тиімді қалыптастыра білуінде және орынды пайдалана білуінде болып табылады. Яғни ақша қаражатын еркін орын алмастыра отырып қолданып, тиімді пайдалану жолымен өнімді өндіру мен өткізудің үздіксіз процесін қамтамасыз ете алатындай етіп өзінің қаржы ресурстарын үйлесімді басқаруды білдіреді.
1 Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан – 2030» Біздің Қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы: Халыққа жолдау// Егемен Қазақстан – 1997 – 11 ақпан
2 Назарбаев Н.Ә. Президентіміздің Қазақстан халықына Жолдауы «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан», Астана 2007ж. 28 ақпан, Егемен Қазақстан 2007ж. 1 наурыз
3 Ілиясов Қ. Қ, Құлпыбаев С. Қаржы: Оқулық. Алматы, 2005 – 551б.
4 Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау: оқу құралы/Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиев Ж.Г. – Алматы: Экономика, 2001 – 328б./
5 О.Н. Лихачева. Финансовое планирование на предприятии. Москва, 2005 – 44-69с.
6 Нарықтық экономикадағы қаржы менеджментінің маңызы және қажеттілігі//Экономика негіздері. Основы экономики. – 2006 - №3 – 15-18б.
7 Есенова Г.Ж. Управление финансовыми ресурсами.//Қаржы-қаражат 2007 - №2 – 31-36с.
8 С.В. Большаков. Финансы предприятий. Теория и практика. Учебник: Москва, 2005 – 108-132с.
9 Финансы предприятий: Учебник для вузов/ под ред. Н.В. Колчиной. М: ЮНИТИ-ДАНА, 2001.
10 Кожахметова М. Финансовый контроль как метод управления финансами// Қаржы-Қаражат. – 2006 - №6 – 28-33с.
11 Жұмағазиева А. Кәсіпорындағы экономикалық билік жүйесі және құрылым // Қаржы-Қаражат. – 2005 - №5 – 18-23б.
12 Масалимов С.Ж., Зиядин С.Т., Қаржылық менеджмент: Оқу құралы. – Семей: Printmaster, 2006ж. – 120б.
13 Леонтьев В.Е., Бочаров В. В., Радковская Н. П. Финансовый менеджмент. Учебник- М. «ООО Издательство Элит» - 2005 – 560с.
14 Ковалев В.В. Финансовый анализ. Издание второе. Москва. «Финансы и статистика» 1997г.
15 Финансовый менеджмент. Теория и практика: Учебник/под ред. Е.С. Стояновой. – 5-е изд; перераб и доп. – М: Перспектива, 2005. – 656с.
16 Управление финансами (Финансы предприятий). Учебник/ под ред. Володин А.А. – М: Инфра-М, 2006г.
17 Дранко О. Финансовый менеджмент. Технологии управления финансами предприятия: Учебник – М: Юнити, 2007г.
18 Селезнева Н., Ионова А. Финансовый анализ. Управление финансами: Учебное пособие для вузов. 2-е изд., перераб. и доп – М:Юнити, 2006г.
19 Рогова Е.М. Основы управления финансами и финансовое планирование: Учеб. Пос - Вернера Регена Издательство, 2006г.
        
        Тақырыбы: 
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.................................................................................................................3
* КӘСІПОРЫННЫҢ ҚАРЖЫ РЕСУРСТАРЫН ПАЙДАЛАНУДЫҢ ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ... пайдаланудың мәні, түрлері және
қағидалары.......................................................................................................7
+ Кәсіпорынның қаржы ресурстарын пайдалану ерекшеліктері.................18
+ Қаржы ресурстарын ... ... мен ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУДЫ ТАЛДАУ.........................30
( ЖШС-ның мысалында)
2.1 ЖШС-ның ұйымдық-экономикалық көрсеткіштерін талдау.....................................................................................................................30
2.2 > ЖШС-ның ... ... ... ... ... көрсеткіштерін факторлық талдау............51
* КӘСІПОРЫННЫҢ ҚАРЖЫ РЕСУРСТАРЫН ПАЙДАЛАНУ
ТИІМДІЛІГІН АРТТЫРУ ЖОЛДАРЫ...................................................57
+ ... ... ... ... ... ... ... пайдалану
көрсеткіштерін болжамдау модельдері........................................................62
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................................................66
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ....................................................71
КІРІСПЕ
Дипломдық ... ... ... ... экономика жағдайында қаржы ресурстарын пайдалану ерекшеліктерін талдау мәселесі кәсіпорын үшін әрқашан өзекті ... ... ... ... ... жұмыс тақырыбы осы мәселені зерттеуге арналады және жұмыста қаржы ресурстарын пайдалануды ... ... іс ... ... жан-жақты ғылыми жолмен зерттелініп, оның ерекшеліктерімен жетіспеушіліктері айқындалады..
Тақырыптың өзектілігі: Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... Жолдауында: /1,30б./, - деп айтқандай, қазіргі уақытта болып жатқан нарықтық қатынастар ... ... ... ... ... құқық жағдайларын едәуір нығайтып, олардың көптеген өндірістік және қаржылық мәселелерді өз бетінше шешуіне мол мүмкіншілік ашты. Атап айтқанда, ішкі және ... ... ... ... ... қол ... ... болашақтағы бірлескен іс-әрекеттің тиімділігі көбінесе осыған байланысты болады. Кәсіпорындар бұрынғыдай жоғары жақтың сілтеуімен емес, контрагенттерді (жабдық-таушы, сатып алушы, ... банк және т.б.) ... ... өз ... бойынша алады. Олардың өздеріне іскер серіктерді қаншалықты дәл ... ... ... ... негізінде мүмкіндігінше тез және дұрыс бағдар тауып, ұстауына қарай ... ... әр ... ... ... ... шаруашылық жүргізуші субъектілердің қызметінің жетістіктерін басқару деңгейіне, қабылданған шешімдердің объективтілігі, нақтылығы, шұғылдығы мен ғылыми негізделуіне тікелей тәуелді. Үйлесімді ... ... ... ... және қаржы ресурстарын тиімді пайдаланып, еліміздің экономикалық өсуіне бағытталатыны белгілі.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... 2009 ... 28 ақпанында өткен Парламент палаталарының бірлескен отырысындағы атты Қазақстан халқына дәстүрлі Жолдауында: /2,38б./, - деп айтқандай, ... ... ... өміршеңдігінің кепілі мен жай-күйін орнықтылығының негізі оның өзінің қаржы ресурстарын тиімді қалыптастыра білуінде және ... ... ... ... ... Яғни ақша қаражатын еркін орын алмастыра отырып қолданып, тиімді пайдалану ... ... ... мен ... ... ... қамтамасыз ете алатындай етіп өзінің қаржы ресурстарын үйлесімді басқаруды білдіреді.
Сондықтанда нарықтық экономика жағдайында қаржы ресурстарын ... ... ... ... кәсіпорын үшін әрқашан өзекті мәселе, және ұсынылып отырған дипломдық ... ... осы ... ... арналады.
Тақырыптық зерттелу дәрежесі. Әлемдегі көптеген экономист ғалым-дардың еңбектерінде қаржы тақырыбы, оның маңыздылығы, қоғамның дамуындағы ... ... ... ... кең және ... ... Сонымен бірге тәжірибеде теориялық жағынан қамтылған және Батыс елде-рдің үлкен тәжірибесіне негіз болған ғылыми зерттеулер жарияланып жүр.
Ал өз елімізде ... ... ... ... ... ... өз ... арнап, сол арқылы экономика ғылымына айтарлықтай үлес қосқан төмендегідей экономистер мен заңгерлерді айтуға болады: З.А ... ... ... ... ... ... В.Г.Фурсов, В.Д.Мельников, Г.К.Жакупова, Г.М.Бродский, Е.Калюжанова, Е.Х.Сигаев, З.Атығаева, К.А.Сержантов, М.Т.Оспанов, ... ... ... ... ... ... ... В.Д.Ли, Г.А.Лесбеков, Г.Карагусова, Д.Г.Черник, Е.В.Порохов, К.А.Аттапханов, К.Ә.Сағадиев, ... ... ... С.Г. ... ... ... және т.б.
Осы жоғары келтірілген мәселелер зерттелетін тақырыптың таңдалуына, мақсатына және ... ... ... ... ... ... ... мақсаты: жұмыстың мақсаты қаржы ресурстарын пайдалануды ұйымдастырудың теориялық және әдістемелік ... ... ... ресурстарын пайдалануды экономикалық категория ретінде тиімділігін, мақсатын және мүдделі міндеттерін ашу үшін әдебиет көздерін ... және ... мен ... ... елеу ... оның ... теориялық сипатын беру, салықтық бақылауды ұйымдастыруды жетілдіруге, тиімділігін арттырудың жолдарына әдістемелік және іс тәжірибелік ұсыныстарын жасау. ... ... ... ... шығындарды төмендету, қаржы ресурстарын тиімді пайдалануды басқарудың қажеттілігін кәсіпорын ... мен ... тез ... Бұл жерде туындайтын мәселе біреу ғана, ол осы шараларды қалай жүзеге асыру ... ... ... ету, ... ... ... Өнімнің өзіндік құнын есептеу жолдарын жетілдіру, қолда бар ... бар ... ... алу ... ... ... керек, қандай процестерді жетілдіруге ең алдымен қаражаттарды инвестициялау керек және т.б. ... ... ... шешу дипломдық жұмыстың негізгі өзекті мәселесі болып отыр.
Қойылған мақсаттарға қол жеткізу үшін төмендегідей ... ... ... ... ... мәні, түрлері және қағидаларын, яғни бір сөзбен айтқанда теориялық ... ... ... ұйымдық-экономикалық, экономикалық көрсеткіштерін талдау;
-кәсіпорынның қаржы ресурстарын пайдалану ерекшеліктерін анықтау;
-кәсіпорынның қаржы ресурстарын пайдалану тиімділігі мен ... ... ... ... ЖШС серіктестігінің мысалында талдау;
-қаржы ресурстарын пайдаланудың көрсеткіштерін талдау;
-кәсіпорынның рентабельділік көрсеткіштерін факторлық талдау;
-кәсіпорынның қаржылық стратегиясын ... ... ... ... ... ... келтіру;
Зерттеудің объектісі. Кәсіпорында қаржы ресурстарын пайдаланудың негіздеріне сүйене отырып, оны ... ... ... ... көтеру.
Осыған орай, ЖШС серіктестігінің қаржы ресурстарын пайдалануды ұйымдастыру және оны ... ... ... ... зерттеудің объектісіне алынған.
Зерттеу пәні өнеркәсіптік қызметті жүзеге ... ... ... ... ... ... теориялық және әдіснамалық негізі. Әлемдік экономика ғылымының классиктерінің, Ресей және Қазақстандық ғалым-экономистер мен маман-практиктердің еңбектері, қарастырылып отырған ... ... әр ... ... ... мәліметтері қолданылған.
Сонымен қатар ғылыми конференциялар мен кезеңдік баспалар материалдары кеңінен қолданылды. Зерттеу барысында жүйелік талдау, ... ... ... монографиялық және тағы басқа экономика-математикалық әдістер пайдаланылған.
Алға қойылған мақсаттарға жету барысында жылдық, тоқсандық есепті-ліктері және жедел ақпараттары, сонымен бірге осы ... ... ... тиесілі шеңберіндегі арнайы материалдарға, жалпы экономикалық әдебиеттерге жүгініп негізделінген.
Дипломдық жұмыстың құрылымы: Жұмыс ... үш ... ... және ... ... ... ... Бөлімдердің атауы, құрылымы және мазмұны жұмыстың тақырыбына, мақсатына және ... ... ... ... ... көкейкестілігі негізделіп, зерттеудің мақсаты, мен міндеттері, зерттелу дәрежесі мен әдіснамалық негізі, зерттеу объектісі ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның қаржы ресурстарын пайдаланудың мәні,түрлері, қағидалары, кәсіпорынның қаржыландыру көздерінің, меншікті капиталының ... ... ... пайдалану ерекшеліктері, модельдері, оның ішінде Баумоль, Миллер-Орр, Стоун ... ... ЖШС ... ... ... баға беріледі, активтері мен қаржыландыру көздерінің құрамы мен құрылымы зерттеледі, қаржы ресурстарын пайдалану ... ... ... ... және ... ... ... талдау жүргізіледі.
Үшінші тарауда кәсіпорынның қаржылық стратегиясын жасау, страте-гияның құрамы, түрлері және қаржылық стратегияны құру қадамдары, олардың ... ... ... ... ... ... модельдері қарастырылып, балансы құрылады.
Қорытындыда дипломдық жұмыстың нәтижесі негізінде ... ... мен ... ...
* ... ҚАРЖЫ РЕСУРСТАРЫН ПАЙДАЛАНУ-ДЫҢ ... ЖӘНЕ ... ... ... қаржы ресурстарын пайдаланудың мәні, түрлері және қағидалары
Кәсіпорынның қаржы ресурстарын пайдалану - бұл ... бір ... жету үшін ... түрлеріне әсер ететін мақсатты бағытталған әдістер, операциялар, рычагтар мен ... ... ... ... - бұл ... міндеттемелерді орындауға және кеңейтілген өндірісті қамтамасыз ету бойынша шығындарды жүзеге асыруға бағытталған кірістер және сыртқы түсімдер нысанындағы ақшалай қаражаттардың бір ... ... мен ... ... ... талдаудың негізгі объектілері болып табылады. Реттелетін нарық жағдайында қаржыгер үшін нақты объект болып табылатын және жаңа ... алу ... оған ... әсер ете ... ... ... ... Капитал - бұл кәсіпорын айналымға салған және бұл айналымнан кірістер ... ... ... бір ... деп ... ... тиімділігінің ең басты экономикалық көрсеткіші аталады. Кәсіпорынның ... оның ... ... құны ... есептелінеді. Есептегенде баланстық және таза табыс көрсеткіштерін пайдаланады. Тиімділіктің 2 түрі бар:
* Кәсіпорынның тапқан пайдасының өндірістің негізгі және айналмалы ... ... ... ... тапқан пайдасының сатылған өнімнің өзіндік құнына қатысы
Мұндай қағида ... ... ... мен ... ... қағидалы айырмашылық кез келген уақытта қаржы ресурстары кәсіпорынның капиталынан не үлкен, не тең болатынына негізделеді. Мұнда теңдік жағдайында кәсіпорынның қаржылық ... жоқ және ... бар ... ... ресурстары айналымға жіберілген деп есептеледі. Алайда бұл капитал ... ... ... ... ... ... кәсіпорын соншалықты тиімді жұмыс істейтінін білдірмейді.
Нақты өмірде қызмет етіп тұрған кәсіпорында қаржы ресурстары мен капиталдың теңдігі болмайды. Қаржылық есептеме қаржы ... мен ... ... ... көрінбейтіндей етіп құрылады. Стандартты қаржылық есептемеде қаржы ресурстары ... және ... ... ... ... ... мәнді категориялармен емес, олардың айналды-рылған нысандарымен кездеседі, сондықтан стандартты қаржылық ... олар ... ... ... ... ... ішкі (меншікті) және сыртқы (тартылған) болып бөлінеді. Өз кезегіне ішкі қаржылық расурстар нақты нысанда стандартты есептілікте таза табыс және ... ... ал ... ... ... ... ... міндеттемелер ретінде ұсынылған, таза табыс кірістердің жалпы сомасынан міндетті төлемдерді ... ... ... ... және ... да ... алып тасталғаннан кейінгі кәсіпорын табысы болып табылады. Таза табыс кәсіпорынның қолында болады және оның басқарушы органдарының ... ... ... /5, ... немесе тартылған қаржылық ресурстар меншікті және қарыздық болып бөлінеді. Осылай етіп бөлу берілген кәсіпорынның ... ... ... ... салатын капитал нысанына байланысты: не кәсіпкерлік ретінде, не ссудалық капитал ретінде. Сәйкесінше кәсіпкерлік капитал салымдарының нәтижесі тартылған ... ... ... құрылуы болса, ссудалық капитал нәтижесі қарыздық қаражаттардың құрылуы болып табылады.
Кәсіпкерлік ... ... ... табыс алу және кәсіпорынды басқару құқықтарын алу мақсатында түрлі кәсіпорындарға салынған (инвестиция-ланған) ... ... ... ... - бұл ... және ... шартында қарызға берілген ақшалай капитал. Ссудалық капитал кәсіпкерлік капиталға қарағанда кәсіпорынға салынбайды, ол пайыз алу мақсатында оған ... ... ... бизнес түрімен мамандандырылған несиелік-қаржылық институттар айналысады (банктер, несиелік мекемелер, сақтандыру компаниялары, ... ... ... ... және ... өмірде кәсіпкерлік және ссудалық капиталдар тығыз байланысты. Қазіргі нарықтық шаруашылық бірталай сарапталынған. Сараптау бүгін нарықтық шаруашылық және оның ... ... ... ... ... ... факторларының бірі болып табылады. Бірақ сараптауды тереңдету ... ... мен ... ... ... тәжірибеде арнайы құралдарды пайдалануды кеңейтілуіне әкеледі, ал бұл фирманың қаржылық жұмысын қиындатады.
Кәсіпорынның барлық қаржылық ресурстары кәсіпорынның ... бар болу ... ... ... мерзімді (бір жылға дейін) және ұзақ мерзімді (бір ... ... ... бөлінеді. Бұл бөліну шартты болып келеді, ал уақыт кезеңдерінің масштабтары нақты елдің ... ... ... ... ... ... ... болады /7, 31-36б./.
Нақты өмірде кәсіпорынның капиталы ақшалай нысанда белгілі бір ұзақ уақыт бойы қала алмайды, ... ол жаңа ... ... ... Кәсіпорынның кассасында немесе банктік есептесу шотында ақшалай қаражаттардың қалдығы ретінде капиталдың болуы кәсіпорынға кіріс әкелмейді. Капиталдың ... ... ... ... ... қаржыландыру деп аталады.
Қаржы ресурстары - кәсіпорынның, мекеме мен мемлекеттің иелігіндегі, ... - ... ... ... ... орындауы, жұмысшыларды материалды ынталандыруға, кеңейтілген қайта өндіріс шығындарын жүзеге асыруға бағытталған ... ... мен ... - ... анықтама беру толығырақ болады.
Фирманың қаржы ресурстары мен капитал арасындағы ... ... кез - ... ... ... ... ресурстары капитал көлеміне тең немесе одан көп. Сонымен қатар теңдік фирманың ешқандай ... ... жоқ ... және ... қаржы ресурсының айналымға салынғандығын сипаттайды. Бірақ бұл капиталдың көлемі фирманың қаржы ресурстарының көлеміне жақындаған ... ... ... ... ... ... ... өмірде жұмыс істейтін фирмаларда қаржы ресурстары мен капиталдың теңдігі болмайды. Қаржылық есептілік қаржылық ресурстар мен капиталдың арасындағы айырмашылықты ... ... етіп ... ... стандартты есептілікте қаржылық ресурстар емес, олардың айналған түрлері - міндеттемелер мен капитал сипатталады.
Кәсіпорындардың қаржылық қатынасы кәсіпорынның меншікті қаражаттарының, оның кірісінің ... ... ... ... ... қайнар көздерін тартуы, осы қызмет нәтижесінде пайда болған кірістерді бөлуі, оларды кәсіпорынның даму ... ... ... ... ... асқан кезде пайда болады.
Кәсіпорынның қаржы ресурстарын қалыптастыруды ұйымдастырудың принциптері ретінде олардың өмір сүруіне тән ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру олардың тиімділігін қамтамасыз етудің жалпы кешенінің негізін қалаушы болып табылады. Қаржы ресурстарын қалыптастыруды ұйымдастырудың жалпы қағидаттары төмендегіше:
* ... ... ... мен ... ... және көп ... пайдаланылатын қаржы ресурстары
* кәсіпорынның қаржы ресурстарына деген қажеттіліктерін белгілеу;
* қаржы ... ... ... ... ... ... ... ресурстарының сақталуы;
Қаржы ресурстарының құрамы деп оларды құрайтын кірістердің жиынтығы түсініледі. Қаржы ресурстарының ... ... ... жекелеген элменттерінің қатынасын көрсетеді, яғни кәсіпорынның қаржы ресурстарының жалпы көлеміндегі әрбір элементтің үлесін.
Біздің пікірімізше, қаржы ресурстарын анықтаудағы ең ... ... ... ... ... ... жатқызу болып табылады, яғни қаржылық қайта бөлуден өте отырып жиынтық қоғамдық өнім өткізілетін ... ... ... ... ... ... айналым қаражаттарының қалыптасқан артық көлемі, тұрақты пассивтер және т.б, ... ... ... ... қаражаттар айналымы процесіндегі ролін нақты айқындау керек.
Кәсіпорынның дамуына бағытталатын қаржылық ресурстар келесілердің есебінен түзеледі: амортизациялық аударымдар; ... және ... ... ... түрінен алынатын пайда; серіктестіктерге қатысушылардың қосымша пай жарналары; облигацияларды шығарудын алынатын қаражаттар; ашық және жабық акционерлік ... ... ... және ... ... орналастырылған қаражаттар; басқа кредиторлардың ұзақ мерзімді несиелері (облигациялық заемдардан басқа); басқа заңды қайнар көздер (мысалы, кәсіпорындардың, ұйымдардың, азаматтардың өз ... ... ... ... өзі қаржыландыру принципі тұтынушыға қажетті өнім өндірісін үлкен шығындармен шығаратын және әртүрлі объективті себептерге байланысты тиімділіктің ... ... ... ете ... ... үшін әлі де ... ... етілмеген. Оларға коммуналдық тұрғын үй, жолаушылар транспорты, ауыл шаруашылығы және бюджеттен ассигнация алатын басқа да кәсіпорындар жатады. Осындай ... ... ... ... ... ... деп ... қорғаныс мағынасындағы кәсіпорындарға да тән және олар өнімді өткізуден ... ... ... ... ... - бұл ... ... қамтамасыз ету үшін оның барлық кірістері мен ақшалай қаражаттарының шығындалу бағыттарын жоспарлау болып табылады. Қаржылық жоспарлау жоспарлаудың тапсырмалары мен ... ... ... ... мен ... ... ... құру көмегімен жүргізіледі.
Қаржылық ресурстарды жоспарлаудың мақсаты әртүрлі кәсіпорындарда әр қалай ... ... ... ... жоспарлау қызметтеріне кәсіпорынның түрі мен көлеміне байланысты әртүрлі мән берілуі мүмкін.
* Бюджет экономикалық болжау ретінде.
* Бюджет бақылау негізі ретінде
* Бюджеттік ... ... ...
* ... ... делегатын жіберу құралы ретінде.
Жоспарлауды ұйымдастыру кәсіпорынның көлеміне байланысты болады. Өте кіші ... ... ... бөлу ... және ... осы мәселелердің барлығын жеке шешеді. Ірі кәсіпорындарда бюджеттерді (жоспарларды) құру бойынша жұмыстар орталықтандырылып ... ... ... ... ... алу, өткізу, жедел басқару және т.б. салаларында тәжірибесі мол мамандар бөлімшелер деңгейінде шоғырланған. Сондықтан бөлімшелерде болашақта жасалуы мақсатты ... ... ... жасалынады.
Кәсіпорындарда қаржылық ресурстарды жоспарлау туралы әдебиеттерде бюджеттерді (жоспар) құру бойынша жұмыстарды ұйымдастырудың екі сызбасын ... ... ... ... ... ... және build-up ... жоғарыға).
Break-down тәсілі бойынша бюджетті құру бойынша жұмыстар басталады, яғни кәсіпорынның басшылығы мақсаттар мен тапсырмаларды, оның ішінде ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштер бөлшекті түрде, кәсіпорынның құрылымының төменгі деңгейлеріне қозғалуы дәрежесіне байланысты бөлімшелердің жоспарларына ... Build-up ... ... ... ... ... ... жекелеген өткізу бөлімшелері бастайды және осыдан кейін кәсіпорынның ... ... ... осы ... біріңғай бюджетке (жоспарға) жинақтайды, ал ол осыдан кейін кәсіпорынның жалпы ... ... ... ... ... ... және build-up ... екі қарама-қарсы тенденцияны көрсетеді. Тәжірибеде осы тәсілдердің тек біреуін ғана ... ... ... ... мен ... ... бөлімшелердің бюджеттерін координациялауды үнемі жүзеге асыруды қажет ететін ағымды процесс.
Кәсіпорын жоспарлау мен бақылауды негізгі екі ... ... ... ... Бұл ... сөз оның ... пайдалылығы (тімділігі) мен қаржылық жағдайы туралы болады. Сондықтан пайда бойынша бюджет (жоспар) пен ... ... ... ішкі фирмалық жоспарлаудың орталық элементтері болып табылады.
Сапалы жоспарлау керекті ... ... ғана ... ... ... ең ... ... табу болып табылады. Бұл үшін осы кезде оны ұсына алатын банкті табу, қорлардың қайнар көзін олар пайдаланылатын ... ... ... қайнар көздерді баланстау керек, өйткені тек қана банк займдарына, акция шығаруға немесе ... ... ғана арқа ... ... ... түрде, уақытты дұрыс таңдау қажет: акция нарығы жанданып тұрғанда акцияларды сату, есепті ... ... ... қарыз алмау және т.б.
Қаржыландырудың екі түрін ажырату ... ішкі және ... ... бөлу ... ... ... мен ... нысандары арсындағы қатаң байланыспен шартталған. Қаржыландыру түрлерінің сипаттамасы 1 кестеде берілген.
Меншікті тартылған қаржылық ресурстар - бұл ... ... ... ... ... ол ... құрылу кезінде негізделеді және оның барлық өмірлік кезеңінде қолында болады. ... ... бұл ... ... қор немесе жарғылық капитал деп атайды. Кәсіпорынның ұйымдастырушылық-құқықтық нысанына байланысты оның жарғылық капиталы акцияларды ... және ... ... ... ... ... салымдар есебінен қалыптасады. Кәсіпорын өмір сүрген уақытта жарғылық ... ... да, ... де ... ... ... ... ішкі қаржылық ресурстарының бөлімі есебінен де болуы мүмкін.
Кесте 1.
Кәсіпорынның қаржыландыру көздерінің құрылымы
Қаржыландыру көздері
Сыртқы қаржыландыру
Ішкі қаржыландыру
Меншікті капитал негізінде қаржыландыру
1. Салымдар және ... ... ... ... ... ... ... табыс негізінде қаржыландыру
Қарыздық капитал негізінде қаржыландыру
3. Несиелік қаржыландыру (мысалы, қарыздар, ссудалар, банктік несиелер, жабдықтаушылардың несиелері негізінде)
4. ... ... ... ... ... қалыптасатын қарыздық капитал
Меншікті және қарыздық капитал негізінде аралас қаржыландыру
5. Акцияға ауыстыруға болатын облигацияларды шығару, опционды қарыздар, табыс ... ... ... ... ... ... артықшылығы бар акцияларды шығару
6. Резервтердің бөлігін қамтитын ерекше бағыттар (яғни уақытша салық салынбайтын аударымдар)
Меншікті қаржылық ресурстардың көздері болып ... ... ... ... (акцияларды сатудан түскен қаражаттар және қатысушылардың үлестік жарналары);
* кәсіпорын жинақтаған резервтер;
* заңды және жеке тұлғалардың басқа жарналары (мақсатты қаржыландыру, қайырымдылық ... және ... ... меншікті қаржылар құрылымы 1 суретте көрсетілген.
Кәсіпорынды құру кезінде негізгі құралдар, материалды емес активтер, айналым қаражаттарын сатып алу көзі жарғылық ... ... ... Оның ... ... ... жүргізу үшін қажетті жағдайлар қалыптастырылады. Жарғылық капитал - бұл кәсіпорынның жарғылық қызметін қамтамсыз ету үшін меншік иелері ұсынған ... ... ... ... ... кәсіпорынның ұйымдастырушылық-құқықтық нысанына тәуелді:
* мемлекеттік кәсіпорын үшін - ... ... ... ... ... мемлекет бекіткен мүлікін құндылық бағалау;
* жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер үшін - ... ... ... ... акционерлік қоғам үшін - барлық түрлі акциялардың жиынтық ... ... ... ... үшін - ... жүргізу үшін қатысушылар ұсынған мүлікті құндылық бағалау;
* жалға берілген кәсіпорын үшін - ... ... ... ... басқа нысандағы кәсіпорын үшін - толық шаруашылық жүргізу ... ... ... мүлігін құндылық бағалау.
Кәсіпорынның
меншікті капиталы
Меншік иесі-нің ұсынған капиталы
Заңды және же-ке тұлғалардың басқажарналары
Кәсіпорын жинақтаған резервтер
Жарғылық капитал
Акционерлік қоғамның акцияларына сыйақы
Қосымшакапитал
Жинақталған ... ... ... ... 1. ... меншікті капиталының құрылымы
қ
Кәсіпорынды құру кезінде оның жарғылық капиталына салымдар ... ... ... және ... емес ... ... мүмкін. Жарғылық капиталға салым ретінде активтерді беру кезінде оларға меншік құқығы шаруашылық жүргізуші субъектіге көшеді, яғни инвесторлар осы ... ... ... ... ... кәсіпорынның ыдырауы немесе қоғам не серіктестік құрамынан қатысушының ... ... ... тек ... ... ... өз ... өтеуге ғана құқығы бар. Сәйкесінше, жарғылық капитал кәсіпорынның инвесторлар алдындағы міндеттемелер ... ... ... ... ... инвестициялау кезінде қалыптасады. Оның мөлшері кәсіпорынды тіркеу кезінде жарияланады, ал ... ... ... кез ... ... ... ... эмиссиялау, акциялар номиналды құнын төмендету, қосымша жарналар салу, жаңа қатысушыны қабылдау және т.б.) қызмет етіп тұрған заңнамада немесе ... ... ... жағдайлар мен тәртіпте ғана жіберіледі.
Жарғылық капитал қаражаттардың қосымша көздердің (эмиссиялық табыс) пайда болуымен жүргізілуі мүмкін. Бұл қаражат көзі ... ... ... номиналдан жоғары бағамен сату кезінде пайда болады. Бұл сомаларды алу кезінде олар қосымша капиталға есепке алынады.
Өнім өндірісі, жұмыстарды орындау, ... ... ... ... ... түсім сомасымен анықталатын жаңа құн пайда болады.
Өткізуден ... ... өнім ... ... ... ... ... қаражаттар қорының қалыптасудың негізгі көзі болып табылады, оның өз ... ... ... айналымдылығының үздіксіздігін, кәсіпорын қызметі процесінің үздіксіздігін қамтамасыз етеді. Өткізуден түскен түсімнің уақытында түспеуі табыстың төмендеуіне, келісімшарттық міндеттемелердің орындалмауына, айыппұлдық ... ... ... бөлу ... ... кезеңін көрсетеді. Өткізуден түскен түсім кәсіпорынның шикізатқа, материалдарға, отын, энергия, басқа да еңбек материалдарына, сонымен ... ... ... ... ... ... ... Өткізуден түскен түсім кейінгі бөлу негізгі құралдар мен материалды емес активтерді ... ... көзі ... ... ... ... байла-нысты. Өткізуден түскен түсімнің қалған бөлімі - жалпы табыс немесе еңбекақыны төлеуге және ... ... ... ... ... бюджеттен тыс қорларға аударымдар, салықтар және басқа да міндетті төлемдерге ... ... ... ... ... түсім қаражаттардың айналымдылығының аяқталуын білдіреді. Өткізуден түскен түсім түспестен бұрын өндіріс шығыстары және айналыстары айналым қаражаттар көздері есебінен қаржыландырады. Қызметке ... ... ... нәтижесі - шығыстарды өтеу және қаржыландырудың меншікті көздерін құру: амортизациялық аударымдар және табыс.
Табыс және амортизациялық аударымдар ... ... ... ... ... ... ... және кәсіпорынның меншікті қаржылық ресурстарына жатады.
Амортизациялық аударымдардың тағайындалуы - негізгі ... ... мен ... емес ... ... ... қамтамсыз ету. Экономикалық мәні бойынша амортизация - бұл ... ... және ... емес ... ... қатар құны аз және тез тозатын заттың) құнының олардың өндірілетін өнімдерге және тозу мөлшеріне байланысты ... ... ... Бұл ... ... ... мақсатты көзі.
Экономикалық категория ретінде табыс - бұл қосымша еңбекпен қалыптастырылған таза табыс. Табыс кәсіпкерлік қызметтің қаржылық нәтижелерін ... ... ... ... ... Бұдан басқа, табыс арқылы оны бөлу және пайдалану процесінде ... ... ... сонымен қатар материалды жауапкершілік қағидасы орындалады. Кәсіпорын қолында қалатын табыс - бұл оның қажеттіліктерін қаржыландырудың көп ... ... ... оны пайдаланудың негізгі бағыттарын жинақтау және тұтыну ретінде анықтауға болады. Жинақтау және ... ... бөлу ... ... даму ... анықтайды.
Табыс экономикалық мазмұны бойынша түрлі қажеттіліктерді қаржыландыру көзі болып табылады. Оны бөлгенде ... ... ... ... ... ... ... мүдделері және оның жеке қызметкерлерінің мүдделері қиылысады. Амортизациялық аударымдарға қарағанда табыс кәсіпорын қолында толығымен қалмайды, ... ... оның ... ... ... түседі, ал ол кәсіпорын мен мемлекет арасында таза ... бөлу ... ... ... ... ... табыстың бөлігінен кейін қалдық бөлу - ... ... ... ... ... мен ... бөлігі кәсіпорынның ақшалай ресурстарын құрайды. Олар кәсіпорынның өндірістік және ғылыми-техникалық ... ... ... - ... ... ... алу, ... кәсіпорындардың жарғылық капиталына салымдар ретінде қолданылады. Жинаққа пайдаланылатын табыстың басқа бөлігі кәсіпорынның әлеуметтік дамуына бағытталады. Табыстың бір бөлігі тұтынуға ... оның ... ... мен ... арасында қаржылық қатынастар туындайды.
Табысты бөлу арнайы қорлар (жинақ ... ... ... ... ... құру ... немесе жеке мақсаттарға таза табыстарды тікелей шығыстау жолымен жүргізілуі мүмкін. Бірінші жағдайда кәсіпорында қаржылық ... ... ... ... және жинақ қорын шығыстаудың қосымша смета жасалады. Екінші жағдайда табысты бөлу қаржылық ... ... қоры ... ... конструкторлық және технологиялық жұмыстарға, өнімнің жаңа түрлерін, технологиялық процестерді жасау және қамтуға, ... ... ұзақ ... ... және ол ... ... өтеумен, қысқа мерзімді қарыздар бойынша пайыздарды өтеумен байланысты шығыстарға, табиғатты қорғау шараларын өткізу бойынша шығыстарға, басқа кәсіпорындардың жарғылық капиталын ... ... ... ... ... егер ... бірлестіктер, ассциациялар, концерндер құрамына кірсе, оларға жарналарға және т.б. жұмсалады.
Тұтыну қоры әлеуметтік даму мен әлеуметтік қажеттіліктерге жұмсалады. Оның есебінен кәсіпорын ... ... ... ... ... пайдалану бойынша шығыстар, өндірістік емес бағыттағы объектілердің құрылысы, денді сауықтандыратын және мәдени-массалық шараларды жүргізу, материалды көмек көрсету, кейбір әлеуметтік сыйақылар ... ... - ... ... ... негізгі көзі. Бұл капитал шаруашылық қызметтен мүмкін болатын шығындар мен зияндарды өтеу үшін арналған. Резервтік ... құру ... ... ... ... нормативтік құжаттармен, сонымен қатар оның құрылтайшы құжаттармен анықталады.
Қазіргі шаруашылық жүргізу жағдайында кәсіпорындарда амортизациялық аударымдар мен ... бөлу және оны ... ... ақшалай қорларды құрумен байланысты болмайды. Амортизациялық қор құрылмайды, табысты арнайы бағытталған қорларға бөлу кәсіпорын қолында болады, бірақ ... ... ... ... ... бөлу ... ... ауыстырмайды.
Кәсіпорын қаражаттарының көзі ретінде қосымша капитал негізгі құралдар мен басқа ... ... ... ... ... қалыптастырылады. Нормативтік құжаттар оны тұтыну мақсаттарына қолдануға тиым салынады.
Қаражаттардың арнайы көздері әлеуметтік бағыттағы және ... ... ... ... табылады: қайтарымсыз алынған құндылықтар, сонымен қатар әлеуметтік-мәдени және коммуналды-тұрмыстық бағыттағы объектілерді ұстаумен байланысты өндірістік емес ... ... ... ... ... тұрған шығыстарды қаржыландыруға қайтарымсыз және қайтарымды мемлекеттік қаржы бөлу.
Қатынас ретінде кәсіпорын қаржылары ... ... ... ... экономикалық қатынастар бөлігі болып табыла-тындықтан оларды ұйымдастыру қағидалар кәсіпорынның шаруашылық қызмет негіздерімен анықталады. Осыған байланысты қаржыларды пайдалану ... ... ... болады:
- коммерциялық-шаруашылық есеп (қаржылық қызмет саласындағы дербестік, өзін-өзі өтеу, өзін-өзі қаржыландыру, қаржы-шарушылық қызме-тінің қорытындысына ынталылық, оның нәтижелері үшін ... ... ... ... жасау);
- жоспарлылық;
- меншіктің барлық нысандарының теңдігі;
- қаржы резервтерінің болуы /3, 154-158б./.
1. Коммерциялық (шаруашылық) есеп - кәсіпорындар мен ұйымдардың ... ... ... ... ... ... мен ... әдісі. Коммерциялық есеп қағидаты кәсіпорынға оның қызметі үшін, оның жарғылық капиталын құрайтын қажетті ... және ... ... (капиталы) тұрақты пайдалануға бөліп берілетінін білдіреді. Шаруашылық жүргізудің әдісі ретіндегі коммерциялық есеп ... ... ... ... ... табыспен өлшеуді және табыс алуды талап етеді.
Коммерциялық есептің айқындаушы қағидаттары ... ... пен ... ... ... табылады.
Өзін-өзі өтеушілік - шаруашылық жүргізудің негіз ... ... ол ... өз ... ... ... ... қызметтерді) өткізуден түсетін түсім-ақша есебінен оны өндіру және жеткізілім ... ... ... өтеуді білдіреді. Өзін-өзі өтеушіліктің төменгі шегі - залалсыздық, яғни кірістер мен ... ... ... ... ... өтеушілікке жету - кәсіпорын өнім өндіруді игеру, шаруашылық процестерді күйіне келтіру, нарықтық ортаға бейімделу ... ... ... ... ... ... ... қатынастар жағдайында жақсы даму перспективасы бар немесе басым маңызы бар шаруашылықтар сыртқы қолдауды пайдалана алатындықтан кәсіпорын рентабельді жұмыс істеуі ... ... ... ... ... ... ... екіншісінде бюджеттік қаржылан-дыруды пайдалану мүмкіндігі бар.
Өзін-өзі қаржыландыру - нарықтық экономика жағдайында кәсіпорын-дардың шаруашылық ... ... ... ... шарты. Бұл қағидат өнім өндіру мен кәсіпорынның өндірістік-техникалық базасын ұлғайту ... ... ... ... ... ол ... кәсіпорын өзінің ағымдағы және күрделі шығындарын меншікті көздері есебінен жауып отыратындығын білдіреді.
Өзін-өзі қаржыландыру кәсіпорындардың толық қаржы ... және ... ... ... ... ... меншікті ресурстарын өз бетінше ұйымдастырып басқаруға, тартылатын және қарыз қаражаттарын ... ... ... ... берілген. Мемлекет кәсіпорындардың қаржы ресурстарын қайта бөле алмайды. ... ... ... тарапынан реттеу бюджетке салық алудың, амортизациялық қорды қалыптастырудың, валюталық түсім-ақшаны бөлудің, бағалы қағаздарды өткізудің, шығындары өзіндік құнға жатқызудың және т.б. ... мен ... ... ... ... ... жауапкершілік пен мүдделік - бір процестің - шаруашылық жүргізудің тиімділігін арттырудың ... ... мен іске ... ... екі ... ... қағидаты кәсіпорынның қаржылық қызметі өндірістің мақсаттарына, міндеттеріне, оларға жетудің белгіленген әдістеріне жетудің дәйектілігі мен ... ... оның ... есептеу арқылы алдын ала қарастырылатынын білдіреді.
3. Кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... қағидаты қатынастардың тұрақтылығы мен меншіктің түрлі нысандары - ... жеке ... ... ... және ... заңи ... мен ... халықаралық ұйымдардың нысандары дамуының мемлекет кепілдігінде жүзеге асырылады. Меншіктенуші өз білгенінше өзінің мүлкіне иелік жасайды, пайдаланады және басқарып ұйымдастырады, оған ... ... ... ... кез келген іс-әрекет жасайды, мүлікті кез келген ... және ... тиым ... өзге де ... үшін пайдаланады.
4. Кәсіпорындардың қаржысын пайдалануды ұйымдастырудың қажетті қағидаты - ... ... ... ... резервтерінің (резервтік капитал, тәуекел қоры) болуы. Қаржы резервтері әр түрлі ... ... және ... ... ... ... пайда немесе табыстан тұрақты нормативтер бойынша аударымдар арқылы жасалуы мүмкін. Қаржы резерві уақытша болатын қаржы қиыншылықтарын жоюға және ... ... ... қалыпты жағдайларды қамтамасыз етуге, сондай-ақ, әдетте қаржы ... ... ... және ... ... байланысты шығындарды қаржылан-дыруға арналған.
1.2 Кәсіпорынның қаржы ресурстарын пайдаланудың ерекшеліктері
Кәсіпорыннның сәтті қызметі қаржы ресурстарын тиімді пайдаланусыз мүмкін ... ... ... ... ... қажет ететін мақсаттар төмендегідей:
* кәсіпорынның бәсекелестік жағдайда өмір сүруі;
* банкроттықтан және ірі ... ... ... ... күресте көшбасшылық;
* кәсіпорынның нарықтық құнын жоғарылату;
* кәсіпорынның экономикалық потенциал өсімінің қолайлы қарқыны;
* ... пен ... ... өсімі;
* табысты жоғарылату;
* шығындарды төмендету;
* рентабельді қызметті қамтамасыз ету және т.б.
Кәсіпорын таңдаған мақсатқа жету көбіне кәсіпорынның қаржы ... ... ... тәуелді болады.
Қаржы ресурстарын басқару қызмет ету қисыны 2 суретте көрсетілген.
Шаруашылық жүргізуші субьектінің қаржы ресурстарын пайдалану жүйесінің ұйымдастырушылық құрылымы, ... ... оның оның ... құрамы кәсіпорынның мөлшеріне, оның қызметінің түрлеріне байланысты әр түрлі әдістер арқылы құрылуы мүмкін. Ірі компания үшін қаржылар ... ... ... және ... ... мен қаржылық бөлімі бар арнайы қызметті бөлген жөн. Шағын кәсіпорындарда қаржылық менеджердің рөлін көбіне бас бухгалтер ... /9, ... ... ... ... ... мамандан-дырылған ұйымдастырусыз жүргізу мүмкін емес.
Кәсіпорын мен корпорацияларды басқарудың қаржылық механизмі - бұл оның ... және ... даму ... шешу мақсатында қаржыларды пайдаланудың нысандары, әдістері мен тәсілдерінің жиынтығы. Мемлекеттің басқарушы ісіне әсер етуі ретінде қаржылық ... ... ... ... ... өте ... байланысты. Мысалы, салықтық жоспарлау көмегімен салықтық ауыртпалықтың төмендеуі, негізгі құралдардың амортизациясын жеделдету жүйесін қолдану және т.б.
Кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... ... қағидалар болып келесілер табылады: кешенділік, функционалдылық, біркелкілілік және бейімденушілік /12, 53б/.
Кешенділік - бұл бір-біріне ... ... ... ... ... ... қолдану. Мысалы, өнімді, қызметті өткізуден түскен түсімді қалыптастыру мен пайдалану бюджеттік жүйе мен мемлекеттік бюджеттік емес қорлар, инвестициялар мен ... ... ... ... ...
Кәсіпорында қаржыларды басқару жүйесін құқықтық және нормативтік ... ... ІШКІ ... ... ... құрылымы
Қаржы-лық бө-лімшенің кадрлері
Қаржы-лық құралдар
Қаржы-лық әдістер
Қаржылық сипаттағы ақпарат
Қаржыларды басқарудың техникалық құралдары
БАСҚАРУ ОБЪЕКТІСІ
Қаржылық ресурстардың ... ... ... ...
Өндіріс
Нарық
Ақша ағымы
Материал ағымы
Ақпарат ағымы
Ақпарат ағымы
Бюджет, меншік иелері, контрагенттер
Ақша ағымы
Ақпарат ағымы
Сурет 2. Кәсіпорында қаржыларды басқару жүйесінің қызмет ету құрылымы мен процесі
Бейімдену - ... ... ... ... ... алу және ... шаруашылық қатынастарды реттеу процесіне түзетулер енгізу мүмкіндігі.
Біркелкілілік - реттеуші фактор ретінде қаржылық механизмнің бір түрлілігі. ... ... ... ... азаматтық заңнама шегінде және міндетті түрде әр кәсіпорын ... ... ... ерекшеліктерін есепке ала отырып қызмет етеді. Қаржыларды пайдаланудың ... мен ... ... ... ... ... ... пайдалану келесі функцияларды атқарады:
* Өндірістік немесе кәсіпорын қаражаттарының айналымын ақшалай ресурстар көздерімен, ақшалай ... ... ... ету. ... және ... ... процесінде кәсіпорын толық көлемде және теңдестірілген меншікті, тартылған және қарыздық ... ... ... ... ... ... ... ақшалай ағымдар қалыптасады және кәсіпорынның даму және меншік иесінің табысын арттыру мақсаттарына сәйкес негізгі және айналым капитал құрамында, ... ... ... қаражаттарды орналастырудың оптимизациялау және рационализациялау сұрақтары шешіледі.
* Бөлу немесе кәсіпорынның ақшалай ресурстарын пайдалану және ... ... ... ... функциясы. Бұл функцияның орындалу процесінде кәсіпорынның капитал немесе мүлкінің құнын, меншік ... ... ... ... оны ... үшін ... ... төлемдер мен аударымдарды аванстау мен инвестициялау нұсқауларын таңдауда, шаруашылық жүргізуші басқа субъектілермен қатынастарды таңдауда ... бар ... ... пайдаланудың рационализациясы сұрақтары шешіледі.
* Бақылау функциясы. Берілген функцияның мазмұны кәсіпорын ресурстарының айналымын түрлі әдістер мен тәсілдер арқылы нақты бақылау ... ... ... ... ... ... ... бақылау қаржылық жағдайды, капитал мөлшерін, оның өтімділігі мен төлемқабілеттілігін, сонымен қатар меншік иесінің табыс көлемінің өсімін нақты бағалауға мүмкіндік ... ... және ... ... пайдалану көмегімен болашаққа қаржы ресурстарын тиімді пайдалану мен оларды сақтау және түрлі факторларды есепке ала отырып, капитал құны мен оның ... ... ... ...
Қойылған мақсаттарға жету үшін қаржылық қызметтің негізгі міндеттерін келесідей көрсетуге болады:
* өткен шаруашылық тәжірибені бағалау, талдау және есепке алу, және даму ... ... ... ... оның ... Шаруашылық жүргізудің сыртқы ортасындағы мүмкін өзгерістердің және даму беталыстарын, пайдаланылатын ... ... ... ... ... болжамдау, бағалау, талдау және есепке алу.
* Капитал мен табыстарды сақтаудың перспективалары мен страте-гиялық мақсаттарын ... ... және ... ... ... ... ... жүргізілетін өзгерістердің жедел сипаттамасына бағытталу.
* Қаржылық заңнамалар ... ... ... және ... емес ... ... үшін ... мен нормативтерді сақтау.
* Қабылданған шешімдерді орындалуын және ... ... ... ... ... ... процесі өзімен бірге кәсіпорын экономикасын жалпы басқаруының негізігі бөлігін құрайды және ол келесі кезеңдер арқылы жүреді:
- талдау;
- жоспарлау;
- ... ... ... қаржылық менханизмі келесі элементтерді қамтиды:
* қаржылық әдістер;
* қаржы құралдары (тетіктер);
* нормативтік ... ... ... ... ... ... ... ету /13, 77-80б./.
Қаржылық механизм құрамында құралдар мен әдістердің өзара қатынасында қазіргі кездегі тәжірибеде тауарлық және қор нарығының дамуына ... ... ... ... ... қор нарығында қаржылық құралдарға екі контрагент арасында кез келген келісімшарт жатады, оның ... бір ... ... ... ... болса, екіншісінде үлестік және қарыздық сипаттағы қаржылық міндеттеме пайда болады. Мұнда қаржылық құралдар бірінші және екінші деңгейлі болып сипатталады. Олардың ... ... мен ... акциялар мен корпоративтік облигациялар, дебиторлық және кредиторлық ... және т.б. ... ... деңгейлі қаржылық құралдарға келесілер жатады: қаржылық опциондар, фьючерстер, форвардтық контрактілер, пайыздық және валюталық своптар және т.б. ... ... ... ... ... екі ... ... ие:
* оның негізіне белгілі бір базисті актив енгізілген (тауар, акция, облигация, вексель, валюта, қор индексі және т.б.);
* оның ... ... ... құны ... ... ... ... мен операциялардың негізіне бағалы қағаздар (мемлекеттік және корпоративтік акциялар мен облигациялар) жатқызылған. Бұдан басқа, бағалы қағаздар ... ... және ... (облигациялар) болып бөлінеді. Олар ҚР Қаржы министрлігінің мемлекеттік реттеу мен бақылау объектісі болып табылады.
Тәжірибеде кәсіпорынның ... ... ... ... жеке ... ... ... маңызды. Бұл шартты ескермеу шаруашылық жүргізуші субъектінің қаржылық теңдігін жоғалтуға әкеледі.
1.3Кәсіпорынның қаржы ... ... ... мен ... ... пайдалану тиімділігі активтер айналымдылығы мен рентабельділік көрсеткіштерімен сипатталады. Демек, айналымдылық мерзімін және шығыстарды ... және ... ... есебінен рентабельділікті көтере отырып, пайдалану тиімділігін арттыруға болады.
Айналым қаражаттардың ... ... ... ... талап етпейді және өнімді өткізу көлемдерінің өсуіне әкеледі. Бірақ инфляция айналым қаражаттарын жылдам құнсыздан-дырады, олардың көп бөлігін ... ... пен ... ... ... алуға жұмсайды, сатып алушыларды төлемеуі қаражат-тардың маңызды бөлігін айналымнан алып тұрады.
Кәсіпорында айналым ... ... ... ... ... ... ... ретінде қолданылатын қорлар белгілі кезеңге өтеді. Өтімді активтер дайын өнімге айналдырылатын алғашқы материалдарды сатып алуға жіберіледі; өнім ... ... ал бұл ... ... ... қалыптастырады; дебитор шоттары төленіледі, олар өтімді активтерге айналады.
Айналым капитал қажеттіліктеріне пайдаланылмайтын кез келген қорлар пассивтерді төлеуге жұмсалады. Бұдан басқа, олар ... ... ... ... ... ... меншік иелеріне табыс ретінде төленілуі мүмкін.
Айналым капиталын үнемдеу әдістерінің бірі, яғни оның ... ... ... ... қорларды басқаруды жетілдіру болып табылады. Кәсіпорын өндірістік қорларды жасауға қаражаттар ... ... ... тек ... шығыстарымен ғана байланысты емес, сонымен бірге тауарлардың ... ... ... ... ... уақытша құнымен, яғни тәуекелдің эквивалентті деңгейіндегі басқа инвестициялық мүмкіндіктер нәтижесінде алынуы мүмкін ... ... ... ... көлемде, белгілі бір түрде ағымдағы активтерді сақтаудың экономикалық және ұйымдастырушылық-өндірістік нәтижелері берілген актив түрі үшін арнайы ... ие. ... ... үлкен қоры күтілмеген жоғары сұраныс жағдайында өнім жеткіліксіздігі мүмкіндігін төмендетеді.
Шикізат пен материалдардың үлкен қоры кәсіпорынды өндіріс ... ... ... ... ... ... ... және қымбат материал-ауыстырушыларды сатып алудан құтқарады. Шикізат пен ... ... ... ... жоғары болуы үлкен қорлардың пайда болуына әкелумен бірге, жабдықтаушылардың бағасын төмендету мүмкіндігін де береді. Сол себептер ... ... ... ... жеткілікті қорының бар болуын қалайды, ол өндірісті үнемді басқару мүмкіншілігін тудырады. Осының ... ... өзі өз ... ... ... ... ... айналымдылығын жоғарылату қорларды сақтаумен байланысты шығындар мен нәтижелердің анықталуына және қорлар мен шығындардың дұрыс балансына әкеледі. Айналым қаражат-тарының айналымдылығын ... үшін ... ... ... ... қажетті материалдарды сатып алуды жоспарлау;
* қатаң өндірістік жүйелерді ... ... ... ... ... ... ... жетілдіру;
* шикізат пен материалдарды тез жеткізу.
Айналым капиталының айналымдылығын жылдамдатудың екінші жолы ... ... ... негізделеді.
Дебиторлық қарыз деңгейі көптеген факторлармен анықталады: өнім түрі, нарық сыйымдылығы, нарықта берілген ... ... ... ... ... ... ... және т.б. Дебиторлық қарызды басқару ең алдымен есептесулердегі қаражаттардың айналымдылығын бақылауды ұсынады. Динамикада айналымдылықтың жылдамдауы жағымды беталыс ретінде ... ... ... ... ... мен келісімшартта қарастырылатын тауарлар үшін төлемінің шарттарын анықтау маңызды мәнге ие.
Таңдау формальды критерийлер ... ... ... ... ... тәртібін сақтау, сатып алушы сұрайтын тауар көлемі үшін ... ... оның ... ... ... ағымдағы төлемқабі-леттілік деңгейі, қаржылық тұрақтылық деңгейі, сатушы ... ... және ... ... ... бар ... ақшалай қаражатқа қажеттілік деңгейі және т.б.).
Тұрақты клиенттердің тауарлар үшін төлемі жиі несие бойынша ... ... ... ... ... байланысты болады. Экономикалық дамыған елдерде сызбасы кең тараған /14, ... Оның ... ... ... ... тауар үшін несиелеу кезеңінің басынан он күн ішінде төлем жүргізсе, екі пайыздық жеңілдік алады;
+ несиелік кезеңнің 11-ші күнінен 30-шы ... ... ... ... ... ... ... толық құнын төлейді;
+ бір ай ішінде тауар үшін төлем жүргізілмесе, сатып алушы қосымша айыппұл төлеу тиіс болады, оның ... ... ... ... ... ...
Қарызды өтеу мақсатымен дебиторларға әсер етудің ең қолданылмалы әдістері хаттар жіберу, телефондық қоңыраулар, персоналды ресми сапарлар, арнайы ұйымдарға қарыздарды сату ... ... ... ... ... төмендетудің үшінші жолы қолда бар ақшаны жақсы қолдануға негізделеді. Инвестициялау теориясы бағытынан ақшалай қаражаттар өзімен бірге тауарлы-материалық құндылық-тарға инвестициялаудың жеке ... ... ... ... ... ... талаптар қолданбалы. Біріншіден, ағымдағы есептесулерді жүргізу үшін ақшалай қаражаттардың базалық қоры қажет. Екіншіден, қарастырылмаған шығындарды өтеу үшін ... бір ... ... ... ... қызметті мүмкін және болжамды кеңейтуді қамтамасыз ету үшін белгілі бір мөлшерде бос ... ... ... ... ... қаражаттарға қорларды басқару теориясында жасалған және ақшалай қаражаттар көлемін оптимизациялауға мүмкіндік ... ... ... ... Ол келесілерді бағалау болып табылады:
* ақшалай қаражаттар және оларды эквиваленттердің жалпы көлемін;
* есептесу шотында ақшалай қаражаттардың қай үлесін ұстау, ал қай ... тез ... ... ... ... ... қажет екенін;
* қашан және қай мөлшерде ақшалай қаражаттар және тез өтімді активтердің өзара трансформациясын ... ... ... өз ... ... ұстайтын банктік шоттар бойынша пайыздар төленбейді. Бірақ басқа өтімді активтер (қысқа мерзімді мемлекеттік ... ... ... ... ... келісім деп аталатын бір уақытылы қарыз түрлілігі) пайыздар түрінде табыс әкеледі.
Батыс ... ... ... ... ... ... ... кең тараған. Отандық тәжірибеде күшті инфляция кезінде, есептік мөлшерлемелер, бағалы қағаздар нарығының дамымауы жағдайында бұл модельдерді тікелей қолдану қиын. Сондықтан ... ... ... қысқаша теориялық сиапттамасы берілген.
Баумоль моделі. Кәсіпорын ақшалай қаражаттардың максималды деңгейіне ие бола отырып, жұмыс жасай ... деп ... және ... ... ... ... ішінде оларды әрқашан шығындайды. Кәсіпорын тауарлар мен қызметтерден ... ... ... ... ... бағалы қағаздарға салады. Ақшалай қаражаттар қоры біте ... яғни ... тең ... ... ... белгілі бір деңгейіне жеткен кезде, кәсіпорын бағалы қағаздардың белгілі бір бөлігін сатады және осылай ақшалай қаражаттар қорын алғашқы мөлшеріне ... ... ... ... ... ... ... динамикасы өзімен бірге келесі графикті ұсынады (сурет 3.).
Уақыт
Есептесу шотында қаражаттар қалдығы
Q
Q/2
Сурет 3. Есептесу шотында қаражаттар қалдығы өзгерісінің
графигі (Баумоль ... ... ...
, ... V - ... ... ... ... C - ... ... ақшалай қаражаттарды конвертациялау бойынша шығындар;r - кәсіпорын үшін мүмкін қысқа мерзімді қаржылық салымдар бойынша %-дық табыс көлемі;
графиктегі Q/2 - ... ... ... қоры.
Баумоль моделі ақшалай шығындары тұрақты және болжамды кәсіпорындар үшін қарапайым және жеткілікті деңгейде қолданбалы ... ... Іс ... ... жағдай сирек кездеседі; есептесу шотындағы қаражаттар қалдығы кездейсоқ бейнеде өзгереді /15, 251-252б./.
Миллер-Орр моделі ... ... ... пен ... ... ... ... Ол келесі сұраққа жауап беруге тырысады: ақшалай қаражаттардың кірісі мен шығысын алдын-ала білу ... ... ... ... қаражаттарды қалай басқару қажет.
Есептесу шотындағы қаражаттар қалдығын басқару бойынша қызметтердің логикасы 4 суретте ... ... ... қаражаттар қалдығы жоғарғы шекке жеткенше өзгереді. Бұл жүзеге асқаннан кейін кәсіпорын ақшалай ... ... ... ... нүктесіне жеткізу мақсатында бағалы қағаздардың жеткілікті мөлшерге сатып ала бастайды. Егер ақшалай қаражаттар қоры төменгі шекке жетсе, онда бұл ... ... өз ... қағаздардарын сатады және осылай олар ақшалай қаражаттар қорын қалыпты шекке дейін толықтырады.
Ақшалай ... ... ... қорды қалпына келтіру
Ақшалай өаражаттар қоры
Уақыт
Жоғарғы шек
Қайту нүктесі
Төменгі
шек
Сурет 4. Миллера - Орр моделі
Вариация қадамы (жоғарғы және ... ... ... айырмашылық) туралы сұрақты шешуде келесі саясатқа негізделу ұсынылады: ақшалай қаражаттар ағымының күнделікті өзгерісі жоғары және ... ... сату мен ... ... ... ... ... жоғары болса, онда вариация қадамын арттыру қажет. Сонымен ... егер ... ... ... жоғары пайыздық мөлшерлемелерге байланысты табыс алу мүмкіндігі бар болса, вариация қадамын төмендету ... ... ... ... ... түрі ... ... Бұл модельдің мақсаты - ақшалай қаражаттардың трансформациялану операциялар көлемін төмендету. Миллер-Орр моделі ақшалай қаражаттардың жоғарғы шегіне жеткендегі ... өте ... ... ... ... ... арналады. Стоун моделінде трансформациялану операциялары жақын күндердегі ақшалай қаражаттардың қозғалысын болжамдауға тәуелді болады. Мұнда тағы да бір Q ... және (Qв - Q*), (Qн + Q*) ... ... Стоун моделінің графигі 6 суретте берілген./16, 63б./
Миллер-Орр ... ... ... А ... ... қағаздарды сатып алады. Стоун моделі бойынша ақшалай қаражаттарды трансформациялану ... ... ... ... қалдықтарына тәуелді болады. Ақша қалдықтарын болжамдаудың 3 варианты бар:
* Қалдықтардың кейінгі өсімі және (t + 7) мерзімінде Д ... жету ... Осы ... t ... (Qв - Q*) ... ... қағаздарды сатып алу ұсынылады.
2.(Qв - Q*) өлшемінде С нүктесінен аспайтын деңгейге дейін қалдықтарды ... ... ... қалдықтарды басқару бойынша шаралар қолданылмайды. t уақытында бағалы ... ... ... (t + 7) ... В нүктесіне дейін ақша қалдықтарын төмендетуді болжамдау көзделеді. Мұнда бағалы қағаздарды Q* өлшемінде В нүктесінде сатып алуды ұсынады. Q ... ... ... ... ... ... ... 5. Стоун моделі
Монте-Карло моделі. Бұл модельді 1980 жылы Лернер ұсынған. Бұл модель иммитациялық модельдеу әдісіне негізделеді. Мұнда ақшалай қаражаттардың ... ... ... ... үшін ... ... Ақшалай қаражаттар қалдығы екі көрсеткіштің функциясы ретінде ... ... ... мен ... ... ... ... қаражаттардың қалдығын модельдеу кезінде Лернер келесі реттілікті анықтаған:
1. Ай сайынғы өнімді өткізу көлемдері және өнімді өткізуден түскен табыс болжамданады.
2. Әр бір ай ... ... ... түскен табыс көлемі кездейсоқ өлшем ретінде алынады. Өйткені өткізу көлемі ... ... ... ... Кез ... айға ... ... вариациялау коэффициенті енгізіледі. Мұнда оның шамасы жуықтап 0,1 алынады.
4. Өткізу көлемдерінің стандарттық ауытқулары есептелінеді.
5. ... ... ... қаражаттардың түсімі алдыңғы айдағы өткізу көлемдернің ақшалай түрдегі 60% алынады.
6. ... ... ... ай ... ... ... ... шығындармен салыстырылады.
7. Ай сайынғы ақшалай қаражатқа қажеттілік анықталады. Әрбір ай сайынғы ақшалай қаражаттардың қалдығы Qв мәнінің ... ... және ... шек Qн ... 10%-на ... ... ... /17, 89-93б./.
Қаржы ресурстарын қолданудың тиімділігін жоғарылатудың маңызды құралдарының тағы біреуі кәсіпорынның негізгі өндірістік қорларын және материалды емес активтерді басқару ... ... ... ... ... ... амортизацияны есептеу әдісін таңдау болып табылады.
Амортизацияны есептеудің үш әдісі бар: біркелкі жазу, жасалған жұмыс мөлшеріне және жеделдетілген амортизация.
Біркелкі жазу ... ... ... ... мерзіміне негізделеді. Амортизациялық аударымдар нормалары еңбек құралдар қызметінің физикалық және моральді мерзімне байланысты ... және ... ... ... ... ... ... Амортизациялық аударымдардың экономикалық негізделген мөлшерін анықтау негізгі құралдардың дұрыс құнды бағалауын талап етеді. Кезең ... ... ... ... келтіру құнын анықтау мақсатыда оларды қайта бағалау қажеттілігі туындайдайды. Инфляция деңгейі қаншалықты жоғары болса, соншалықты қайта ... ... ... ... ... ... - жасалған жұмыс мөлшеріне амортизация. Оның мәні қаншалықты тозу көп болса, соншалықты жасалған жұмыс көлемі көп болатынына ... яғни ... ... ... ... ... табылады. Мұнда уақыт кезеңі маңызды емес.
Үшінші әдіс - ... ... ол ... ... ... ... бірінші жылдары есептелінеде деп қарастырылады. Бұл негізгі қорларды жаңартуды жеделдетіп ғана қоймай, сонымен бірге инфляциялық жоғалтуларды ... ... де ... ... ... ... әдісі шығындардың маңызды бөлігін тез өтеуді қамтамасыз етеді. Бірақ жеделдетілген амортизация саясаты ... ... ... әкеледі, сәйкесінше өткізу бағаларының жоғарылауына да әкеледі. Бұл әдісті қолданудан алынған амортизациялық аударымдар қатаң мақсатты бағытқа ие. Олардың бағыты ... ... ... ... ... табысқа енгізіледі.
Қаржы ресурстарын басқарудың сәттілігі кәсіпорын капиталының құрылымына тікелей тәуелді. Капитал құрылымы кәсіпорынның активтерінің жоғарылауына ... ... ... әсер етуі ... Ол сонымен қатар табыс нормасына тікелей әсер ... ... ... міндеттемелер бойынша төленетін тұрақты пайыздарынан табыс компоненттері компанияның белсенділігінің болжанатын деңгейіне ... ... Егер ... қарыздық төлемдердің жоғары үлесі бар болса, қосымша капиталды іздеумен қиындықтар болуы мүмкін.
Капитал құрылымы компанияның қызмет түрі мен талаптарына ... ... тиіс ... ... деп ... ... ... мен тәуекелді капитал арасындағы қатынас акционерлерге инвестициялардан ... ... ... ... ... тиіс. Капитал құрылымының өзгерістерінде икемділік сәттіліктің қажетті элементі болуы мүмкін. Орта және ұзақ ... ... ... жиі ... ... ... келісу оңай. Қысқа мерзімді капитал қолда бар қаражат ағымының ... не ... ... ... етуі ... ал орташа ұзақ мерзімді капитал негізінен ұзақ жобалар үшін талап етіледі (мысалы, шет ... ... ... ... қаржы ресурстарын басқару тиімділігіне кәсіпорын акцияларын ұстаушыларының күтулері үлкен әсер етеді. Бұл фактор акцияларды ... ... ... ... кәсіпорынның минималды ұзақ мерзімді табыс нормасын талап етеді және келесі кездерді назарына аударады: потенциалды дивидендтер және ... ... ... ... ... ... ... акция ұстаушылары басқа жерден салыстырмалы тәуекелді инвестициялардан ала алатын табыс мөлшері.Акция ... ... өз ... ... ... ... ... және потенциалды мәселелер туралы білмегендіктен, табыс бойынша олардың сенімі әрқашан нақты емес және өте ... ... Егер ... ... олар ... сата алады.
Сала қаншалықты бәсекелесті болса, соншалықты оның ... ... ... мен ... ... және ... ... компьютеризациялауға инвестициялар бойынша сұраныс көп болады. Бұл бағыттар бойынша бір жыл не одан астам ... соң ... тез ... ... Бұдан басқа, тұтынушылардың мінез-құлқы, технологиялар, кәсіпкерлік кезеңінің жиілілігі, бәсекелестікпен байланысты сұраныстың белгісіздігі жиі табысты анықтау процесімен бірге жүреді. ... ... ... жүргізуде есептесу үшін база ретінде алынатын капитал құнын қалай анықтайтынын шешу ... ... ... ... ... ТАЛДАУ (ЖШС серіктестігінің мысалында)
2.1 ЖШС-ның ұйымдық-экономикалық көрсеткіштерін талдау
жауапкершілігі шектеулі серіктестігі Қызылорда ... ... 2006 ... желтоқсанында заңды тұлға ретінде Қызылорда облысы бойынша Әділет басқармасынан тіркеуден өткен. Оған ... ... ... тіркеу туралы куәлік берілген. Ұйым құқықты заңды тұлға болып ... ... ҚР - ның ... ... ... ЖШС ... жарғысы ұйымдастырушы құжаттар және басқа да заңды ... ... ... жүргізеді. 2 филиалы бар 48 қызметкер жұмыс жасайды. Серіктестік иесі Джусупбеков Нурлан Аубакирович Хабарланған жарғылық капиталы 130000 мың ... ... жеке ... ... банкіде шоты және өз атауы көрсетілген іс-қағаздары бар. Серіктестіктің өз қызметінің нәтижелеріне жету үшін өз атынан келісім-шарттар ... ... және жеке ... ... сатып алуға, сотта айыптаушы немесе жауап беруші болуға құқы бар. Серіктестік өз міндеттемелері бойынша өзіне тиесілі мүлікпен жауап береді. ... ... ... ... тек ... ... жағдайларда ғана жауап береді. Серіктестік қызметінің негізгі мақсаты пайда табу болып табылады. Серіктестіктің жарғылық қорын құруға 3 адам өз үлестерін ... ... ... ету үшін ... ... ... жарғы қорын бір жүз он жеті мың теңге мөлшерінде құрайды.
Мүліктің кездейсоқ жойылу қаупі болғанда меншік иесі ауыртпашылығын ... ... ... ... оның ... үлесіне сәйкес болады. Серіктестік қатысушысына үлесін толық қосса оған бағалы ... ... ... ... жарғы қорын дағы оның еншісінің мөлшерін көрсетіп куәлік береді.
Серіктестік қызметі мезгілінде болатын залалды жарғы бекіткен тәртіппен мөлшерде сақтық ... ... ... есебінен төленуі тиіс. Серіктестік қатысушылардың жеке қарыздарына жауап бермейді. Серіктестіктің мөлкі жетпей қалған жағдайда оны өндіріп алу шартта отырған ... ... ... ... ... ... ... өздері қосқан үлестерінің көлемінде залалдары көтереді.
Серіктестікке қатысушылар басқа қатысушылардың келісілуіне қарамастан, кез-келген уақытта серіктестіктен шығуға құқылы. Серіктестік қатысушыларының өз ... ... ... ... ... рұқсат етілмейді. Серіктестікке қатысудан бас тартуы туралы қатысушы серіктестіктен іс жүзінде шығуынан алты ай ... ... ... ... ... жалпы жиналыста хабарлап, шешім қабылданған күні болып есептелінеді. Серіктестік мүлкінің одан ... ... ... бөлігінің құны қатысушының серікестіктен шығу сәтіне жасалған серіктестік балансына сәйкес анықталады және шыққан күнінен ... 30 күн ... ... жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің басқару құрылымына тоқталып өтейік.
Сурет 6 ЖШС-ның құрылымы
Суреттен ... ... ... шектеулі серіктестіктің жоғарғы басқару органы - ... ... ... ... ... және ... ... жалпы жиналысының шешімі мен заңдылықтар талабына сәйкес серіктестік капиталына иелігін жасайды және мүлкін басқарады;
- ... ... ... ... ... мен ... бекітеді;
- күші бар заңдылықтарға сәйкес серіктестікке жұмысқа ... және ... ... ... ... ... серіктестік мүлкінің сақтауына жауап береді;
- серіктестіктің ағымдағы қызметімен ... ... ... ... ... ... тереңдету, серіктестікті дамыту бағдарламаларын жүзеге асыруға басшылық жасайды;
- ... ... ... - тұрмыстық, әлеуметтік жағдайларын, денсаулықтарын жақсартуға ықпал етеді.
Директор міндеттері:
- ... ... ... жөніндегі және облыс әкімшілігінің бағдарламаларына сәйкес қоғам бағдарламасын жүзеге асырады;
- өндірісті болжамдап, ... ... ... баға ... салық жүйесі, еңбекке ақы төлеуді іске асырады;
- өндірісте ғылым мен техниканы дамытуға бағытталған жалпы техникалық саясатты жүргізеді, серіктестіктің келешек ... ... ... ... ... жасайды;
- техникалық қауіпсіздікті сақтауға, азаматтық қорғанысқа басшылық жасайды, электр энергиясымен, жылумен, су мен қамтамасыз ... ... ... ... ... - ... қаржы саясаты үшін жауап беретін қаржы ағынын оңтайланру міндеттерін ... ... ... Оған бас ... ... (бухгалтерлік есеп, қаржы жоспарлауы мен бюджет) және қаржы бөлімі (кассадағы нақты ақша, бағалы қағаздар, несие ... ... ... және орта ... ... ... міндетін бас бухгалтер атқарады.
Супервайзер - сауда өкілдіктерінің жұмысын қадағалайтын, жаңа ... ... ... ... есеп ... ... асырылады, оны бас бухгалтер басқарады. Бухгалтерлік ақпараттық қызметі бухгалтерлік есеп және ... ... ... ... ... ... ... бухгалтерия өз алдына жеке құрылымдық бөлімше болып ... ... - ... ... ... мен ... ... ерекшеліктерін көрсетуде, құрылымдық бөлімшелер мен орындаушылар арасындағы өзара байланысты қамтамасыз етуді, еңбекті ұйымдастырудағы ғылыми жетістіктерді ... ... ... ... ... мен басқаруға қажетті сыртқы пайдаланушыларды шынайы бухгалтерлік есеп беру мәліметтері мен қамтамасыз етуді ... ... ... ... -бухгалтерияны басқаратын жауапты тұлға.
Серіктестікте бас бухгалтерді жұмысқа тағайындау немесе осы орыннан босатуды ... ... ... бас ... бас ... ... ... нормативті актілерге сәйкес жүргізеді және олардағы бухгалтерлік есепті жүргізу ережелері мен талаптарының ... ... ... Бас ... ... серіктестік директоры орынбасарының еңбекақысы деңгейінде тағайындалады.
Бас бухгалтер жұмыстан ... ... ол ... ... ... тағайындалған бас бухгалтерге өткізуі тиіс.
Бас бухгалтер мыналарды қамтамасыз етуге міндетті:
- бухгалтерлік есепті жүргізу ... ... ... ... ... жүргізуді;
- басқа бөлімшелермен бірге отырып, қаржы - шаруашшылық қызметін талдауда;
- ... ... ... ... ... ... директормен бірге) тауарлы - материалдық құндылықтар мен ақша қаражаттарын алу мен біррге, ... - ақ есеп ... ... және ақша ... негіз болатын құжаттарға қол қою құқығы берілген. Аталған құжаттардың бас бұхгалтердің қолынсыз күші болмайды.
Директор бас бухгалтермен бірігіп жауапты ... ... ... ... т.б.) ... ... мен жұмыс орнын ауыстыруды бірлесіп шешеді.
Бас бухгалтердің орынбасары - ... ... ... ... ... және ... ... кассалық және есеп айырысу тәртібін қатаң сақтауды, ... ... және ... ... және оның ... ... көрсетуді, есеп беруді уақытылы жасауды камтамасыз етеді.
Бас бухгалтердің орынбасары ақша қаражаттарымен материалдық ... ... ... ... ... етіп ұйымдастыруға міндетті. Сонымен қатар оның міндетіне банктер мен жұмыс жүргізіп, нақты және нақты емес ақша қаражаттарының қозғалысын қадағалаумен айналысады.
Есеп ... ... - ... ... есептеу мен, аударумен, төлеумен айналысады. Ол, сонымен қатар жұмыс уақытылық табелін, төлем ведомостерін, есеп регистрларын, төленетін еңбекақысының ... ... есеп ... және ... ... есептерін жүргізеді. Ол еңбекақы төлеу ведомосін кассирге өткізеді.
Материалдық ... - ... ... мен ... ... мен кетуі, жылдың басындағы және аяғындағы қалған материалдық сальдолық ведомостерін жасайды. Материалдық игіліктерді есептеуді және оларды жеткізушілермен есеп ... ... ... және аванстық есеп беруді өткізеді.
Кассир - материалды жауапты тұлға. Ол кассалық операциялардың ... ... ... ... керек, кассаға келіп түскен және шыққан нақты ақша есебін жүргізеді.
Барлық бөлімдер жиналып, серіктестіктің ... ... ... Басқарудың жоғарғы сапасына, өндірісті басқару процесінде туындайтын сұрақтарды шешуде серіктестік басқармасы ... ... ... ... ... ... ... және бұхгалтерлік есеп бөлімдері жатады. Олар басқарудың жоғарғы және төменгі звенолары арасындағы байланысты қамтамасыз етеді, сондай - ақ бағынушылардың жұмысын ... ... ... ... ... ... қатысатын кассир, техперсонал, механик, мастерлер кіреді.
Мекеменің жабдықтаушылары болып ірі компаниялар ТОО "KULAN OIL" ,ТОО "ДИН" ,ТОО ... Sintoil ... Liqqui moly Eurasia, Lukoil, SHELL ... ... ... ... 2009 жылы ... компаниясынан Орталық Азиядағы тіркелген орталық ретінде сертификатқа ие ... 2010 жылы Шелл ... ... дипломын алды. 2011 жылы мекеме ТОО "ДИН" фирмасынан дилер болып тағайындалды. Қазірде облыс бойынша ауылдық жерлерді қозғалтқыш майларымен және май, ауа, отын ... ... ... ... қызмет көрсету сапасынан алдыңғы орындарды иеленіп келеді. Халықтың әлеуметтік- экономикалық қажеттіліктерін қанағаттандыруда зор үлесін тигізуде.
Диаграмма 1. 2010 ... ... өнім ... ЖШС 2009 жылы Қызылорда облысындағы 48 шағын және орта мекемелермен ... ... ... ... ТОО АО ТОО ТОО ТОО ТОО ТОО ТОО ТОО ТОО т.б ... ... - ... (заңды және жеке тұлғалар) сұраныстарын қамтамасыз ету болып табылады. Атап айтқанда, республика халқын шетелдік өнімдердің сапасынан кем ... ... ... өнімді, бизнесті ұйымдастыру, сонымен қатар нарықта өз ... ... мен ... ... ... ... және ұзақ ... экономикалық өсу үшін жағдай жасалып жатыр.
Ол үшін мынандай қызметтер жүзеге асырылуы қажет:
* Қалалық техникалық қызмет көрсету орталықтарын ұйымдастыру;
* Сервистік қызмет ... үшін ... ... ... ... Айналым қаражат қорын үлесімді қалыптастыру;
* Нарықта тиімді әдіс жасау және маркетинг жүйесін өрлету;
* Жабдықталған өнім түрлерін диверсификациялау.
Қазақстан Республикасында 2010 - 2012 ... ... ... ... ... көбінесе жанар жағар май материалдары, олар басты Қазақстанда мұнай өнеркәсібін сұраушылары ... ... ... мен ... технологиясын қарастырып, ЖШС серіктестігінің қызметінің экономикалық сипаттамасын беру үшін оның экономикалық көрсеткіштерін қарастырайық.
ЖШС ... ... және ... осы жүйе ... ... ... қызметкерлер жұмыс істейді. Одан басқа Ресей, Беларусия және Қытай ... ... мен ... ... уақытта Қызылорда қалалық әкімшілікпен тоқтап қалған өндірісті қайта жұмыс істеу, қалпына ... ... ... көп жаңа ... ... ашылады. Кіші қалалар мен ауылды жерлерде рентабельді ақша айналымы Қазақстан экономикасының өсуіне ең бір басты шарт болып келеді. Қазіргі нарықтық ... ... кез ... ... ... ... өз ... барысында қаржы ресурстарының тиімділігін, оны өткізуді бірнеше жылдарға ... ... ... ... ... ... Ол ұзақ ... жоспарлардың бағғыттарын жүзеге асырудың бірден-бір жолы. Қаржы ресурстарың ... ... ... ... нарық сұранысына тәуелді, сонымен бірге мемлекеттік тапсырыстар, мемлекеттің саясаты тағы әсер ететіні айғақ .
Әрбір кәсіпорынның жиынтық көрсеткіші ... ... ... ... яғни өндірістің және айналыстың қаржы қорытындысын білдіретін кәсіпорын жұмысының нәтижелі көрсеткіші. ... ... ол ... ... ... ... түскен табыс(ӨӨТТ)
мың. тг
74768
280707
205939
375,4
Сатылған өнімнің өзіндік құны
мың. тг
72808
278428
20562
382,4
Жалпы табыс
мың. тг
1960
2279
319
116,3
Кезең шығындары
мың. тг
2498
3036
538
121,5
Негізгі қызметтен түскен табыс
мың. тг
(-538)
(-757)
-1295
140,7
Активтерден ... ... ... ... орташа құны
мың. тг
2666
3854,5
1188,5
144,6
Өнеркәсіптік өндірістік персонал саны соның ішінде:
- жұмысшылар
- жұмыскерлер
адам
38
23
15
48
35
13
10
12
-2
126,3
152,2
86,6
Еңбекақы қоры
мың.тг
2637
5027
2390
191
Орташа айлық еңбекақы
мың ... ... ... қайтарымдылығы
теңге
1,092
1,271
0,18
116,4
Материал сыйымдылығы
теңге
0,916
0,787
-0,13
85,9
Кәсіпорын шығыны өнім көлемі мен оны өткізу көлемі теңескен ... өнім ... және ... оң ... ... ... ... 1-кестеде соңғы екі жылдағы кәсіпорынның қызметін сипаттайтын технико-экономикалық көрсеткіштеріне сипаттама берілген.
1 -кесте - > ЖШС - ның экономикалық ... өнім ... ... ... ... ... ... өзгертеді, яғни рентабелдік, таза табыс, құндық түрдегі өндірілген өнім көлемі, материал сыйымдылық және т.б. Кәсіпорын қызметінің ... ... ... ... шарты еңбек өнімділігін барынша арттыру және өзіндік құнды арзандату. Басқа да біркелкі жағдайларда өнімнің ... құны ... аз ... ... ... соғұрлым жоғары болатыны белгілі. Кәсіпорынның тиімділігіне сонымен қатар өнімнің немесе шығаратын ... ... да ... ... ... өйткені жоғары сапалы өндірілетін тауарларды көтеріңкі бағамен сата алады.
Бұл ... ... ... екі жыл бойынша көрсеткіштер салыстырылған. Ол 2011 - 2012 жылдар аралығындағы көрсеткіштер. Бұлар нақты құжаттардан алынған, яғни > ЖШС 2011 - 2012 ... ... ... балансы мен оның қосымшалары. Енді кестені талдауға толығырақ кіріссек: 1- ші ... ... ... жылы 2011 ж. ӨӨТТ - сы 74768 мың ... ... 2012 ж. ол 205939 мың ... артқанын көреміз. Осы мерзім арасында кәсіпорынның тұтынушылар қатары (клиентурасы) кеңейді, бұл өнім ... ... ... ... ... ... ... құны 10297 мың. тг артқан, оған негізгі қорлардың орташа жылдық құнының 1188,5 мың. тг ... да өз ... ... ... ... ... құнын орташа алғанда ӨӨТТ - тың 97 - 98% ... ... ... екі жылы да болғанмен өткен жыл зияндары және салық төлемдерін төлегеннен кейін, екі жылда зиянмен аяқталған. Кәсіпорын технико - ... ... оның ... ... мен ... ... ... болып табылады.
> ЖШС - ның келесідей басымдықтары ... ... ... ... көтерме бағамен сату
- Тауар сапасының артуы;
- Қазіргі заман менеджменті мен маркетинг әдістері ... ... ... жаңа ... ... ... мен қызметкерлер арнайы оқытылады. Құрал жабдықтаушылар оқытып, үйретуге арнайы өз қызметкерлерін жібереді. Қазіргі уақытта 48 адам жұмыс ... ... ... 80 адамға дейін жұмыс орны ашылғалы жатыр. Ауылды жерлерде жұмыс орнын табу өте ... ... да осы ... тұрғындардың әлеуметтік жағдайын жақсартуға мүмкіндік береді. Өндірілген өнім ... ... ... ... орташа еңбек ақысы 35,5 мың тг. (151,2% - ға) артқан, сәйкесінше еңбекақы қоры 2390 мың теңгеге (191% - ға) ... ... ... ... ... жағдайын талдаудың маңызы зор. Бұл кәсіпорынның жұмысшылар коммерциялық серіктестер және ... да ... ... ... ... ... ... нәтижесі үшін толық жауапкершілікті болуымен байланысты.
Кәсіпорын активтерінің құрамы мен құрылымын талдау - кәсіпорынның барлық мүліктерінің және оның жекелеген ... ... арту ... кему ... белгілеуге мүмкіндік береді /20/.
2 -кесте - >ЖШС - ның ... ... мен ... (мың. ...
2010ж.
2011 ж.
өзгерістер
Құрылымдық өзге-рістер (+; -)
мың. тг
үлесі %бен
мың. ... бен ... ... ... құны оның ... мерзімді активтер ... ... ... ... ... ... ... қаражаттары
54
1,2
1078
5,8
1024
1896
4,6
Өндірістік әлеует
3986
92,0
150,18
80,6
11032
276,8
-11,4
> ЖШС - ның мәліметтері негізінде ... ... ... ... ... ... болсақ, 2012 жылы 2011 жылмен салыстырғанда активтер құны 14291 мың. ... ... ... ... ұзақ ... ... (негізгі құралдар) үлесі 2011 ж.- 62,2 % болса, 2012 ж. 27 % ... 35,2 ... ... ... ... ... құны 2343 мың теңгеге артып отыр: 2011ж. 145 мың тг., 2012ж. 853 мың тг. ... - ... ... Ал ... ... төмендеуі жалпы активтер құнының 4 еседен аса артқанымен түсіндіріледі.
Ағымдық активтердің актив құнындағы үлесі 2011ж. - 37,8 %, 2012ж. - 73 % ... 35,2 ... ... Оның ... ... құнының 8689 мың тг, дебиторлық борыштардың 2235 мың тг., ақша қаражаттарының 1024 мың тг. ... ... ... ... 11948 мың тг. ... Оның ... тауарлық материалдық қорлардың үлесі ең жоғары 2011ж. - 78,9 % ... 2012ж. - 73,5 % ... ... құны 8689 мың тг. ... 2011 - 2012 жж. өнім ... ... артуы салдарынан шикізат - материалдарға деген қажеттіліктің артуымен түсіндіріледі.
Дайын өнім қалдығы екі есепті жылы да болмаған, жыл ... ... ... өнім ... ... ... ... Ақша қаражаттарының үлесі (айналым қаражаттарының мобильдік коэффициенті) 2011 ж. - 3,3% - ға ... 2012 ж. - 7,9% - ға ... тең ... Осы ... ... ... күрт өсуіне өз әсерін тигізді. Жалпы ақша қаражаттары және өндірістік қорлардың артуы тартылған қаржы қаражаттарының көп бөлігінің осы айналым ... ... ...
> ЖШС- ның ... ... құны ... мен ... қорлар немесе материалдар) 2012 ж. 11032 мың тг. артты, жалпы өндірістік потенциалдың құны өндірістік қызметі үшін оңға бастаушы күштердің бірі. ... ... ... ... және ... ... ... есебінен жүргізілуі мүмкін /20/.
3 - кесте - Жоспарланған өнімдер көлемі жылдар бойынша
Атаулары
өлшем бірлігі
2006
2007
2008
2009
2010
MOBIL
мың. м
29465,8
27540,0
32538,0
32538,0
32538,0
BP
мың. м
7922,8
11804,0
11804,0
11804,0
11804,0
Mannol
мың. ... ЖШС - ның ... ... ... - ... - > ЖШС - ның ... бойынша Жанар жағар майларының нарығының сыйымдылығы / ... ... ... ... USDмың
91739,7
110976,2
108985,6
92476,2
126781,2
Ескертпе - > ЖШС - ның мәліметтері негізінде есептелді
> ЖШС - ның ... ... бұл ... ... ... және ... ... өткізуді қажет екендігі талас тудырмайды.
Қағазды өнімнің ішкі нарығының ... ... Орта Азия ... көбінесе қымбат импорт өнімдерін алады. Сондықтан > ЖШС - ның солай да өз өнімдерін сол ... ... ... ... > ЖШС - ның ішкі ... сұранысын қанағаттандырады және нарықтағы импорттарды азайтады, сонымен қатар Қазақстан Республикасына валюталық кірістер алып келеді деп тұжырым жасауға болады.
Орташа есептегенде ... май ... ... бір ... ... ... 12 кг. қолданылады. Бұл басқа мемлекеттерге қарағанда азырақ, мысалы: Финляндияда бір адам басына 432 кг, ... -106 кг, ... ... - 35 кг, ... - 27 кг, ... - 19 кг. Келер жылдары мотор майлары 2 есе өсуі керек, өйткені басқа елдерге қарағанда ... ... осы ... ... ... ... төмен.
Қазақстан экономикасын өңдеуші салалардың үлес салмағын арттыру арқылы көтеру мақсат етіп қойылғандықтан, өңдеуші жаңа ... ... ... атап айтқанда, электротехникалық, автокөлік, жүк техникалары, жеңіл өнеркәсіп саласының түрлі өнімдері және т.б. Олардың бәрі де ... ... үшін ... ... ... қолданады.
Ағымдағы активтердің ен мобильды бөлігінің, олардың құнына қатынасы арқылы анықталатын айналым қаражаттарының мобильдік козффициенті (ағымдағьі активтердің) 1,6 ... ... және ... ғана ... Бұл коэффициент, ағымдағы міндеттемелерді өтеуге бағытталатын ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Меншікті қаржылық ресурстардың қайнар көздеріне төмендегілер жатады:
* жарғылық капитал (акцияларды сатудан түскен қаражаттар және құрылтайшылардың пай ... ... ... ... ... және жеке тұлғалардың басқалай жарналары (мақсатты қаржыландыру, сыйлар, қайрымдылық жарналары және т.б.).
Негізгі қызметтен ... ... ... ... түсім көлемі
Амортизация. Өндірісте пайдалану барысында кәсіпорынның ... ... ... - ... ... және ... ... дайын өнімге аударады.
Амортизациялық аударымдардың тағайындалуы- негізгі өндірістік қорлар мен материалдық емес ... ... ... ... ету ... ... Амортизация өзінің экономикалық мәні бойынша негізгі қорлар мен материалдық емес активтердің (сонымен ... ... ... және тез ... ... құнының, олардың тозуына байланысты өндірілген өнімге аударуы, өткізу процесінде ақшалай формаға өтуі және ... ... ... одан ары ... ... ... ... Бұл инвестициялық процесті қаржыландырудың мақсатты қайнар көзі болады.
Құнның аударылған бөлігі өнімді өткізуден ... ... ... ... ... ажырай отырып амортизациялық қорда жинақталады. Осы қордың қаражаттары негізгі қорлардың физикалық және ... ... ... ... ... ... ... орнын толтырудың қайнар көзі болып табылады. Осыған байланысты амортизациялық қордың негізгі қорлардың айналымы процессеніндегі ролі анықталады ... ... ... ... ... ... тәртібі қаржылық болжау процесіндегі алғашқы орында ... ақша ... ... алатынын растайды. Бірақ, өнеркәсіптік дамыған елдердің тәжірибесінде нарықтық ... ... ... ... ғылыми және тәжірибелік аспектіде қызығушылық тудырады, бірақ оны зерттеу, көшіру үшін емес, республика экономикасының қазіргі ... ... мен ... ... даму ... ... ала ... пайдалану үшін керек.
Қаржылық ресурстардың қозғалысын болжаудың орны мен ролі қатынасында ... ... ... отырған концепциялары арасында анық қайшылық жоқ сияқты. Алғашқы шарт бұл ... ... ... ... тіреледі. Егер де сөз болашаққа болжау туралы болатын болса, онда қаржылық нәтижелер ... ... ... ... ал ... ... болжау мүмкін көп нұсақалы сипатта болады, онда қаржы ресурстарының қозғалысын болжау кәсіпорынның қаржылық ... құру ... ... ... элементі ретінде қарастырылады.
Кәсіпорын басшылығы осы кәсіпорынның материалдық - ... ... ... және оны ... ... көңіл аударуы қажет. Жоғарыда көрсетілген кәсіпорынның негізгі ... ... ... ... ... негізгі құралдардың табиғи ( моральдық ) тозуын алдын ала жүйелі түрде болжау арқылы тозу ... ... ... жеткізбей кәсіпорын қаржысын тежеу мүмкін. Сондықтан кәсіпорын әрбір жыл соңында, төмендегі экономико - ... ... ... есептеу қажет. Мәселенің есептеу келесі тәртіпте орындалу қажет, яғни ... mг табу ... ... ... жүйесінің нақты ақша қозғалысының талдауын қамтымайтындағы жөнінде атап айту керек. ... бұл ... ... ... ... процесінде төлем күнтізбесін және кассалық жоспарды құруға жүктеледі, ал бұл ... ... ... ... ақша ... ... ... динамикасын қарастыруға мүмкіндік бермейді.
Сонымен қатар, қаржылық болжаудың әр ... ... ... ... ... ... анықтамас бұрын ақша ағынының дисконттау моделін ( мұнда одан әрі де ... тек қана оның жеке ... ... ақша ... алғашқы кезеңге дисконттау коэффициенті арқылы келтіру ғана емес, болжау моделі ретінде қарастыру сөз болады) қарстыру ... ... ... біз ... ... ... ... ұстанамыз. Екіншіден, болжау объектісі ретінде тек қана жалпы кіріс пен амортизация ғана емес, тұтасымен ... ... ... ... нақты негіздеу талап етіледі.
Осы концепциялардың мәні төмендегіше. Қаржылық болжау объектісі ретінде кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... ... концепцияның екіншісінде қаржылық божаудың объектісі ретінде ақшалай қаражаттардың жиынтық қалдығы ... ... ... концепциялардың екіншісі талғамға ие болып табылады, өйткені ол болжаудың кең объектісін қамтиды, бір мезетте қаржылық нәтижелерді болжаудың аралық ... да ... ... ... ... ... үшін ЖШС серіктестігінің Қазақстанның әртүрлі қалаларында филиалдар ашуды ... ... және де ... ... ... ... де, ... көрсетумен де айналысады.
Өзінің өнімін тарату үшін > ЖШС бәсекелік қабілеттігін анықтайтын келесі негізгі ... ... ... ... жоқ ІSО - 9004 ... ... ... қолданатын жоғары технологияның көмегімен ... ... ... ... ... ... ... масштабы ... ... ... ... ... құны, шикізатқа төмен құн ... ... ... циклының болуы;
3. Өнімді таратуда ... ... ... білікті мамандардың болуы;
Сонымен, кәсіпорынның экономикалық көрсеткіштерін саралау нәтижесі оның елеулі жетістіктермен қызмет етіп жатқандығын айқындайды. ... ... ... Қазақстан нарығында өзіндік орыны бар, әрі ел экономикасының қарыштап дамуы барысында оның болашақ даму мүмкіндіктері зор деген тұжырымға келдік.
2.2 > ... ... ... ... талдау
Кез-келген кәсіпорынның экономикалық қызметі үздіксіз процесті көрсетеді. Кәсіпорын өзінің экономикалық қызметінде еңбек заттары мен құралдарын сатып алу - сату ... ала ... ... ... тауарлар шығаруды ұйымдастырады. Өндірілген өнімдерді өткізгеннен кейін, алдын-ала ... ақша ... ... ... ... Бұл ... ... ресурстардың орнын толтыруға, сондай-ақ еңбекке төлем ретінде жұмсалады. Бұл ... ... ... ... ... ... ауыспалы айналымы деп аталады.
Кәсіпорын капиталының айналымы өндіріс уақытынан және айналыс уақытынан турады. Айналым ... ... ... ... көтеруде маңызды орын алады, басқаша айтқанда сол уақыт кезеңінде ресурстардың сол көлемінде көп өнім ... ... ... ... ... ... уақыты төмендегілерден құралады:
* өндіріс уақытынан (шикізаттар, материалдар және жабдықтардың өндірістік запастарда болу уақыты, яғни еңбек ... ... ... өзгертуіне ұшырайтын уақыт; адамның қатысынсыз табиғи процестердің әсер ету уақыты; еңбек процесіндегі үзілістер уақыты);
* айналыс уақытынан (өндіріс құрал-жабдықтарын ... ... және ... ... ... ... ... тауарларды өткізуге кететін уақыт).
Айналым уақытын қысқартудың маңызды шараларына жатады.: ғылыми-техникалық жетістіктерді ... ... ... ... ... ... ... ауыстыру коэффициентін көтеру, жұмыс уақытын бос өткізуді қысқарту, экономикалық байланыстардың прогрессивті формаларын дамыту, көтерме сауда мен көлік жұмысын жетілдіру және т.б.
> ... ... ... ... ... оның іскерлік белсенділік көрсеткіштерін талдайық /20,21,22/.
Іскерлік белсенділік қаражат айналымының ... ... ... сол ... ... ... қаншалықты тиімді пайдаланатынын анықталады.
5 кесте - ЖШС серіктестігініңіскерлік белсенділігін ... ... ... ... ... ... ... айналымдылық коэффициенті
120
75
-45
Ағымдағы активтердің айналымдылық коэффициенті
38
43
5
Ағымдағы активтердің айналым ұзақтығы. күн
7,5
13,7
6,2
Материалдық ... ... ... ... борыштың айналымының ұзақтығы
503,5
133,1
-370,4
Дебиторлық борыштың айналымдылық коэффициенті
0,7
2,7
+2
Кредиторлық борыштың айналымдылық коэффициенті
12,6
18,5
+5,9
Кредиторлық борыштың айналымның ұзақтығы (күнмен)
28,6
19,5
-9,1
Іскерлік ... ... - ЖШС ... ... негізінде есептелді
Капиталдың жалпы айналымдылық коэффициенті - жылына өндіру және ... ... ... ... рет болатыны мен активтердің әр теңгесі өндіріс өнімінің қанша көлемін әкелгенін көрсетеді /15/.
1) Оның мәні 2011 ж. - 24,1, 2012 ж. - 26,3 ... 2,2 ... ... ... жылы кәсіпорын активінің әр теңгесі 17 тг. 30 тиын келтірсе, 2012 ж. - 2 тг. 20 ... ... де осы ... сома ... түсіргенде ол - 40968 мың тг. (2,2 х 18622) болар еді, яғни кәсіпорынға 40968 мың тг. (275,4%-ға), ал ... 14291 мың тг. ... ... оның ... ең көп өсім ... қорлар (87%) және берешек қарыздарға (22,4%) келеді. Сондықтан айналым мөлшерінің азаюы кәсіпорын активтерінің құрамында өтімділігі төмен қорлар үлесінің артуына ... ... ... ... ... - ... ... айналымдылық коэффициенті көрсетеді. Бұл коэффициент жоғары болған сайын есеп беру ... ... азая ... Ол ... ... - ... өткізуден түскен табыстың (ӨӨТТ) жетімсіздігін немесе негізгі қорларға тым жоғары деңгейде қаржы бөлінгенін көрсетеді. 2005 ж. - 28,0 ... 2006 ж. - 72,8 ... ... 44,8 ... жоға - ... ... негізгі қорлардың орташа құны да, ӨӨТТ та пропарциоалды өсіп отыр, сәйкесінше 44,6% және 27,4%, ... ... ... ... ӨӨТТ - тың артуын қарағанда әлдеқайда ... ... ... ... ... ... пайдалана алған.
Ағымдығы активтердің айналымдылық коэффициенті - олардың айналым жылдамдығын (айналым санын) көрсетеді /15/. Ол жоғары ... ... ... ... қабілеттілігі артып, қаржылық жағдайы тұрақтанады.
2010 ж. ағымдық активтердің айналымдылығы - 48,3; ал ... ... 7,5 күн ... 2011 ж. ... саны - 26,3; ... ... - 13,7 күн. ... айналым саны 22-ге азайып, ұзақтығы - 6,2 күнге ұзарды. Ағымдық активтер құрамында тауарлы - ... ... және ... ... үлесінің артуы айналым жылдамдығының бәсеңдеуіне әсер етті.
Айналым уақыты 6,2 күнге ұзарды, осы мерзімде кәсіпорынға қосымша қаражат жұмылдыру қажет болды. Айналымға ... ... ... ... мына формуламен жүргізіледі /15/:
Тд = ӨӨТТ/360 х (Д1 - Д0) ... Тд - ... ... ... активтер;
Д1 және Д0 - есеп беру және өткен жылдағы сәйкес айналым кезеңдері.
Сәйкес мәндерін қойсақ: [280707/360 х (13,7 - 7,5)], ... уақы - ... ... ... 125,8 мың тг. қосымша қаражаттар тартылған екен.
Материалдық айналым қорларының ... ... - шы - ... мен ... ... санын көрсетеді (олар сатылу жылдамдығы). Бұл коэффициентттің төмен болуы кәсіпорын жұмысының ... ... яғни ... ағымдық қорлар көп шоғырланады, өндірістік қорлар мен аяқталмаған өндірістің ұлғайып ... ... ... сұраныстың төмендегі ені; жоғары болса қоймада материалдар тұрып қалуы аз болып, соғұрлым ... ... ... ... активтерінің құрамы мен құрылымының динамикасын талдау - ... ... ... және оның ... ... ... және салыстырмалы арту немесе кему мөлшерін белгілеуге мүмкіндік береді.
Қаржылық есептің маңызды элементі ... ... ... ... ... осы активтердің нақты қолда бары зерттеледі. Активтердің жалпы құрылымын және оның жеке топтарын ... ... ... ... талқылауға мүмкіндік береді /19, 141б./.
Активтердің өсуі (артуы) кәсіпорынның болашақтағы дамуын көрсететін болғандықтан, ол осы кәсіпорын жұмысының оң ... ... ... мүлік құнының өсу себептерін талдағанда, жоғары деңгейі баланстық есептің номиналды көрсеткіштерінің нақты көрсеткіштерден айтарлықтай ауытқуына әкеліп соқтыратын ... ... ... ... ... ... ... есепке алу тек негізгі құралдардың баланстың құнын құру ... ... ... ... өндірістік қорлар, дайын өнім және тауарларды қайта бағалау жүргізілмейді. Сондықтан да олардың құнының өсуі, инфляциялық фактор әсерінен болатыны ... ... ... ... ... мен олардың құрылымына талдау жасау үшін келесі 11 ... ... ... әдістемеде кәсіпорынның өндірістік потенциалын анықтайтын активтер құрамына жоғарыда көрсетілгендерге қосымша, аяқталмаған күрделі қаржылар және қондырылатын ... құны ... Бұл ... кәсіпорындарды болып жатқан даму процесін әлдеқайда дәл сипаттайды. Шаруашылық тәжірибесінің мәліметтері негізінде, өндірістік мақсаттағы мүлік коэффициентінің келесі шегі, яғни К>=0,5 ... ... ... Көрсеткіштердің мәні ең төменгі (қатерлі) мәннен аз ... ... ... ... ... қызметінің қаржылық нәтижелері активтерді меншікті қаражат есебінен толықтыруға мүмкіндік бермейтін болса, өндірістік мақсаттағы мүлікті арттыру үшін ұзақ мерзімді ... ... ... ... кәсіпорынның актив балансында талданушы мерзім аяғына қарай ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... ... ... көреміз.
Осы көрсеткіштен кейін баланс валютасындағы ағымдағы активтер үлесін анықтау маңызды: ағымдағы активтер құнының кәсіпорынның барлық мүлкінің құнына ... ... ... ... іске ... ... ... өсуі. Ол қарызды өтеуге арналған қаражат үлесін сипаттайды. Коэффициент мағынасы артқан сайын кәсіпорынның үздіксіз жұмысты қамту және ... есеп ... ... де арта ... Қаржы тұрғысынан алғанда оның өсуі актив құрылымындағы жағымды өзгеріс болып табылады - яғни мүлік әлдеқайда мобильді ... ... ... оны пайдалану тиімділігінің өскендігін көрсетеді.
Кәсіпорын активтерін таратудың тиімділігін сипаттайтын келесі көрсеткіш - мобильді және иммобильді қаражаттар қатынасының коэффициенті. Ол ... ... ... ұзақ ... активтер құнына бөлу арқылы анықталады. Бұл қатынастың қолайлы және қауіпті көлемі, кәсіпорынның салалық ерекшеліктеріне байланысты. Өнеркәсіптік кәсіпорындарда берілген көрсеткіштің деңгейі ... ... ... тиіс.
Әрі қарай кәсіпорынның мүліктік жай-күйінде қандай сапалық өзгерістер болғанын зерттеу қажет. Бұл кәсіпорынның материалды-техникалық базасын құрайтын және негізгі қорлары ... ... оның ... ... ... элементінің жағдайын зерттеу қажет.
Кәсіпорын мүліктерінің жалпы ... ... ... нақты құнының (қалдық) үлес салмағының өзгеруі, ерекше назар аударады. Өйткені бұл көрсеткіш кәсіпорынның кәсіпкерлік қызметінің көлемін ... ... ... ... ... ... ... жалпы жиынындағы негізгі құралдардың нақты құнының коэффициентінің мөлшері баланс активтерінің ... ... 50 ... кем ... тиіс.
Ең мобильді қаражаттар саласының артуы және мобильдік коэффициенттің өткен екі жылмен ... 0,2 ... өсуі ... ... ... ... жылы ... борыш қатты өскен. 2009 жылы оның көлемі 2007 ... ... ... жылы 1,9 есе өссе, ағымдық активтер құрамындағы үлесі 5,08% есепті жылы ... ... ... ... ... ... ... қызметінің кеңейген немесе қысқарғаны жайлы айтуын мүмкіндік береді. Қысқа мерзімдік ... ... ... және ... ... өсуі ... ... қысқарғанын көрсетеді. Бірақ бірыңғай мұндай қорытынды жасауға болмайды, себебі бұл қаражаттардың үлесі басқа факторлардың несие үшін және дивидендке пайыздық мөлшерлемелермен ... ... ... Егер ... үшін пайыздық мөлшерлемелер дивиденттердің мөлшерлемелерінен төмен болса, онда ... ... ... ... ал егер керісінше болса, онда меншікті капиталды пайдаланған дұрыс. Әрине, авансталған капиталдың құрылымы жоғарыда қарастырылған ... ... ... есеп ... ... ... ... құрылымын зерттеу үшін 12 кесте құрылады.
Сонымен жалпы капитал құрамындағы элементтердің біршамасы есепті жылы өскенін көреміз. ... ... ... ... деп тауарлы-материалдық қорлардың қалыптасу көздерімен қамтамасыз етілу деңгейін көрсететін көрсеткіштерді айтамыз /22, 58-65б./.
Кесте 12.
Тауарлы-материалдық қорлардың қалыптасу ... ... үшін үш ... ... ... Меншікті айналым капиталы. Ол меншікті айналым қаражаттарын сипаттайды, өткен ... ... оның ... ... ... онан арғы ... ... Бұл көрсеткіш келесі формуламен анықталады:
= - = , ... Со.к. - ... ... ... - ұзақ мерзімді активтер;
Ір.П - баланс пассивінің бірінші бөлімі;
Ір.А - баланс активінің ... ... ... ... абсолютті көрсеткіштер арқылы талдау нәтижелері арқылы келесі қорытынды жасауға болады:
* 2007 жылы қаражаттар көздерінің жеткіліктілігін көрсететін 3 көрсеткішке ... ... ... ... ... ... ... дәрежеде, бірақ оның ішінде ТМҚ негізгі қалыптасу көздерінің жалпы мөлшері артығымен болғандықтан, 2007 жылы кәсіпорынның қаржылық жағдайы тұрақсыз деген баға ... ... 2008 жылы ... ... ... 3 көрсеткіш деңгейі де төмендеген, бірақ ТМҚ негізгі қалыптасу көздерінің жалпы ... оң ... ... ... нашар, бірақ меншікті қаражаттар көздерінің толықтырылуы, дебиторлық қарыздың қысқаруы мен қорлар айналымының жеделдетілуі есебінен тепе-теңдікті қалпына келтіру мүмкіндігі сақталатын тұрақсыз ... ... орын ... 2009 жылы ... ... ... ... деңгейге келеді, барлық 3 көрсеткішке де қажеттілік қанағаттандырылды. Кәсіпорынның жағдайы тұрақты деңгейге ... ... ... ... жаратылуы мен қарыздардың өсуіне әкеледі. Осыдан қаржылық тұрақтылығы, яғни ... ... ... ... ... ... қабілеті, шаруашылық қызметтің қаржымен жеткілікті қамтамасыз етілуі деңгейі ... ... ... оның жалпы қаржылық құрылымымен, сыртқы кредиторлармен және инвесторлармен қатынас деңгейіне байланысты. Осылай қызметтің үрдісі барысында көптеген кәсіпорындар меншікті капиталмен бірге ... ... ... ... ... ... қарыз міндеттемелерінің едәуір ұлғаюы нәтижесінде, егер бірнеше кредитор бір уақытта өз қаражаттарын қайтаруды талап етсе, банкроттыққа ұшырауы мүмкін.
Кәсіпорынның ... ... өте ... ... Олардың мәні өндіріс процесіндегі тағайындалуымен айқындалады. Кез келген қаржы ... ... ... болып кіріс, аударымдар мен түсімдер түріндегі ақшалай қаражаттар арқылы ... ... - ... қызметтің көлемі мен артықшылығын анықтайтын тиімді форма
Қаржы реурстары бөлу процестерін теңдестіреді. Қаржы ресурстарында қаржыға тән екі қызмет, олар: бөлу мен ... ... ... ... ... ... бола ... басқарудың құралы да болады. Кәсіпорынның қаржы ресурстарының осы қызметі қаржы менеджментін басқаруды басқару жүйесі ретінде қарастырудан шығады: бірішіден, ... ... ... ақша ... мен құн ... жүзеге асырудың жағдайының жиынтығы болатындығы, екіншіден қаржы ресурстары мен ... ... ... қаржы ресурстарының мәні олардың қаржы менеджментінің объектілерімен үйлесетіндігінен және олардың экономикалық табиғатының екі жақтылығымен сипатталады.
Кәсіпорынның қаржы ресурстарын ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру, олардың түрлері бойынша және қалыптасу қайнар көздері бойынша қатынасы болып табылады. Кәсіпорынның қаржы ... ... ... негізгі бағыттары осы жағдайлар арқылы анықталады:
* қаржы ресурстарының оңтайлы құрылымын анықтау;
* қаржы нарығындағы жағдайларды есепке ала отырып меншікті және ... ... ... ... ... ... ... қарыз мүмкіндіктерінің резервтерін анықтау.
Қаржылық ресурстар мен капитал фирманың қаржыларын зерттеудің басты объектісі болып табылады. ... ... ... ... қолданылады, ол қаржыгерлер үшін фирманың жаңа кірістерін алу мақсатында үнемі әсер етуге болатын нақты объект болып ... Осы ... ... тәжірибелік қаржыгер үшін - өндірістің объективті факторы. Осылайша капитал - фирма арқылы айналымға салынған және осы ... ... ... ... ресурстарының бөлігі. Осы мағынада капитал қаржы ресурстарының айналған формасы ретінде болады.
Нақты өмірде фирманың капиталы ақшалай нысанда ұзақ ... бойы қала ... ... ол жаңа ... ... керек. Фирманың кассасында немесе оның банктегі есеп ... ... ... ... қалдығы ретінде ақшалай нысанда бола отырып, ол ... ... ... ... тіптен кіріс әкелмейді.
Құрылатын тауардың материалды негізін шикізаттар, материалдар, сатып алынатын комплектілеу тауарлары және жартылай фабрикаттар алатын болғандықтан, олардың ... ... ... ... ... өндірістік қорлардың тозуымен, жұмысшыларға төленетін жалақымен қатар өзіндік құн формасында болатын, кәсіпорынның өнімді өндірудегі шығындары қатарына ... ... ... ... бұл шығындар кәсіпорынның шығындалмайтын, ал өндіріске авансталатын айналым қаражаттары есебінен қаржыландырылады. Тауарды өткізуден түсім түскеннен кейін ... ... ... ... ал кәсіпорынның өндіріс бойынша шаққан шығындарының орны толтырылады.
Құрылатын тауардың материалды негізін шикізаттар, материалдар, сатып алынатын комплектілеу тауарлары және ... ... ... ... олардың құндары басқада материалдық шығындармен, негізгі өндірістік қорлардың тозуымен, жұмысшыларға ... ... ... ... құн ... болатын, кәсіпорынның өнімді өндірудегі шығындары қатарына жатады. Түсім түскенге дейін бұл ... ... ... ал ... ... ... ... есебінен қаржыландырылады. Тауарды өткізуден түсім түскеннен кейін ... ... ... ... ал кәсіпорынның өндіріс бойынша шаққан шығындарының орны толтырылады.
Қаржы ресурстарын анықтаудағы ең ... ... ... болып, оларды түрлерге жатқызу болып табылады, яғни қаржылық қайта бөлуден өте ... ... ... өнім ... ... ... ... жиынтық кіріс (пайда), айналым қаражаттарының қалыптасқан артық ... ... ... және т.б, ... ... олардың кәсіпорынның қаражаттар айналымы процесіндегі ролін нақты айқындау керек.
Кәсіпорынның қаржы ресурстарын біздің пікіріміз ... үш ... ... бөлу ... ... ... ... меншікті және оларға теңестірілген қаражаттар есебінен қалыптасқан қаржы ресурстары;
* қаржы нарығында ... ... бөлу ... ... ... ... қатар соңғы жылдары негізгі қорларды қайта бағалау да үлкен мәнге ие ... ... ... ... - негізгі активтерді жаңалау үшін керекті ақшалай қаражаттар қорын қалыптастыруға жағдай жасау, ... ... және ... ... үшін алғашқы құндық базаны жаңалау болып табылады.
Қайта бағалауға барлық негізгі қорлар жатады, оның ішінде әрекеттегідері және ... ... мен ... ... ... ... ... уақытша пайдалануға берілгендері, списанияға шығаруға дайындалғандары, бірақ өшіруге акт жасалмағандары.
Шаруашылықты жүргізудің жаңа негіздеріне өтуде елдің экономикасында нарықтық механизмдерді активизациялауда ... ... ... ... ... ... ішінде материалды емес активтердің амортизациясы үлкен мәнге ие.
Қазіргі кезде кәсіпорын қаржылық жұмысты ұйымдастыру кезінде үлкен қиыншылықтармен қақтығысады. Жеңісті жұмыс ... ... ... тәжірибесі осы мәселені шешудің қысқа жолының кәсіпорын басшыларының қолында екендігін көрсетті. Қазіргі таңда ... ... ... қайта құрудың екі тәсілі кеңінен қолданылады:
- егер де басшы- кәсіби қаржыгер болса, ол ... ... ... ... өзі реттейді. Бұл тиімді нұсқа, бірақ отандық тәжірибеде көп ... ... ... ... ... мен ... түсінетін басшы, бірақ олсы кәсіптің барлығын нақты білетін кәсіби қаржыгер болмаса, ... ... ... ... ... ... қою мен енгізу үшін сыртқы ұйымды тарту.
Қызметтің ... ... бір ... ... алдында тұрған негізгі тапсырмаларды да анықтайды. Осы тапсырмалардың құрамы келесі түрде бөлшектенеді.
Бірінші бағыт шеңберінде ... ... ... кәсіпорынның активтерінің және оларды қайржыландырудың қайнар көздерінің;
- кәсіпорынның қол жеткізген экономикалық потенциалын ... ... және оның ... ... ... ресурстар шамасы мен құрамы;
- қосымша қаржыландырудың қайнар көздерінің;
- қаржы ресурстарын пайдаланудың жағдайы мен тиімділігін бақылау ... ... ... ... ... қарастырады:
- керекті қаржы ресурстарының көлемінің;
- оларды ұсыну формаларының (ұзақ мерзімді немесе қысқа ... ... ... ... қол ... мен ... ... (қаржы ресурстарына қол жеткізу мүмкіндігі келісім шарт арқылы ... ... ... ... және ... ... қол ... алу керек);
- ресурстардың осы түрін иелену құнының ( пайыз ставкалары, қаражаттардың осы қайнар көздерін ... ... ... және ... емес ... ... осы түрімен ассоциацияланатын тәуекел (яғни, меншік иелерінің капиталы қаражаттардың қайнар көзі ретінде банктің мерзімді ссудасына қарағанда аз тәуекелді ... ... ... ... ұзақ ... және ... мерзімді шешімдердің талдауы мен бағасын қарастырады:
- қаржы ресурстарының трансформациясының тиімділігі;
- қаржы салымдарының тиімділігі.
Қаржылық шешімдерді жоғарыда аталған бағалауларды пайдалана отырып ... ... ... тұрақтылық және тиімділік талаптары арасындағы компромиссті есепке алатын, альтернативті шешімдер ... ... ... басқару кәсіпорынды басқарудың жалпы жүйесінің маңызды тармағы болып саналады. ... ... ... көтеру запастарды сақтаумен байланысты нәтижелер мен шығындарды анықтауға және запастар мен ... ... ... ... ... ... ... айналымын жеделдету үшін кәсіпорындарда төмендегі жұмыстарды жүргізген ... ... ... сатып алуды жоспарлау;
- қатаң өндірістік жүйелерді енгізу;
- қазіргі заманға сай қоймаларды қолдану;
- сұранысты болжауды жетілдіру;
- ... пен ... тез ... ... ... ... негізделген шешім қабылдау үшін ең алдымен кәсіпорынның жағдайының қаржылық тұрақтылығының қандай типке жататындығын анықтау керек. Оларды 4 ... ... ... ... ... ... ... орташа тұрақты жағдайдағы кәсіпорын; нашар тұрақты жағдайдағы кәсіпорын; дағдарысты қаржылық ... ... ... ... ... ең ... және сол ... кәсіпорынның қаржы ресуртсарын басқару процесінің алғашқы құрамдастары болады, ... ... ... көлемін айналымнан ұзақ уақыт аралығына алады. Кәсіпорынның қаржы ресурстарын басқарудың тиімділігін бағалау маңызды дәрежеде активтерге инвестициялаудың тиімділігін бағалаумен ... ... бұл ... қаржылық ресурстармен - меншікті және тартылған ресурстармен қамтамасыз етіледі. Және керісінше, ... ... ... олардың негізгі тағайындалуының - қайта өндірістің қажеттіліктерін тұтас қаржыландыру мен бөлшекті түрде кеңейтілген қайта өндірісті қаржыландыру болып ... ... ... ... қарасақ қаржы ресурстарын пайдалану тиімділігі оларды инвестициялау тиімділігне шартталғанын байқаймыз. Басқаша айтқанда инвестициялар қаржы ресурстарының мәнін сипаттайтын процессретінде, ... ... ... ... ... ... метриалды ұстаушылары ретінде болады. Қаржы нарығының тұрақтылығына, маңызды қаржылық тәуекелдерге, нарықтық экономикасы ... ... ... ... ... ... тәсілдері Қазақстанда бірқатар ерекшеліктерге ие болды, олар ... ... ... ... ... ... әр түрлі макроэкономикалық циклдардағы серпіні, бірқатар факторлар қатынасында инфляция көрсеткіштерін есептеуде есепке алудың ... ... ... ... ... процесінде алғдыңғы қатарға ақша ағынын дисконттау моделі ұсынылады. Шаруашылық субъектілерінің қаржылық жоспарында ақша ... ... және ... ... ... құрастырудың қажеттілігі төмендегі жағдаймен анықталады: қаржылық нәтижені болжау ... ... ... көп бөлігі төлемдер тәртібіне әсер етпейді. Мысалы, ... ... ... ... оның шығын ретінде пайда және шығын болжамына түскенге дейін төленеді. Осыған байланысты, төмендегідей тұжырым жасауға болады: пайда ... ... ... ... ... қаражаттардың артықшылығын сипаттамайды, ал нақты ақшаның ... ... өз ... ... ... алып жатыр дегенді білдірмейді. Кәсіпорынның төлем қабілетсіздігі жағдайында бұл маңызды мәселеге айналуы мүмкін, өйткені нақты ... ... ... ... ... ... ... қалдырылған кредиторлық қарыздың жоғарғы деңгейін иеленгенде кәсіпорын маңцызды ... ... ... мүмкін, өйткені кредиторлардың қысымы дебиторлық қарызды алғанға дейін, кәсіпорын қызметіне кері әсерін тигізуі мүмкін. Ақша ... ... ... ... ... тапсырмасы ақша қаражаттарының түсімі мен шығындалуының синхрондылығын ... ... ... ... бағалау, болып табылады және осылайша қабылданған басқарушылық шешімдердің тиімділігін арттыру.
Кәсіпорындарда есеп ... ... ... ... ... ... керек - кәсіпорынның қаржы ресурстарының жалпы шамасын максималдау позициясында ең тиімді деген есеп айырысу ... ... және ... - айналымнан қаражаттарды алуға әкелетін есеп айырысу формаларынан бас тарту, мұнда ... ... ... қатынасында қатысады. Есеп айырысу операцияларына қызмет ететін банктердің сенімділігі, есеп айырысу механизмінің құқықы және инфрақұрылымын ... ету ... ... да ... аудару керек.
2.3 Рентабельділік көрсеткіштерін факторлық талдау
Рентабельділік көрсеткіштерінің деңгейі мен динамикасына барлық өндірістік-шаруашылық факторлардың жиынтығы әсер етеді: басқару және ... ... ... капитал және оның көздерінің құрылымы; өндірістік ресурстарды қолдану дәрежесі; өнім көлемі, сапасы және құрылымы; өнімдердің өндірісіне ... және ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерін факторлық талдау әдістемесі көрсеткішті есептеудің бастапқы формуласын өндіріс белсенділігі мен шаруашылық қызмет тиімділігін жоғарылатудың сапалы және сандық сипаттамасын ... ... ... ... ... ... ... рентабельділік) талдау үшін үш немесе бес факторлық модельді ... ... /27, ... ... ... негізінде келесі қатынас жатыр:
, ... - ... ... ... өнімнің материал сыйымдылығы;
- өнімнің амортизациялық сыйымдылығы;
- негізгі өндірістік қорлар бойынша өнімнің қор сыйымдылығы;
- айналым қаражаттары ... ... қор ... ... ... ... ... - баланстық пайда;
F - ... ... ... ... ... - ... ... қаражаттарының орташа қалдықтары;
R - өнім рентабельділігі;
- толық өзіндік құн бойынша 1 теңге өнімге шығындар.
Өнім табыстылығы қаншалықты жоғары; негізгі ... қор ... және ... ... ... жылдамдығы қаншалықты жоғары болса; 1 теңге өнімге шығындар және экономикалық элементтер (еңбек құралдары, материалдар, еңбек) бойынша шығындар қаншалықты төмен ... ... ... ... ... ... ... деңгейіне жеке факторлардың әсер етуіне сандық баға беру ... ... ... немесе факторлық әсер етуге баға берудің интегралдық әдісі бойынша анықталады.
Рентабельділікті анықтаудың үш факторлық моделі
, ... λР - өнім ... - ... қор ... - ... ... ... талдау ТОО серіктестігінде жүргіземіз.
2012 жылы: ... ... ... ... ... әсер ... қарастырайық.
* Өнім табыстылығы факторының өзгерісінің әсер етуіне ... ... ... деңгейлері өзгеріссіз қалып, тек өнім рентабельділігі өзгерген жағдайдағы өнімнің табыстылығы бойынша шартты рентабельділікті есептейміз:
+ Өнім табыстылығы факторының әсер етуін ... Қор ... ... әсер ... ... ... ... деңгейлері өзгеріссіз қалып, өнім рентабельділігі мен қор сыйымдылығының өзгеруі жағдайындағы қор сыйымдылығы бойынша шартты рентабельділікті есептейміз:
+ Қор сыйымдылығы факторының әсер ... ... ... қаражаттарының айналымдылығының әсер етуін зерттеу
+ Есепті 2012 жылы бойынша рентабельділікті анықтаймыз. Барлық үш фактор ... ... ... қор ... және ... қаражаттарының айналымдылығы) жағдайында шартты рентабельділік ретінде қарастыруға болады. (R2009=0,3525 бірлік есептеуі жоғарыда көрсетілген).
+ Қор сыйымдылығы ... әсер ... ... ... рентабельділігі 2009 жылы 2008 жылмен салыстыр-ғанда 2,69%-ға ... ... ... ... өнім табыстылығының 11,34%-ға жоғарылауы, қор сыйымдылығының 3,32%-ға жоғаырлауы және айналым ... ... ... ... әсер ... Өнім ... 11,34%-ға жоғарылауына қарамастан айналым қаражаттарының айналымдылығының 17,36%-ға төмендеуі капитал рентабельділігінің 2,69%-ға төмендеуіне қатты әсерін тигізген.
Капитал рентабельділігіне әсер ... ... ... бес ... модельді де қолдануға болады. Капитал рентабельділігіне келесі бес фактор әсер ... ... ... ... факторының өзгерісінің әсері;
2. Өнімнің еңбек сыйымдылығы факторының ... ... ... ... ... ... әсері;
4. Тозу коэффициенті факторының өзгерісінің әсері;
5. Айналым қаражаттарының бекітілу коэффициенті факторының өзгерісінің әсері.
Рентабельділікті анықтаудың бес факторлық ... ... - ... ... ... ... еңбек сыйымдылығы
;
- амортизациялық сыйымдылық
;
- тозу коэффициенті
;
- айналым коэффициентінің бекітілу коэффициенті
.
* Өнімнің материал сыйымдылығы факторының өзгерісінің әсер етуін зерттеу
+ ... ... ... ... ... тек ... материал сыйымдылығы өзгерген жағдайдағы өнімнің материал сыйымдылығы бойынша шартты рентабельділікті есептейміз:
.
+ ... ... ... ... әсер ... ...
.
* Өнімнің еңбек сыйымдылығы факторының өзгерісінің әсер етуін зерттеу
+ Басқа факторлардың деңгейлері өзгеріссіз қалып, тек өнімнің еңбек сыйымдылығы мен өнімнің ... ... ... жағдайдағы өнімнің еңбек сыйымдылығы бойынша шартты рентабельділікті есептейміз:
.
+ Өнімнің ... ... ... әсер етуін анықтау:
.
* Өнімнің амортизация сыйымдылығы факторының өзгерісінің әсер ... ... ... ... ... ... қалып, өнімнің материал сыйымдылығы, еңбек сыйымдылығы мен өнімнің ... ... ... ... өнімнің амортизация сыйымдылығы бойынша шартты рентабельділікті есептейміз:
.
+ Өнімнің амортизация сыйымдылығы факторының әсер ... ... Тозу ... факторының өзгерісінің әсер етуін зерттеу
+ Тек айналым қаражаттарының ... ... ... ... ... факторлардың деңгейлері өзгерген жағдайдағы тозу коэффициенті бойынша шартты рентабельділікті есептейміз:
.
+ Тозу коэффициенті факторы әсер етуін анықтау:
.
* Айналым қаражаттарының бекітілу ... ... ... әсер етуін зерттеу
+ Есепті 2009 жылы бойынша рентабельділікті анықтаймыз. Барлық бес фактор өзгеруі (өнімінің материал сыйымдылығы, еңбек сыймдылығы, амортизация ... тозу ... және ... ... ... ... жағдайында шартты рентабельділік ретінде қарастыруға болады. (R2009=0,3525 бірлік есептеуі жоғарыда көрсетілген).
+ Айналым қаражаттарының бекітілу коэффициенті факторы әсер ... ... ... ... ... бес факторлы моделі бойынша келесі қорытынды жасауға болады: өнімнің материал сыйымдылығының 9,18%-ға ... ... ... сыйымдылығының 1,43%-ға жоғарылауы, өнімнің амортизация сыйымдылығының 4,51%-ға жоғарылауы, тозу коэффициентінің 0,46%-ға төмендеуі және айналым қаражаттарының бекітілу коэффициентінің 17,36%-ға төмендеуі капитал рентабельділігін ... ... ... бес ... ... ... ... қаражаттарының бекітілу коэффициентінің 17,36%-ға төмендеуімен, тозу коэффициентінің 0,46%-ға төмендеуі капитал рентабельділігінің 2,69%-ға төмендеуіне қатты әсерін тигізген.
Рентабельділіктің факторлы модельдері кәсіпорынның қаржылық ... ... мен ... ... ... маңызды себепті байланыстарын ашып көрсетеді. Сондықтан олар берілген жағдайдың (бағалау) құралы болып ... ... ... ... факторлы модельдері кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын болжамдаудың басқарушы модельдері болып табылады.
3 ... ... ... ... ... ... ... Кәсіпорынның қаржылық стратегиясын жасау
Қаржылық стратегия - бұл кәсіпорынды ақшалай ... ... ету ... ... басты жоспары. Ол қаржылардың құрылу теориясы мен тәжірибесі, олардың және нарықтық шаруашылық жағдайында кәсіпорынның қаржылық ... ... мен ... ету ... қамтиды. Қаржылық стратегия теориясы шаруашылық етудің нарықтық шарттарда объективті заңнаманы зерттейді, жаңа жағдайларда өмір сүрудің, стратегиялық қаржылы операцияларды ... мен ... ... мен ... ... /30, ... қаржылық стратегиясы кәсіпорынның қызметінің барлық жақтарын қамти отырып, негізгі және ... ... ... капиталды басқару, пайданы бөлу, қолма-қолсыз есеп-айырысу, салық менеджменті, бағалы ... ... ... ... ... стратегияның аталған құрамдас бөліктері қаржылық стратегия объектілерін анықтайды, олар - табыс және қаражаттардың түсімі, қаражаттар шығыстары және аударымдары, ... және ... тыс ... қарым-қатынастар, несиелік қарым-қатынастар 7 суретте көрсетілген.
Кәсіпорынның қаржылық мүмкіндіктерін жан-жақты есепке ала отырып, сыртқы және ішкі факторларды объективті ... ... ... ... өнім ... ... ... кәсіпорынның қаржылық-экономикалық мүмкіндіктерінің сәйкестілігін қамтамасыз етеді. Қаржылық стратегияда аталған факторларды елемеушілік таныту кезінде кәсіпорын банктроттыққа ұшырауы мүмкін.
Кәсіпорындар ... ... ... ... ... ... және жеке ... тапсырмаларды орындау стратегиясын, немесе жеке стратегиялық мақсаттарға жету стратегиясын жасақтауы мүмкін. Кәсіпорынның басты ... ... ... ... ... ... уақыт кезеңі) бойынша да, қойылған мақсаттардың масштабтылығы бойынша да келіседі. Ол бірнеше оперативті ... ... ... ... олардың қарапайым сомасы болып табылмайды. Кәсіпорынның оперативті қаржылық стратегиясы басты қаржылық стратегияны қысқа мерзімге негіздейді және ... ... ... ... ... бір ... орындайды. Жеке стратегиялық міндеттерді орындау стратегиясы немесе жеке стратегиялық мақсаттарға жету стратегиясы жоспарлаумен қамтылатын уақыт кезең бойынша шектеулері болмайды, ... тек бір ғана ... ... ... ... мақсаттың тек бір ғана бөлігін орындауға бағытталған.
Басты қаржылық стратегия кәсіпорын қызметін ұзақ мерзімде, бірақ болжамданатын уақыт мерзімінде (мысалы, бір жыл) ... Ол ... ... деңгейлердегі бюджеттермен қарым-қатынастарды, кәсіпорынның табысын құру және оны пайдалануды, қаржы ресурстары мен олардың ... ... ... кіріктіреді.
Кәсіпорынның қаржылық стратегиясы
Кәсіпорынның қаржылық стратегиясының құрамы
Негізгі және айналым қаражаттарын оптими-зациялау
Табысты бөлуді ... ... ... саясат
Бағалы қағаздар облысында саясат
Капиталды басқару
Салық менеджменті
Кәсіпорынның қаржылық стратегиясының объектілері
Қаражаттар-дың табыстары мен ... ... мен ... пен бюджеттен тыс өзара қатынастар
Несиелік қатынастар
Сурет 7. Кәсіпорынның қаржылық стратегиясы
Оперативті қаржылық стратегия бір ... ... айға ... және ... ... қажеттілікті анықтау, кәсіпорын капиталын рационалды пайдаланудың ағымдағы маневр жасау стратегиясын анықтайды. Қаржылық ... ... ... және ... ... ... ... тәуекелін есепке ала отырып жасалады. Ол өндірістік ... ... ... қажет болған кезде түзетіліп, өзгертілуі тиіс. Қаржылық стратегияның ... ... ... түсімін және оларды үнемдеп, рационалды қолдануын тексеруді қарастырады. Дұрыс ... ... ... ішкі ... ... және ... ... ұлғайта отырып шаруашылық рентабельділігін арттыруға көмектеседі.
Қаржылық стратегияның маңызды бөлігі ішкі нормативтерді жасау болып ... ... ... ... ... бөлу ... өтімділік коэффициенті мәндерінің шектеулері, меншікті және қарыз капитал, несиелік және ... ... ... ... қатынастары анықталады.
Қаржылық стратегияның сәттілігі қаржылық стратегияның теориясы мен тәжірибесінің өзара теңдестігіне ие ... ... ... мақсаттар экономикалық және стратегиялық мүмкіндіктерге сәйкес келгенде, кепілдікке ие болады.
Кәсіпорынның қаржылық стратегиясын ... ... ... ... ... ... нәтижелеріне бойынша қорытындылар негізінде жасалады. Ұсыныстар объектілер және басты қаржылық стартегиялардың құрамдас бөліктері ... ... ... ... баптарына және кірістер мен шығыстар туралы есептемеге әсер етуін ... ... ... ... ... Қаржылық стратегияның қалыптасуының әр нұсқауы бойынша оған енгізілген ұсыныстарды сапалы және сандық бағалауды есепке ала отырып, болжамды баланс және ... мен ... ... ... құрылады.
Басты қаржылық стратегияның нұсқауының сыртқы жағадайларына байланысты әр тоқсан сайын (ай сайын) өткен тоқсандағы қаржылық көрсеткіштерді есепке ала ... ... ... ... ... ... ... кезде кәсіпорынның шешімімен нақты қаржылық стратегия бойынша бір жылға, немесе тоқсанға (айға) жеке мақсаттарға жету стратегиясы жасақталады.
Қаржылық стратегияда кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... яғни ... несиеқабілеттілік, банкроттыққа ұшырау мүмкіндігінің деңгейі, сонымен қатар қаржылық жағдайдың негізгі сипаттамасын анықтайтын қаржылық есептеме көрсеткіштері. Аталған сипаттамалар ... ... ... ... болып табылады. Максималды нәтижеге жету үшін қаржылық стратегияны жасауда іс-әрекеттердің орындалуының белгілі бір қадамын ұстану дұрыс.
Кәсіпорынның қаржылық ... ... ... ... ... бұл кезеңде кәсіпорын қызметін қаржылық талдау, сыртқы экононмикалық ортаны болжамдау, қаржылық қаражаттардың түсімі мен шығынын есепке ала отырып ... ... ... ... құру ... /18, 244-254б./.
Кәсіпорында қалыптасқан қаржылық жағдайды, сыртқы қаржылы-экономикалық ортанының ... ... ... ... ... мен шығындарының күтілетін жоғары деңгейлі ықтималдылығын бағалау негізінде қаржылық ... ... ... - ... ... ... ... мақсаты жоспарланатын кезеңде кәсіпорынды жетілдірудің негізгі критерийлері таңдалады, кәсіпорынның қаржылық стратегиясының қалыптасуына байланысты ұсыныстардың ... ... ... ұсыныстардың сапалы және сандық бағалауы жүргізіледі, кәсіпорынның қаржылық жағдайын жетілдірудің негізгі критериіне сәйкес жету ұсыныстарын таңдау жүргізіледі, ... ... ... ... ... ... ... құрылады, оны қаржылық талдалады, негізгі критерийлерге жету бағаланады. Қаржылық стратегияны жасау кәсіпорын-ның жоғары басшылығымен бекітіледі.
Қаржылық стратегияны жасаудың дайындау кезеңінің ... ... бірі ... ... ... ... қызметін қаржылық талдау болып табылады.
Қаржылық талдау бір кезең немесе бірнеше болашақтағы жоспарланатын кезеңде кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... ... жылдық, жарты жылдық немесе тоқсандық бухгалтерлік есептемелері қолданылады. Қажет болған ... ... ... және ... есеп ... ... талдау нәтижелері бойынша кәсіпорында қалыптасқан қаржылық жағдайды синтетикалық бағалау жүргізіледі.
Графикалық, кестелік және ... ... ... ... ... бойынша әр объект бойынша горизонталды синтетикалық бағалау жүргізіледі, оның шегінде түрлі әдістермен алынған қорытындыларды салыстыру мен нақтылау жолымен қаржылық жоспарлаудың ... ... және оның ... ... ... ... ... жалпы қорытынды жасалады, қаржылық жоспарлаудың әр объектісінің ... мен ... шешу үшін ... және ... экономикалық ортаны болжамдау - қаржылық ... ... ... ... ... ... ортаның мінез-құлқының ықтималды болжамы қаржылық, маркетингтік қызметтер және ... ... ... ... жауап беретін қызметтер мәліметтері бойынша құрылады.
Кәсіпорын дамуының болашақ бағдарламасы кәсіпорынның қаржылық стратегиясын жасау кезінде, ... ... ... ... оның ... үшін қолданылады.
Кәсіпорында қаржылық қаражаттардың күтілетін түсімдер мен шығындары қарапайым, инвестициялық және қаржылық қызметтерінен ... және ... ... ... болжамданылатын ағымдарына негізделіп анықталады.
Дайындық кезеңінде материалдарды өңдеу сапасы мен кеңдігіне стратегиялық мақсаттарға жету үшін стратегиялық мақсаттар мен ... ... ... кәсіпорынның қаржылық стратегиясын нақты және кәсіпорынның қаржы-шаруашылық қызметімен және стратегиялық мақсаттармен ... ... ... ... жоспарлау мақсаттарын анықтау мен құрастыру. Қаржылық жоспарлаудың мақсаттары кәсіпорынның негізгі қызметтеріне және кәсіпорынды ... ... ... ... ... ... ... анықталады. Мұндай міндеттер өндірісті кеңейту үшін немесе өткізудің жаңа нарығын қамту, бағалы қағаздарға және банктік депозиттерге уақытша бос қаражаттарды ... ... ... алу, жоғары несиқаблеттілікті қамтамасыз ету және рентабельділікті жоғарылату үшін қаражаттар іздеу болуы мүмкін.
Жоспарланатын кезеңде қаржылық ... ... ... ... таңдау кәсіпорынның қаржылық жағдайын жетілдірудің және кәсіпорын үшін оның қаржылық жағдайын жетілдірудің негізгі ... ... ... ... ... ... ... бекітуге негізделеді. Критерий ретінде қаржылық жоспарлаудың объектілерінің бірі таңдалуы мүмкін - төлемқабілеттілік, несиеқабілеттілік, банкроттыққа ұшырау ықтималдылығы, ... ... ... ... кәсіпорын қызметін сипаттайтын жеке көрсеткіш, мысалы, дебиторлық несиелік қарыздар қатынасы, кәсіпорын ағымдағы өтімділігі, сату ... ... ... ... ... формуласы бойынша интегралды көпфакторлы нәтижелі көрсеткіш Альтманның ... ... ... Кәсіпорынның қаржылық жағдайын жетілдірудің негізгі критериі қаржылық жоспарлаудың объектілерінің бірі болуы ... ... ... ... ... сапалы және сандық бағалау, оларды жасау. Ұсыныстар объектілер (табыстар мен ... ... ... шығыны мен аударымдары, бюджетпен және бюджеттен тыс қорлармен қарым-қатынастар) және қаржылық стратегияның құрамдас ... ... және ... ... ... ... басқару, табысты бөлу, қолма-қолсыз есеп-айырысу, салық менеджменті, бағалы қағаздар облысында саясаты) бойынша жасақталады. Қаржылық стратегияның көп нұсқаулылығы жоспарланатын кезеңде ... ... орта ... ... және ... кез келген ықтималды жағдайға дайын болу қажеттілігімен шартталады.
Кәсіпорынның қаржылық ... ... ... ... қаржылық есептемені құру талдантын кезең аяғына қаржылық есептеме мәліметтері негізінде жасалады. Қаржылық стратегияның әр нұсқауы бойынша әр бап бойынша ұсыныстарды ... ... және ... ... ... әсер ... бағалау негізінде кәсіпорын көрсеткіштерінің болжамды мәндері есептеледі. Нәтижесінде ұсыныстардың қанша нұсқаулары болды, сонша болжамды қаржылық бухгалтерлік есептеме жасалады. ... ... ... ... ... көлемдерінің жоғарылауы не төмендеуі есептемеснің қаржылық көрсеткіштеріне ұсыныстардың әсер етуіне тәуелді болады.
Таңдалған ... ... ... ала ... кәсіпорынның болжамды жағдайын қаржылық талдау кәсіпорынның қаржылық жағдайын жетілдіру критерийлеріне жетуді тексеру мақсатында орындалады. Кәсіпорынның болжамды қаржылық жағдайын талдау толық ... ... және ... негізгі критерийлерінің көрсеткіштерін есептеуді ғана қарастыруы мүмкін.
Жоспарланған кезеңге ... ... ... ... негізгі критерийлеріне жетуді бағалау қаржылық стратегияның әр нұсқауы бойынша таңдалған ұсыныстарды енгізуді есепке ала отырып, кәсіпорынның болжамды жағдайын қаржылық талдау ... ... ... ... жоғары басшылығымен Қаржылық стратегияның бекітілуі. Қаржылық стратегия нұсқаулары өңделіп, қаржылық қызметтер оларды бағалап және есептеп, нақты орындаушылар мен ұсыныстарды ... ... ... ... ... жүргізіледі.
+ ЖШС-ның қаржылық ресурстарын пайдалану көрсеткіштерін болжамдау модельдері
Шаруашылық жүргізуші ... ... ... ... ... ... мен бәсеке қабілеттілігінің нақты деңгейі болып табылады.Қаржылық болжамдау - ... ... ... элементі. Ол кәсіпорынның жоспарлық бюджетін есептеу негізін құрады, өз кезегіне бұл бюджет өзіне толық құжат ... ... ... ... өндіріс жоспары, өндірістік қор бюджеті, тікелей материалды шығыстар жоспары (немесе күнтізбесі), еңбекақы төлеу бойынша жоспар, ... ... және ... ... ... кірістер туралы жоспарлы есептеме, ақшалай қаражаттар қозғалысы туралы жоспар, төлемдік күнтізбе және жоспарлы ... ... ... қысқа және ұзақ мерзімді аспектілерінің интерференциясы қаржылық болжамдауда ең ашық нысанда берілген. Қаржылық болжамдаудың бастапқы нүктесі - сату ... және оған ... ... ... ... ... нүктесі мен мақсаты сыртқы қаржыландыруда қажеттілікті есептеу болып табылады.
Қаржыландыру қажеттіліктерін болжамдаудың негізгі қадамдарын белгілейік:
* Статистикалық ... ... ... ... сату ... құру.
* Ауыспалы шығындар болжамын құру
* Сатудың қажетті көлеміне жету үшін қажетті негізгі және айналым құралдарына инвестициялар болжамын ...
* ... ... ... ... және ... ... рационалды құрылымының қалыптасу қағидасын ескере отырып, сәйкес көздерді іздеу.
Бірінші қадамды ... ... ... ... және ... ... ... орындайды.
Қаржылық болжамдаудың екі негізгі әдістері бар. Олардың бірі - бюджеттік, ол ақша ... ... және ... жоспардың қаржылық бөлімін есептеуге негізделеді. Екінші әдіс бұл - ... ... және ... ... ... ... есептеулер үш жорамал негізінде жасалады:
1. Белгілі бір пайызға сату көлемінің өсуі ... ... ... ... ... және ағымдағы міндеттемелер соншалықты пайызға өседі. Бұл ағымдағы активтер де, ағымдағы міндеттемелер де жоспарлы кезеңде өткізуден ... ... ... ... құрады.
2. Негізгі құралдар құнының өсу пайызы болжамдау ... ... ... ... ... ... есепке ала отырып және бизнестің технологиялық жағдайларына сәйкес айналымды өсірудің ... ... ... және ... ... бар құралдардың материалды және моральді тозу деңгейі арқылы есептеледі.
3. Ұзақ мерзімді міндеттемелер және акционерлік ... ... ... ... ... ... таза ... дивидендтерге және өткізілген өнімнің таза рентабельділікке бөлу ... ... ала ... ... ... кезеңнің бөлінбеген табысына болжамданатын таза табыс (болжамданған ... ... ... ... ... өнімнің таза рентабельділігіне көбейту) қосылады, кейін дивидендтер (таза табысты дивидендтерге бөлу нормасына көбейтілген болжамданатын таза табыс ... ... ... ... ... ... активтерді пассивтермен жабуға жеткіліксіз пассивтерді анықтайды, бұл қосымша сыртқы қаржыландыру болып табылады. Сонымен қатар бұл ... ... ... арқылы есептеуге болады:
,
мұндағы, СҚ - ... ... ... ...
Афакт. - есепті баланстың өзгеретін активтері;
Пфакт. - есепті баланстың өзгеретін пассивтері;
ӨӨТТ - өнімді ... ... ... ... ... ... ӨӨТТ өсімінің қарқыны және таза табысты дивидендетерге бөлу ... ... ... ... ... сыртқы қаржыландыру қажеттелігі соншалықты жоғары болады, және есепті кезең пассивтері және өткізілген өнімнің таза рентабельділігі қаншалықты жоғары болады, қосымша сыртқы ... ... ... ... болатыны дәлелдейді.
Бұл жағдайды ЖШС 2012жыл бойынша өткізу рентабельділігі:
2012 жылғы өткізу рентабельділігі 29,7% ... ... ... ... ... өсімі
* 2008 жылмен салыстырғанда 2009 жылы:
;
* 2007 жылмен салыстырғанда 2008 жылы:
;
ӨӨТТ орташа өсімі:
.
Сонымен, болжамды балансты ... ... 2009 ... ... ... 16 ... ... болады.
Кәсіпорынның қаржылық стратегиясын құру, оның ішінде болжамды баланс жасау кәсіпорынның болашақтағы жағдайын шамамен көрінісін ұсынуға мүмкіндік береді. Қаржылық стратегия ... ... ... ... ... ... ... қалыптасады.
Қаржылық стратегияның нақты міндеттері төмендегідей болып келеді:
- табысты жоғарылату;
- инвесторларды ... ... ... ... қамт ... оны ... ... жетілдіру.
Компанияны стратегиялық қаржылық басқарудың негізі стратегиялық қаржылық жоспарлау болып табылады. Оның шегінде кәсіпорынның қаржылық жағдайын ... ... ... басқа қаржылық көрсеткіштердің қажетті деңгейін қамтамасыз ететін экономикалық даму жолдарының анықтау және ... ... ... ... ... ... орындай отырып, кәсіпорында дұрыс жасалған қаржылық стратегия кәсіпорынның ақшалай қаражаттармен еркін маневр жасауға, төлемдерді өз уақытылы жүргізуге және ... ... ... ... ... қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Алайда, бұл тұрақтылық оптималды болуы тиіс, өйткені қаржылық ресурстардың артықшылығы қаражаттардың тұрып ... ... ал ... кәсіпорынның дамуына кедергі жасайды. Жалпы кәсіпорынның қызметін болжау үшін Excel-дің болжау ... ... ... ... ... көрсетілген болжау кестесін жасауға болады. Осы болжам кестесіне қарап отырып қысқаша талдау жасасақ:
Біздің ... ... ... ... зиян ... тауар қымбаттылығы немесе төмен сапасы нәтижесінде емес, жарнаманың тиімсіздігі, ... ... ... ... ... Е.В. ... ... тиімділік" тауарды жылжыту матрицасы еңбегінде тауарларды 4 топқа бөліп қарастырған. /36/;
* қысқа ... ... ... сұраныс тауарлары
* ұзақ мерзімді пайдаланылатын тұтыну тауарлары
* эксклюзивті ... ...
* ... ... ... жүзінде жарнама ( маркетингтік коммуникация) туралы шешім қабылдау нақты жағдайға байланысты. Зерттеулер нәтижесі әр жарнама әдістері әр ... ... әр ... әсер ... ... ... мерзімді пайдаланылатын ( жаппай сұраныс тауарлары) және ұзақ мерзімді пайдаланылатын тұтыну тауарлары ... ең ... ... ... болып теледидар, баспа, сырт жарнамалар және көрмелер мен радио жарнамалар саналады. Ал өндірістік мақсаттағы ... ... ... ... ... ... ... болып, ал көрме және жәрмеңкелер, интернет-жарнамалары, директ- мэйл ең тиімді болып ...
6 ... - ... ... ... ... жарнама әдістерінің үлесі мен тиімділіктері* /34/.
Жарнама әдістері
Үлесі %
Тиімділігі %
1
2
3
Теледидар жарнамасы
6
4
Демеушілік
4
7
Радио жарнама
4
4
Видео жарнама
5
9
Баспа жарнамасы
11
10
Жарнамалық ескерткіштер
4
7
Сырт жарнамасы
3
6
Директ-мэйл
21
15
Интернет-жарнама
8
12
Жәрмеңке-көрмелер
28
17
- > ЖШС - ның ... ... ... келе > ... ... ... сәйкес келетін жарнама әдістерін кеңінен пайдалануы қажет.
Біздің ойымызша, > ЖШС-і өнімнің материал сыйымдылығын төмендету үшін ... ... ... ... және осы ... ... ... бақылауға алу қажет. Бірақ ең маңыздысы - пайдаланылатын құрал - жабдықтар, технологиялар ... өнім ... ... Осы ... арқылы ЖШС өзінің өндірістік қызметін тиімділігін арттыру мүмкіндіктеріне ие болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Дипломдық жұмысты жазу нәтижесі төмендегідей тұжырымдар мен ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан экономикасы бiрқатар мәселелерге тап болып отыр. Негiзгi мәселелерге мыналарды жатқызуға ... ... ... шикiзаттық бағыты, әлемдiк экономикаға ықпалдасудың әлсiздiгi, ел iшiндегi салааралық және аймақ аралық экономикалық ықпалдасудың босаңдығы, iшкi рынокта тауарлар, өндiрiстiк және ... ... ... ... ... ... және ... тұрғыдан артта қалуы, ғылым мен өндiрiстiң арасында ықпалды байланыстың ... ... және ... ... ... аз бөлiнуi, менеджменттiң экономиканың ғаламдану процестерiне және сервистiк-технологиялық деңгейге өтуге бейiмдеу мiндеттерiне сәйкес келмеуi. Осы ... ... ... дамуы барысында кәсіпорындардың тиімді қызмет етуі үшін өндіріс ... ... ... ... ... ... өз ... еңбек өніміділігінің жоғары болғанын қалайды. Сондықтан да әрбір кәсіпорын нарықтық ... сай ... ... арттыруға тырысады.
Кәсіпорынның өндірістік тиімділігін жоғарылату өте күрделі процесс болып саналады. Дипломдық жұмысты жазу барысында мысалға алынған ЖШС ... ... ... оның ... ету ... ... жолдары ұсынылды.
Өндірістің экономикалық тиімділігі кәсіпорынның тұрақты экономикалық өсуі және дамуы, ... ... ... ... ... ... Өндіріс аясында кәсіпорынның дамуы тек оның өсуі болғанда ғана ... ... ... өзгермеген кезде де, өсу өз кезегінде дамуға кедергі келтірмейді.
Тауар өндірушінің негізгі ... - ... сапа ... жоғары бәсеке қабілетті өнім өндіретін жоғары пайдалы кәсіпорын ұйымдастыру (жұмысшылардың жеке ынталарын пайдалана отырып).
Өнеркәсіптік өндірісінің ... - ... ... орта, ұзақ мерзімдердің нәтижелеріне бағытталған кәсіпорын әзірлеген стратегиясына тәуелді ... ... ең жақы ... және оның тұрақты дамуын қамтамасыз ететін) экономикалық категория болып табылады.
Өндіріс тиімділігін арттыру үрдісінде негізгі стратегиялық қағидаларды ескерген жөн:
* Шығармашылық ... - ... ... көре ... ... - техника мен технологияны жаңарту; өндірістік ұйымдастыру және ... ... ... Икемділік және бейімделгіштік - нарық талаптарына ... ... ... ... отыру;
* Кәсіпорын қызметінің үнемі есебін және бағалауын жүргізіп отыру;
* Кәсіпорын дамуының ... және ... ... ... ... Кәсіпорын стратегиясын жүзеге асыру;
* Ресурстық мүмкіншіліктерге сәйкес болу;
* Персоналды ынталандыру.
Өндіріс тиімділігін арттырудың жалпы стратегиясы жоқ, әр кәсіпорын өзінің даму ... ... ... ... оның ... ұйымдастырылуы, бәсекелестері, өндірілетін өнім ерекшеліктері және басқа да факторларға тәуелді ... ... ... ... негізін салушы нормалар және нақты модельдері бар. Нарық жағдайында әр кәсіпорын балама стратегияны әзірлеуге мүмкіндігі бар:
- жаңа өнім ... ... ... ... өнім ... ... ... дамыту;
- менеджментті жетілдіру;
- әртараптандыру.
Өндіріс тиімділігін арттыру жолдарын қарастыру әр факторды жеке-жеке есепке алуды ғана ... ... ... ... ... ... ... толықтыру әдістерін табуды талап етеді. Ең жаңа техника нашар ұйымдастырылған өндірісте күтілген нәтижені бермейді, ұйымдастыру үшін ... ... ... орын ... ЖШС - тың ... ... 2010 және 2012 мәліметтері бойынша талданды. Жалпы алғанда ЖШС - ның активтер құны артқан, (207648 мың тг.), яғни ... ... ... тұрған қуаттарын және жаңа қуаттарды іске қосты. Өнім көлемі құндық өлшеммен бергендіктен оның қандай ... ... ... анықтадық: 53237 мың тг.- бағалардың артуынан; 92547 мың тг.- нақты өндіріс көлемінің ... ... ЖШС екі ... да ... аяқтаған. Негізгі проблемалардың бірі дайын өнімді өткізуден ... ... ... ... ... ... ... Осы кезде ЖШС - ның өндірісінің тиімділігін арттыру үшін қысқа мерзімінде және ұзақ уақыт мерзімінде бірнеше шаралар ұсынуға ... таза ... ... ... төмендету , бұл ұзақ уақытты талап етеді (жалпы кәсіпорынның стратегиялық мақсаттарында көзделуде, бірақ жаңа ... ірі ақша ... ... ... ... уақыт мерзімінде жарнама құралдарын икемді пайдалану арқылы тұтынушыларды тарту; кәсіпорын өз ... ... ... ... ... ... ... сатылу көлемінің артуы айналыс қаржыларының артуына әкелді.
Қазіргі уақытта ЖШС - ның ... осы ... баса ... ... ... ... тұжырым жасаймыз.
Қаржыларды ұйымдастыру қағидалары келесілер болып табылады: коммерциялық-шаруашылық есеп, жоспарлылық, меншіктің барлық нысан-дарының теңдігі, қаржы ... ... ... қызметі қаржылық ресурстарды тиімді пайдала-нусыз мүмкін емес. Қаржы ресурстарын рационалды пайдалануды қажет ететін мақсаттар төмендегідей:
* кәсіпорынның ... ... өмір ... ... және ірі ... ... қашу;
* бәсекелестермен күресте көшбасшылық;
* кәсіпорынның нарықтық құнын ... ... ... ... ... қолайлы қарқыны;
* өндіріс пен өткізу көлемдерінің өсімі;
* табысты жоғарылату;
* шығындарды төмендету;
* рентабельді ... ... ету және ... ресурстарын қолданудың тиімділігін жоғарылатудың маңызды құралдарының тағы біреуі ... ... ... ... және ... емес ... ... болып табылады. Оларды басқаруда негізгі сұрақ амортизацияны есептеу әдісін таңдау болып табылады. Амортизацияны есептеудің үш әдісі бар: біркелкі ... ... ... мөлшеріне және жеделдетілген амортизация.
Баланс активтерінің құрамы мен құрылымының динамикасын талдау - кәсіпорынның барлық мүліктерінің және оның ... ... ... және ... арту ... кему ... ... мүмкіндік береді.
Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын сипаттайтын көрсеткіштер жүйесі есептелді: қаржылық тұрақтылықтың абсолютті көрсеткіштері, мобильділік, тәуелсіздік, тәуелділік, қаржыландыру, маневрлілік ... ... және ... қаражаттар арақатынас коэффициенті, қызмет етуші капиталдың маневрлілік, қарыз қаражаттарын ұзақ мерзімге тарту, инвестицияларды өтеу коэффициенті, қорлар мен шығындардың меншікті көздермен ... ... ... ... көздерімен қамтамасыз етілу, берешек-алашақ қарыз коэффициенті.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын бейнелейтін көрсеткіштер ... ... ... маңыздылығы зор. Кәсіпорынның сөзсіз төлем қабілеттілігін білдіреді және активтер мен ... ... ... ... ... да, келіп түсу уақыты бойынша да әрдайым ... ... ... ... ... ... кәсіпорын 2009 жылы ағымдағы активтер мен барлық қысқа ... ... ... жаба алады.Кәсіпорынның активтерді тиімді пайдалану көрсеткіші ретінде рентабельділік көрсеткіші ... ... ... ... ... ... көрсеткішті есептеудің бастапқы формуласын өндіріс белсенділігі мен шаруашылық қызмет тиімділігін жоғарылатудың сапалы және сандық сипаттамасын ... ... ... талдау үшін үш және бес факторлық модельдер қолданылады. Үш факторлық модельде өнім табыстылығы өзгерісінің, қор сыйымдылығы өзгерісінің және ... ... ... әсер етуі ... ... рентабельділігі 2009 жылы 2008 жылмен салыстырғанда 2,69%-ға төмендеген. Капитал рентабельділігінің ... өнім ... ... ... қор ... ... ... және айналым қаражаттарының айналымды-лығының 17,36%-ға төмендеуі әсер еткен. Өнім табыстылығының 11,34%-ға ... ... ... қаражаттарының айналымдылығының 17,36%-ға төмендеуі капитал рентабельділігінің 2,69%-ға төмендеуіне қатты әсерін тигізген.
Капитал рентабельділігіне әсер етуші факторларды анықтауда бес факторлы модельді де ... ... ... ... бес фактор әсер етеді: өнімнің материал сыйымдылығы факторы, өнімнің еңбек сыйымдылығы факторы, өнімнің амортизация сыйымдылығы факторы, тозу коэффициенті факторы, ... ... ... ... факторының өзгерісінің әсері. Капитал рентабельділігінің бес факторлы моделіне сәйкес айналым қаражаттарының бекітілу коэффициентінің 17,36%-ға ... тозу ... ... ... капитал рентабельділігінің 2,69%-ға төмендеуіне қатты әсерін тигізген.
Рентабельділіктің факторлы ... ... ... ... ... мен ... ... арасындағы маңызды себепті байланыстарын ашып көрсетеді. Сондықтан олар берілген жағдайдың (бағалау) құралы болып табылады. Сонымен ... ... ... ... ... ... тұрақтылығын болжамдаудың басқарушы модельдері болып табылады.
Қаржылық стратегия - бұл ... ... ... ... ету ... ... ... жоспары. Ол қаржылардың құрылу теориясы мен тәжірибесі, олардың және нарықтық шаруашылық жағдайында кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын жоспарлау мен қамтамасыз ету сұрақтарын ... ... ... құрамы: негізгі және айналым қаражаттарын оптимизациялау, табысты бөлуді оптимиза-циялау, қолма-қолсыз есеп-айырысу облысында саясат, бағалы қағаздар облысында саясат. Кәсіпорынның қаржылық стратегиясын ... ... ... ... ... ... ... бойынша қорытындылар негізінде жасалады.
Қаржылық стратегия жасау қадамдары келесі кезеңдерден құралады: дайындық кезеңі; қаржылық жоспарлаудың мақсаттарын анықтау және қалыптастыру; ... ... ... ... ... ... ... критеиін таңдау; қаржылық стратегияны құруға қатысты ұсыныстарды жасау, сандық және ... ... және ... ... ... ... есептемесін құру; таңдалған ұсыныстарды есепке ала отырып, кәсіпорынның болжамды жағдайын қаржылық талдау; жоспарланатын ... ... ... жағдайын жетілдірудің негізгі критерийлеріне жетуді бағалау; кәсіпорынның жоғары басшылы-ғымен қаржылық стратегиясының бекітілуі.
Қаржылық болжамдау - қаржылық ... ... ... Қаржылық болжамдаудың екі негізгі әдісі бар. Олардың бірі - ... ол ақша ... ... және ... ... ... бөлімін есептеуге негізделеді. Екінші әдіс бұл - ... ... және ... ...
... балансы құрылды, болжамды баланста сыртқы қаржыландыру қажеттілігі 79597751 мың теңге ... ... да дәл осы сома ... ... ... ... оның ... болжамды баланс жасау кәсіпорынның болашақтағы жағдайын шамамен көрінісін ұсынуға мүмкіндік береді.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
* Назарбаев Н.Ә. Біздің ... ... ... және ... ... ... жолдау// Егемен Қазақстан - 1997 - 11 ... ... Н.Ә. ... Қазақстан халықына Жолдауы , Астана 2007ж. 28 ақпан, Егемен Қазақстан 2007ж. 1 наурыз
* Ілиясов Қ. Қ, ... С. ... ... ... 2005 - ... Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау: оқу құралы/Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиев Ж.Г. - ... ... 2001 - ... О.Н. Лихачева. Финансовое планирование на предприятии. Москва, 2005 - 44-69с.
* Нарықтық экономикадағы қаржы менеджментінің маңызы және ... ... ... ... - 2006 - №3 - 15-18б.
* Есенова Г.Ж. Управление финансовыми ... 2007 - №2 - 31-36с.
* С.В. ... ... ... ... и ... ... Москва, 2005 - 108-132с.
* ... ... ... для вузов/ под ред. Н.В. Колчиной. М: ЮНИТИ-ДАНА, 2001.
* Кожахметова М. ... ... как ... ... финансами// Қаржы-Қаражат. - 2006 - №6 - 28-33с.
* Жұмағазиева А. Кәсіпорындағы экономикалық ... ... және ... // Қаржы-Қаражат. - 2005 - №5 - 18-23б.
* Масалимов С.Ж., ... С.Т., ... ... Оқу құралы. - Семей: Printmaster, 2006ж. - 120б.
* Леонтьев В.Е., Бочаров В. В., ... Н. П. ... ... Учебник- М. - 2005 - 560с.
* Ковалев В.В. Финансовый анализ. Издание второе. Москва. 1997г.
* ... ... ... и ... ... ред. Е.С. ... - 5-е изд; перераб и доп. - М: Перспектива, 2005. - 656с.
* ... ... ... ... ... под ред. Володин А.А. - М: ... ... ... О. ... ... ... управления финансами предприятия: Учебник - М: Юнити, ... ... Н., ... А. ... ... ... ... Учебное пособие для вузов. 2-е изд., перераб. и доп - М:Юнити, ... ... Е.М. ... управления финансами и финансовое планирование: Учеб. Пос - Вернера Регена Издательство, 2006г.
* Қазақстан Республикасының Заңы - ... ... 2004 - 54б.
* ... М.Н. Бухгалтерский баланс как база для принятия решений по управлению активами и пассивами предприятия. // Финансовый менеджмент. - 2000. №2. С. ... ... И.Т. ... и ... ... ... - М.: ... и статистика. 1998. 112 с.
* Донцова Л.В., Никифорова Н.А. ... ... ... отчетности. - М.: Изд-во . 1999. 304 с.
* Шеремет А.Д., Сайфулин Р.С., Негашев Е.В. Методика финансового анализа. - М.: ... 2000. 208 ... ... М. На пути к международным стандартам финансовой отчетности// Қаржы-Қаражат - 2006 - №3-4 - 63-68б.
* ... К.К., ... Н.А. ... ... ... - Алматы. Экономика 2006 - 384б.
* Шеремет А.Д., Сайфулин Р.С. ... ... - М: ... и ... ... Мырзалиев Б.С., Әбдішүкіров Р.С. Кәсіпкерлік қызметте бухгалтерлік есепті ұйымдастыру: Оқулық. - Алматы. Экононмика 2006 - ... ... С.Б. ... ... ... ред. ... К.Ш. Дүйсенбаев. - 2-ші бас. - ... ... 2005 - ... Управление финансами. Финансовый анализ предприятия: Учебник. - М: Инфра-М, 2005 - 232с. ... ... ... Г.В. ... ... ... ... - Мн.: ИП . 1997. 498 с.
* Бланк И.А. Финансовый менеджмент: Учебный курс. - К.: ... 1999. 528 ... ... М. ... ... ... / ауд ... Алматы, 1995 - 96б.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын тіліндегі есімдік және олардың атқаратын қызметтері24 бет
Кәсіпорын ресурстары және оларды пайдалану тиімділігі7 бет
Банктің қаржы ресурстары және капиталын н қалыптастыру және оны тиімді пайдаланудың теориялық негіздері51 бет
Банктің қаржы ресурстарын қалыптастыру және оны тиімді пайдалану86 бет
Жалпы экология175 бет
Кәсіпорындағы қаржыны жоспарлау5 бет
Педагогикалық ресурстарды тиімді қолдану мәселелері үшін қолданылатын ақпараттық технологиялар10 бет
Табиғи ресурстарды пайдалануды және қорғауды мемлекеттік қорғау27 бет
Шаруашылық субъектілерінің қаржылық ресурстары41 бет
Ғаламдық (глобалдық) биогеохимиялық циклдар. В.И.Вернадскийдің негізгі биогеохимиялық заңдары.Өндірістің өсуі және қоршаған ортаға түсетін салмақтың артуы.Табиғи ресурстардың классификациясы.Адамзат қоғамының табиғи ресурстармен қамтамасыз етілу проблемасы.Табиғатты ұтымды пайдалану негіздері14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь