Археологиясындағы орны мен қызметі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

Негізгі бөлімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
І.тарау Ғалымның өмірбаянына шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ІІ.тарау Қазақ археологиясындағы орны мен қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.1. Қазақ халқының тұңғыш маман археологы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2. Археологияға қалтқысыз еңбек ету ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ІІІ. тарау Ғылыми зерттеулері мен шығармалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3.1. Бесшатыр қорымындағы археологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.2. Есік обасындағы «Алтын адамның» табылуы мен зерттелуі ... ... ... ... ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Кіріспе.

Тарихты жазу үшін міндетті түрде біз деректерге сүйенеміз. Ал осы тарихымыздың өте үлкен әзі маңызды кезеңдері – ерте және орта ғасырлар болып табылады. Бұл кезеңдер ерекшелігіне сай жазуда басым рольды заттай дерек көздері алады. Яғни археологтардыңалар орны ерен. Ал Кемел Ақышев осы археологтардың ең алға қояр атақтылардың бірі де бірегейі, қазіргі археологтардың көпшілігінің ұстазы. Өзінің бүкіл кезеңдерді зерттеуге қатысқан, тек археология емес, толық қазақ тарихына, тіпті Евразия құрлығы өткеніне де байланысты көптеген еңбектер жазып, артына үлкен мұра қалдырып кетті.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті. Ғалымның өмірі мен шығармашылығына, қазба жұмыс нәтижелеріне шолу жасай отырып, қазақстандық археология ғылымының жарты ғасырлық қалыптасу тарихын сараптауға тырысу жұмыстың негізгі мақсаты болып табылады. Осы мақсаттан жұмыстың мынадай міндеттері айқындалды:
- К. Ақышевтың қазақ археологиясындағы орны мен қызметін ашып көрсету.
- Археология ғылымына жарты ғасыр бойы қызмет етуіне шолу жасау.
- Ғылыми еңбектері мен шығармаларын талдау.
- Бесшатыр және Есік обасындағы жүргізілген археологиялық зерттеулердің мәнін ашу.
Жұмыстың өзектілігі. Ғалымның Қазақстан археологиясына қосқан аса ірі жаңалықтарының бірі «Алтын киімді адамды» тауып зерттеу болды. 1969 жылы Жетісу археологиялық экспедициясы Есік қорғанын қазуды бастайды. «Қорған Есік» кітабында тек керемет материалдар ғана жариялап қоған жоқ, сонымен қатар сақтардың әлеумметік қатынасы саласына экскурстар жасалынды. Есікте табылған жазу авторға сақтардағы мемлекеттік мәселесін сенімді түрде қоюға мүмкіндік береді. Бұл ерекше мәселе Қазақстандағы өркениеттің дамуына ерекше қарауға мүмкіндік береді.
Мұндай Қазақстанның оңтүстік аймағында ғана (әсіресе Жетісуда) осыншама қорғандардың шоғырлануы К. А. Ақышевтың жазуында: «Орталық Азия үшін феномені көрініс» болып саналады. Бүкіл Евразия кеңістігінде элиталық қорғандардың мұндай шоғырлануының өзге көріністері жоқ. Мұның өзі ерте мемлекеттік құрылымдар қалыптасу кезеңінде Жетісудің тарихи-мәдени ерекшелігі, Жетісу халқының сақ дәуіріндегі жоғары әлеуметтік экономикалық деңгейін көрсетеді.
70-жылдары К. А. Ақышев көшпенділік тематикасының әртүрлі аспектісінде жұмыс істейді.Бірнеше мақаларында ол скиф-ақ әлемі мәдениеттері арасынан сақ этнографиялық мәдениетінбөліп қарастырудың міндеттілігін негіздейді. Мақалаларының және бір тобы Қазақстанның ерте көшпелілерінің шаруашылық спецификасына арналады. Үйсін кезеңі тұрақтарының қазылауы және ашылуы, Жетісудағы ірі қалашық- Шарын өзені бойындағы Сарытоғай қалашығының ашылуы-көшпелілердің комплексті шаруашылығының характеристикасына арналған деректердің көлемін көбейтті. Номадизм тек шаруашылық-мәдени тип түғана емес, әлем тану спецификасы және психология сияқты аспектілерді қосатын мәдениет феномені ретінде зерттеле бастады. Сақ мәдениетінің шығу тегі мен семантикасын зертеу зерттеушілер үшін өзекті тақырыптың бірі болып қала береді. Өз еңбектерінде К. А. Ақышев сақтардың аңдық стилін толық қанды ежелден-ақ қалыптасқан өнерекендігіне жіті көңіл аударады. Бұл өнерде Алдыңғы Азия өнерінің техника-стилистік және шығармашылық ерекшелігінің әсері көрініп тұратынын айтады.
Жұмыстың зерттелу дәрежесі. Бұл жұмыстың зерттелу дәрежесіне тоқталсақ, Қазақтың көрнекті археологы Кемел Ақышұлы Ақышев, археология ғылым саласындағы қажымас еңбек етуін ескеріп жазған бір топ ғалымдардың еңбегі бар.
Кемел Ақышевтің археология саласындағы ерен еңбек етуіне байланысты бұл кісі жайлы ғалымдардың бірі К.М. Байпаков, Д. Талеев, Д. В. Семенов, Е. Смағұловтардың еңбектерінде ғалымның өмір жолымен археология саласындағы орнымен қызметі баяндалған болатын.
Ғылыми жұмыстардың алғашқы жемісі-Кемел Ақышев басқарған бір топ авторлардың «Ежелгі Отырар» атты аса құнды кітабының дүниеге келуі болды. Монографияда Отырарды зерттеу барысында табылған тың материалдар мен олардың Қазақстан археологиясының теориялық және практикалық мәселелерін шешудегі орны қаралып жаңа тұжырымдар мен болжамдар ұсынылды. Мұның барлығы Отырарды жаңаша зерттеудің басы болатын.
Д. Талеевтің айтуы бойынша: «К. А. Ақышев өмірде өте қарапайым кісі еді. Саналы мінез құлқы соғыс жылдарында қалыптасқан Кемекең өиір бойы сол қалпынан таймады. Ол кісінің өмір жолы талайларға өнеге боларлықтай оқиғаларға толы. Адамның ойын кезіне қарап түсінетін қасиеті сол өмірден жиған тәжрибиесінің жемісі болар. «Археологи скупы ра слова, но верны памяти» деген сөзі бүкіл археологтарға берген мінезде ме деуге тұрады. Өзі таңдаған мамандықтың қыр-сырын толық меңгерседе кейбіреулер секілді оңай атақ жинаудың жолын қумай ескеркіштердің келер ұрпақ үшін жақсы сақталуын ойлайтын Кемекеңнің көп қазғанына емес, көп қазбағанына қуанғанына талай күә болдым» (1).
Сондай-ақ Кемел Ақышевтің еңбектері қазақ-орыс тілдерінде ғана емес, өзге тілдерде де жарық көрді. Бұл кісі жайлы шетел ғалымдары өз мақалаларымен еңбектерінде сыр шерткен. Тақырыбымызда біз алғашқы зерттеулер жүргізген ғалымдармен танысу олардың жазған еңбектерімен атқарған жұмыстарының ауқымдылығын маңыздылығын білуден кейінрек әр түрлі себептерге байланысты зерттеулердің біршама тоқтап қалуы, тек ХХ ғасырдың соңына қарай археология ғылымындағы аса биік орын алатын ғалымдардың бірі А.Н.Бернштам, Е.Агеевалар Отырар өңірін зерттеулерінде Ақышевтың Отырарөңірі жайлы еңбектегін жорғары бағалағанын.Сақ үйсін мәдениетін зерттеуде К. Байпаков, К.Л.Ерзакович Кемел Ақышевтың атқарған жұмыстарына тоқталған.
50-жылдардың аяғы К. А. Ақышев өмірбаянында атақты Бесшатыр обасын қазумен байланысты болды. 1954, 1957-1961 ж.ж. Іле өзені бойында зерттеген сақтардың Бесшатыр, Қызылауыз, Жуантөбе, Қадырбай,Қарашоқы, Алтынемел ескерткіштерінің материалы негізінде «Древняя культура саков и усуней долины реки Или» атты монографиясының кіріспесінде сақтардың шығу тегі туралы шетел және сол кездегі кеңес археолог ғалымдарының пікірлеріне жан жақты талдау жасаған (2).
Алынған материалды жан жақты анализдеу К.А. Ақышевке 1963 жылыдың өзінде-ақ сақтардың таза көшпенді болмағанын, өздерінің үнемі қыстаулары мен жылы жайлары болғаны туралы айтуына негіз болады. Сақ кезеңінде Жетісуда жайылымдық көшпелі жүйе орнаған. Осы монографияда археологиялық деректер негізінде К. А. Ақышев сақтардың Орталық Қазақстанның андронов тайпаларынан шыққанын айтады жәнеҚазақстандағы қола жебелер ұштарының классификациясы мен хронологиясын келтіреді. Осылайша ғалымның ғылыми ізденісінің тағы бір бағыты –сақ өнерінің шығу тегі проблемасы пайда болды. Қ. Ақышев сақтар мәдениетін талдауда Алғы Азиялық, Үндіирандық мәдениет болмысына жігүну, солармен салыстыра отырып сөйлету бағыты басым болатын және ежелгі дүниеде Жетісуда металлургия мен қола еріту өндірісін жүргізу болғанын айтады. Ғалымның Қазақстан археологиясына қосқан аса ірі жаңалықтарының бірі «Алтын киімді адамды» тауып зерттеуі болды. 1969 жылы Жетісу археологиялық экспедициясы Есік қорғанын қазуды бастайды. «Қорған Есік» кітабында тек керемет материалдар ғана жарияланып қойған жоқ, сонымен қатар сақтардың әлеуметтік қатынасы саласына экскурстар жасалынды. Есікте табылған жазу авторға сақтардағы мемлекеттік мәселесін сенімді түрде қоюға мүмкіндік береді. Бұл ерекше мәселе Қазақстандағы өркениеттің дамуына ерекше қарауға мүмкіндік береді.
Жұмыстың құрылымы: 3 тараудан, пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер тізімі, суреттерден құрылған.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

1. Мобилизованной археологией. К 80—летию Акишева Кемаля Акишевича (1924-2003г.г.). Астана 2004. 46 б.
2. Айтбаев А.Е. «Қазақтың көрнекті археологы»/М/. /Хабаршы/- 2006 № 3. 144-148 б.
3.Акишев Кемаль Акишевич // Элита Казахстана. Алматы: Институт развития Казахстана. 1997. С.30-35 3.Байсенов А.З. Ақешев Кемел // Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. Алматы. 161 б.
4. Акишев К.А. Эпоха бронзы центрального Казакстана.//т.ғ.кандидаты ғылыми атағын алу үшін дайындалған диссертация авторефераты.Л.,1953.
5. Маргулан А.Х,Акишев К.А. Кадырбаев М.К. Оразбаев А.М.Древняя культура центрального Казакстана. Алматы 1996.
6. Акишев К.А., Кушаев Г.А. Древняякультура саков и усуней долины реки Или. Алматы.,1963. 6 б.
7. Акишев К.А. Курган Иссык. Москва., 1978. 123 б.
8. Акишев К.А., Акишев А.К. Искусство и мифология саков. Алматы., 1984.
9. Мобилизованной археологией. К 80—летию Акишева Кемаля Акишевича (1924-2003г.г.). Астана 2004.56 .
10. Акишев К.А, Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Отрар в ХVІ-ХVІІІ в.в. по итогам раскопок 1971-1973гг. Алматы., 1975.
11. Акишев К.А, Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Позднесредневековый Отрар. Алматы, 1981.
12. Акишев к.А, Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Отрар в ХІІІ-ХV в.в. Алматы 1987.
13. Акишев К.А. Саки азиатские скифы европейские.// Археологические исследование в Казакстане. Алматы., 1973. с. 43-58.
14. 15. Ақышев.К. Ертедегі ескерткіштер есігі. Алматы. 1976ж. 119б.
16. Қазақстан археология зерттеулері Шымкент: Алматы. 2002. 260б.
17. Қазақстанның көне алтыны құраст. Қ. Акышев. Алматы. 1983ж. 264б.
18. Ежелгі Отрар құрған Нұсқабайұлы. Ө.Жәнібек. А.рауан.1997.176б.
19. Айтаханов. Қуаныш. Отырар жәдігерлері. Отырарская сокровища. Алматы.«Дария» 2004. 180б.
20. Қазақстан өнер, айтыс, археология, болет-Алматы 1986-80б.
21. Елеуов. Мадияр. Ескерусіз қалған ескерткіштер. Түркістан.2005. 120 б.
22. Егемен Қазақстан 2007. 13-ақпан. -3 б.
23. Алтын адам туралы. Егемен Қазақстан. 2005. 26 қаңтар., 5 б.
24. Жылқыбаева.М. Алтын адамның ақиқаты. 2005-№7. 35 б.
25. Абдараманов.С.А. Алтын адам. «Егемен Қазақстан» 2002-14 маусым б.
26. Оразбекұлы.Ә. «Алтын адам» қалай саппына келтірілді. «Оңтүстік Қазақстан» 1996-20 қараша.
27. Әлімбек. Қ. Елдін ескерткіш «Алтын жауынгер», «Жас Алаш»-1996-16 желтоқсан.
28. З. Самашев. Қазақ археологиясының табысы дүние жүзін қызықтырып отыр. «Жас Алаш» 2001. №103-104 б.
29. Айтбаева М. Ақышев – қазақтың көрнекті археологы. // Хабаршы. тарих сериясы 2006.№3. 144б
30. Нұсқабайұлы Ж., Жәнібек Ө. Ежелгі Отырар. Алматы, Рауан, 1997 ж, 25 б.
31. Қазақ тарихы // 2004ж. №2. 152 б.
32. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы, 1999 ж, 7 бет
33. Ақышев К.А, Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Древний Отрар. Алма-ата. 1972г. 125 б.
34. Байпаков К.М, Нұржанов А. Ұлы Жібек жолы және орта ғасырлық Қазақстан. Алматы, 1992 ж, 59-бет.
35. Қозғанбаева Г, Исабек Б, Ахмет С. Отырар өңірінің зерттелу тарихы, Шымкент. 4 б.
36. Сонда, 58-бет.
37. Ақышев К.А, Байпаков К.М, Ерзакович Л.Б. Древний Отрар, 83 бет.
38. Қожаев М. Отырардың қысқаша тарихы. Арыстан баб. Түркістан «Мирас», 1998ж, 6 бет.
39. Волин С.Л. Сведения арабских источников о долине реки Талас и смежных районах-ТШАЭ. АН ҚазССР 1960, т 8, с 80-81.
40. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы, 1999 ж, 9 бет
41. Айтбаева М. Кемел Ақышұлы. Ақышев – қазақтың көрнекті археологы. // Хабаршы. тарих сериясы 2006.№3. 144б
42. З. Самашев. Қазақ археологиясының табысы дүние жүзін қызықтырып отыр. «Жас Алаш» 2001. №103-104 б.
43. Нұсқабайұлы Ж., Жәнібек Ө. Ежелгі Отырар. Алматы, «Рауан», 1997 ж, 44.Байпаков К.М, Нұржанов А. Ұлы Жібек жолы және орта ғасырлық Қазақстан. Алматы, 1992 ж, 59-бет.
45. Әлімбек. Қ. Елдін ескерткіш «Алтын жауынгер», «Жас Алаш»-1996-16 желтоқсан.
46. Мобилизованной археологией. К 80—летию Акишева Кемаля Акишевича (1924-2003г.г.). Астана 2004. 46 б.
47. Акишев К.А, Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Позднесредневековый Отрар. Алматы, 1981. 235 б.
48. Қожаев М. Отырардың қысқаша тарихы. Арыстан баб. Түркістан «Мирас», 1998ж, 6 бет.
49. Оразбекұлы.Ә. «Алтын адам» қалай саппына келтірілді. «Оңтүстік Қазақстан» 1996-20 қараша.189 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.....................................................
Негізгі
бөлімі......................................................................
........................................
І.тарау ... ... ... ... ... орны ... ... халқының ... ... ... ... ... ... ... зерттеулері ... ... ... ... Есік обасындағы «Алтын адамның» табылуы мен ... ... жазу үшін ... ... біз ... сүйенеміз. Ал
осы тарихымыздың өте үлкен әзі маңызды кезеңдері – ерте және ... ... ... Бұл ... ерекшелігіне сай жазуда басым
рольды заттай дерек көздері алады. Яғни археологтардыңалар орны ерен.
Ал Кемел ... осы ... ең алға қояр ... бірі ... қазіргі археологтардың көпшілігінің ұстазы. Өзінің бүкіл
кезеңдерді зерттеуге қатысқан, тек археология емес, ... ... ... Евразия құрлығы өткеніне де ... ... ... ... үлкен мұра қалдырып кетті.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... ... ... нәтижелеріне шолу жасай ... ... ... жарты ғасырлық қалыптасу тарихын
сараптауға тырысу ... ... ... ... ... Осы
мақсаттан жұмыстың мынадай міндеттері айқындалды:
- К. Ақышевтың қазақ археологиясындағы орны мен ... ашып ... ... ... жарты ғасыр бойы қызмет етуіне шолу жасау.
- Ғылыми еңбектері мен шығармаларын талдау.
- Бесшатыр және Есік ... ... ... ... ... ... Ғалымның Қазақстан археологиясына қосқан
аса ірі жаңалықтарының бірі «Алтын киімді адамды» тауып зерттеу болды.
1969 жылы ... ... ... Есік қорғанын қазуды
бастайды. «Қорған Есік» кітабында тек ... ... ... ... жоқ, ... қатар сақтардың әлеумметік ... ... ... ... ... жазу ... сақтардағы
мемлекеттік мәселесін сенімді түрде қоюға мүмкіндік береді. Бұл ерекше
мәселе Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... аймағында ғана (әсіресе Жетісуда)
осыншама қорғандардың шоғырлануы К. А. ... ... ... үшін ... ... ... ... Бүкіл Евразия кеңістігінде
элиталық қорғандардың мұндай шоғырлануының өзге көріністері жоқ. Мұның
өзі ерте мемлекеттік құрылымдар қалыптасу кезеңінде ... ... ... Жетісу халқының сақ дәуіріндегі жоғары әлеуметтік
экономикалық деңгейін көрсетеді.
70-жылдары К. А. ... ... ... ... ... ... ... ол скиф-ақ әлемі
мәдениеттері арасынан сақ этнографиялық мәдениетінбөліп ... ... ... және бір тобы ... ... шаруашылық спецификасына арналады. Үйсін кезеңі
тұрақтарының қазылауы және ашылуы, Жетісудағы ірі қалашық- Шарын ... ... ... ... ... характеристикасына арналған деректердің көлемін
көбейтті. Номадизм тек шаруашылық-мәдени тип түғана ... әлем ... және ... сияқты аспектілерді қосатын мәдениет
феномені ретінде зерттеле ... Сақ ... шығу тегі ... ... ... үшін ... ... бірі болып
қала береді. Өз еңбектерінде К. А. Ақышев сақтардың аңдық ... ... ... қалыптасқан өнерекендігіне жіті көңіл аударады. Бұл
өнерде ... Азия ... ... және ... ... ... тұратынын айтады.
Жұмыстың зерттелу дәрежесі. Бұл жұмыстың зерттелу дәрежесіне
тоқталсақ, Қазақтың ... ... ... Ақышұлы Ақышев,
археология ғылым саласындағы қажымас еңбек ... ... ... ... ғалымдардың еңбегі бар.
Кемел Ақышевтің археология саласындағы ерен ... ... бұл кісі ... ... бірі К.М. ... Д. ... В. Семенов, Е. Смағұловтардың еңбектерінде ғалымның өмір ... ... ... ... ... ... жұмыстардың алғашқы жемісі-Кемел Ақышев басқарған бір топ
авторлардың «Ежелгі Отырар» атты аса құнды ... ... ... ... Отырарды зерттеу барысында табылған тың
материалдар мен ... ... ... теориялық және
практикалық мәселелерін шешудегі орны қаралып жаңа ... ... ... ... барлығы Отырарды жаңаша зерттеудің ... ... ... ... «К. А. ... ... өте ... еді. Саналы мінез құлқы соғыс жылдарында қалыптасқан ... ... сол ... ... Ол ... өмір жолы ... өнеге
боларлықтай оқиғаларға толы. Адамның ойын кезіне қарап түсінетін
қасиеті сол өмірден жиған тәжрибиесінің ... ... ... ... ... но верны памяти» деген сөзі бүкіл археологтарға берген
мінезде ме ... ... Өзі ... ... ... ... ... секілді оңай атақ ... ... ... ... ... үшін ... сақталуын ойлайтын Кемекеңнің
көп қазғанына емес, көп қазбағанына қуанғанына талай күә болдым» (1).
Сондай-ақ Кемел Ақышевтің еңбектері қазақ-орыс ... ... өзге ... де жарық көрді. Бұл кісі жайлы шетел ғалымдары өз
мақалаларымен еңбектерінде сыр шерткен. ... біз ... ... ... ... олардың жазған еңбектерімен
атқарған жұмыстарының ... ... ... ... ... себептерге байланысты зерттеулердің біршама тоқтап қалуы, тек ХХ
ғасырдың соңына қарай ... ... аса биік орын ... бірі ... ... Отырар өңірін
зерттеулерінде Ақышевтың Отырарөңірі жайлы ... ... ... мәдениетін зерттеуде К. Байпаков, К.Л.Ерзакович
Кемел Ақышевтың атқарған жұмыстарына тоқталған.
50-жылдардың аяғы К. А. Ақышев өмірбаянында ... ... ... байланысты болды. 1954, 1957-1961 ж.ж. Іле ... ... ... ... Қызылауыз, Жуантөбе,
Қадырбай,Қарашоқы, Алтынемел ескерткіштерінің материалы ... ... ... и усуней долины реки Или» атты монографиясының
кіріспесінде сақтардың шығу тегі туралы шетел және сол ... ... ... ... жан ... ... ... (2).
Алынған материалды жан жақты анализдеу К.А. ... ... ... ... таза көшпенді болмағанын, өздерінің үнемі
қыстаулары мен жылы жайлары болғаны туралы ... ... ... ... Жетісуда жайылымдық көшпелі жүйе орнаған. Осы монографияда
археологиялық деректер ... К. А. ... ... ... ... ... шыққанын айтады жәнеҚазақстандағы
қола жебелер ұштарының классификациясы мен ... ... ... ... ... тағы бір ... ... өнерінің
шығу тегі проблемасы пайда болды. Қ. Ақышев сақтар мәдениетін талдауда
Алғы Азиялық, Үндіирандық ... ... ... солармен
салыстыра отырып сөйлету бағыты басым болатын және ... ... ... мен қола ... өндірісін жүргізу болғанын айтады.
Ғалымның Қазақстан археологиясына қосқан аса ірі ... ... ... ... тауып зерттеуі болды. 1969 жылы Жетісу
археологиялық экспедициясы Есік қорғанын ... ... ... ... тек ... ... ғана жарияланып қойған жоқ,
сонымен қатар сақтардың ... ... ... ... ... ... жазу ... сақтардағы мемлекеттік
мәселесін сенімді түрде қоюға мүмкіндік ... Бұл ... ... өркениеттің дамуына ерекше қарауға мүмкіндік береді.
Жұмыстың құрылымы: 3 тараудан, пайдаланылған әдебиеттер мен
сілтемелер тізімі, суреттерден құрылған.
І.тарау ... ... ... өмір ... келер болсақ, Кемал Ақышев 1924 ... ... Оның ... айтуы бойынша көктем айында, дәлірек
майда болса керек дейді.оның отбасысы Павлодар обылысының баянауыл
ауданындағы ... ... ... дүниеге келген. Кемал көпбалалы
отбасыда өсіп тәлім тәрбие алады. Кемалдың ... ... атты ... Осы ... ... ... ... болатын. Одан бөлек Манаш атты
әпшесімен тағы екі үлкен ағасы және қарындасы ... ... ... арасында ең кішкентайы Кемел Ақышев болды. Әке тармағынан
олар белгілі ... ... ... Оның ... ... ... еді. ... Әуіжанның Муса деген інісі бар болатын.Кемал
Ақышевтің шешесі Қаныш Имантайұлы Сатбаевтің ең үлкен ... ... ... шағы көл ... тұрғызылған үйде өтті.Табиғаттың
өзіндей бір сырлы ... ... ... бір сын қалыптастырды.
Есейе келе Кемал әлгі үй жағасындағы ... көл емес ... ... су ... ... су ... екенін білді.(4)
Ұжымдастыру жылдары,қазақтар аштыққа ұшырап,өзінің жанұясынан
айырылған болатын.Алдымен ... ... ... ... ... екі ... қарындасы мен анасы көз жұмады.
Сонда әкесі балалары және ауылдастарымен Омскіге ... бет ... жаңа ... ... ... колхоз предсадателі
әкесінің жақын туысы болатын. Омскіге ... ... ... ... үйге ... оралмады. Үлкен әпкесі қайтыс болды. Қалған
бауырлары ... ... ... Ақышев анасының кіші інісі Қ.И.Сатбаевтың арқасында тірі
қалады. Қаныш Имантайұлы осы ... ... ... ... ... басқарып жүрген еді. Ел-жұрттан өз
туыстарының тағдырын ести сала,өз жиендерін іздестіруге, ... ... ... ... ... ... ... мен бірге жеті баланы үйіне әкелді.Жастары 5 пен ... ... ... ФЗУ ... ... ... соң әлгі балалардың туыстары ... ... ... ... Кемал қалды. Орта мектебті бітіргенге дейін
Сәтбаев фамилясын тағып жүрді.
Сол жылдары Қазақстандағы ең көрнекті мамандық ... ... өзі ... ... өскен еді. Жазда Қаныш Имантайұлы
мен сүйіспеншілікпен,ізденіске ... ... ... ... бала кезден-ақ орнығып алды.(5)
1941 жылы Қ.И.Сатбаев жаңа қызметке ие ... ... ... ... ... 1942 жылы ... № 25 орта мектепті
бітіреді. Бүкіл бітіушілер ... ... ... аттанады. Кемел
Самарқанда орналасқан Воронеж байланыс училищесіне тап келеді.
Аттестат алып, армияға ... соң, ... ... әкесінің
атын фамилия етіп алуға рұқсат сұрап, Ақышев болады. (6)
Қаныштың Имантайұлы Сатбаевтің қызы ... ... айта ... ... ... ең жақын туысым еді. Дәлірегі
ағамдай болды. Жай аға ғана емес, нағыз туған аға десе де ... ... ... жиен ... ... айта кетсек. Тағдыр тауқым
етін жеген, Кемал 7 жасында таза жетімге ойналды. 1932 ... ... ... ... ... туберкулезден көз жұмады. Осы
бір қиын қыстау аштық ... ХХ ... ... ... жағдайын, сонау тарихта қалған, «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл
сұлама» оқиғасын, жазғаумардың талай ер мен ... ... ... ... көргенде көз алдыма елестетпей қоймас. М.Қ.Сатпаевттыың
естеліктерінен. «Әкем Қаныштың жүк таситын ... бар еді. ... ... ... жылы Баянауылға барып, Қарсақпайға 8-10 баланы ... Ол ... ... ... Бұл жайлы маған апам айтты.
Шешемнің ... ... ... ... шын ... үйге кір қожалақ аш
балаларды алып келгеннен басталды. Шешемнің аты Таисия Алексеевна, осы
балаларды көрген ... ... ... ... ... кіріп кетті. Мен
алға шығып, әкемнің көңілін аулауға тырыстым. Әкем сол күні ... мата ... ... ... ол ... шашын қырқып, шешем
матадан көйлек пен шалбар тігіп ... ... ... үйде кешап
пайда болды. Ол кезде оған 7 жас ... ол мен бір ... ... жазда
балалардың көп бөлігін әкем Баян ауылға қайтып алып кетіп, төртеуі
біздің үйде қалды. ... ... ... бар ... мен ... ... ... Біз екеуміз Қарсақпайда өстік, ... ... ... темір жол станцясына жетү үшін 400-км дей
жолсызжермен жүру кепек . ... ... ... ... ... ... адамдар қорғасын балқыту зауытын тұрғызды. Кішкентай
кездерімізде біз үшеу едік –Кемал ,мен, және анамның сіңілісінің қызы
Мария ... мені ... ... кіші ... Біз ... жақсы
көруші едік. Оның аласа қырлы таулары мен ....... бар еді. ... ... ... ... аяқталды (8).
1941 жылы 22 маусымда Жезқазғандық геологтардың коллектіві
Сатбаевтің Басқарауымен Алматыға ... тиіс еді. ... ... ... ... ... кеші ... жазық суында, күн
шуақты әрі жайдарлы –бізге бұл күн шомылуымен есте қалды, үлкендер
резинкені балдармен суда ... Ал ... ақ киіз ... ... тамам бәрі ауылға келген соң соғыс басталғанынң естіді. Жаңа
қауіпті кезең басталды дейді. 1941 жылы 1 ... ... ... ... ... тиіс болды. Отбасымен бірге Алма-Ата қаласына
келді. Радиодан соғысының етек жайл бастағанын қайталап, хабарлап
жатты. Алматыда ... ... ... ... ... дивизиясы құрылды. Халықты күнделікті дабыл ... ... ... ... ... ... госпитальдарға
айналып. Кемал және оның құрдастары тығыз 3 ауысыммен оқыды. Кемал мен
қарындасы оқиған № 25 ... ... ... ... ... ... ... жылы, үйрене алмай жүрді. кемал Алматыда
10-ы класқа өткен, жасыратын ештеңей жоқ, бұл балалар ерте және ... ... тиіс еді. Ал ... қайғысы хабарлар мен эшелон
топы жаралылар келіп жатты. Мұғалімдер солдықтан ... ... ... ... ... теріс әрекеттері үшін ата-аналарын шақырып
отырды, бірақ балаларда айтарлықтай ... ... ... мұғалімі балаларға рух беріп, алда келер қиыншылықтардан өту
үшін ауыр жаттығулар жасатты. Ол балаларды тауға шығартып, физикалық
ерік-жігер таныстуға ... Одан ... ... ... ... ... ... кетті. Алдымен бірнеше ай Самарқандта
байланыс бөлімнесінде, содане кейін ... ... ... ... ... ... әрекеттері мен дөрекі сөздеріне
кешірім сұрап хат жазды. Әскери училищедегі оқу 9 айға ... ... ... ... ... 230 Сталиндік атқыштар дивизиясының
құрамында Воролепс дегі ... ... Осы ... оның ... ... кемал Ақышев Воролепс, Одесса, Сталина, Тураспаев
қалаларын босатуға ... ... ... ... 1944 ... Кемал жараланды.1 айға жулд Одессаға госпитальда, екі ... ... 1944 жылы ... ... соң Алма – ... қайты. Бұл жерде оған аң қолына
операция жасалмақшы болды. Бірақ будан еш нәрсе ... ... ... ... болатын. Кемал үйіне қайтып оралды. Бірақ майданнан
оң қолы іске жарамсыз ... ... ... болу ... жалап айырыла
бастады. Кемал сол қолымен, қолына қалам алып жаза бастады. Алғаш қиін
болғанымен, ал сол күйі ... жазу ... ... ... ... ... ... ол тарих факультетіне түсті. Геологиядан
құлшыныс оны, археологияға әкелді. Кемал өзінің көкесінің нұсқауы
бойынша Алматыдағы С.М. ... ... ... оқу ... ... Ал
1950 жылы бұл оқуды тамамдады. Кемал алғаш экспедициясына студент
шақтарында, 1947 жылы ... ... ... А.Х. ... ... ... барды. Әрбір жазда
бұл жерде жұмыс істеді. Кемал Акишев Бетпақ – дала ... ... еске ... Ағаш ... жүк машинасының жүргізушісінің
қасында. А.Х. Марғұлан отырды. Кузовта 4-5 студент және машина
бензинімен ... ... ... ... ... жерде. Алькей
Хаканұлы жолсыз жерлерде, өз жоромалдарына сәйкес «Хан жолын» тауып,
оазистермен құдықтардың орналасқан жерін ... еді. ... ... ... ... Түс ... ... Хаканұлы экспедициялық керуенін
құдық бойына алып кеетін. «Біз полутеркейін кузовынан ... ... су ... ... - деп ... ... еске ... еді
(10).
Студенттік шақтарында Кемал Ақишев Бегазы ескерткішін ашуда
үлес қосады. Енді 1948 жылы Кемаль күнделік жасап, ... сол ... ... ... ... ... зертеп, жазушы
еді. 1947-1952 ж.ж. аралығында А.Х. ... ... ... Саутарқа оған қоса Бетпақдала даласын 2 рет ... Әмба ... ... ... ... қайтты. Қазба негізгі объектісі
қала дәуіріндігі ескерткіштер болды. Олардың материалдары ... ... ... ... ... диссертациясына айналды.
1949 ж. Ғылым академиясы жариялаған хабарламада Оңтүстік
Қазақстандағы археологияның қазба жұмыстарына ерінті ... ... ... ... А.Н. ... ... ... Сонда
ал алғаш рет Отырар мен басқа да Жібек жолы бойындағы қалаларға ... Қ.А. ... ... ... ... Хандың бүлінбеген
қабірлердің кулагері болды. Кесенесінің үстінгі қабаты кітаппен толы
екенін деркториларда оқиғаннан еске түсіріп, кейбір кезеңдерде жабылып
кетті деген ... ... де ... бар. 1950 жылы ... ... ... ... Бөржар аөбасын қызу
кезінде, Арстан-баба кесенесінде тұрақтаған. 1946 жылы ... ... ... түрколог ғұлама ғалым Әлкей
Марғұлан Оралық Қазақстан ... ... ... ... ... ... дәуірлерне жататын алуан сынды ескерткіштерін
ашты. Және археология, этнология бойынша кадрлар ... Өз ... ... осы ... ... Ә.Марғұлан Қазақстан археологиясының
негізін қалаушы және оны ілгері ірі ғылыми мекемеге айналдырушы.
Сондықтан да ... ... ... сол ... ... А.Н.Бернштамның ғылыми – қызметкерлері С.И.
Агеева, Г.Е. Пацевич, А.Г. ... ... Бұл ... ... Подушкинымен танысып, кейінрек ажырамас достарға айналды. Оларда
таңдау өте ... әрі жері ... ... ... еске ... ал ... ... Алексей Натанович Бернштамның өзі бергендігі,
және осы тақырыптар ... ... жайы ... ... Бұл ... еді. Оңтүстік Қазақстанның Ортағасырлық қалаарын, сол кезеңдегі
Еуропа қалаларымен салыстыру. Кейінрек 10 жылдан соң ... ... ... ... ... -1952 ж.ж. ... ... отряд басшысы ретінде,
Орталық Қазақстандағы А.Х. Марғулан ... ... ... ... ... Сарыарқа, Сарышоқы,Беғазы обаларын
зерттеумен шуғылданды. Қазіргі таңда бұл ... ... ... кезеңдерін білдіреді.
1950 жылы Қаз ГУ К. Ақишев бітіргеннен соң аспарантураға
жіберілді. Аспарантураны ... ... ... Оның ... ... ... Ақышев М.П. Грязновтың ең бірінші аспиранты болды.
Кемаль М. П. ... ... ... ... Комарованың асылы
шырайпарын мақтанышпен еске алушы еді. Кемаль Ақышев кандидаттық
диссертациясын қола ... ... атты жиым ... 1953 ... ... ... ... мемлекеттік әрмитажында қорғады. Ғылыми
кеңестің төрағасы М.И. Артомонов болды. Кемальдың ... және ... ... ... жылы ... ... Қаз.ССР ғылыми Академияның археология
және этнография институтына күзде қабылданды. Археология бөлімшесінің
меңгерушісі Е.И. ... ... ... А.Х Марғұлан, А.Т.
Максимова болды. 1955ж К. Ақышев КазССР. Ғ.А. ... ... ... ... ... ... ... дәрежесін 1989 жылға дейін жасады, 1989 жылдан - ... А.Х. ... ... ... ... археология
институтының бас ғылым маманы болды. 2000ж. қазан айында Астанаға
келіп, А.Н. ... ... ... ... ... ... 2002 жылы бүкіл әлемдік тарих кафедрасының
меңгерушісі болды. ... ... ... профессоры, Ұлы Отан
соғысының ардагері Кемаль Ақышұлы Ақышев ... ... ... ... Республикасының дамуына жұмсады. Бұрын соңды зерттеуін кең
көлемде таба алмай келе ... ... ... алғашқы қоғам мен
ортағасырлар кезеңдеріне жататын ескерткіштерді К.А.Ақышевтің
зерттеуші туралы және ... ... ... ... еңбектері бар
(12)
ІІ.тарау Қазақ археологиясындағы орны мен қызметі
2.1. Қазақ халқының тұңғыш маман археологы
Археология Қазақстан ... ... ... ... Оның басталуы Ресей империясының Қазақстан жерін отарластырумен
байланысты болғанымен ... ... ... ... ... ... Қазақстанда да ғылымның бұл саласымен
айналысатын мамандар жоқтың қасы болатын. Отарластырылған жерлерде
Ресейден әртурлі ғалымдардың ... ... ... ... кіргізген
жерлерді жан-жақты зерттеп, оның байлығын игеру үшін ... ... алып ... жұмыстары кезінде Қазақстан жеріндегі көптеген
археологиялық және архитектуралық (сәулеттік) ескерткіштерді көріп,
олардың ... ... ... ... ... жинап, олар жөнінде
өздерінің жеке пікірлерін жазумен ... ... ... болмаған. Міне, осылайша Қазақстанда археологиялық
зерттеулер кейін қала берген (13).
Тек XIX ғ. ... ... ... Қазақстанда
түгелімен отарластырылып, Ташкент қаласында Түркістан генерал-
губернаторлығымен ұйымдастырылғаннан кейін қол ... ... ... ғалымдары кең ... ... ... ... бөле
бастады.Олардың ішінде гуманитарлық ғылымның уәкілдері мен тарихшылар
да, археологтар да болды.Осы мамандардың басын ... ... ... ... ... ... ірі басшыларының бірі белгілі турколог В.В. Радлов
болған.1862 жылы ол Қазақстанда ... ... ... бастаған.
В.В.Тодловтың жүргізген археологиялық қазба жұмыстары кең ... да, оның ... рет ... ... негізінде
басталуының маңызы ... ... ... ... ... жеріндегі ескерткіштерді зерттеп,
өздерінің көзқарастарын ... ... ... олар айтарлықтай тұрақты бағытта археологиялық қазба
жұмыстарын атқара алмаған.Отаршылдықжылдардың сағасын ... ... ... ... ... ... ... жылы Кеңес үкіметі «Заттай тарихи
мәдениет ... ... бір ... ... 1920 жылы
мұражайлар және өнер, табиғат, көне ... ... ... ... құрылды. Бұл ұйым ... ... ... ... ... ... ... Бұл
зерттеулер кейінгі кезеңдегі археологиялық ғылымның ... ... ... ... дамуына үлкен әсерін тигізді.
Бірақ осы кезде Қазақстандағы археологиялық және сәулеттік
ескерткіштерді зерттеген Москва, ... ... орыс ... ... ... экспедициямен келіп, біздің еліміздегі
қола, темір және ... ... ... ... ... ... ... бірге алып кетіп, сол жерде сақтап,
ғылыми есептержинаған өте бай деректерді, солардың қызмет ... ... ... мүмкін. Бұл мұралардың бас-аяғын жинап,
өзіміздегі ғылыми орталықтарға топтау үшін ... ... ... ... ... ... біздің халқымыздың
алғашқы құлшылық және феодалдық формацияларындағы басынан өткерген
тарихын сәулелендіретін құнсыз ... ... ... ... ... ... ... тарауға
ұшырап, шашылып кетті.
Тарих ғылымының алтын қоры болған көптеген ескерткіштердің
табылған құнды деректерұстағанның қолында, тістегеннің ... ... Оның ... ... әлі ... ... келе ... қоятын кезең жеткен сияқты.
Солай бола тұрсада, кеңес үкіметі ... ... ... ... ... жүргізген белгілі мамандар Қазақстан
археологиясының дамуына, бұл саладан мамандар дайындауда С.П.Толстов,
М.Е. Массон және көптеген ... ... ... ... ... ... археология ғылымының ен жайған кезі Ұлы Отан
соғысынан кейінгі жылдарға туңра ... жылы КСРО ... ... ... ... ... археология бөлімі
ашылды. 1946 жылы Қазақ ССР-нің Ұлттық Ғылым ... ... ... ... ... ... институты енді «Тарих, археология және
этнология» болып қайта ұйымдасты.
Осындай Ұлттық Академияның ашылуы, барлық ғыым ... ... ... ... ... ... халқыныңтарихын кең
көлемде зерттеуге айрықша көңіл ... ... ... ... ... де іске аса ... ... жаңаша зерттеуді қолға алған кезде, бұл салада жергілікті
халықтан мамандар ... ... ... Өз хал мқының ішінен
шыққан мамандар, сол халықтың тарихын мәдениетін жетік және ... ... ... ... ... ... ... ана тілінің,
әдетғұрпақ, салт-санасын психологиасын тереңнен түсінді және бірігіп,
жаны ... ... ... ... ... ... жер гілікті
халықтың тілін біле бермейді ,білсе де жетік меңгермеген. Сол себепті,
олардың еңбектерінің мағынасы ұстіртіп кеіп, ... ... ... кең бере алмайды. Демек, әсересе мамандардың зерттеуі мен
жазуы тәуір болады. Бұл пікір ұлтқа бөлінушіліктен тауып отырған ... ... ... отырған пікір. Қазақ халқының тарихын, тілін
жалпы мәдениетін сол халықтың қолынан шығып, ақ сүтін ішіп ... ғана ... ... ... ... ... ... жолдаржа
жасаған әйгілі ғалым Ш. Ш. ... бес ... ... ... сол кездегі оның қалам достарының ... ... ... ... гуманитарлық ғылымның салаларында
қызмет ... ... ... ... керек. Отыршылдық
жылдарды «ақтаудақтарға» белшесінен ... ... ... тіл, ... ... туралы жарық көрген ғылыми еңбектер жетерлік олардың
авторларының көпшілігі ана ... ... ... де ... Өзін ... деп атап ... ... «шала
қазақтар» жораманмен шолағай шығармалар шығарған. Мұндай «маманбіз»
деп жүрген ... ... ... әлі де ... ... құлағына «алтын сырға» 1946 жылы Ұлтық Акедемианың
ұиымдастыруымен белгілі турколог, ғұлама А.Х. ... ... ... ... ... өз халқының қола,
темір дәуіріне жататын алуан санды ескеркішті ашты және археология,
экспидициясын ... ... ... Өз өмірінің үлкен бөлігін осы
салаға жұмсаған А.Х Марғұлан ... ... ... ... оны ... ірі ... ... аиналды рушы. Сондықтан да,
казіргі «археалогия институты» сол ... ... ... ... деп ... .
А.Х. Марғұланның архиалогиядан алғашқы даиындаған
шакірттерінің бірі тарих ғылымдарының ... ... Ұлы ... ... Кеме ... ... Ол ... С.М. Киров Әл-
Фараби атындағы ҚҰУ-ның тарих факултетін ... ... ... ... бастап іле архелогиялық экспедициясын ұйымдастырды. ... бұл ... ... ... ... ұзақ ... осы кең
аймақтарға археологиялық, сәулеттік ескерткіштерді зерттеді. Әсіресе,
бұл өнірден тамаша қола мен темір ке,зендеріне жататын ескерткіштерді
ашты. Олардан ... бай ... ай ... ... ... алғашқы қоғам кезінен қайта қарауға қо жеткізді. ... ... ... ... ... ... арасына кенінең тарап кетті. Олармен көпшілік
оқырман қауым таныс. Солардың ішінен «Иссык обасы» атты ... ... ... адам деген атпен әйгілі монография аматыдан
қашық емес Иссык өзенінің бойында орналасқан оба Сол ... ... ... ... ... ... адамның қанқасы табылған. Бұ
құны жоқ дерек көзі болды.
1969-1971жылдары ұлы бабамыз. Әл-Фарабидің кіндік қаны тамған
Отырар ... ... ... ... Қазақстаң археологиялық
экспедициясын». К.А. Ақышев басқарды. Бұ экспедиция 30жылға ... ... оның ... ... ... ... осы экспедициясының мүшелерімен ұзақ жыдар
суарып егін еккен айқаптарды да ... ... ... ... ... ... Бұл ... кеңірек өзге ғалымдар тоқталған
болатын. Осындай ... ... ... ... ... ... иінде мамандарымен бірге ірі меногрармллар
көптеген мақалаларды жарыққа шығарды.Сондаи-ақ ... ... ... ... ... ... да, ... орта және төменгі ағыстарында антиколық замандар дан бері
үзімдегі келе жатқан түрітердің , сондай-ақ қазақтардың бабалардың
отырықшы ... ... ... ... ... (16).
Қазақстан Риспубликасын егеғменді ел болып оның екінші
орталығы Астана қаласы болған ... ... сол ... ... ... ... ... архиалогияалық зерттеуін
кең көлемде орталық Қазақыстанда жүргізді .Оның негізгі көңіл бөлген
өзекті мәселерінің бірі ,сол ... ... ... ... ... ... ді халықтардың қатарына қосып, орталық
Шығыс, Солтүстік және Батыс аймақтарды мекендеген қазақтарды ... ... ... ... аиырыммаи келе жатқан тарихшылар ... да ... ... ... сы пікірдің негізінде болса
керек. А. Ақышев Орталық Қазақыстаның жерімен бірнеше орта ... және ... ... және ... ... ... Бұл ... жұмыфсқа Астанадағы Л.Н. Гумилев атындағы Евразия
ұлттық университетінің ... және ... мен ... қатыстырды. Өзі осы оқу орнында археологиядан лекциялар оқыды.
К.А. Ақышевтің зерттеуі арқылы орталдық ... ... ... мәдениеттердің қолдықтары әлі де болса, бар ... ... ... ... еңілер осы күнге дейін айтарлықтай
археология жатқан зерттемей келе жатыр. Сондықтан, ... ... ... ... «ұл аймақты мекен деген қазақтар шетінен
көміп жүрген, ... ... ... ... ... ... жүргендер баршылық. Енді, К.А.Ақышев бастаған
бұл өзекті мәселе, өзінің анрағы уақытта жалғысын ... ... ... К.А.Ақышев көптеген шәкірттерді тәрбиелеп қалдырды
олар енді ұстаздарының бастаған жұмысын жалғастырулары керек (17).
Тарих ғылымдарының докторы, ... Ұлы Отан ... К.А. ... өзінің барлық салалы өмірін ... ... ... ... ... ... зерттеуін
кең көлемінде таба алмай келе жатқан, Қазақстан тарихының алғашқы
қоғам мен ортағасырлар кезеңдерінде ... ... ... ... туралы жоғарыда шолу жасадық. Осы ұзақ жылдар
бойына қажырлы еңбек атқарып, ол ... ... ... ... ... ... Ол ... мұралардың көлемі ауқымды және
ғылыми мәні терең. Мұндай биік мунарға өз ... ... жете ... ... ... ... ... Қазақстан
археологиясының ірге тасып, қалаушы авторларының бірі болып, тарихта
қалуы тиіс. Оны тәрбиеліп өсірген ... ... ... мәселелерін алға өрлетіп зерттегітігіне сеніміз мол.
Өздерінің көзқарастарын ... ... ... Бірақ, олар айтарлықтай тұрақты бағытта ... ... ... ... ... ... ... археологиялық
зерттеулер, қазан төңкерісінен кейін Мемлекеттің ұйымдастыруымен
жалдғасты. 1919 жылы ... ... ... ... ... » ... Оның бір ... ретінде, 1920 жылы
мұражайлар және өнер, табиғат көне ... ... ... коммитеті» құрылды. Бұл ұйым ... ... ... зерттеуге, сақтауға көңіл бөлді. Бұл
зерттеулер кейінгі кезеңдегі ... ... ... ... ... қалыптасып, дамуына үлкен әсерін
тигізді.
Бұрын-соңды ... кең ... таба ... келе жатқан
Қазақстан тарихының ... ... мен Орта ... кезеңдеріне
жататын ескерткіштерді Кемал Ақышовтың зерттегені туралы жоғарыда шолу
жасадық. Осы ұзақ жылдар бойына қажырлы еңбек атқарып ол кейінге мәңгі
өлмейтін тарих ... ... ... Ол ... ... ауқымды және мәні терең. Мұндай биік мұнарға өз замандастарының
көбінің қолдары жете бермеген шығар. Кемал Ақышов қажырлы ... ... ... ... ... бірі ... ... тиіс. Оның тәрбиелеп өсірген шәкірттері Кемал Ақышовтың
зерттеген өзекті мәселелерін алға өрлетіп зерттейтініне сеніміміз мол
(18).
«Қырық жыл ... ... да ... ... деп ... ... ба ? ... азамат соғысынан кейінгі айдаһардай каһарлы
ажалды жылдарда шыр етіп дүнеге ... , одан ... ... « ... ... ... аща туял ... дегізіп колдаң
жасалғаң ашаршылық жылдарынаң аман қалып, 7 жасыңда ... ... оң ... ... ... одан да аман ... ... ірі
ғұлама ғалымдарының бірі болған Кемал Ақышев нағыз адамдар аты аңызға
айналған адам еді. Міне дүние жалған өтеді ... ... ... ... ... өтіп ... ... із қалдырғаң тарихі
тұлғалардың бірі.
Кемал Ақішев халқымыздың тұңғыш маман археологы. Ол ... ... ... ... ... ... жай ғана
архивтерде отырып зертелетін, тарих пен айналыспай жер ... яғни ... ... ... ... бүл саласын
тандаудағы басты мақсаты, Қазахстан археологиясының негізгі жаңа ... ... еді. ... ... осы жаңа ... ... кенейтуге
және оны үзартуға,бүкіл әлемге танымал етуді армандаған ... ... ... ойы іске асты ... ... оң қолы жарамсыз болсада
Кемекен сол қолымен мен ақ ... ... ... ... ... бірін ашып халқын бүкіл әлемге танытты десек артық
айтқан болмаймыз. ... ... ... Кемал Ақішев денсаулықтын
нашарлығына қарамастан қазақ университетінің тарих ... ... ... бітіреді. Одан кейін ол Ленинградтың археология
институтынын аспирантурасына, түсіп оны үш ... ... ... ,
қола құрал даүрінін білгір маманы М.П.Грязновтың ғылыми жетекшілігімен
« Орталық Қазахстандағы қола құрал дәуірі» деген ... ... ... ... ... (1953 жыл). Бұл ... ... жерінде археологиядан қазақтардың ... ... ... ... ... көрсеткен еді. Міне содаң бері елу жыл
бойы бір орнында тапжылмай ҚРҰҒА ... ... ... және этнография институтында істеді деп айтуға толық
болады. Алайда ... ... ғана ... Л.Н ... атындағы
Еуразия ұлттық университетінің ашылуына байланысты онда ... ашу үшін және онда жаңа ... ... ... ... шақыртып әкеткен еді. Әріне, мұнда ғалымға оңай ... ... ... жетіспеушілігі археология кафедрасын құруға
оның жұмысын жандандыруға қиындықтар туғызған (19).
Ғалым қиындықтарға қарамастан ... ... ... ... ... қала ... орындарын табады. Бұл Орталық
Қазақстанда жаңадан табылғаң жаңалық болып табылды. Осы уақытқа дейін
бұл аймақта қалалық ғұмыр ... ... ... дұрыс еместігіне
ғалым және дәлел тауып отырықшылық өмірдің болғандығын айпарадай
аңықтап отыр.
Археология ... ұзақ ... ... ... ... мен қиындығы мол салалы ... ... бұл ... ... ... ... оның барлық
салаларынан өзінің ғылыми ой-пікірлерін айтқан жан-жақты ғалым. 1950
жылдың ... ... ... ... ... ... ... жүргізілген. Сондай жұмыстың бірі Жетісу археологиялық
экспедициясын құрып оның ... ... ... ... ... алға ... ... Қапшағай СЭС-
нің салынуына байланысты Қапшағай жасанды ... ... ... ... аумағындағы археологиялық ескерткіштер суастында қалып қою
қауіпін туғызған. Сондай ескерткіштер болса оларды зерттеу ... еді. ... бұл ... ... ... ... ... атақты «Бесшатыр» обалары және де үйсін тайпаларының
зираттары табылып, аса ... ... ... ... еді (20).
К.Ақышевтің басқаруымен зерттелген Бесшатыр обасының ғылыми
жаңалығы ... ... ... ... ... жаңалық
ашты. Қазба жұмыстары барысында жүргізіліп зерттелген обалардың
барлығы ... ... ... ... ... ... ... Алайда Бесшатыр обасының өзіне тән бір ерекшелігін
былайша баяндайды. Қазақстанның және оған ... ... ... ... ... ... ... мұндай жер үстінен
қарағайдан үй жасап ... ... ... ... бес ... жер ... жол (тунел) арқылы бір-
бірімсен байланысқан еді ... ... ... ... ... ... ... Ал ағаштан ұзыншақ төрт бұрышты шегендеп
жерді қазып оның ішінен жерлеу басқа ... ... ... құрылыс жүйелері ерекше деп ғалымның өзі таңдаған.
Сөйтіп ғалым ... ... ... пен ... ... ... саков и усуней долины реки Или» атты ... ... ... және сол ... ... ... ... жан-жақты талдау жасаған. Ғалымның мұндай ерен ... ... ... ... ... бүкіл дүние ... ... ... ... ... ... (21). Ғалымның аса бір жасаған зор еңбектериінің бірі бүкіл
Қазақстан бойынша ... ... ... жасауға
қосқан үлесі. Өзінің нпегізгін жаңа ғана ... ... бар жоғы ... ... ... ... ғана ұжымның,
Отан соғысынан кейінгі әлеметттік - экономикалық жағдайдың жаңадан
көтеріліп келе ... ... ... ... Одақ ... алғаш рет Қазақстан археологиясының
картасының жасалуы аса бір ... ... ... ... 7000 аса ... ... ... белгілер жасалып есебі
алынған. Картада ескерткіштердің қайсы облыста қандай ... және олар ... ... ... ... ... ... жасалған. Картада библиогграфиялық анықтама ... ... ... ... ... ... ... тұратын құралы іспетті
болды.
К.Ақышевтың басшылығымен Қазақстан ... ... бір ... ... ... Ол ... Ә.Х.Марғұлан,
М.К.Қадырбаев, А.М.Оразбаев пен бірігіп ... ... ... ... атты ірі монаграфиялық еңбектің жарыққа
шығуы. Бұл еңбек ... ... ... ... ... шығуына К.Ақышевтың қосқан үлесі зор болды ... ... ... Археологияға қалтқысыз еңбек ету
Ғалымның Қазақстан археологиясына ... аса ... бірі ... киімді адамды» тауып, зерттеуі болды.
Бұл жаңалық ... ... ... ... ... ... Киімге тігілген сәндік бұымдар сақ тайпаларының мәдени
деңгейлерінің қандай жағдайда ... ... ... қоғамдығы дәрежесінің кім болғандығын ... ... тұр. Ал ... жанына қойылған күміс ожаудың
түбіндегі жазу ... ... ... ... ... дүр ... ойға қалдырды. Өйткені ... ... иран ... деп ... ... ... жазуы
тек біздің дәуіріміздің V-VI ғғ. пайда болды деп жүрген. Міне
сөйтіп ... ... ... табылуы ғылымға жаңа ... жол ... еді. ... ... ... т.б. ірі
қалалардың түрколог ғалымдары бұл ... ... емес ... ... ... ... Ал ... түрік мамандары бұл
жазудың түрік тілдес екендігін бәрі бір ... ... та ... ... оқып ... ... ... ұқсамайды.
Дегенмен, түрік тілінің маманы А.Аманжоловтың оқуын орыс ғалымдары
мойындай бастаған. Егер бұл жазудың ... ... ... онда ... иран тілдес деп жүргендердің пікірлері мүлде
қате екендігі анықталар еді. Олай ... ... бұл ... тілі ... ... ... таласқа үлкен серпіліс әкелді.
Қ.Ақышевтың ерен еңбектерінің бірі 1970 жылдан бастаған орта ... ... ... басталу тариқының археологиялық
жағын зерттеуді қолға алуы. Ғалым бұл мәселені зерттеуге аты бүкіл
әлемге әйгілі ... Евро ... ... ... ... ханның
тегеуіріне 6-ай бойы қарсы тұрған Отырар қаласынан бастағанды дұрыс
көріп еді. Қаланың халқын жаппай қырғынға ұшыратқаны оған ... ... ... ... ... еді. ... ... Отырар археалогиялық экспедиция «ОАЭ-1967» құрылса, ал
1970 жылдан ... ... ... комплекстік археологиялық
экспедициясы болып қайта құрылған (ОҚКАЭ). ... ... ... ... ... ұлы ... Әл-Фарабидің кіндік қаны
тамған Отырар қаласын зерттеу үшін, «Оңтүстік Қазақстаң археологиялық
экспедициясын». К.А. ... ... Бұ ... ... ... ... оның атыраптарындағы ортағасырының ескерткіштерді
зерттейді .К.А.Ақышев осы экспедициясының мүшелерімен ұзақ ... егін ... ... да зерттей, ертедегі суару жүйлеріне
айрықша көңіл ... Бұл ... ... өзге ғалымдар тоқталған
болатын. Осындай құуарархйалогиалық ... ... ... ... ... ... мамандарымен бірге ірі меногрармллар
көптеген мақалаларды жарыққа шығарды.Сондаи-ақ ... ... ... ... ... ... да, ... орта және төменгі ағыстарында антикалық замандар дан ... келе ... ... ... қазақтардың бабалардың
отырықшы өркениеттің болғанын шықааиқын көрсететін дерек (23)
1. Түрік дәуірінің зираттарын зерттейтін бөлім, ... ... ... ... ... ... зерттеуші бөлім
менгерушісі-А.В.Грошев.
3. Тас ... ... ... Х.Алпысбаев.
4.XV-XVIII ғғ. Қазақ халқының материялдық мәдениетін зерттейтін
бөлім, меңгерушісі-аспирант С.Жолдасбаев.
Қалада К. Ақышев тікелей ... ... ... жылға жуық
Қ.М.Байпақов, Л.Б.Ерзаковичпен жұмыс ... ... күш ... ... ... ... ... туғызды. Бірінші
«Көне Отырар» кітабында қаланың 16-метрлік биіктігі анықталып, одан 12
мәдени қабатта тұрақ жайлардың ... ... ... ... 2000
жылға жуық жасы анықталған. Сонда қаланың алғашқы тұрғындары б.з.ІІ-
ІІІ ғғ. Қалада өмір сүруді ... ал б.з. ХІХ ғ. ... ... ... жан-жаққа кете бастаған.Кейбірі Түркістанға барып
орын тепкен. Ал екіншісі ХІІІ-ХҮ ғғ. ... ... ... ... ... және ... ... материалдар берді.Үшінші кітап «Соңғы орта ғасырдағы Отрар»
болып жарыққа шықты. Ғалым соңғы кітаптағы асабір ... ... ғғ. ... ... қыш ... ... халқының құрамына
кірген қыпшақ, керей, қоңырат, сіргелі ... ... ... ... назар аударған. Мұндай танбалар басқа
қалалардан да табылған. Қ. ... ... ... ... ... ... ... немесе өс танбалары жасаған ... ... ... ... ... ... ғалым өзінің
пікірінде бұл мәселені терендетіп зерттеудің ... ... еді ... ... және оның ... ... ... Сауран,
Сығанақ, Жаңақорған, Үзгент, Баршынкент, Оқсыз т.б төбе болып жатқан
аты белгісіз жүздеген ... өз ... ... ... ... ... дейді. Бұл қалалардың шоқ жұлдыздай ... ... ... дамуы мына Сыр суының қасиеті деп
көрсетеді. Нил өзені арабтардың өсіп - ... ... ... ... қазақ халқының халық болып қалыптасуына оның ... ... ... ... сондай әсерін тигізген, мыңдаған жылдар
бойы ... ... ... ... Сыр ... нәр алған сақ,
массагеттердің Түгіскент, Ұйғарақ ... ... ... ... бұл ғимаратардың иелерін ... ... ... егін ... ... ... ... ертедегі
Қазақстанның қуаң климаттық/аридтік/жерінде көшпелі мал шаруашылығының
пайда болғаны жөнінде ... ... ... жасаған.
Мұндайпікірді ғалым Ұғарақ пен Түгіскен кешендерінің құрылыс
жүйелерінің шикі ... ... ... ... ... ... ... барысында 200-ден астам ғылыми
мақалалар мен ғылыми ... ... Оның ... Қазақстан
археологиясының ғылыми-теориялық жағынан басты, жанды ... ... Қара ... ... ... ... жақтары мен кейбір айырмашылықтары туралы ғылыми
мақаласы, бұл мәселемен ... ... ... ой ... Кемекеңнің өз ұлы Алишермен бірге жазған «алтын адамның»
сәукелесінің ... ... ... ... ... ... отырып жазулары,сақтар мен қазақтар арасындағы мерзімнің
алшақтығына қарамастан олардың бір-бірімен ... ... ... ... бар ... мегзейді. Сонымен қатар ғалым
ұлымен бірге жазған «Сақтар ... ... ... ... ... мақалаларында, Жетісу аймағындағы
тайпалар мәдениетінің басқа аймақтардағы темір дәуірінің ... ... ҮІІІ ... ... жартысынан бастап қалыптаса
бастағандығын дәлелдеген ... ... ... ... дейін тек ізденумен, еңбек етумен
болды.Астанаға, Л.Н.Гумилиев атындағы Еуразия ұлттық ... ... ... өзі ... ... бөлімін басқарып тыныш
отырудың орнына қала аймағында барлау ... және бір ... ... Ол Астанадан 10 шақырым жерден Бұзоқ ... ... ... ... Біз осы ... ... ... Қазақ- станда жазба
деректерде қалалық ғұмырдың ... ... ... та ... ол ... таппаған еді. Ал ... ... ... ... және оны ... ... ... беріпте кетті.
Қазақта «іздеген жетер мұратқа» дегендей ғалым және бір ... ... ... ... мұра ... Бұл ... ... үлкен жаңалық болып табылады. Ол жай ... емес бұл осы ... ... ... Қазақстанда «көшерін жел
білген, қонарын сай білген» қанбақ тәрізді қазақтар тек ... ... деп ... орын алып ... ... және бір ... ... табылды (26).
Ғалымның соңғы кездегі теориялық ... ... ... ол ... мемлекеттің пайда болуы туралы ... Егер ... ғғ. ... ... ... ... болса десе, ал б.д.б. ІІІ-ІІ ғғ. ... мен ... ... ... деп ... жасайды. Ал, алғашқы орта
ғасырдың кезінде ... ... ... ... өмір ... дейді. Ғалымбұл пікірлерін жазба
және археологиялық ... ... ... ... тұңғыш
археолог ғалым ағайымыз өзінің 50 ... ... ... ... ... мол тәжрибесінде көптеген ғылыми
тұжырымдар жасаған (27).
Кемел Ақышевпен мн аспирантураға 1968 жылы ... ... 1980 ... дейін бірге болдым.Бұл жылдар арасында жиі ... ... ... Әсіресе жаз айларында экспедиция кезінде үйде
де,түзде де, ... да ... ... ... болды. Біз қазақтар
бастық болғандығын жақсы көреміз. Ал бастық болсақ шерініп жанымызда
жүргендерді ... шыр ... ... ... ... Ал ... олай емес еді. Дала жүргеніміздеәртүрлі жағдайлар
болады.Бірде азық-түлік жетіспеушілігі, бірде отын-су табылмай ... ... ... бастықтар сен неге мұны алдын-ала ойластырмадың
деп сені жеп қоюы ... ... та ... ... ондай ауыр сөздерді
бірде-біреуімізге айтпаушы еді. Мұндай жағдайда табылған бір жапырақ
нанды тең бөлісіп жеген ... ... бір ... аш ... да бір қомағайланып еш уақытта тамақ ішпейтін. Қайта
жанындағыларға біз және ұзақ жолға шығуымыз мүмкін ішіп-жеп ... ... деп ... ... ... ... ылғида қамқорлықпен қарайтын.Кемел ағайдың өзіне тән
және бір ... өте ... ... адам еді. Біз ... ... ... мені ... Бекенді Беке,Карлды Карлуша деп айтушы ... ... ... осылай еркелетіп атайтыны мені ... ... ... ... 1977 жылы ... ... Созақ
ауданының жерінде Ран деген қалашықты қазып жатқанда маған келіп, бір
кеш әңгемелескеніміз ... ... ... рет ағай «Парасат
орденін» алғанда әдейі құттықтап қайтайын деп барсам өзі үйде ... ... ... ... қарсы алды. Мені мұндай қарсы
алғанына мен де іштей риза болып екеуіміз және бір Ран ... ... ... ... байқағаным орден алғанына риза
болып отырғанын, оның үстіне менің құттықтап кегеніме риза болғандығы.
Кемекеңнең сонда ... жас ... ... ... ауыр болғандығын соғыстан жарадар болып ... ... тура ... ... ... мен иде өз басымнан
өткен кейбір қиындықтар енді мінеаяқталып отыр. Бұған мен ризамын ... ... де ... ... еді. Мен ... қазақта «жас
кезімде бейнет бер,қартайғанда дәулет бер» деп бекер ... ... сол жас ... ... ... ... ... қарасаңыз осы тіршілік үшін күреспеген адам бар ма? Олай
болмауы мүмкін емес. Әсіресе ұлы ... ұлы ... ... ... өз ... ... ... қарсы күресудің арқасында болады-
ау деп ойлайсыз. Атақты ғұлама Әл-Фараби өзінің басынан қандай ауыр
жағдайларды ... ... да ол ... бір ... ... ... бол төзімді,
Тағдырынды еш уақытта жазғырма,
Сан мәртебе алдаса да ... ... ... ... ... шақырып отыр. Олай болса біздің Кемекеңде ... ... ... ... ... ... төзіміді
болудың қайсарлығының арқасында жеңіске жетіп, ірі ғұлама ... ... ... алып қарағанда К.Ақышев көп сөйлемейтін,сөзге сараң
адам сияқты көрінеді, тек ... ... ... ... ... ... ол ... айтса образды сөйлеуші еді. Ал ғылыми
мәжілістерде, конференцияларда ... ... ... сөз болып
отырған мәселердің түйінді, маңызды жерлерін тауып ... риза ... ... ... ... ... ... қойылатын мәселері өште жанды, ең қажетті сұрауларды
қоятын.Сонымен бірге ... ... оны ... ... ... ғана қысқа-қысқа тоқталып қысқалығы, нақтылығы,
түсініктілігі ... риза етіп ... Міне біз ... ... асыл ... ... айырылып қалдық. Бірақ амал ... ... ... ... Жәнібек хан өзінің уәзірлеріне дүниеде не өлмейді деп
сұрау қойса керек. Уәзірлері біраз ... ойға ... ... отырып,
біраздан кейін барып, дүниеде ай мен күн өлмейді, асқар тиау өлмейді,
қара жер ... ағын су ... ... ... ... өзі жастау, шетте
отырған Жиренше шешен жоқ олай емес деп, ... ... ... мен ... өлгені, өңкейіп барып батқаны.
Асқар таудың өлгені, басынан бұлтың асқаны.
Қара ... ... қар ... ... судың өлгені, мұ астында жатқаны.
деп жақсының аты өлмейді, ғұлама ғалымның хаты ... ... ... адамның өлмегені деген екен. Міне сол ... ... ... артында ұрпағы бар, ал аты ... оның ... ... ... археологиясында мәңгі
сақталған. Ол еш уақытта өшуі мүмкін емес. ... ... ... ... ... ... ол ... отырады. Мәңгі сақталады
деп осыны айтуға болады. Сондықтан К.Ақышев ... ... ... ... ... жәдігерлері небір ғұламаларды өзіне тартып қызықтырды.
Олардың қатарында Отырарда 1985жылы ... ... ... ... Н. И. ... ХХ ... ... зерттеу жұмыстарын
бастап, Отырар алқабы ескерткіштерінің тарихи ... ... ... А Н. Берштам,қала орны бұзылып жатыр деп дабыл
қағып,Отырарда зерттеу ... ... ... ... Ә. ... болғанын айтсақ та ... ... ... ... ... халқына Кемел Ақышевтей кеңінен танымал еткен басқа
ғалым жоқ.
Кемел Ақышевтың ... ... ... ... ... жері болмады десек қателеспейміз. Бірақ ағаның
дәл Отырардай жылма жыл ширек ғасырдан аса ... ... ... ... ... ... 1996жылдың қоңыр күзіндегі Отырар төбеге бірге
барғанымыз ... ... ... ... ... ... сарғайып,
егістіктердегі дақылдардың жинау науқаны жүріп жатқан кез болатын.
Кемекең бірге ... ... ... ... қазбаларын
таныстырып жатты. Отырардың орталық бөлігіне – ... 18 м ... ... ... ... ... ... осы алып
төбенің іргесіне дейін қазып тастаймыздеп жоспарлаған ... Е, ... жас ... ... жыл кең ауқымда қазба жүргіздік... Содан
бері қаншама жылдар өтті, біз қартайдық, ал ... баз ... ... ... ... ой ... (31).
Ал қорық-музейдің жүргізген қазбаларын көріп болған соң, Кемекең
Отырарды жеке өзі аралайтын болып бізбен ... ... төбе ... өткен күндерін, жора жолдастарын есіне
түсірді ме, әйтеуір жарты сағаттан ... ... көне ... ... жақындай келе шалбарына жабысқан тікенек-шөптерді
нұқсап: “Қараңдаршы, Отырар мені жібергісі ... деді ... Біз ... ... ... ... Отырарға әлі талай
келесіз,талай қазба жүргізіп зерттейсіз”,-деп жаттық. иҚазір ойласам,
сол бір сәтте ... ... ... енді ... ... ... соңғы мәрте басып тұрғанын іші сезіп қоштасқан ... ... 40-шы ... ... Сары Арқаның тумасы
Кемел Ақышев Отырар ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстандық
археологиялық экспедиция құрамында алғаш көріп танысты. Жолсыз шөл
даланы кезіп, шаршап-шалдығып ... ... ... орын ... ... ... мешіт бөлігінде
түнегенін Кемал ағаның өз аузынан ... ... ... ... Ақышев те осы кезден пайда
болып, өмірінің соңғы сәтіне дейін үзілмеді. Отырарға ... ... көп ... ... ... кесенесі мен оның ... ... ... К..А.Ақышевтың, Е.И. Агеевамен
бірге Қазақстанның сәулет өнері ескерткіштері ... ... ... ... картасы”, “Іле өзені бойындағы
сақтар мен үйсіндердің көне ... ... ... көне
мәдениеті” атты монографиялардың авторларының бірі, соңғы еңбегі
үшін бір топ ғалымдармен қатар Ш. ... ... ... есік ... ... “Алтын адамды” әлемге паш ... ... ... ... ... ... ... Кемекең ХХ
ғ.60-шы жылдарының аяғында Отырар ескерткіштеріне ... ... ... ... ... ... ескерткіштерін зерттеу арқылы Қазақстанның
байырғы және ортағасырлық ... ... ... шешуге болады деп сенді, ең бастысы көне қазақ далаласы
тек көшпелілер елі деген ... ... ... ... ... бар деп ... жылы ... басқарған Жетісу археологиялық экспедициясы
Жетісу өңірі шекарасынан шығып, ... ... ... ... 1969 жылы ... арнайы Отырар археологиялық экспедициясын
құрып, Отырар ... ... ... ... Бұл экспедиция 1970 жылы Отырардың стратиграфиясы мен
топографиясын анықтады, ... ... ... да ... ... ... ... аға сол кездегі республика басшысы Д. Қонаевқа шығып, 1970
жылдың аяғында 20 жылдық бас жоспары бар ... ... ... ... ... құрылуына ұйытқы болды, жыл
сайын аталған ... ... ... – 100 мың сом ... ... доллардай/ қаражат бөлуіне ықпал жасады. ... ... ... ... ... ... ... /қазіргі Отырар/ ауданының орталдығы Шәуілдірде лаборотория,
гараж, ... ... ... ... мен қоймалары бар үлкен
археологиялық база салынды.
Ғылыми жұмыстардың ... ...... ... ... ... авторлардың «Ежелгі Отырар» атты аса құнды кітабының дүниеге келуі
болды. Монографияда Отырарды ... ... ... ... мен ... Қазақстан археологиясының теориялық және
практикалық мәселелерін шешудегі орны қаралып, жаңа ... ... ... ... ... ... жаңаша зерттеудің басы
болатын.
К.Ақышев басшылық еткен экспедиция Отырар ... кең ... ашу ... мен қазба жұмыстарын бастады. Алты жыл ... ... ... ... ... 7 га ... яғни ... Отырардың орталық бөлігінің 3/1 бөлігі аршылды. ... ... ... көне ... жүйе ... рет ұшақтан
фотосуретке түсірілді, ортағасырлық қаланы қазу жұмыстары қол мен
темір дәуірлерінің ескерткіштерін ... мен ... ... ... ... сүйектерді
ажырату мен керамикалық ыдыстардың саз құрамын анықтау, ... ... алу ... ... ... ... ... нәтижелері
К.Ақышев, К.М.Байпақов, Л.Б.Ерзакович жазған /Кейінгі ортағасырлық
Отырар (16-18 ғасыр)/ атты монографияда қаралды. 1976 ... ... 13-15 ғ.ғ. ... қабаттары қазылып, 1987 жылғы жеке
монографияда қарастырылды (33).
Жалпы Кемел Ақышев басқарған экспедиция ... ... ... ... ... жайлы жүздеген мақалалар,
ондаған кітаптар шығарды. ...... Азия ... ең көп зерттеген ортағасырлық қаласына ... жаңа ...... ортағасырлық археологияның негізі
қаланды. Онда табылған материалдар мен ... ... Орта ... үшін аса ... және көп ... ... ... саналды.
Эрмитаждай әлемге әйгілі музейде кандидаттық диссертация қорғап,
Ғылым Академиясы жанынан Қазақстан аумағында тұңғыш Археология музейін
жасатқан Кемел аға Шәуілдірдегі Асантай Әлімовтің ... ... ... ... ... беріп тұрды. Ал, 1979 жылы ... ... ... ... келуіне өз үлесін қосты.
Отырар жәдігерлерін қазба орындарын сақтайтын арнайы қорық ... ... ... ... ... Академиясы атынан Кемел
Ақышев айтты. Жеке ... ... ... ... мемлекеттік
археологиялық қорық мекемесінің қызметкерлері Кемекеңнің келісімімен
Ғылым Академиясының Шәуілдірдегі археологиялық базасында жұмыс ... ... ... ... ... заттар кейін
біріктірлген Отырар қорық-музейіне берілді. Кемел аға мен ол ... ... ... ... тұңғыш құрылып отырған қорық-
музейдің жұмысына бағыт-бағдар ... ... ... ... ... ... ... археологиялық зерттеу тәсілдерімен
іс жүзінде танысып үйренді.
Қазақы ұғымда жасы үлкен кісі жасына лайықсыз ... ... ... ... жұрт оған ... ... көпті көріп, ақыл
түйгеннен емес, әншейін күнге ағар екен деп, шал мен қарияның арасын
ажыратып отырған. Кемел аға ... ... ... қариясы,
көш басшысы, шынайы ұстазы болды. ... ... ... ... жазды, біреулерге ғылыми жетекші, біреулерге кеңесші
болып, ... ... ... Жаңа ... ... ... ... басында ҚазМУ-де оқып жүрген
кезімде археологиялық үйірмеге шақырып алдына барғанда ол кісіні алғаш
көріп танысқан едім. Бір ... ол кісі ... ... ... Ол ... ... қалған соң ба, Кемел аға маған аса
қатал көрініп, қасына жақындап сөйлесуге тартыншақтап тұратынмын. Бір
көрген ... ... ... бойындағы ақсүйектігі, ... ... бар ... ... ... ... ... ағаның
әйгілі Мұса Шормановтың ұрпағы, Қаныш Сәтпаевтың тәрбиесін ... ... ... ... ... Тура ... ... жақпайтын тік
мінезі, өзіне ... ... деп ... айта ... бар ... ... қорық-музейіне жұмысқа ауысып, Кемекеңмен жақынырақ
араласқан соң ғана ағаның бойындағы мол адамгершілігін, ғылым ... ... еш ... ... ... қол ұшын беріп,
қамқор бола алатын адам екендігіне көзім жетті. Ал, ... ... ... ... ... бозбалалық шақта сұрапыл соғысқа
қатысып, жарақат алып ... ... ... деп ... жылдың жазында Кемел аға Отырар қорық-музейі жұмысымен вице-
министр ... ... кіре ... жүргенімді естіп, Ғылым
Академиясының бір институтының директорын ... ... ... ... ... Сен Монғолияға экспедиция ұйымдастыру
мәселесімен Иманғалидың алдына күн-ара кіріп жүрсің. ... неге ... ... ... десең оны айт. Мен өзім барып
айтамын» - деп түйіні шешілмей жүрген мәселені шешугі атсалысқаны әлі
де көз алдымды. Ғылыми ... ... ... ... ... ... конференцияларда ағаның жылы лебіздері ауылда
тұратын ... ... қуат ... ... ... мойымай
Отырардағы зерттеушілік жұмысымды жалғастыруыма дем беріп ... ... ... ... ... күні ... төбе ... дауыл болыпты. Жазмыштан озмыш жоқ. Ағаны еске ... бұл ... не ... ... сұраққа «жақсының аты,
ғалымның хаты» деген жауабы қандай даналықпен айтылғанына тағы да
көзім жетті. ... ... ... тұл ... сөз бар. ... шүкір
Кемекеңнің шәкірттері – Қазақстанның күллі археологтары, ағаның ... ... үлгі ... жүрген мың сан оқырманы баршылық (35).
ІІІ. тарау Ғылыми ... мен ... ... ... ... ... қорымы б.з.б 1мың жылдықтың орта ... ... ... ... ... түсінік береді. Ол Іле өзенінің
оң жағасында Шылбыр қойнауында орналасқан және 31 обадан ... 21-і ... ал 10-ы ... тас және топырақ үйінділерімен
жабылған.
Үйінділерінің көлеміне қарай қорым обалары үлкен, орташа ... ... ... ... ... 45 метрден 105 метрге
дейін, биіктігі 6 метрден 18 ... ... ... ...... сәйкес 25 –38 м және 5- 6 м, кішілерінікі - ... 18 және 0,8 – 2 ... 104 м және ... 17 м үлкен Бесшатыр обасы ерекше.
Қорғаның қиық конус түріндегі тас жамылғысы табаны ... ... ... ... ... бұл – орасан зор үйінді орнатқан цоколь
секілді болып көрінеді. Үйіндіні айналдыра тас дуал ... ... бір басы ... ірі тас ... және ... қой ... ... түрінде тұрғызылған
дөңгелек құрылыстар салынған. Үлкен обаның айналасында барлығы 94
қоршау бар. Кейбір тік тұрған тас ... ру – ... ... ... Күл ... қыш ыдыс ... ... отқа табынушылық пен құрбан шалу ғұрпына байланысты болған
(36).
Бесшатырда үш үлкен, үш ... оба және ... ... бәрі
қазылып ашылады. Бірінші Бесшатыр обасының ... 52 м., ... м. ... астынан аршылған Бесшатыр қабірі бірнеше бөліктерден:
дәзілден (дромостан), қабірдің алдыңғы кірер ... және ... ... өз ... жер ... ... ағаш құрылыс
болып табылады. Бөлменің қабырғасын құрайтын бөренелер бір-біріне
тақап қиюластырған; ... ... ... ... ету ... жуан түп ... ... кезектестіріп
қалаған. Бұрыштарында бөренелер тек ... тиіп қана ... ... ... сондықтан Бесшатыр құрылысы, бұл ... ... қима бола ... ... ... ... ... жалпақ төбесі
шиден есілген арқандармен буылған қамыс төсеніш қабатымен жабылған.
Жерлеу жоралғысынан кейін бөлмеге кіретін ауыз ірі ... ал ... ... ... төбесіне дейін жабайы тастарды
қиыршық тастармен араластырып толтырылған болуы ықтимал. Тек осыдан
кейін барып жерлеу құрлысының үстіне ірі ... мен ... ... орасан зор үйінді үйілген.
Екінші бір үлкен обаның тас үйіндісі астында сол кездегі жердің
бетінің деңгейінен 2 метрдей тереңдікте жер асты ... ... Олар ... ... ... қазылған және негізгі бағыттаушы
кірер аузы мен ... ... ... ... ... ... ... жер асты жолдарының биіктігі метрден астам, ені 75
–80 ... көп ... ... ... ... ... ... ыс іздері бұл ойықтарда жер астында жұмыс
істеген жер қазушыларға жарық ... май ... ... ... ... ... шалудың қалдығы – мал
сүйектері табылған. Негізгі жодлың жанама ... ... ... 55 м. ... ... (N14 оба) жерлеу құрылымының жаңа ... ... ... ... ... ... қиыршық тас араласқан
топырақтан тұрғызылған қабырғалар. Қабырғалардың төменгі екі ... ... ал ... ... ... үш қатар бөренелермен
жапқан төбені тіреп тұр. ... ... ... ... ... ... жас бұтақтарының кезек алсатырылған 16 қабатынан тұратын
жаппа жасалған. ... ... ... және күмбезделіп жасалған
жаппасы болды.
Қабірдің шығыс жағында екі жағына екі жұптан ... ... ... аузы бар. Жұп ... ... ... Оған
қоса берігірек болу үшін жуан ши арқандармен байланған. ... ... ... ... ши ... ... екі қабат қамыс
төсенішпен жапқан.
Бесшатыр хронологиясы кіші обалардың ... ... ... ... Оның үйіндісінің астындағы үлкен қабір шұңқырында
басы батысқа қаратып соғылған ... ... ... екі қаңқа
жатты. Әрбір қаңқаның оң жағында ... ... ... бар ... ...... қойылған, ал сол жақтарында жебелердің қол
ұштары бар қорамсақтардың қалдықтары (қорамсақтарда барлығы 50 ... және ... жебе ... 12 түрі бар) ... ... ... сол жағында темір умбон (қалқанның орта бөлігінің
қаптырмасы) және шағын ағаш ... ... ... ... бел
тұсында темір тоға жатты. Сүйектердің арасында 4 ақық моншақ және
біріне-бірі дәнекерленіп жапсырылған іші қуыс ... ... екі ... ... қорымы б.з.б. V ғасырға жатады. Бұл қорымның аумағы екі
шаршы ... ... ... ... ... ... қорымының өз территориясынан анағұрлым кең жерде ... ... ... ... төңірегіндегі тас қоршаулар жатады.
Шамасы, Бесшатыр комплексі Іле ... ... ... ... ... орны ... ... керек. Жүздеген жылдар
бойына сақтар мұнда құдайға құлшылық етуге келіп тұрған, ... ... ... ас ... және әр түрлі діни жоралғылар жасаған,
бата қылған. Мұндай діни ... мен ... ... мен жерлер қойтастардан ұлан-ғайыр қоршаулар тұрғызылып
белгіленген (38)
Бесшатыр қорымының ... ... ... ... тән. Ол ... және ірі қиыршық тастардан үйіледі,
төбесі жалпақ (тілігінде - ... ... ... ... қаланған. Үлкен обалардың құрылымдық ... ... ... терең орлар, оба үңгіріне осы орлардан
кіретін болған. Сірә, ... ... ... оба ... бата қылу, құлшылық ету және құрбандық шалу үшін жер ... ауыз ... ... ашық ... ... ... ... ал кейін
кірер ауыз үстіндегі оба үйіндісінің біразын құлатып көмілетін ... ... ... және кіші ... б.з.б. V ғасырда
сақтар тайпаларында архитектуралық – ... ... ... ... салу, тас қалау, ағашты өңдекп – қырнау және ағаштан
құрылыс салу әдістері, ... ... ... ... ... ... үйлестіру әдістері қалыптасқандығын көрсетеді. Шамасы, мұндай
құрылыстық тәжірибе тек діни ерекшеліктерді салу ... ... ... және ... ... салу кезінде де жинақталған
болуы керек.
Бесшатырдың діни құрылыстары тайпаластарының көсемді мәңгі есте
қалдыруға тырысқанын ... Тек ... ... ... ... ғана елу мың ... ... астам топырақ, тас және қиыршық тас
пайдаланылған. ... ... ... үш ... ... ең ... мыңға жақын тақта, тас пен қой тас ... үш ... мола ... әр ... ... және ... үйінділерге бөренеден қиылған қабір, киіз үй тәрізді
бейіт, барлық кішілеріне – жер ... ... ... ішіне тас
«жәшіктер» тұрғызу) сәйкес келеді. № 14 ... киіз үй ... ... ... жерде кездеспейді (39).
3.2. Есік обасындағы «Алтын адамның» табылуы мен зерттелуі.
«Есік» обасы Жетісудың «патша» ... ең ... бірі ... табылады. Ол қырықтан астам обадан тұратын
үлкен қорымның оңтүстік шетінде. Обаның диаметрі 60 метр, биіктігі ... ... ... екі ... бар: ... және бір ... Ортадағы қабір қарақшылардың неше дүркін тонауының
салдарынан ... ... ... ... сол ... сақталған.
Аумағы 2,9х1,5 метр және биіктігі 1,5 метр. Қабір ... ... ... ... ... ... батыс бөліктеріне ыдыстар қойылған, ал ... ... ... ... бар. ... обасындағы қабір құрылысы,
сірә, былай тұрғызылған болу керек: әуелі ұзына бойы ... ... тік ... ... ... ... Оның түбіне бөрене қима-
лақыт жасаған. Оның құрылымы өте ... ... ... бес ... етіп ... ... ... болатындай
қылып қалаттырған. Бұрыштарында бөренелер өзара байланбаған, тек бірін-
біріне тиіп қана тұр, ... ... ұзын және ... бөренелердің ұштары бірден опырылып түспеуі үшін
кезек-кезек ... ... үсті ... ... ... жабылған. Жақсы қырналып,
бір-біріне тақай қиюластырылған он тақтайдан төселген еденге өлік пен
неше түрлі нірселер қойылған (40).
Шамасы, еденнің өлік жатқызылған ... ұсақ ... ... ... ... мата ... ... болуы керек. Оның үстіне
сол кездегі жерлеу салты бойынша, барлық киімі түгел кигізілген және
қару-жарағы түгел асылған өлік ... ... ... ... ... бел тұсына ағаш қыны бар темір семсер қойылған. Қару
ілетін аспалы ... ... ... мен ... ... бедерлі
бейнесі бар өткерме шегеленген. Белдеудің сол жағына шауып бара жатқан
бұлан мен ат ... ... екі ... ... ... қайыспен
қапталған ағаш қына бар темір ақинақ ілінген. Оның әшекейлері арасынан
белдеудің аспалары үшін жасалған, бүктетілген ... ... ... цилиндр формалы екі қаптырма – тоға ерекше көз
тартады (41)
Сол қолының қарында алтын ұшты ... ... одан ... ... ... ... мен бунақтала оралған қамшы, одан жоғарырақ –
ішіне қола айна мен қызыл бояу салынған шағын жібек ... ... ... өлік ... ... ... ... Салттық
ыдыстардың құрамына жазуы бар күміс тостаған мен ... ... ... қола аяқ та ... Оның ішінде жыртқыш құстың тұмсығы
мен тырнақтары түрінде жасалған бірнеше мүсіндік алтын тіліктер жатты.
Ыдыстарды орналастыруда белгілі бір ... ... ... мен ағаш ... ... қойылған. Оңтүстік қабырғаға жақын ағаш
ыдыстар, арт жағында – екі қатарда табақша, алдыңғы ...... ожау ... ... ... жанына қыш құмыралар бір-біріне
тақай бір қатарға тізіліп қойылған, олардың алдында ... ... екі ... ... мен қасық бірге қойылған. Қола аяқ бөлек,
қаңқаның бас жағында тұр. ... ... ... ... еден
бөлігі заттардан бос. Сірә, Бесшатыр обаларындағы сияқты ... ... ... ... болса керек (42).
Жерлеу жоралғыларынан кейін лақытты қысқа бөренелер мен ... ... ... ... соң үйінді тұрғызған.
Антропологтардың анықтауы бойынша, «Есік» обасына жерленген
-адам 17-18 жаста болған, бет ... ... ... ... ... киімі де ерекше назар аударады, ол өткен тарауда
сипатталған ... Бұл ... тек оның ... ... және ... 4 мыңнан астам өте көркем алтын қаптырмалар мен ... ... ... айта кету ... ... да ... ... арасында өзіне назар аудартатыны – сәнді бас киім
киіп, қырын қарап ... ... бас ... бар ... ... ... ... орны б.з.б. VI-V ғасырлардың аяғында
жатқызылады (43).
Қорытынды
Кемел Ақышұлы - кең ... ... Оның ... ... тек археология емес, полеэтнография,
архитектура тарихи, және ... ... де ... Оның қаламынан
10 монография, 250 ғылыми мақала туды. Оның хабарламалары Москва,
Ленинград, Алматы мен ... АҚШ, ... ... ... ... ... ... мемлекеттердің де баспаларында жарияланды.
Қазақстан археолгиясының атасы деген атқа сай еңбек ... ... ... ... ... ... ұстаз тұтады. К. М.
Байпаковтан бастап, Б. Нұрмұханбетов, З. Самашев, Ж. ... ... Ж. ... М. ... ... Е. ... М.
Қожа, А. Бейсенов, А. Бейсенбаев, Ж. Смаилов, В. В. Евдокимов, А.
Досымбаева, В. ... А. Н. ... Ю. ... ... танымал
маман археологтар К. Ақышевтің кәсіби тәлімінен ... ... ... күні К. А. ... Қазақстан археологиясының құрушылары
мен патриахтарының бірі болған туралы батыл айта ... ... ... ... ... ... керемет
ұйымдастырушы болған, ол ежелгі кезең туралы ... ... ... ... ... маманданған ұжымын
құрды. Тау алыстған сайын биіктейді. Қазақстан археология ғылымында
үлкен Ақышевтың феномені әлі талай ... ... ... кейін дамыған тарауларының бірі. Оның басталуы Ресей
империясының Қазақстан ... ... ... ... ... жұмысы мардымды жүргізілмеді. Өйткені Ресейде,
Қазақстанда да ғылымның бұл саласымен ... ... ... ... ... ... Ресейден әртурлі ... ... ... ... ... ... жан-жақты зерттеп,
оның байлығын игеру үшін жұмыс істеді. Олардан алып барған жұмыстары
кезінде Қазақстан жеріндегі көптеген археологиялық және ... ... ... ... ... ... ... заттарды жинап, олар жөнінде өздерінің жеке пікірлерін жазумен
есептелген. Олардың ішінде археологтар ... ... ... ... ... ... қала ... XIX ғ. 60-жылдарында Ресей империясы Қазақстанда
түгелімен отарластырылып, ... ... ... генерал-
губернаторлығымен ұйымдастырылғаннан кейін қол астына кірген жерлерді
Ресей ғалымдары кең ... ... ... ... бөле
бастады.Олардың ішінде гуманитарлық ғылымның уәкілдері мен тарихшылар
да, археологтар да ... ... ... ... ... комисиясы» ұйымдастырып, ... ... ірі ... бірі ... ... В.В. ... жылы ол Қазақстанда археологиялық қазба жұмысын бастаған.
В.В.Радловтың жүргізген археологиялық қазба жұмыстары кең көлемде
болмаса да, оның ... рет ... ... негізінде
басталуының маңызы айтарлықтай. «түркістан ... ... ... ... ... ... көзқарастарын үлкенді-кішілі мақалаларда жазып ... ... ... ... ... ... қазба
жұмыстарын атқара ... ... ... ... ... ... кейін мемлекеттің
ұйымдастыруымен жалғасты.1919 жылы Кеңес ... ... ... ... ... бір ... ... 1920 жылы
мұражайлар және өнер, табиғат, көне ... ... ... ... құрылды. Бұл ұйым ежелгі
ескерткіштерді ... ... ... ... ... бөлді. Бұл
зерттеулер кейінгі кезеңдегі археологиялық ғылымның Орталық Азияда
ғылыми негізінде қалыптасып дамуына ... ... ... осы кезде Қазақстандағы археологиялық және сәулеттік
ескерткіштерді ... ... ... келген орыс ғалымдары
болды.Олар мезгіл-мезгіл арнайы экспедициямен келіп, біздің еліміздегі
қола, темір және ортағасырлық ... ... ... ... ... ... ... алып кетіп, сол жерде сақтап,
ғылыми есептержинаған өте бай ... ... ... ... ... сақталуы мүмкін. Бұл мұралардың бас-аяғын жинап,
өзіміздегі ғылыми орталықтарға топтау үшін ... ... ... ... Жиналған археологиялықдеректер біздің халқымыздың
алғашқы құлшылық және феодалдық формацияларындағы ... ... ... ... ... ... ... сана-сезімімен жасалған бұйымдар таллғам тарауға
ұшырап, шашылып кетті (47).
Тарих ғылымының алтын қоры болған ... ... ... ... ... ... ... кетіп
қалды. Оның қолайсыз әсері әлі күнге дейінсозылып келе ... ... ... ... ... Ғалым Отырар және ... ... ... ... ... ... ... Оқсыз т.б төбе болып жатқан аты ... ... өз ... ... ... ... ... қалалар
дейді. Бұл қалалардың шоқ жұлдыздай бір-бірімен іркес-тіркес ... мына Сыр ... ... деп көрсетеді. Нил өзені ... - ... ... ... ... Сырдария қазақ ... ... ... оның ...... ... дамуына
сондай әсерін тигізген, мыңдаған жылдар бойы нәрін берген дейді. ... ... нәр ... сақ, ... Түгіскент, Ұйғарақ сияқты
атақты ескерткіштерін айта келіп, бұл ғимаратардың иелерін ... ... егін ... ... ... ... ... қуаң климаттық /аридтік/ жерінде көшпелі
мал шаруашылығының пайда болғаны жөнінде теориялық мақаласында анализ
жасаған. Мұндайпікірді ... ... пен ... кешендерінің құрылыс
жүйелерінің шикі күйдірілмеген кірпіштен жасалғандарына сүйенеді
Қ. Ақышев өзінің ... ... ... ... ... ... мен ... монографиялар жазған. Оның көпшілігі Қазақстан
археологиясының ғылыми-теориялық жағынан басты, ... ... ... Қара ... ... скифтермен
кейбір ұқсас жақтары мен кейбір айырмашылықтары ... ... бұл ... ... көптеген ғалымдарға ой салған.
Немесе Кемекеңнің өз ұлы Алишермен бірге ... ... ... ... ... қыздар киетін сәукелемен ұқсастығын
салыстыра отырып жазулары,сақтар мен қазақтар арасындағы ... ... ... ... ... ... бір
этникалық жақындықтың бар екендігін мегзейді. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... мәселесі» жайлығылыми мақалаларында, Жетісу аймағындағы
тайпалар мәдениетінің басқа аймақтардағы темір дәуірінің соңғы
кезіндегі ... ҮІІІ ... ... ... ... ... дәлелдеген (48).
Ғалым өмірінің соңғы кезінде дейін тек ізденумен, ... ... ... ... ... ұлттық университетінің
шақыруымен барған ғалым өзі ашқан археология ... ... ... ... қала ... ... ... және бір тыңнан
жаңалық ашты. Ол ... 10 ... ... ... ... ... болып шықты. Біз осы уақытқа дейін Орталық Қазақ- станда жазба
деректерде ... ... ... ... бірақ та бірде-бір
археолог ол ... ... еді. Ал ... ... ... ... және оны тауып жартылай зерттеп, беріпте кетті.
Қазақта «іздеген жетер мұратқа» ... ... және бір ... ... ... ... мұра қалдырды. Бұл Қазақстан
археологиясына қосылған үлкен жаңалық болып табылады. Ол жай ... емес бұл осы ... ... ... ... «көшерін жел
білген, қонарын сай білген» қанбақ тәрізді қазақтар тек көшпелі өмір
сүрген деп ... орын алып ... ... және бір маңызды
тойтарыс болып ... ... ... ... ... ... жазған ғылыми
мақалалары, ол жерімізде мемлекеттің пайда болуы туралы пікірлерін
ұсынуы. Егер б.д.б.ҮІ-Ү ғғ. ... ... ... ... ... ... ал б.д.б. ІІІ-ІІ ғғ. үсіндер мен ... ... ... деп ... ... Ал, ... ... кезінде ... ... ... ... өмір ... ... ... пікірлерін жазба
және археологиялық деректермен шегендейді. Міне, біздің ... ... ... ... 50 ... ... ... ғұмырында жинаған мол тәжрибесінде көптеген ғылыми
тұжырымдар ... күні К.А. ... ... ... ... ... бірі ... туралы батыл айта аламыз. Оның өмірбаяны
– Қазақстан археологиясының өмірбаяны. ... ... ... ол ... ... ... ғылымның барлық
саларының мамандарының, археологтардың жоғарғы маманданған ... Тау ... ... ... ... археология ғылымында
үлкен Ақышевтың феномені әлі талай зерттеледі.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Мобилизованной археологией. К 80—летию ... ... ... Астана 2004. 46 б.
2. Айтбаев А.Е. «Қазақтың көрнекті ... ... 2006 № ... б.
3.Акишев Кемаль Акишевич // Элита Казахстана. Алматы: Институт
развития Казахстана. 1997. С.30-35 3.Байсенов А.З. ... ... ... ... ... ... 161 б.
4. Акишев К.А. Эпоха бронзы центрального Казакстана.//т.ғ.кандидаты
ғылыми атағын алу үшін ... ... ... ... ... К.А. ... М.К. Оразбаев А.М.Древняя
культура центрального Казакстана. Алматы 1996.
6. Акишев К.А., Кушаев Г.А. Древняякультура саков и усуней долины реки
Или. ... 6 ... ... К.А. Курган Иссык. Москва., 1978. 123 б.
8. Акишев К.А., Акишев А.К. Искусство и мифология ... ... ... археологией. К 80—летию Акишева Кемаля ... ... 2004.56 ... ... К.А, ... К.М., ... Л.Б. ... в ХVІ-ХVІІІ в.в.
по итогам раскопок 1971-1973гг. Алматы., 1975.
11. Акишев К.А, Байпаков К.М., ... Л.Б. ... ... ... ... к.А, Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Отрар в ... ... ... ... К.А. Саки ... ... ... Археологические
исследование в Казакстане. Алматы., 1973. с. 43-58.
14. 15. Ақышев.К. Ертедегі ескерткіштер ... ... 1976ж. ... ... ... зерттеулері Шымкент: Алматы. 2002. 260б.
17. Қазақстанның көне алтыны құраст. Қ. Акышев. Алматы. 1983ж. 264б.
18. Ежелгі Отрар құрған Нұсқабайұлы. Ө.Жәнібек. А.рауан.1997.176б.
19. ... ... ... ... ... ... 2004. 180б.
20. Қазақстан өнер, айтыс, археология, болет-Алматы 1986-80б.
21. Елеуов. Мадияр. Ескерусіз қалған ескерткіштер. Түркістан.2005.
120 ... ... ... 2007. ... -3 ... ... адам туралы. Егемен Қазақстан. 2005. 26 қаңтар., 5 б.
24. Жылқыбаева.М. Алтын адамның ... ... 35 ... Абдараманов.С.А. Алтын адам. «Егемен Қазақстан» 2002-14 маусым
б.
26. Оразбекұлы.Ә. «Алтын адам» қалай саппына ... ... 1996-20 ... Әлімбек. Қ. Елдін ескерткіш «Алтын жауынгер», «Жас Алаш»-1996-16
желтоқсан.
28. З. Самашев. Қазақ археологиясының ... ... ... ... «Жас Алаш» 2001. №103-104 б.
29. Айтбаева М. Ақышев – ... ... ... // ... ... 2006.№3. 144б
30. Нұсқабайұлы Ж., Жәнібек Ө. Ежелгі Отырар. Алматы, Рауан, 1997 ж,
25 ... ... ... // 2004ж. №2. 152 б.
32. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы, 1999 ж, 7 бет
33. Ақышев К.А, Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. ... ... ... 1972г. 125 ... Байпаков К.М, Нұржанов А. Ұлы Жібек жолы және орта ғасырлық
Қазақстан. Алматы, 1992 ж, ... ... Г, ... Б, Ахмет С. Отырар өңірінің зерттелу тарихы,
Шымкент. 4 б.
36. Сонда, 58-бет.
37. Ақышев К.А, ... К.М, ... Л.Б. ... ... 83 бет.
38. Қожаев М. Отырардың қысқаша тарихы. Арыстан баб. Түркістан
«Мирас», 1998ж, 6 ... ... С.Л. ... ... ... о ... реки Талас и
смежных районах-ТШАЭ. АН ҚазССР 1960, т 8, с ... ... Ә. ... даласының жұлдыздары. Алматы, 1999 ж, 9 бет
41. Айтбаева М. Кемел Ақышұлы. Ақышев – ... ... ... ... тарих сериясы 2006.№3. 144б
42. З. Самашев. Қазақ археологиясының табысы дүние жүзін қызықтырып
отыр. «Жас Алаш» 2001. ... ... ... Ж., ... Ө. ... ... Алматы, «Рауан», 1997
ж, 44.Байпаков К.М, Нұржанов А. Ұлы Жібек жолы және орта ... ... 1992 ж, ... ... Қ. ... ... ... жауынгер», «Жас Алаш»-1996-16
желтоқсан.
46. Мобилизованной археологией. К 80—летию Акишева Кемаля Акишевича
(1924-2003г.г.). ... 2004. 46 ... ... К.А, ... К.М., Ерзакович Л.Б. Позднесредневековый
Отрар. Алматы, 1981. 235 ... ... М. ... ... ... ... баб. Түркістан
«Мирас», 1998ж, 6 бет.
49. Оразбекұлы.Ә. «Алтын адам» қалай саппына келтірілді. «Оңтүстік
Қазақстан» 1996-20 ... б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Академик Ә. Х. Марғұланның ғылыми еңбектерін пайдалана отырып, археология мұражайының тарихын, экспозицияларындағы алатын орнын және тарихи-мәдени заттық және рухани құндылықтарымызды жинап, зерттеп, сақтауда, Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасын жүзеге асыруда көрсетіп отырған қомақты үлесін ашу68 бет
Шу өңірінің тарихын білеміз бе?5 бет
Әл-Фарабидің шығармашылығындағы адам және қоғам8 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет
Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері (кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени атрибуциясы)39 бет
Археология әуесқойларының Қазақстан және Түркістан аумағындағы қызметкерлері43 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс34 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс беруі36 бет
Ақтөбе облысындағы археологиялық ескерткіштер9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь