Алматы облысы Кербұлақ жайылымындағы боз жусанның (Аrtemisia terrae-albae )морфо-анатомиялық ерекшеліктерін зерттеу

Еліміз экономикалық күре тамырының бірі ауылшаруашылық өнімдерін (ет, май, сүт, тері, жүн) халық қажетіне сәйкес өндіру деп қарастыру. Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан-2030» стратегиясының Қазақстан халқына жолдауында атап көрсетілген.
Флора белгілі өңірдің табиғи тарихы пайда болған, экологиялық жүйенің құрамын анықтайтын, уақыт барысында өзгеріске ұшырауға бейім бөлігі. Сондықтан еліміздің белгілі бір өңірінің флорасын жан-жақты зерттеу, сол жердегі табиғи және антропогендік өзгерістердің көрсеткіші де, оның қазіргі жағдайын анықтайтын айғақты дәлел немесе көрсеткіш.
Қазақстанның экологиялық жүйесі өзінің бірегей биологиялық әралуандылығымен ерекшеленеді. Қазіргі таңда Іле-Балқаш аймағы халықаралық форум шешімімен Іле-Балқыш бассейні деп атауды ұйғарып, бұл аймақтың суды тиімсіз пайдалану проблемасы өзекті болуда. Бұл бассейндегі негізгі өзен Іле суының ағысының мөлшерінің басым бөлігі Қытайда қалады да, қалған Қазақстандық бөлігі Қапшағай су қоймасымен бөгеледі. Соның нәтижесінде оның Балқаш көліне баратын мөлшері азайып, өзеннің сағасы батпақтанып, судың тұздануы артуда. Осының салдарынан Іле бассейнінің флоралық және фауналық құрамы жұтаңдануға ұшырауда.
Мал өндірудің өңдеудің қазіргі заманғы үдемелі интенсивті технологиясы оған сәйкес мал азығының тұрақты қорын жасауды талап етеді. Себебі, құнарлылығы жоғары, оның физико-технологиялық қасиеттері сақталған, олардың еңбек сыйымдылығын автоматтандыру, оны сақтау малдың алынатын өнімнің жоғары сақталуын қамтамасыз етеді.
Мал шаруашылығын ірі-ірі кешендерге топтастыру оларға мал азығын даярлаудың жаңа индустрализацияланған жүйесін ұйымдастыруды, олардың құрамын күшейтіп, қоректік қабілетін жоғарылатуды талап етеді.
Еліміздің оңтүстік облыстарының мал шаруашылығының табиғи жайылымы көпшілік жағдайда жартылай шөлді аймақта болатындықтан, ол жерлердің өсімдіктер жабынының деградацияға, жұтаңдамауы оларды аса өнімді пайдаланумен тұрақты қорғауды, осыған тиісті әдіс-тәсілдерді қолдануға мәжбүрлейді. Бұл өз кезегінде, жайылымдарды ғылыми жан-жақты зерттеулер нәтижелерінің қолданбалы ұсыныстарын негізге ала отырып орындалуы тиіс. Демек, ауыл шаруашылығының агротехникалық шаралар мен осы саладағы ғылыми зерттеулермен үйлесімді болғаны жөн.
1. Крашенинников И.М. 1970. К систематике рода Artemisia // Ботанические материалы Гербария Главного бот. сада РСФСР. Т. II. Вып. 45-48. С. 177-191.
2. Крашенинников И.М. 1975. Опыт филогенетического анализа некоторых евразиатских групп рода Artemisia в связи с особенностями палеогеографии Евразии. Матер, по истории флоры и растит. СССР. М. Изд. АН СССР. Вып. 2. С. 87 196.
3. Куркова Е.Б., Балнокин Ю.В. Пиноцитоз и его возможная роль в транспорте ионов в клетках соленакапливающих органов галофитов // Физиология растений. 1994. 41,578-582.
4. Курсанов A.JI. Транспорт ассимилятов в растении. М.: Наука, 1976. 646 с.
5. Курсанов A.JI. Эндогенная регуляция транспорта ассимилятов и донорно-акцепторных отношения у растений // Физиология растений. 1984. Т. 31. № 3. С. 579595.
6. Лавренко Е.М. Провинциальное разделение Центральноазиатской подобласти степной области Евразии // Бот. журн. 1970. Т.55. № 12. С. 1734 1747.
7. Лавренко Е.М. Характеристика степей как типа растительности // Растительность европейской части СССР. Л.: Наука, 1980. С. 203-206.
8. Лачко О.А. Эколого-биологические особенности и хозяйственная ценность полыни белой (Artemisia lerchiana Сеть(Ткань).) в условиях Северо-Западного Прикаспия // Экология растений степной зоны. Элиста, 1983. С. 48-54.
9. Лотова Л.И., Нилова М.В., Рудько А.И. (2007) Словарь фитоанатомических терминов. М. Изд. ЛКИ. 109 с.
10. Лыу Дам Кы, Кириченко Е.Б. (1989) Накопление биомассы и изменение содержания эфирных масел в онтогенезе мяты полевой (Mentha arvensis) II Бюлл. ГБС. Вып. 151. С. 71-75.
11. Любименко В.Н. Избранные труды. Т. 1-2. Киев. 1963.
12. Максимов Н.А. Краткий курс физиологии растений. М.: Гос. изд-во сельхоз. литер., 1958.559 с.
13. Мерзляк М.Н. Активированный кислород и окислительные процессы в мембранах растительной клетки // Итоги науки и техники. Сер. Физиология растений. М.: ВИНИТИ. 1989. Т. 6. 167 с.
14. Мокроносов А.Т. Мезоструктура и функциональная активность фотосинтетического аппарата // Мезоструктура и функциональная активность фотосинтетического аппарата. УрГУ. Свердловск. 1978. С. 5 — 30.
        
        КIPICПE
Еліміз экономикалық күре тамырының бірі ауылшаруашылық өнімдерін (ет, май, сүт, тері, жүн) халық қажетіне сәйкес өндіру деп қарастыру. Елбасы ... ... ... ... ... атап көрсетілген.
Флора белгілі өңірдің табиғи тарихы пайда болған, экологиялық жүйенің құрамын анықтайтын, уақыт барысында өзгеріске ұшырауға бейім бөлігі. Сондықтан ... ... бір ... ... жан-жақты зерттеу, сол жердегі табиғи және антропогендік өзгерістердің көрсеткіші де, оның қазіргі жағдайын анықтайтын айғақты дәлел немесе көрсеткіш.
Қазақстанның экологиялық ... ... ... биологиялық әралуандылығымен ерекшеленеді. Қазіргі таңда Іле-Балқаш аймағы халықаралық форум шешімімен Іле-Балқыш бассейні деп атауды ұйғарып, бұл аймақтың суды ... ... ... ... ... Бұл бассейндегі негізгі өзен Іле суының ағысының мөлшерінің басым бөлігі Қытайда қалады да, қалған Қазақстандық ... ... су ... ... ... нәтижесінде оның Балқаш көліне баратын мөлшері азайып, өзеннің сағасы батпақтанып, судың ... ... ... ... Іле ... ... және ... құрамы жұтаңдануға ұшырауда.
Мал өндірудің өңдеудің қазіргі заманғы үдемелі интенсивті технологиясы оған сәйкес мал ... ... ... ... талап етеді. Себебі, құнарлылығы жоғары, оның физико-технологиялық қасиеттері сақталған, олардың еңбек сыйымдылығын автоматтандыру, оны сақтау малдың алынатын өнімнің жоғары ... ... ... ... ... ... ... оларға мал азығын даярлаудың жаңа индустрализацияланған жүйесін ұйымдастыруды, олардың құрамын күшейтіп, қоректік қабілетін жоғарылатуды талап етеді.
Еліміздің оңтүстік облыстарының мал шаруашылығының ... ... ... ... ... ... ... болатындықтан, ол жерлердің өсімдіктер жабынының деградацияға, жұтаңдамауы оларды аса ... ... ... ... ... тиісті әдіс-тәсілдерді қолдануға мәжбүрлейді. Бұл өз кезегінде, жайылымдарды ғылыми жан-жақты ... ... ... ... ... ала ... орындалуы тиіс. Демек, ауыл шаруашылығының агротехникалық шаралар мен осы саладағы ғылыми зерттеулермен үйлесімді ... ... ... ... ... ... ... академиктер И.Сиверс және П.С.Палластың жұмыстары бастама болды. Олар Жетісудың ... ... ... мәліметтер хабарланды. ХІХ ғасырдың қырықыншы жылдары А.И.Шренк солтүстік ... ... және ... көлі айналасына экспедиция жүргізді. Ол кең көлемді де ауқымды ботаникалық коллекцияларды жинады, оларды Ф.Б.Фишер және К.А.Майермен өңдеп ғылыми жариялады. ... ... бір ... ... жылдары Жоңғар бойымен флорист Г.С.Карелин И.П.Кириллов студентімен саяхат жасалды. Г.С.Карелин Тарбағатай, Жоңғар Алатау және Балхаш көлінде болды. Оның ботаникалық коллекциясында ... және ... ... онға жуық ... ... жаңа ... бар. Ол ... өсімдіктердің тізімі мен сипаттары бар алты флоралық ... ... ... жылы ... ... ... ... Балхаш көліне және Іле өзеніне экспедиция жасалды. Көлдің географиялық орны, жағалауларының қасиеттері, судың ... және ... жылы ... А.М.Никольский Балхаш көлін және оған тиісті аймақтарды ... Ол көп ... ... ... ... ... жариялады. А.М.Никольский көл жағалауының, құмды массивтерінің, Іле және Лепсі өзендер алқабының өсімдіктерін сипаттады. 1886 жылы ботаник-географ А.Н.Краснов Шу-Іле тауларын, Балхаш ... Іле ... ... Ол ... Орта Азия жер бедерімен байланысты өсімдіктердің зоналық сипатын ұсынды.
1903 жылы ... ... ... ... ... ол Іле өзені алқабының толық геоморфологиялық сипатын және ... ... ... ... ... бойынша Бақанас ауылынан төмен Іле өзенінің тегіс жағалауы ұзындығы 5 м дейін қалың ... және ... ... орын алатынығын анықтады. [2]
1908-1909 жылдары А.И.Коржинский мен В.С.Воротников Іле өзені, Балхаш көлі және ... ... ... ... саяхатында Іле өзенінің төменгі және орта ағысының ... ... ... оның ... 1910, 1913 ... М.П.Пташицкий жариялады. Сонымен қатар ол Іле өзенінің төменгі ағысы мен орта бассейінің жүйелі ... ... ... ... орта ... ... өсімдіктердің тізімін: 73 тұқымдасқа жататын 573 түр және Іле өзенінің төменгі ағысынынан 57 тұқымдасының 287 түріне сипаттама ... ... ... өзеннің тек сол жақ жағалауының түрлерін сипаттайды. [3]
Н.Г.Красин және С.А.Никитин 1916 жылы ... ... ... ... ... ... сонымен қатар Сары-Ишокотрау құмдарының өсімдіктері мен геологиясын зерттеген.
1924 жылы танымал ... ... ... ... ... нәтижесінде ол күзгі және қысқы жайылым, шөп дайындау көлемін және оның ... ... ... жылы ... ... және В.М.Малахов-топырақтанушылар Іле және Қаратал өзендерінің арасындағы ауданды ... Осы ... ... ... ... ... ... картасын жасап және оған топырақты-географиялық очерк жасалған. [4,5]
Іле өзенінің орта ағысының өсімдіктері бойынша алғашқы мәліметтер 1930 жылы Ф.Н.Рубцовпен жарияланған. Сондай-ақ ... ... оның ... және ... ... жылы Іле өзенінің сағасын геоботаник Н.И.Рубцов зерттеп, оның физико-географиялық жағдайларын және жер бедерінің элементтері бойынша өсімдіктердің сипатын келтірді. Ол ... ... ... және ... ... ... және ... өсімдіктеріне қысқаша сипаттама берді.
1942 жылы В.П.Михайлова Іле өзенінің орта ағысы бойынша тал тоғайларының және тал қабығының көз мөлшерлік ... ... 1943 жылы ... Іле ... (Іле ... осы атаулы өзенінің сағасына дейін) төменгі ағысындағы құрамында иілік заттары бар ... ... ... ... Іле ... ... оның ... өсімдіктерін және оның - ресурсын зерттеген. [6]
Энергетикалық ... және ... ... үшін ... ... ... ... жасауға байланысты 1955 жылдан бастап Іле және Іле-Балхаш бассейнінде кең топырақты-мелиоративты зерттеулер жүргізіле бастады. АН КазССР топырақтану институты және ... ... ... ... 1957 ... 1962 ... ... топырақты-мелиоративты жұмыстар жүргізілді, нәтижесінде игеруге пайдалы 400 мың га жер анықталған. [7]
Өзектілігі. Негіз көзі ... ... ... ... ... өсімді ресурстарды пайдалану замануи ресурстанудың маңызды мәселелерінің бірі. Құрамында белсенді заттар бар түрлерді іздеу, олардың ... ... ... жолдарын жасауымен қарастыру, фитохимиялық зерттеулер және болашағы бар өсімдіктер ... ... - ... ... базасын жасау үшін қажетті жағдай болып табылады.
Қазақстанда ... ... ... ... дамыған және республиканың тұтынушыларын 3-5% артық емес көлемде қанағаттандыруға қабілетті. Дәрілік заттардың қалған бөлігі жақын және алыс шетелден ... ... ... ... ... ... ... шикі зат пен субстанциядан - дайын дәрілік ... ... даму ... ... өте ауыр ... тұр. Ол ... практикада дәрілік заттарды кең пайдалануға түрткі болады. Үлкен қызығушылықты биологиялық белсенді тирпеноидтар, әсіресе сесквитерпенді лактондар, олардың бай және аз зерттелген ... көзі ... ... ... ... ... Жусан республиканың шөлді, жартылай шөлді, далалы және таулы аудандардың бағатүзуші элементті болып табылады және фармацевтикалық, парфюмерлі-косметикалық және тағамдық өнеркәсіп үшін ... ... ... бере алады.
Тегіс жусан жаңа отандық ісікке қарсы препарат үшін шикізат көзі ... ... осы ... Қазақстан Республикасында тіркелген, енгізілген, Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау Министрлігімен мақұлданған. РФ Фармокопейлі комитет Президиумның ... ... ... ... ... ... МОН РК ... институтының тәжірибелі фармөндірісі жыл сайын препаратының 35-40 мың апуласын Қарағанды, Астана, Алматы, Павлодар, Өскемен және Шымкент ... ... үшін ... ... ... ... ... үшін Қарағандыда жылдық өндірістік қуаты 2 млн. ... ... ... 150 млн. ... және ... дәрілік формаларының 2 млн. көлемде шығаратын фармацевтикалық зауыттың құрылысы басталған. Жаңа фармзауыттың тегіс ... ... ... ... ... 40 тоннаға дейін құрайды. [8]
Бір жылдық жусаннан әсер етуші зат бөлініп ... - ... ... ... бар ... ... ... ақ жусаннан лактон леукомизин - антиатеросклеротикалық белсендішіге ие, оның негізінде сәйкес препаратты жасайды.
Жұмыстың мaқсaты: ... ... ... ... боз жусанның (Artemisia terrae-albae )морфо-анатомиялық ерекшеліктерін зерттеу
Жұмыстың міндеттері:
1. Кербұлақ жайылымындағы боз жусанның морфологиялық ерекшеліктерін анықтау;
2.Кербұлақ жайылымындағы боз ... ... ... ... жасау;
Зерттеу объектісі және әдістері: Зерттеу объектісі ретінде боз жусан (Artemisia terrae-albae) өсімдігінің вeгeтaтивтік мүшeлepі (тaмыp, сaбaк, жaпыpaқ) алынды.
Зepттeліп отыpғaн боз ... ... ... ... әp ... ... ... мүшeлepінің (тaмыp, сaбaқ жәнe жaпыpaқ) aнaтомиялық кeсінділepі мұз apқылы микpотомдa ... MS-300T Video TES ... ... ... ... ... суpeткe түсіpілді.
Зepттeу мaтepиaлдapы - боз жусан (Artemisia ... ... ... бaқылaу нәтижeлepінің мәлімeттepін өңдeудe биологиялық әдіс - тәсілдep қолдaнылды. Биомeтpиялық зepттeулep жүpгізілді.
Ғылыми жaңaлығы:Кербұлақ жайылымындағы боз жусанның ... ... ... ... ... өткізгіш шоқтарды түзуші түтік жүйесі белсенді тарамдалады және ұзын ... ... және ... эпидермис клеткалар мөлшері майдаланады. Эпидермистегі түктер клеткалары ұсақ болып келеді. Устьице кешен клеткалары кішірейеді. Жапырақ тақтасының бірлік ... ... саны ... ... және ... ... клеткаларының қабықтары қалыңдайды. Эпидермис балауызды қабықпен жабыла көмкеріле отырып, жапырақ мезофилі айқын бағаналы ... ... ... Мезофилдегі және жүйкелердегі арқаулық ұлпалар белсенді қалыптасады
Практикалық маңыздылығы: Жусандар шөлді және далалы зоналарда күзгі және ... ... ... ... маңызды рөль атқарады. Қазақстанда оған Serihpidium бүкіл туысасты жатады. Құрамында бағалы эфирлі майлар болуына байланысты жусанның көптеген ... ... және ... ... ... ... A.Cina Berg және ... Poljak себетшелерінде сантонин орналасқан, классикалық ішек құртын шығарушы зат. Барлық жусандарда глюкозоидтың болуы белгіленген, ал кейбір түрлерінде - ... ... Willd улы ... ... ... ... көптеген жусандарды енгізу және тексеру, сонымен қатар олардың ... ... бар. ... ... ... анатомиялық және морфологиялық зерттеу жұмыстары әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің биорересурстар және биоалуантүрлілік кафедрасы лабораториясында жүргізілді.
НEГIЗГI ... ... ... ... ... ... зерттелу тарихы
Artemisia туысы ірі және филогенетикалық жағынан жас және Astraceae Dumort тұқымдасының ... ... ... ... ... ... систематикасының негізін салушы сияқты Artemisia L. туысының да негіз салуша Карл Линней болып табылады, ол аталықтың құрылысы ... ... ... 21 классқа бөлген. Күрделігүлер 19классқа жатқызылған - (Synanthereae). Кейін осы жүйе ... ... ... ... ... ... алғаш жусан туысын Senecionea трибасына Anthemideae трибастыға енгізді. Сонымен жусан туысы ... ... ... ол ... болды, себебі филогенетикалық жағынан Artemisia L. туысының дамығандығын көрсетеді. В.Бессер және А.Декандоль ... ... 4 ... ... Abrotanum, Dracunculus, Seriphidium, Absinthium. Нәтижесінде Гренье және Гордон Abrotanum, Dracunculus, Seriphidium секцияларын қосып, ... ... ... ... ... ұсынды. А.Грей Dracunculus, Seriphidium-ды өзіндік секция ретінде қалдырады, бірақ ... жаңа ... ... оған ... және Absinthium жатқызады. [10-12]
Заманауи жүйе бойынша күрделігүлділер тұқымдасының жусан ... ... ... ... ... жатқызады. қабылданған классификация бойынша жусан туысы Carduoideae Kitam тұқымастына, Anthemideae Cass.буынына, Chrysantheminae O.Hoffm.буынастыға ... және үш ... ... ... ... (Bess) Rouy. және Dracunculus (Bess) Rydberg, олар бөлек секцияларға бөлінген. Туысты туысастыға және секцияға бөлу анық көрінген ... ... ол ... кең ... және ... ... ... өсумен түсіндіріледі.
Заманауи түсініктер бойынша Artemisia L.туысасты 5 ... ... ... Poljak., ... ... Poljak., Abrotanum Bess., Absinthium DS., Artanacetum (Rzazade) Poljak [13]. ... ... ... ... ... ... оның ... тамырсабақты мезофилдер немесе криофилді көпжылдықтар салыстырмалы күрделі емес дифференциалданған жапырақ пластинкасымен. Себетше түрлігүлді, шеткілер - аналықты; гүл тәжі ... екі ... ... ... гүлдері қосжынысты, гүл тәжі ірілеу, бестісті, бағананың қалақтары әрқашан қиылған. Орауышы 2-3 қатар жапырақтардан тұрады, гүлтабаны жалаңаш.
Stellarium секциясы - ... ... ... ... ... ірі, диаметрі 8-10 мм дейін. Тозаң жіптермен бірге жұқа түктермен қапталған.
Abrotanum секциясы мезофилді шөптесін көпжылдықтармен, бір жағынан жапырақтары ... ... ... бұталардан тұрады. Себетшелері түрлігүлді: шеткілер аналықты (гүл тәжі 3-4 тісті, бағананың қалақтары жартылай қиылған), ... - ... (гүл тәжі бес ... ... ... ... түкті қиылған).
Absinthium секциясы құрылысы креофитті немесе криофилді бір жағынан мезофилді аласа жартылай бұталармен көрініс ... ... ... екіжылдықтар. Осы секцияның басым белгісі жапырақтарын, сабақтары және себептешелері қалың түсірілген. Гүлдері түрлітекті: шеткілер аналықты, ортаңғы ... ... ... - ... ... ... ... сепетшелер түйінді гүл табақшалармен болады. Орауышы көп қатарлы, ... ... ... ... ... ... ... бойынша ең көп болып келеді. Оған жартылай ... және ... ... ... ... ... жартылай бұтақшалар тән; жапырақтардың бөлінуі жіпті-сызықты бөлігінде болады. Туыстың көптеген өкілдері үшін жапырақтардың жазғы түсуі тән, ол аридты жағдайларға бейімделудің ... ... ... ... ... ... қосжынысты. Туыс 2 секцияға бөлінген: Seriphidium және Junceum.
Dracunculus туысасты өсімдіктер шөптесін бір- және көпжылдықтар және қарапайым ... ... ... ... ... бар ... сипатталады. Шеткі гүлдері аналықты, гүл тәжі түтікті, 2-3 тісті, бағанның қалақтары сызықты үшкірленген немесе ... ... ... гүлдері аталықты, бірақ аналықтың қалдығымен (рудимент). Гүл тәжі бестісті, түп жағында тартылусыз. Рудиментті аналық жатынсыз, бағана қарапайым қысқа, бір жағынан ... ... ... ... ... ... Artemisia-дан туынды жүйелік группа екендігін дәлелдейді. Берілген белгілер осы туысастының бөлек Oligosporus туысына ... ... ... ... ... үлес ... И.М.Корашенниников, ол туыстық түрлерді циклдар мен серияларға қосты, көп түрлерді географиялық ареалымен сипаттады[4]. Туыстың келесі жүйеленуін П.П.Поляков жүргізді - СССР ... үшін ... ... ... ... Оның мәліметтері бойынша бұрыңғы СССР аумағында жусанның 200 түр шамасында саналған, олардың ішінде Қазақстанда 50 түр. П.П.Поляков Artemisia туысынан бірнеше ... ... ... Ajania, Mausolea, Oligosporus.
Қазақстанда өсетін жусан туыстары мен туысастыларын жан-жақты сипаттаған Н.С.Филатова болды - Қазақстан Флорасы үшін жусан ... ... ... Ол ... 81 ... ... ... анализді қолдану арқылы бөлек секциялар мен эндемдардың сыншыл қайта тексеру жүргізілді[9-15]. Орталық Қазақстанда жусанды зерттеумен А.Н.Куприянов айналысқан, бірнеше жаңа ... ... ... ... ... ... ... орналасуы мен байланысын анықтау үшін хемосистематика әдісі қолданылады[16]. ... ... ... [18] ... физиолого-биохимиялық белгілері тіршілік етудің сыртқы орта жағдайлары өзгерген кезде өзгереді. Туыстығы жақын болған сайын жалпы ... көп ... ... үшін ... ... сесквитерпенді лактондар болып табылады [19]. Artemisia секциясының Artemisia L.туысастыда лактондардың екі ... ... ... гваянолидтер және эвдесмонолидтер. Abrotanum жусанды секциясында ең көп ... ... ... ... ... annua L. жер үсті ... екі кадинанолид бөлініп алынған. Absinthium секциясында ең жиі кездесетін гваянолидтер, эвдесманолидтердің болмауы оларға тән болып келеді. Dracunculus туысастында сесквитерпенді ... ... ... ... ... жиі ... ... гермакронолидтер және гваянолидтер. Жоғарыда көрсетілген деректерге сүйенсек келесіні белгілеуге болады: ... ... ... және ... ... тығыз байланысын көрсетеді. Олардың генетикалық туыстығы өсімдіктерде үш негізгі құрылымды типтердің гермакрандар, эвдесмандар, гваяндардың болуына негізделеді. ... ... - ... ... - ... ие ... ... Dracunculus туысастында лактондар табылмаған, ол туысастының ... ... ... ... ... бола алады. Лактондардың сапалы және сандық құрамы Artemisia және Junceum секцияларының жақын туыстығы бар екенін дәлелдейді. Abrotanum секциясы ... ... ... ... ... туысы барлық географиялық және экологиялық зоналарда кең таралған. Осы туыстың өкілдерінің көп саны Қытайда, Моңғолияда, аз Индияда, ... Азия ... ... ... және ... ... ... [18]. Солтүстік жартышардың аридты зоналарында өсімдіктер ұйымының доминанттары ретінде болады [7].
Евразияның түрлі ... ... ... ... ... болсақ Шығыс, Орталық және Орта Азия ең бай деп белгілеуге болады. Кейбір түрлері Солтүстік Еуропа және Батыс ... ... ... ол ... ... ... ... нәтижесі және осында реликтер ретінде сақталуы ретінде болады[4].
Туыстың географиялық таралу сипатының берілген ерекшеліктері жай көрсетілмеген, олар ... ... ... ... көрсетеді. Аумақтың шартты мәліметтері түрлердің шығу тегі орталықтары бойынша бөлінген: Қытай-Жапондық, Ангарлық, Орталық-Азиялық, Берингейлік, Орта-Азиялық, ... ... ... ... белгілі жүйелік топтарының пайда болуына ошақ болды және ұзақ уақыт бойы ... ... мен ... өңделуі жүрді. Түрлердің келесі жаңа орынға орналасуы шығу тегі орталықтарынан жүрді. Осылай, Қытай-Жапондық орталықтың өсімдіктері ... ... ... ... ... ... бар. ... орынға Ангарлық орталық (Прибалькае, Орта Сібірдің таулы аймақтары, Шығыс Сібір, Солтүстік Моңғолия) жақындайды. Кеңдігінің орналасуы ... ... ... бір ... ... Соңғысы жапырақтар бетінің редукциясында, қатты түсуі және эфир-майлы бездердің көп мөлшерде болуымен көрініс ... ... ... ... жартылайбұталар пайда болды. Орталық-Азиялық орталық үшін өсімдіктердің екі типі тән: тамырсабағы ағаштанатынкөпжылдықтар, түсірілген және ... ... ... бар 1-2 ... орталық түрлік құрамы бойынша кедей, бірақ онда жусан тобының морфологиялық және экологиялық жағынан көп ... ... ... ... шығу ... де ... мәні бар, ол ... формаларды өңдірудің кең аймағы болды. Әсіресе үлкен түрліліке Seriphidium тобы жетті.
Жерортатеңіз-Еуропалық орталықта ... ... ... және ... қатар жас кешендер бар[4].
Жусанның тіршілік ету формалары бойынша негізінен көпжылдық өсімдіктермен, ... және ... ... ... [20]. Түрлер морфологиялық және биологиялық ерекшеліктер бойынша көптүрлі және аумақты өсімдіктері түрлі типті және экологиялық жағдайлары ... ... ... Олар ... ... ... ... және жоғарытаулы аймақтарда таралған [4,7]. Түрлердің көбісі ксерофиттер, мезофиттер, ксеропетрофиттер және галофиттер. Ылғалдылығы жоғары батпақты жағдайларда ... ... ... үшін ... және ... тән емес.
Жусанның практикалық маңыздылығына байланысты бүкіл әлемде олардың табиғи ресурстарын іздеу және дақылға енгізу үшін зерттеулер жүргізіліп жатыр.
Осылай, бұрыңғы СССР ... кең ... ... - ащы ... өнеркәсіптік қорлары зерттелген және анықталған [20,21]. Оңтүстік Қазақстанда және Солтүстік Тәжікстанда цитварлы жусанның кешенді ... ... ... ... ... ... бағаланды. Түр эндемикті болғандықта дақылға енгізу жүзеге асырылды, өсіру ... ... ... ... ... ... ... ең жақсы жолы вегетативты екендігі анықталды; өсімдіктер өмірдің 2-ші жылына құрғақшылыққа төзімді және суғаруды талап етпейді, 3-ші жылдан ... ... ... және ... үшін жарамды.
Қазапқстанда ақтопырақты жусанның шикізат қоры нақты зерттелген [25-27]. Суық жусан қорының жемдік негіз көзі ретінде [28] және ... ... ... ... эфир майының бағалы негіз көзі ретінде баға берілді[29].
Ботаникалық ... және ... ... ... дақыл жағдайында жусанның ерекшеліктерін зерттеу бойынша жұмыстар кең көрсетілген.
Зерттеудің үлкен көлемі Никитский ботаникалық бақта ... қ.) ... онда ... ... ... түрлі эфир майлы түрлері, сонымен қатар жусан интродуцирленген, биологиялық ерекшеліктер, ... ... ... ... ... ең күшті өнімді формалар таңдалған [30,31].
Молдавия және ... ... ... үшін жоғары төзімділігін, өнімділігін және болашағын лимонды жусан көрсетті [32-34]. ... ... ... топырақ жағдайларына жауаптылығы, әсіресе тұздануы зерттелген. Шикізатты дайындау вегетацияның 2-ші жылында жүргізуге болатындығы анықталған. Лимонды ... ... ... 16 ц\га-ға дейін, табиғатта - 4-6 ц\га; ... эфир ... ... 4-7%, табиғатта 2-3%. Түрдің көбеюін тұқымды жолмен енгізді [35]. Селекционды зерттеулер жақсы жүргізіліп жатыр. Басқа ... түр ... ... ... ... [37]. ... ... 150-200 см жетеді, ол табиғи көрсеткіштерден 3-4 есе асады. ... ... шикі ... ... ... 150-ден 220 ц\га дейін өзгереді, эфир майы шыққанда 0,48-0,75%. Біржылдық жусан топыраққа талапшыл емес, суғаруға жауапты, зиянкестер мен ауруларға төзімді. ... ... ... ... ... ... интродукциясы бойынша жұмыс жүргізілді [31]. Таврикалық жусан дақылда ... ... ... 130 ц\га ... эфир ... ... 80 кг\га.
Украинада дақылға жусанның сантониноносты түрлерді - цитварлы жусан: Іле жусаны (илийская полынь) және бірбағанды жусан (одностолбиковая ... ... ... жүзеге асырылды [38,39].
Жусанның 20 шақты түрлерінің интродукциялық зерттеуі Сібір Мемлекеттік Медициналық Университетінің фармокогнозия кафедрасында (Томск қ.) жүрзізілді [40]. Сынақты ... 4 ... ... ... жүргізілді: 1- болашақсыз түр, 2- болашақты, 3- болашағы аз, 4- жоғарыболашақты. Бірінші топқа ащы жусан, Сиверс ... сұр ... ... ... ... жатады; екіншісіне - Гмелин жусаны, ... ... ... - ... ... суық жусан, сантожапырақты жусан (сантолистная полынь); төртіншісіне - туподолчатая жусан, тасты жусан.
Бас ... ... ... қ.) дақылға экстрагон жусаны, ащы жусан, кәдімгі жусан енгізілді, ... ... ... ... ... Терең жұмыстар эстрагонмен жүргізілді. Құрамында эфирлік майлар бар үлгілерден 1,65% бөлінді [41].
Қазақстанда жусанның интродукциясы 7 ... ... 5 ... [42], ... ... 20 түр өтті.
Практикалық қызығушылықты ақтопырақты жусанның интродукциясы және оның түрлері бойынша жұмыстар танытады [43-44]. Тұқымды ұқсастық, онтогенез, маусымдық өсудің және ... ... ... Оңтүстік-Шығыс Қазақстан жағдайында отырғызудың уақыты анықталды, шикі заттың өнімділігі мен эфир ... ... ... ... ... ... тарихы Жетісу өлкесі туралы ежелгі мағлұматтармен тығыз байланысты. XVIII ғасырдың екінші жартысындағы Жетісу академиктері И. ... пен П.С. ... ... айтылды. Жетісу өсімдіктері туралы алғаш рет жазылған болатын.
1908-1909 жылдары А.И. Коржин және В.С. Воротников Іле ... ... көлі және ... өзені бойынша сапарға шықты. Осы жылдары Іле өзенінің төменгі ағыс бассейінің өсімдіктерін зерттеу бойынша экспедициялар жүргізілген. Осы экспедициялар ... 1910, 1913 ... М.П. ... ... ... /11/. Ол Іле ... төменгі ағыстар бассейінің сызба - нұсқалық фитотопографикалық сипаттамасын берді, сондай - ақ ... ... ағыс ... ... ... тізімін: 73 тұқымдасқа жататын 573 түрлер және Іле ... ... ағыс ... 57 ... 28 ... ... Алайда М.П. Пташицкий өзеннің тек сол жағалаулы бөлігін ғана сипаттады, сондықтан оның жұмыстары тек Іле өзенінің оң ... және сол ... ... ... салыстыру кезінде ғана қызықты болып табылады.
1934 жылы Іле өзенінің дельтасы геоботаник Н.И. Рубцов меңгерді. Ол рельефтің элементі бойынша өсімдіктер сипаттамасы мен ... - ... ... ... ... ... Н.И. құйынды құмдардың, сорлар мен сортаңды топырақтардың, ылғалды жерлердің өсімдіктері туралы ... ... ... жылы В.П. Михайлова Іле өзенінің ортаңғы ағысы бойынша (Борхудзир айлағынан Іле қыстағына ... ... ... қорының есебін және үйеңкілік бұтақтардың көздік өлшемді есебін жүргізді /14/. 1943 жылы Н.В. Павлов Іле ... ... ... ... ... ... ... бар екендігін зерттеді (Іле қыстағынан Іле өзенінің атырауына дейін).
1948 - 1949 жылдары Іле өзенінің ... Е.П. ... Іле ... ... мен ... өсімдік әлемін және өсімдікті ресурстарын игерді.
1970 жылы Қапшағай су қоймасын салуға байланысты өсімді ... ... оның ... ... ... өзгерістер болжамында, қажеттіліктер туындады. Бұл жұмыстарды АН КазССР ботаника институты жүргізді, нәтижелері (Л.Я. Курочкина, Т.Болатбаев, 1970) кітабында, Р.П. ... (1981), ... ... 1985), ... ... және ... да ... қатарында жарыққа шықты /1; 15/.
Л.Я. Курочкина және Т. Болатбаев 1965 жылдан 1970 жылға дейін ... ... ... ... ... зерттеулеріне негізделген Тауқұм жаылымдарындағы егіндіктердің маусымдық динамикасы мен өсімдіктерін сипаттады. /16/.
Іле өзенін зерттеу тарихында берілген аймақ флорасының ... ... ... ... ... мәліметтер бар. Көбіне, мия өсімдігі игерілген. Осы бағалы дәрілік - техникалық өсімдіктердің бұтақтары 1970 ... ... ... 15,7 мың ... ... ... ... қоса 2,9 мың гектар аумақты құрады. 1980-1993 жылдарда зерттеулер нәтижелері бойынша олар 10,87 мың тонна ... ... қоры және 2,7 мың ... ... ... Осы ... ... бұталар продуктивтілігінің 30%-ға төмендеуі де көрсетілген.
1.2 Іле ... ... ... ... табиғи жағдайларының қысқаша сипаттамасы
Іле өзені Оңтүстік Балқаш өңіріне жатады. Бұл жердің құмының ... ... бірі ... Л.C. Бере 1904 жылы ... Оның ... бір ... Іле өзенінің ескі арнасы болған /25/.
Балқаш өңірінің рельфіне 1911жылы көшпелі басқармашылық экспедицияның мамандары, кейіннен 1932 жылы Н.Н. ... ... ... сипаттама берді.
1952 жылы Н.Г. Рыбин құмдардың рельефтік құрылымын Оңтүстіктен Солтүстікке қарай Балқаш көліне дейін созылатындығын көрсеткен. Өз кезегінде ол мына ... ... 1) тау ... ... жерлер; 2) тау етегіндегі тегістіктер; 3) жоталы, қатпарлы және ұялы құмдар; 4) қатпарлы ұялы ... 5) ... ... 6) сор ... ... ... және ... құмдар басқан жағалық жалпақ тегістік /30/.
Оңтүстік Балқаш маңының рельефін 1954 жылы У.М. ... ... ... ... Ол ... Іле және Қаратал өзендерінің осы кездегі аңғарын екі бқлікке бөледі: 1) жайылымдық (бұл осы ... ... 1-2 м ... ... және ... км дейін жетеді); 2) жайылымдардан жоғары терасса осыған ... ... 2-3 м ... ... және ені ... ... ... 2-4км-ге дейін жетеді. Ал тікелей құмдардың территориясын Ахметсафин үш терассаға ... 1) ... ... Іле және ... өзендері маңындағы жазық, рельефі аздап толқындалып келген тегістік (тегістік терасса); 2) ортаңғы ... Есік ... және 3) ... ... рельефі үлкен қатпарлы болып келетін Жуанқұмды қамтиды.
1.2.1 Гидрографиясы
Іле ойпаты жақсы ... биік тау ... ... Іле ... және ... ... ... Жоңғар Алатауымен оның Батыс бөліктері мен шектелген шұңқыр. Ойпаттың табаны мен оның ең төмен бөлігімен, Шығыстан-Батысқа қарай Іле өзені ... Іле ... оң ... ... және ... көбірек ұшыраған, тік, ал сол жағасы біршама төмен, еңістеу жайпақ, аккумалитивті келеді. Өзеннің оң жағалауының сол ... ... 10-20 м ... ... отырады. Ол осы ойпатқа таудың жақын орналасуымен және өзеннің сол жағалауының гипсометриялық жағдайының біршама биік болуынан болса керек.
Іле ... ... ... онда ... ... ... өскен аралдар жиі кездеседі, өзен жайылмасы жиі батпақтанады, онда көбінесе қамыс өседі. Іле ... ... ... ... және екінші жайылма үсті терассаларда сақталған. Өзен Іле мекенінен ... ... ... ... және ... ... ... жарып өтеді. Шатқалдың шығысынан өзен аздап еңістеу болып келетін Балғаш аймағы ... ... ... және ... ... баяу ағады.Ойпаттың ең биік бөлігі таулардың етегін алып жатады, шөгінділер жиналатын аймақ. Мұндай ... көп ... ... ... биік ... ... тегістіктер түзеді. Іле өзені Балқаш көлі бассейніне жатады. Ол орталық Тәңіртаудағы Мазарат мәңгі мұзынан жіне текес өзенінің жоғарғы ... ... ... соң ... жерімен ағып Кунес және Каш өзендерімен қосылады осы өзендердің қосылған жерінен 250 км өткен соң Іле өзені Қазақстанға өтеді, ... 1001 км ... ... ... ... ... ... 1439 км, ал оның 815 км Қазақстан жері арқылы өтеді. Іле өзені басеейнің жалпы жер ... 140 000 км2 оның 7740 км2 ... ... ... ... /23/.
Қазақстан территориясында Іле өзенінің су ресурстарының 30% жинақталады. Іле ... ... ... сол жағалық бассейні Шарын және Шелек өзендерінің басқа жағы да бірқатар тау өзендерін ... ... Іле ... ... ... ... Тургень, Есік, Талғар, Күрті, Қаскелең оған келіп құятын ... және Кіші ... ... ... ... оң жағасынан келіп құятын өзендердің үлкендеріне Жоңғар Алатауының Оңтүстік беткейінен алатын Хоргос, Усек және Борохудзир өзендері жатады. Іле өзені бассейіне ... Шу Іле ... ... және ... ... аласа үзінділерінен бастау алатын, сонымен бірге суы аз әркез ... ... тау ... судың біршама тарамдарын түзетін тағында бірнеше ұсақ өзендер жатады. Қапшағайдан ... соң Іле ... ... ... мен ... ... өз суын ... маңы шөлінің тегістгі арқылы Балқаш көліне құяды. Нәтижесінде өзен жағалауында үлкен жамылма ... Іле ... ... ... ... су көзі болып табылады. Ол осы көлге келіп құятын таза өзен суының 80% құрайды /24/.
1.2.2 Геологиясы
Геологиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... байланысты болған: Жоңғар Алатауы жүйесімен Шу Іле тауларымен, ... ... ... және Балқаш көлімен Оңтүстік Балқаш маңының геологиясының тарихы палоезой эрасына дейін барады. Тіптен палеозой эрасында қамтиды.
Үшінші дәуірдің бас ... және ... ... ... маңының тегістігін көлдер мен жағалық өзендердің сулары басқан. Осының нәтижесінде континенттік шөгінділердің ... ... ... ... ... ... ... құрлықты бірнеше дүркін мұз басқан.
Климат төртінші кезеңде бірнеше рет өзгерген ... 3 рет). М.Г. ... ... Балқаш маңы құмдарының көпшілігі мұз дәуірінде өзендер алып ... ... ... ... ... болса Балқаш Алакөл ойпаты үшінші дәуірдің бірінші жартысында, Альпі орогенезінің бірінші кезеңінде пайда болған деп жорамалдайды. Осы кезде бұл жерде ... ... ... ... шөгінділер (саздар, мергелдер, құмтөбелер) жинақтала бастаған.
Үшінші дәуірдің соңына таман аласа таулар белсенді түрде биіктеп ... ... ... жарықшақтар пайда болып, жер бедері, әсіресе тау жыныстары сынған, нәтижесінде ойпаттар биік тау жоталарының ... ... ... Осы ... ... ... ... артқан, климат салқындаған. Нәтижесінде плоиценнен кейін биік тау ... ... және ... ... ... ... Іле және Қаратал өзендерінің пайда болуы шамамен осы ... сай ... ... ... ... ... өңірінде құмды массивтер мен Балқащ көлі пайда болған.
1.2.3 Алқаптың ауа-райы
Іле ... жазы ... ... және қысы суық ... ... және ... ... сипатталады. Тауға жақындаған сайын ылғал мөлшері көбейе түседі және ауаның температурасының біртіндеп төмендегендігі байқалады. М.И. Ломоновичтың және З.И. Яковенканың мәліметтері ... Іле ... бір жері үшін бұл ... ... ... ... ... айы ең ылғалды кезең (Іле елді мекенінде 30 мм) болып табылады. ... бір ... үшін ... айы ... ... 16-17% осы ... ... Ылғалдың көп түсуі жағынан күз айлары екінші орында болады. /21/
Қыс мезгілінде осы жерлерде антициклонның қалыптасуына байланысты ... көп ... (8-14 мм). ... Іле ... ... шашынның түсуінде маусымдық сипат байқалады. Жерді қар ... ... ... көп ... жазықтықта қардың жатуы 59-88 күнге, ал тау етегінде 100 күнге созылады, ақпан айында қардың ... тау ... 26-28 см, ... 15см ... ... жылдық орташа температурасы 6,4-8,70 аралығында ауытқып отырады. ... ең суық ... ... ... ... ... , ең сытық аймақ (шілде) температурасы +23-250 жетеді. Жылдық температураның ... ... ... ... ... ең ... ... 440 , ал ең жоғары көтерілу деңгейі 450 дейін ... ... өзі ... ... ... күрт ... ... көрсетеді.
Температураның 100 жоғары болатын кезенінің ұзақтығы 168-190 күннің аралығында болады. Алғашқы суық қырқүйектің соңында басталады, ал соңғы суық көкек айының ... ... ... тым ... Қаңтар айының жылдық орташа температурасы - 10 - 15°С. ... ... ... ауа ... - ... дейін төмендейді. Шілденің жылдық орташа температурасы 22 - 24°С; оңтүстік-батыстағы жазық өңірлерде кейбір жылдары температура 38 - ... ... ... ... жылдық орташа мөлшері ауданның батысындағы жазық өңірлерінде 150 - 200 ... ... ... 650 - 800 ... ... ... ... климаты құрғақшылықпен және қатал континентталдігімен сипатталады. Ол Іле өзенінің Еуроазиялық материк ішіндегі географиялық орналасуымен анықталады, демек ... мен ... ... километрлерге алыстауымен, төмен еңдік орналасуымен, сонымен қатар атмосфералық циркуляция жағдайымен түсіндіріледі.
Ауа - ... ... жер ... мәні ... : ... отырған аудан екі ірі - солтүстікте Жоңғар Алатау және ... Іле ... ... ... ... тауаралық жерде орналасқан.
Іле өзенінің алқабы шөл және жартылай шөл ... ... жазы және қысы суық ауа - ... ... Тау ... ... жауын-шашын мөлшерінің жоғарылауы және ауа температурасының төмендеуі байқалады.
М.И.Ломонович және З.Я.Яковенконың мәліметтері бойынша ... ... ең ... айы ... бір ... үшін ... немесе басқа жерлер үшін сәуір айы, орташа жауын-шашынның жылдық мөлшері 16-17% құрайды.
Ылғалдылық деңгейі бойынша ... ... ... күз ... ... ... ... немесе қараша жауын-шашынның жылдық мөлшері 10-11%.
Берілген аймақта жаз - жылдың құрғақ уақыты. Жауын-шашынның жарты жылдық мөлшері 19-25%. Жауын-шашынның ... ... бен ... ... болады. Жауын-шашынның ең көп мөлшері қысқы кезеңде (8-14 мм), әсіресе қаңтар-ақпан ... ол ... ... ... ... әсерінен.
Сонымен, Іле өзенінің алқабында жауын-шашынның қалыптасуының маусымдық сипатытты анық байқалады. Қар жамылғысы бар күндер аз: жазықта 58-88-ден тау бөктерінде 100 ... Қар ... ... ақпанда болады: тау бөктерінде 26-28 см , жазықтықта - 11 см - ге тең. ... ... ... ... ... ... ... ылғалданудың әр түрлі жағдайларында болатын әр түрлі жастағы түрліше механикалық және ... ... ... ... ... қоса осы ... ойпатта ерекше топырақ биоклиматтық зоналардың бар екендігін көрсететін жалпы заңдылыққа бағынатындығын айқындайды.
Іле өзені климаты ерекше биоклиматтық ... ... Оның ... бөлігі нағыз шөл облысына жақын да, ал жоғарғы бөлігі (сол жағалау шегі) жартылай дала зонасына еніп ... Бұл ... ... тік ... ... көрсетуге болады /33/.
* Қара сарғылт топырақты тау етегінде далалық зона.
* Сарғыш сұр топырақты шөл далалық зона.
* Ашық сұр ... ... ... ... Орта Азияның сұр топырағына қарағанда Іле ойпаты сұр топырақтары үстіңгі горизонттарында карбонаттар аз ... да ... аз ... сұр ... деп атайды. Ашық сұр топырақты шөл зонасын бөлу әлдеқайда ... ... Ол ... ... Іле ... ежелгі аңғарына сәйкес келеді, сол себепті бұл жерде типтік зоналық топырақты табу оңайға түспейді.
Бұл ... құм ... ... отыратын шалғынды, шалғынды сұр топырақта, тақыр және сортаң топырақтардың ... ... ... Бұл ... ... ... ... мен құмдар зонасы деп бекер айтпаған. Іле ойпаты тау етегі топырақтарның жүйесінде сұр ... ... ... орын ... ... кездері сұр қоңыр топырақтар шөлдерде жалпы зоналық типке жатады ... ... ... Ол ... ... ... кездесетін топырақтарды да осы топқа жатқызып жүр. Сұр қоңыр топырақтардың абсолюттік биіктігі 500 м (Іле ... ... 1300 м ... ... ... Емел тау ... Сұр, сұр қоңыр топырақтар, тақыр топырақтар және тақырлар, аллювиалдық шалғынды ... ... ... кең ... ... ... ... жайылымы мен Іле өзені алабының өсімдік және ... ... ... ... ... Кербұлақ алқабының аумағы тауаралық ойысына тән шөл және шөлейт геожүйесі биіктікпен байланысты едәуір мезофильді далалық шалғынды кешендермен, субальпі және ... ... және ... ал биік таулы аудандарда суық шөлдермен алмасады. Өсімдіктер сипатының тәуелділігі, әсіресе оның құрылымы, даму қуаты, жиілігі және ... ... ... ... ... және ... физикалық-географиялық үрдістерінің дамуы асуда.
Шөл өсімдіктері сиректігі, жартылай бұталардың басымдылығы және терең тамыр жүйесімен ксерофитті бұталармен сипатталады. Бұл өсімдіктерге ... ... ... ... ... ... ... құрамы сәйкес келеді.
Тау бөктерлері мен тауаралық ойыстарда таудың қара, күңгірт қоңыр, қызғылт қоңыр, жазық өңірінде ашық ... ... сұр, ... сұр ... ... Тау етегіндегі шөлді-далалы аймақтағы ылғал мөлшері жазық территориядағы шөлді дала зонасына қарағанда әлдеқайда мол. Ылғалдың орташа мөлшері 250-360 ... ... ... ... ... жылдың көктемгі және қысқы айларында түседі де, жаз, күз ... ... ... келеді. Көптеген жерлері көктемгі және күзгі мал жайылымдары. Бұл аймақтың топырағы негізінен таулы ... ... ... ... ... ... ... мөлшеріне байланысты, топырақ түсі де өзгеріп, бірнеше зоналарға бөлінеді, таудан алыс жерлерде топырақтың ашық сұрғылт түсті зонасы жатады, одан ... ... ... ... ... ал тауға ең жақын аймақта күңгірт сұрғылт түсті және ашық қара-қоңыр топырақтар зонашалары кездеседі.
Жазық өңірлерінде ауадан түсетін ... ... өте аз. ... ... 0,1-0,05-ке дейін кемиді. Жылына түсетін ылғалдың мөлшері 80-150 мм-дей. Үздіксіз уақыттың ұзақтығы ... ... Күні ... ... ... ... ... жабыны
Іле ойпаты Азияның шөлді облысының Оңтүстік Шығыс Балқаш маңы аймағына жатады. Бұл аймақта Туран флорасының ... ... ... Бұл флораға тән өсімдіктерге шөлде өсетін доминант түрлерді жатқызуға болады. Олардың бастыларына қара сексеуіл-Haloxylon apyllum мен ақ ... ... persicum ... Бұл ... осы аймақта жақсы жетілген орман түзеді. Құмды жерде басым болып келетін өсімдіктердің бірі жартылай бұта - ... ... ... ... ... - Carex ... Туран флорасының осы екі өкілі құмды топырақтарда шөлдің фитоценоздарын қалыптаструда маңызы зор.
1.3 Кербұлақ ... ... ... ... жайылымы Алматы облысы, Кербұлақ ауданында орналасқан. Шығыс, солтүстік-шығыс бөлігі таулы. ЖоңғарАлатауын екіге бөліп тұрған Көксу депрессиясы мен ... ... ... ... ... ... биік таулы бөлігі Қоянтау, Алтынемел, Тоқсанбай жоталарынан тұрады. Оңтүстік, оңтүстік-шығысында Шолақтау, ... ... ... ... ... мен батысында аласа келген Малайсары жотасы орналасқан. Қиыр оңтүстігі мен оңтүстік-батысы жазық (Іле ойысы) келген. Батысында Мойынқұм құмы жатыр. Жер ... ... ... ... ... Игілік, Керімбек кен орындары), цеолит, шунгит (Шанханай, Көксу кен орындары), алунит (ашудас алынатын ... ... ... мыс кен орындары, одан басқа әктас, мәрмәр, габбро-диабаз, қиыршықтас кендері барланған. Майтөбе кен орнынан ... ... ... өзендері: Іле, Быжы, Көктал, Қаратал, Көксу. Шағын өзендері: Қызылжар, Майтөбе, Сарыбұлақ, ... ... ... ... т.б. Іле өзенінде Қапшағай бөгені салынған. Тау бөктерлері мен ... ... ... ... ... ... қызғылт қоңыр, жазық өңірінде ашық қоңыр, қоңыр, сұр, сортаңды сұр топырағы қалыптасқан. Мойынқұмда құмды ... ... ... ... өңірде жусан, көкпек, жыңғыл, сексеуіл, боз, бетеге, ... ... т.б. ... тұқымдас шөптесіндер өскен. Тау аңғарлары мен бөктерінде шайқурай, бидайық, бүлдірген, тобылғы, ... ... ... ... алма ... ... ... альпі шалғыны өседі. Ауданда аумағы 42,6 мың га ... ... ... Онда ... ... ... ... құландар мекендейді. Ауданның шығысындағы мемлекеттік қорықшасын марал және таутеке мекендейді. Ірі елді мекендері: Сарыөзек кенті, Қоғалы, ... ... ... ... Жоламан, Қарағаш, Қоянкөз. Ауыл шаруашылығының жарамды жерлерінің жалпы аумағы (2008), 1,116 млн. га, оның ... ... ... 142,4 мың га, көп ... егістіктер 0,2 мың га, шабындығы 19,8 мың га, жайылымдар 751,1 мың га, бақшалар 0,4 мың ... ... ... ... солтүстік баурайында, еліміздің көрнекті ғалымы, саяхатшы Ш.Уәлихановтың өмірінің соңғы жылдары өткен Шанханай ауылы жанындағы Көшентоған қонысында ғалымға ... ... және ... ...
1.4 ... ... туысының биологиялық ерекшеліктері
Күрделігүлділер,тұқымдасы -- Compositae, Asteraceae. Бұл тұқымдаста 18-20 мыңдай, түр бар (1 ... ... ... ... ... ... (кейде бұтақтанбаған колона тәрізді сабағы болады) бұталар, лианалар, жартылайбұталар, ... және ... ... ... Көп ... олар ... ... кейде суккулентеріде болады. Жер бетінің барлық құрлықтарында (континенттерінде) кездеседі. Бұл ең көп таралған және жоғарғы деңгейде жетілген тұқымдастардың бірі. ... ... ... келеді, өйткені олар белсенді (интеисивті) түрде форма түзу сатысыңда тұр. Түрлері тұқымы арқылы да, ... ... де өте ... ... ... әдетте кезектесіп, сиректсу қарама-қарсы немесе топтасып орналасады, кейде олар жертаған (розетка) түзіп ... ... Көп ... ... ... ... ... заттар жиналатын қуыстары болады - сүт жолдары, схизогенді смола жолдары. Клеткаларыңда инулин жиналады. Тұқымдасқа тән белгілер ... ... ... ... сырт ... гүлге ұқсас. Кейде себеттер (корзинка) жиналып қалқанша (шиток) немесе сыпыртқы ... ... ... сыртын гүл асты жапырақшалары жауып тұрады, олардың жиынтығы орама (обвертка) түзеді. ... ... ... ... ... олар-дың формасы және түсі осы тұқымдастың өкілдерін классифика-циялауға және анықтауға ең қажетті белгілер болып табылады. Себеттің ... беті ... ... ... ... ... ... жылтыр немесе емшектәрізді; тікенектермен немесе түктермен жабылған; іші толтырылған немесе қуыс ... ... ... - ... ... ... және ... боялған, ал екіншілері ұсақ, керіксіз болып келеді. Олардың барлығы да 4 шеңбер ... ... ... ... ... ... ... паппус) айналып кеткен немесе редукцияға ұшыраған. Андроцейі жіпшелері бос орналасқан 5 аталықтан және трубкаға біріккен тозандықтардан ... ... ... болып келетін андроцей тек күрделігүлділерге ғана тән. Гинецейі ценокарпты 2 ... ... ... 1. Гүл ... ... ... Ұзын ... келетін аналықтың мойыны аталықтың трубкасының ішінде орналасады, одан жоғары әдетте екі жақтауы бар аналықтың ауызы (рыльце) ғана ... ... ... ... - тұқымша (семянка), көп жағдайда олардың ұшуын қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... гүлдердің мынадай түрлері болады: трубка тәрізді, тілше, жалғантілше, воронка тәрізді гүлдер (235-суретті қара).
Екі ерінді гүлсерігі бар ... ... ... ... ... ... гүлді әдетте алғашқы (бастапқы) деп қарайды. Күлтенің жапырақшалары бұл жағдайда төменгі ... ... ... ... жағынан трубка қоңырау тәрізді кеңейеді де, 5 тісшеге бөлінеді. Гүлі актиноморфты, қосжынысты, кейде дара жынысты.
Себеті біржағдайда тек ... ... ... ... ... ... тұруы мүмкін, ал екінші жағдайда оның ортаңғы ... ... ... ... ал шет жағы ... ... немесе воронка тәрізді гүлдерден тұрады. Үлкен шет жағындағы гүлдерінің түсі ұсақ ортаңғы гүлдеріне қарағанда ... ... ... ... ... әртүрлі түстілік (ала-құлалық) қалыптасады, ол шамасы насекомдарға жақсы бағдар болса керек.
Гүл шоғырында жыныстық бөлінуі әрқилы. Себет тек ... ... ... ... ... ... қосжынысты және даражынысты немесе жыныссыз (трубка тәрізді және жалған тілше гүлдерден), даражынысты, бір ... ... ... ... жиналған гүлдерден тұруы мүмкін. Әртүрлі себетке жиналған ... бір үйлі де және екі үйлі де ... ... ... құрылысының жоғарыда келтірген ерекшеліктері және олардың себетте орналасу реті күрделігүддерді классификациялауда және олардың туыстарын анықтауда шешуші орын алады. ... ... ... ... ... орынға олардың вегетативтік органдарының құрылысының ерекшеліктері шығады.
Күрделігүлділердің шаруашылықтағы маңызы аса зор. ... ... аса ... ... ... (май ... және көкөністік), татымды дәмі бар, дәрілік, бояулық, сендік, хош иісті өсімдіктер аз емес. Көптеген түрлері өсімдіктер ... ... ... бірі болып табылады, ал кейбіреулері өте қиын, ... бой ... ... ... 21 ... ... трубкагүлділер және тілшегүлділер.
Трубкагүлділер тұқымдастармағы (подсемейство трубкоцветные) - Tubiflorae. Гүлдері негізінен трубка тәрізді, кейде тек шеткі ... ғана ... ... ... ... ... ... туысы (полынь - Artemisia). 400-дей туысы бар, БОР-дың территориясында 134 ... ал ... 81 түрі ... ... ... ... Европаның, Азияның және Солтүстік Американың қоңыржай климатты облыстарын алып жатады. Шөптесін (көпжылдық, екіжылдық, біржылдық) өсімдіктер немесе жартылайбұталар. ... тік ... ... ... ... ... кезектесіп орналасқан болады. Жапырақтары қатты тілімделген, сиректеу тұтас (бүтін), көп мөлшерде эфир ... ... ... тек трубка тәрізді.
Дәрмене жусан (полынь цитварная - A.cina) - дәрілік өсімдік, құрамында сантонин болады, ол ішек ... ... дәрі ... жиі ... Ащы ... ... ... - A.absinthium) (237-сурет) жапырақтары үш рет ... ... ... ... ... ... ... күміс түсті түктері жауып тұрады және өзіне тән эфир майының иісі болады. Медицинада және ликер арақ жасау ... ... ... шөп ... кең ... Жусанның көптеген түрлері шөлейт аймақта, әсіресе теңіз жағалауларында, және ... ... ... ... ... өсімдіктер болып табылады: таврий жусаны (полынь таври - ческая - A.taurica), теңіз жусаны (полынь морская - ... ... ... ... және тағы ... ... Күзгі жаңбырлардан кейін және қазан ұрғаннан соң жусандарда ащы ... және эфир ... ... күрт ... Осы ... ... ... мал азығы ретіндегі маңызы арта түседі. Еліміздің табиғи жайлымдарының ... ... ... жамылғысы-ның басты құраушысының біріне жусан түрлері жатады. Қазақстан аумағында 81 түрі ... ... шөлі ... ... ... ... жусан Artemisia terrae-albae, құм жиегінде тұран Artemisia turanica, Сырдария маңы жазығының сортаңды жерлерінде сораң Artemisia salsoloides, сұр топырақта дермене Artemisia сina, ... ... ... тау бөктеріне қарай жырық Artemisia tenuisecta жусаны өседі. ... ... ... ... антропогендік, техногендік әрекеттердің, яғни Сырдариямаңы жазығындағы көшпелі көкөніс өсіру үшін жусанды алқаптарды айдау, елді мекен айналасындағы оның ... ... ... ... ... немесе қысқы сақтық қорға пішен ретінде шауып алу, сондай-ақ жиі қайталанып жатқан өрттер салдарынан жусандық ... ... жел ... ... ... жусанның табиғи қауымдастығын сақтау және қалпына келтіру шаралары өзекті мәселеге айналып ... ... ... ... ... ... тағы да басқа мақсаттар үшін зерттеу жұмыстары еліміздің әр түрлі аймақтарында кеңінен жүргізілуде. Бүгінде боз ... ... ... ... ... ... Қазақстанның оңтүстік шөлі жағдайында жусанды жерсіндіру жұмысы 1974 жылдан басталған. Осы жылы 2 ... 1976 жылы 21 ... 1979 жылы 2, 2002 жылы -5 ... ... ... (15-сурет). Негізінен зерттеу жұмысына Арал-Каспий флоралық аудандарының бөлшекті Artemisia diungueloba ... ... ... ... ... Сырдарияның басты А.diffusia (БТ-15, БТ-87), А.сina (БТ-28, БТ-88), Тянь-Шанның ермен А.salsoloides (БТ-71), жырық А.tenuisecta (БТ-86) ... ... ... себу ... ... - ақпан айлары, себу тереңдігі 0,0-0,5 см. мың дәнінің салмағы 0,3-0,5 г. Жусан дәнінің өнуі ... ... ... ... ... ... ... басталады. Алайда, қыс айларында байқалатын жылы күндер кезінде оның дәндерінің өскін беріп, содан соң суыққа ұрынатыны байқалды. Мұндай жағдай 1976 жылы ... ... ... ... күн жылынып жусанның 6 түріне жататын 21 үлгінің барлығы өскін берді. Бір қума метрде 2-60 ... ... ... ақпан айында болған суықтан олар түгелдей дерлік өліп қалды. Жалғыз ғана ... ... ... бір қума ... 1-2 ... аман ... Біздің байқаулар көрсеткендей, әр жылдың қалыптасқан ауа райына және жиілігіне байланысты өскіндердің сиреуі ... ... ... мөлшері өте аз болған 1975 жылы Арал-Каспий флоралық ауданының басты жусанының (К-287) өсімдіктері үш есеге дейін сиреп, ... жылы бір қума ... 33 дана ... ... жылы 2,0 ... ... сегізінші жылы - 0,6, он үшінші яғни тіршілігінің соңғы жылында 0,2 дана ... ... ... ... кең ... басты жусан да (БТ-15) бірінші жылдары қатты сиреді, ал тіршілігінің соңғы жылдарында бір қума метрдегі өсімдік саны 0,8-1,0 дана ... Ауа райы өте ... ... ... жылдары жусан түрлерінің сиреуі үшінші жылы байқалды. Дегенмен ... ... ... ... ... ... ... ермен (БТ-71) мен жырық (БТ-86) үлгілері тіршілігінің екінші жылының өзінде - ақ 42-50%, ал ... жылы 80-92% ... ... ... БТ-15 ... де ... жоғары - 70,9%. Оның себебі екінші жылғы өсімдіктердің жиілігімен ... ... ... ... ... ... саны басқа үлгілерге қарағанда 2,3-11 есе жоғары. Біздің көпжылдық зерттеулеріміз Қазақстанның оңтүстік шөлі ... ... мен ... ... 16 ... ... ... жасайтынын кuрсетті. Осы жерде ескеретін жағдай, ол 1975 жылы нығыз ... ... ... жусан, тіршілігінің 9 жылында өліп қалды. Керісінше, онымен қатар егілген ... ... 13 ... ... өмір ... Айта кету керек, бөлшекті жусан табиғи жағдайда құмды алқаптарда тараған, ал басты мен дермене ... ... ... ... Олардың негізгі таралған алқабы механикалық құрамы түрлі ашық сұр топырақ. Мәселен, тәжірибе мекен жайының құмдауытты ашық сұр топырағында өсіп ... ... ... ... ... ... төбешіктерде мүлдем кездеспейді. Мұның өзі құмды жерлердің экологиялық ... ... ... ... ... қолайлы жағдай туғыза бермейді деген алғашқы тұжырым жасауға ... ... Ал, 2002 жылы ... ... ... ... ... ермен мен жырық жусанның екінші жылғы өсімдіктерінің салыстырмалы түрде алғанда жиілігінің жоғары болмауына қарамастан тіршілігінің ... ... ... сиреуі олардың жергілікті ортаға төзімсіздеу келетінін байқатады. Зерттелген ... ... ... ... ... ... кезеңіне түсе бермейтіні анықталды. Жауын-шашынды болған 2002 жылы ғана ермен түрінен басқалары тұқым байлады. Ауа райы ... ... ... жылдан бастап тұқым бере бастайды. Алғашқы болып гүлдеуге маусымның соңында ермен жусан ...
1.5 ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері
Жусандар көпжылдық күрделігүлділер тұқымдастарына жататын жартылай бұташық өсімдіктер. Қазақстанда астық және ... ... ... ... ... мал азықтық өсімдіктер болып табылады. Орманды далалық аймақтардың жайылымдарында ... Ал ... ... олар ... ... ... түседі. Шөлейттер мен шөлдерде олар табиғи жайылымдарда мал азығының негізін құрады. Жусандар мал азықтығы және желінуі жағынан ... ... ... ... Олар тек ... ... жақсы желінеді.
Жусандардың ішінде биологиялық ерекшеліктері тереңірек зерттелгендері - ... ... ... және ... ... ... жусанның көптеген түрлері кездеседі.
Қазақстанның оңтүстік-батыс ҒЗИ табиғи жерлерде іріктелініп алынған өсімдіктерді, оның ... ... ... жұмыстары көптен бері жүргізілуде.
Жусан алқабы Қазақстанның құрғақ аймақтарын алып ... ... ... маңы ... - ... ... ... және шығыстан Балқашқа дейін боз жусан (A.terrae-albae) кеңінен таралған. Сондай-ақ жусанның осы жоғарыда аталған түрлері географиялық жағынан құрғақ далалық аймақ пен ... ... ... ... Ал, ... ... ландшафты құрылымына қарасты Seriphidium жусан түрлерінен тарайды.
Шөлейтті жерде өсетін жартылай бұталы Dracunculus дала жусандарының Seriphidium тармағындағы жергілікті жусандардан біршама ... бар. ... ... ... ... ... эволюциялық шығу тегі ертеден келе жатқан шалғынды - ... ... ... және Eranthemae өсімдіктер тобына жатады. Олардың құрғақшылық жағдайдағы ксерофилді және псаммофильдік шөл өсімдіктеріне ... ... ... әсер еткен.
Drancunculus шөл далада көшіп жүруі бұрыннан қалыптасқан жағдай, ол далалық аймақтың солтүстігінен келген, әбден қатқан дала ... ... ... ... ... ... эволюциялық жолмен кеуіп, қурап сырт пішіні жартылай бұтақты экоформада қалыптасқан.
Мал азықтық жусан табиғатына қарай қатты және әлсіз ... ... Оның ... ... ... түрі кең ... ... жамылғының басым бөлігі эфир майынан (0,7-1,0%) тұрады. Осы себептен малдар онымн белгілі ... ғана ... мал ... ... ... ... түрі ... жусаннан басқалары Қазақстанда өте кіші ареалда (Сарысу маңындағы ... мен Арал ... ... ... және ... ... құнды мал азықтық өсімдіктер изен, еркекшөппен қатарласа бой түзейді.
Әдетте, дала жусандарының мал азықтық түрлерімен мал көп ... ... соң, оның өсу ... ... ... кеткен. Оның басты себебі, жусанның бойында эфир майының (0,07-0,3%) аз болуында, негізінен ерте көктемде қыстан шыққан мал қылтиып ... ... ... ... Шөп қайтадан тез өсіп, көбейеді. Сол үшін жусан түрлерін қорғау бүгінгі күннің маңызды мәселесі.
Кесте 1 Жусан түрлерінің ... ... А.И., т.б., ... ... ... ... майының мөлшері
%
Өнімділігі,
ц/га
Ж.боз жусан
Ақтөбелік
46
41
1,0-1,06
20,2
Ж.көкшағыржусан
Қарағандылық
85
42
0,20-0,50
40,8
Ж.көкшағыржусан
Жезқазғандық
79
38
0,25-0,53
31,6
Ж.жіңішкеқылды
Ақтөбелік
71
40
0,07-0,10
37,7
Ж.жіңішкежүнді
Қызылордалық
69
37
0,08-0,12
26,6
Ж.бесжарнақты
Ақтөбелік
75
47
0,15-0,20
38,7
Ж.бесжарнақты
Қызылордалық
70
45
0,16-022
27,1
Дала жусандарының құнарлы мал азақтық қажеттілігі мен жем шөп ... ... Арал ... ... ... және көп жылдық экспедициялар нәтижелері көрсетілген.
Дала жусандары ... ... ... ауыл ... жем шөп дайындау саласында болсын еркекшөп пен жасалған мал ... бай ... ... ... ... ... шөл аймақтарында тұран жусаны (Абдраимов С.А., және т.б.), Оңтүстік - шығыс Қазақстан жағдайында Қазақстанның жемшөп өндіру мен ... ... ... ... ... ... бастады. Мұнда жусанның түрлері, соның ішінде, Ақтөбелік жусанды мал азықтық ... қосу ... ... ... ... ... ... Орта Азияның шөлді аймақтарында, Қазақстанның оңтүстігінде және оңтүстік-шығысында ... ... ... тұқымдастарын интродукциялы-селекциялық тұрғыдан зерттеулер жүргізіле бастады. Алайда, қазір қолдан ... мал ... ... ... жемшөп ретінде оны қорғау басты мәселе болып отыр.
Сонымен, эндемикалық қолдан жасалған азық және ... ... қой ... ... ... үшін ... азық ... сақтаудың негізін салу керек.
Жусандардың Қазақстанда мал азығы ретінде жайылымдарда орны ерекше. Республиканың негізгі жайылымдарында көп тарауына байланысты келешекте жусан түрлерін ... ... және ... ... ... ... ... Оңтүстік-Батыс Қазақстанның ҒЗИ, қазақтың мал шаруашылығы және мал азығын өндіру ҒЗИ (бұрынғы жайылым және шалғын шаруашылығы ҒЗИ) ... ... ... ... ... жақсартуға пайдалануды ұсынды.
Жусандар ерте көктемде және жазда гүлденуінің аяғына дейін желінбейді. Жусандарды қой, ешкі жақсы жейді, жылқы мен түйе, қара ... ... ... ... онда болатын өткір иісі мен ащы заттардың әсері болса керек. Күзде, гүлденгеннен кейін және қыста жусан иісінің өткірлігі кемиді және ... ... ... мал ... ... жағынан астық тұқымдастарға жақын, ал қыста одан жоғары.
Боз жусан (Полынь белоземельная-Artemisia ... krasch). ... ... ... ... ... ... Қазақстанның далалық аймағының оңтүстігінен бастап шөлейт және шөл аймақтардың жазықтарында кең тараған. Осы жерлерде оның бірқатар түрлері мен экотүрлері бар. ... ... және ... ... ... топ ... ... Тамыр (боз) жусан құрғақ аймақтардағы маңызды мал семіртетін жайылымдық өсімдік. Желінуі мен қоректі өте ... ... ... және жылқылар үшін бағалы күздік, қыстық және ерте көктемдік жайылым болып ... ... ... ... ... жақсы жейді. Ірі қаралармен желінуі қанағаттанарлықтай. Түйелер өсімдікті қалдықсыз толықтай жейді. ... ... тік ... ... ... сабақтардан тұрады. Сабағының биіктігі 20-50 см, сабағы мен жапырақтары бозғылт болып келеді. Жапырағы ұсақ, шеті кетілген, қауырсын тәрізді, ... ... ... - ұсақ ... ... жұмыргүл. Ерте көктемнен күздің аяғына дейін өсіп-дамуын тоқтатпайды. Құрғақшылық жылдары біршама бәсеңдейді.
Боз жусанның пішені орташа ... ... ... ... ... ... ... айларында жиналған пішенінде 11,8-8,9%-протеин, 4,3-4,7%-май, 25,5-29,6%-клетчатка, 7,9-5,3%-күл, 48,8-51,5%-азотсыз экстрактивті зат (АЭЗ), 0,65-0,52%-Са және 0,20-0,16%-Р болады. ... ... ... ... 2,8%-май, 32,9%-клетчатка, , 4,3%-күл, 52,8%-АЭЗ, 0,51%-Са және 0,07%-Р болады.Ерітілетін көмірсуларына, қантқа бай келеді және онда эфир ... ... ... ... ... ... ... Пішенінің әр гектардан өнімі 1,0-5,5 ц шамасында. Әр гектардан түсетін түсетін жайылымдық өнімінің көлемі 2,5-7,5 ц ... (боз) ... ... ... жайылымдарды жақсартуға пайдалануға болатынын Қазақстанның және Орта Азия ғалымдарының зерттеулерінен ... ... оның ... ... түрлерін жерсіндіру тезірек қолға алынуы тиісті. Республикада жусанның селекциялық жұмыстарын жолға қою арқылы жаңа ... ... ... ... арқылы табиғи жайылымардың өнімін және экологиялық жаңдайын жақсартуға болады.
Ақ жусан (Полынь (белая) ... - ... ... Web). ... ... жататын көпжылдық жартылай бұташық. Өсімдік сырты өсе бастағанда ақшыл қалың ... ... де ... жойылып біршама жалаңаштанады.
Қазақстанда далалық және шөлейт аймақтардың қара топырақты алқаптардың ... ... ... ... көпжылдық ағаштанған қатты қысқарған өркендерден және қысқа ... ... ... ... ... ... 15-40 ... 1 Боз жусанның (Artemisia terrae albae) табиғатта кездесуі
Жыныстық сбақтары көптен кездеседі және жоғарғы жағы жақсы бұтақтанған. ... ... және ... төменгі жағында орналасқан жапырақтары сағақты, екі-үш қайтара ... ... ... ... ұзынша - сызықты келеді. Гүлшоғыры - ... ... ... тура ... ... Гүлінің күлтелері сары немесе қызғылт.
Ақ жусан немесе Лерхов ... ... ... ... ... бере ... тамыз-қыркүйек айында гүлдейді, қазан - қараша айларында тұқым піседі. Вегетация кезеңінде көбінесе екі мезгілде: жазғы дамуын тоқтатар ... және ... ... ... ... ең жоғары көк балауса өнімін қалыптастырады. Мамыр айының соңында орын алған жағдайда алшын береді.
Жыныстық ... ... ... және ... жағы ... ... ... өркендерінде және сабағының төменгі жағында орналасқан жапырақтары сағақты, екі-үш қайтара қауырсынды; орталық жапырақтары сағақсыз екі ... ... ең ... ... ... ... - сызықты келеді. Гүлшоғыры - қысыңқы ... ... тура ... ... ... ... сары ... қызғылт.
Ақ жусан немесе Лерхов жусан сәуір айынан көктеп өркен бере бастайды, тамыз-қыркүйек айында ... ... ... ... ... ... кезеңінде көбінесе екі мезгілде: жазғы дамуын тоқтатар алдында және ... ... ... ... ең ... көк ... өнімін қалыптастырады. Мамыр айының соңында орып алған жағдайда алшын береді.
Ақ (Лерхов) жусанының химиялық құрамы жақсы зерттелген. Біржылдық мал жейтін ... ... - ... салу фазасында орташа: 9,9%-протеин; 5,1%-май; 26,7%-клетчатка; 6,8%-күл; 51,5%-АЭЗ; 0,74%-Са және 0,20%-Р кездеседі. Шанақтанған кезеңінде пайдаланған 100 кг жайылымдық өнімінде (құрғақ ... 7,2 кг ... ... және 69,0 а.ө. ... ... бұл көрсеткіш 3,6 кг және 51,0 а.ө. төмендейді.
Ақ жусанның жайылымда төрт түлік малдармен жлінуі қанағаттанарлықтай. ... әр ... ... ... Оның жақсы желінуі қыс мезгілінде. Көктемде, жазда және күзде желінуі нашар. ... ... ... эфир ... мен ащы ... ... ... күзгі жауын-шашынның әсерінен күрт азайып кетуіне байланысты қысқа қарай жақсы желінеді. Пішенінің желінуі қанағаттанарлықтай. Көбінесе қой-ешкілер жақсы жейді. Ақ (Лерхов) ... ... ... жерлерді жақсарту жұмыстарының маңызы зор. Ондай жерлер ... ... ... ... Және де ... ... ... жағдайларды оңынан шешуге де өте тиімді.
Тұран жусан,қара жусан (Полынь туранская,Artemisia furanica).Тұран жусаны күрделігүлділер ... ... ... ... ... биіктігі 50 см дейін, қызылдау-қоңыр сабақты. Қазақстанның шөлді аймағындағы ұсақ тасты-сазды және саздақ ... құм ... ... қз ... ... салыстырғанда үстем болып келеді. Өсімдіктің әуелдегі сұрлау, кейінен жалаңаш, қуатты жуан тамыры болады. Гүлдері қос ... 3-5 ... ... ... ... ... пен ... гүлдейді. Тұран жусаны - қой,ешкі, түйе үшін өте жақсы жайылым,ең бастысы күзде және қыста желінеді. ... ... ... ... ... ... жақылдан қаарына қосып республиканың кейбір жайылымдарын жақсартуға болады.
Қара жусан, май қара ... ... ... ... Бұл жусан түрінің көктемде түгі сарғыштау, сосын жалаңаш, биіктігі 15-30 см, күрделігүлділер тұқымдасына жататын ... ... ... ... аймақтардың солтүстік бөлігінде кең тараған. Сұр және сортаңдау топырақтар мен сортаңдарда өсіп-өнеді. Бағалы мал азығы, күздік ... ... үшін ... ... бар. ... беру сатысы мен жемістердің пісуі кезінде, сондай-ақ шанақтануымен гүлдену кезеңінде жақсы желінеді. Ерте көктемде желінуі нашар. Әр ... ... ... өнімі 3-6 ц шамасында. Құрғақшылық жылдары өнімді аз береді (49-сурет).
Қара жусанды тұран жусандары сияқты кейбір тозығы жеткен жайылымдарды ... ... ... оның ... ... түрлерін тауып жинап жерсіндіру жұмыстарын бастау керек.
.
1.6 Қазақстандағы ... ... ... ... мен ... ... құрамы және өнімділігі жағынан әртүрлі болып келеді. Өткен 20 ғасырдың 50 ... ... ... ... ... ... ... (колхоздар мен совхоздар) табиғи жайылымдарды қарқынды және жүйесіз пайдалану орын алып,салдарынан олардың өнімінің көп төмендеуіне, ... ... ... ... 50-60 ... дейін өзгеруіне әкеліп соқтырған. Сонымен қатар нағыз мал семіретін шұрайлы бозы және бозды бетегелі жайылымдардың 35 млн ... ... ... ... ... ... шабындықтардыңда тең жартысы (4-5 млн га) жыртылып егістікке айналған (ҚазГипромез). Қәзіргі кезде өте тозып кеткен жайылымдарының әр гектардан өнімділігі 1,5-2,5 ц, ал орта ... ... ... ... 2,5-4 ц/ға ... ... табиғи жайылымды қарқындыда жүйесіз пайдалану кейбір өсімдік түрлерінің жойылып кетуіне, олардың сиреуіне, құнарсыз өсімдіктердің өсіп-өнуіне, ал одан әрі ... жел ... ... әкеліп соқтырған. (Қ.А.Асанов,ж.б.2001).
Табиғи шабындықтардыңда жағдай тұрақсыз. Шабындықты ... ... орып және ... ... мал жаю орын алып өнімнің төмендеуіне, сапасының ... әсер ... Міне ... ... ... ... табиғи жайылымдар мен шабындықтарға ғылымның жетістіктерін енгізе отырып жақсарту жұмыстарын ... ... күн ... тұрған мәселе. Жақсарту жұмыстарына өндіріске ұсынылған жаңа және перспективалы (еркек шөп түрлері,тарлау, алабота тұқымдастары және т.б.) мал ... ... ... пайдаланудың маңызы өте жоғары.
Төменде Қазақстан территориясының аймақтары, ондағы негізгі өсімдік қауымдастықтары мен орташа өнімділігі берілген.
Қазақстанның жері ботаникалық-жағрафиялық ... 4 ... - ... ... ... ... далалық, шөлейтті және шөлді. Таулы аудандар Алтайлы және Тянь-Шаньдық таулы жүйелерге жатқызылады (Б.А.Быков,1974; Е.И.Баканач,1972). Әр аймақтарда өсу ... ... ... ... ... ... өзен алқаптары мен көлтабандар кездеседі.
Орманды-далалық аймақ. Аймақ көлемі республиканың жер көлемінің 7%-ын құрады. Аймақта барлық азық көлемінің 27% ғана ... ... ... Бұл ... ... мал шаруашылығы дамыған және мал азығының негізгі көзі егістік жерлер. Мал азықтық жер көлемі 4,05 млн га.
Қайыңды-көктеректі (Betula L-Populus L.) ... ... ... ... ... бөлігінің шалғындықтарын астықтұқымдас (Poaceae L) аралас шөпті және аралас шөпті-астықтұқымдасты шабындықтар мен жайылымдар құрады. ... ... ... L), (Agropyron repens (L.) P.B.), қызылот арпабас (Bromopsis inermis Leyss), далалық атқонақ (Phleum ... (L.) Simk), ... ... ... (Fabaceae Juss)-тышқандық сиыржоңышқа (Viciarracca L.), сарбас жоңышқа (Medicago falcate L.), сібірлік эспарцент (Onobrychis Jibirica Adans), ... ... (Cicer pretence L) ... Шалғындықтардың өнімділігі бірқалыпты (құрғаұ массасы 6,0-10,0 ц/ға).
Далалық аймақ. Аймақтың ... ... ... жерінің 30-32% алып жатыр. Бұл аймақта мал азығының жылдық көлемінің 45-48% ... ... ... Мал ... жер ... 40,4 ... батыс жағы негізінен жазықтау, бедерлі және әр түрлі ойпатты болып келеді. Шығыс бөлігінің жер бедері ... және ... ... әр ... Оның 70% ... ұсақ ... ... және биіктігі әр түрлі шоқылық сілемдермен кезектесіп жатыр.
Далалық аймақтық ... ... сан ... ерекшеленеді. Бұл аймақтың қара топырақты, қара-қоңыр топырақты жерлері жыртылып кеткен. Кебір және сортаң топырақты ... ... ... мен жайылымдар орналасқан.
Далалық аймақта бозды-бетегелі (Stipa L.-Festuca L.), боз- жусанды (Stipa ... L.), және ... (Festuca ... L.) ... мен ... көптеп кездеседі. Бұл өсімдіктердің ең көп өнімділігі жазғы маусымда байқалады (құрғақ өнімі ... 5,0 ... ... ... L.), ... ... L.) және жусанды астық-тұқымдасты (Artemisia L.-Poacea L.) жайылымдар кебір және сортаң жерлерде, ұсақ тасты топырақтарда жиі кездеседі.
Шөлейтті аймақ. Бұл ... және ... ... ... ... ... ... аймақта кең таралғаны бозды-бетегелі (Stipa L.-Festuca L.), қылқан селеулі-бетегелі (Stipa ... L.), ... ... (Stipa ... L.), ... (Festuca L.-Stipa L.), бетегелі-жусанды (Festuca L.-Artemisia L.), жусанды (Artemisia L.) жайылымдар.
Кебір және сортаң жерлерде ақ жусанды, еркекшөпті және ... ... ... ... ... ... Көп жерлерді бұталар (қараған (Caragana Lama),тобылғы (Spireall.) ) ... ... Бұл ... ... көкпекті-жусанды жайылымдар көп. Құмдақ және құмды топырақтарда боз селеулермен бірге құм ... ... arenaria DC), ... және ... ... ... L.) жиі ... құмдарда арамшөппен (Agropyron Gaertu) жусандардан (Artemisia L.) басқа теріскен (Eurotia Adans), ... ... ... ... L.), ... ... қияқ (Elymus giganteus Vahl7),құмаршық (Agriophyllum M.B.), ебелек (Ceratocaprus L.), изен (Kochia Roth), ... ... I.), ... - ... (Calligonum L.), қоянсүйек (Ammodendrom Fisch), сексеуіл (Haloxylon Bge) өседі.
Шөлейт ... ақ ши ... ... ... ... да ... (200 мың ... Ши басымдық ететін жайылымдар түрлері: шилі-қияқты (Lasiagrostis Link.-Elymus L.), шилі-жусанды (Lasiagrostis Link.-Artemisia L.), шилі-сораңды ... ... ... ... Link.-Festuca L.). Шилер жайылымда нашар желінеді, пішеннің желінуі жақсы. Аймақтың жалпы көлемі 37,7 млн.га. (республика жерінің 13,8%).
Шөлді аймақ. ... ... ... ... ... ... ... алып жатыр. Шөлді аймақтың барлығы мал азығына ... Оның ... ... ... өзен ... мен ... шабындық жерлер. Құмды алқаптарда жайылымды қыста пайдалану мүмкіндігі бар. Бұл ... ... ... ... ең үлкені (жалпы жер көлемінің 35-40% алып жатыр). Мал ... жер ... 91,5 ... ... ... ... ... 38 млн.га,ал сораңды жайылымдар 35 млн.га шамасында. Бұл жайылымдар түрлері қоңыр және сұр-қоңыр, саздақ және құмдақ сортаңдау топырақтарда кең ... ... ең көп ... сұр ... сұр ... ... сұр ... сұр жусанды-итеигекті, сұр жусанды-баялышты, сұр жусанды-еркекшөпті жайылымдар.
Көктем кезеңі ... ... ... ... мен ... ... өте аз ... сол кездері сұр жусанды-құбылмалылар түрі сұр жусандыға ұқсас оттылық құрамын түзеді.
Сазды шөлдерде сұр жусанды-баялышты және баялышты-сұр жусанды ... кең ... (5 ... ... ... ... және сұр-қоңыр топырақты жерлерде, бұйырғынды (Anabasis L.) жайылымдар кездеседі (15 ... ... таза ... ... басқа өсімдіктермен-эфемерлер, эфемероидтар, көкпек (Artiplexl), тасбұйырған (Nanophyton), итсигек, жусандармен араласа ... ... ... ... бір ... құмдық жайылымдар алып жатыр. Құмдақ жайылымға тән өсімдіктерден - ақ ... ... persicum Bge) және қара ... ... aphyllum lljim), ... (Calligonum L.), құмдық қараған (Caragana), сеңгірліктер, бұташықтар-қылша (Ephedra L.),жартылай бұташықтар-сұр және құмдақ (шағыр) жусандар ... L.), ... изен (Kochia Roth.), ... ... (Scirpus L.), еркекшөп (Agropyron Gaertn), баданалы көде, селеулер (Arisnida L.) өседі. ... ... ... ... ... еркекшөпті-бұталы жайылымдар мол. Бұл жерде бұталылардан кездесетіні: жүзгіндер (Calligonum L.), ... ... ... Lam7), ... ... - ... қиякөлең (Carex L.), баданалы көде және басқалары. Мұндай жайылымдардың сапасы жақсы және олардың жылдың кез-келген ... ... ... Шөлдік аймақтың жайылымдары мен шабындықтарының әр гектардан ... ... ... 1,5-5,0 ц ... ... ... ... күйреуікті - жусанды жайылымның құрғақ массасының әр гектардан түсімі 7,0 ц дейін жеткен (Н.Г.Кириченко,1966).
Шөлейт және шөл аймақтың тозып ... ... ... ... ... ... ... жартылай бұташықтармен бұталарды (жусандар,изень, шоған, шеркез және т.б.) пайдалана отырып жақсарту жұмыстарын ... ... ... ... қажет (С.Әбраимов,1985).
Шөлдердің ландшафтты өсімдіктері кең таралған басты эдификаторлар Алабота тұқымдасына жатады. Ең алдымен, олар шөлдің көрінісін береді /12-14/. ... ... ... ең ... Haloxylon Bunge, Anabasis L., Salsola L. және т.б туыстарын атайды. ... ... ... облыстарда өсімдік жабыны субстраттар, топырақ пен климатқа байланысты шөлдегі кездесетін мөлшерде ... /15/. ... ... ... - өте аз ... ... ... жаз айларындағы ыстық температура, қыста өте төмен температура - ең ... ... ... табылады. Шөлде арнайы орталардың түзілуіне әкеліп соғатын барлық физикалық процестер ондағы жалпы ... ... ... /16/. ... ... ... жауын-шашын мөлшерінен артық ылғалды буландырады. Ылғалдың мұндай ара қатынасы терең қабаттардағы топырақ ... ... ... ... тудырады. Осындай ауысулардың нәтижесінде сортаңды жерлер пайда болады. Топырақтағы жиналған тұздар шөлдердің міндетті бөлігі болып табылады. Шөлдердегі ... ... мен ... ... сортаңды өсімдіктердің дамуы топырақта тұздардың жиналуы себепші болады.
Сумен ... ету ... және ауа ... ... ... тек ... ... бейімделген өсімдіктер дами алады. Құрғақ орта әсеріне қарсы тұратын қасиеттерге грунт суларын пайдалануға қабілетті ... не ұзақ ... ... ... ете ... ... не ... шектеуге бейімделген формалар ие болады /16, 17/. Шөлде көбінесе ... ... ... ... болып табылады. Осы өсімдіктердің ішінде әдетте шөлге тән: ... ... ... ... L., ... Bunge және т.б); ... ... немесе склерофильді формалар. Құрғақшылық секілді фактор шөлде өзінің бойына суды жинауға қабілетті өсімдіктердің өсуін мүмкін ... ... етті ... ... суккулентті формалар жатады. Суккуленттер суды шектеулі мөлшерде буландыра отырып, суды сабақтары мен жапырақтарындағы ерекше су сақтағыш ұлпаларында жинайды. ... ... ... бір ... ... ... көрінеді. Мұндағы өсімдіктер жабыны көптеген ассоциациялармен көрініс береді. Қандай да бір ... ... ... ботанико-географиялық зерттеу тәжірибесінде, әдетте, екі принцип қолданылады - экологиялық және ... ... ... ... негізге сыртқы орта (рельеф, топырақ, климат және т.б) алынады, ал негізінде тек рельеф пен топырақтың әр түрлі ... ... ... беріледі. Өздерінің жұмыстарында Попoв М.Г. /16/, Коровин Е.П. /12, 17, 18/, Мельников Р.Д., Павлов Н.В. /19,20/ шөлдерді топырағына қарай ... ... ... ... ... осы ... ұстанды.
Фитоценологиялық принцип өсімдік жабынына тән ерекшелiктерден шығады. Прозоровский бойынша /21, 22/ өсімдік жабыны типі біртекті экологиялық формалардан (мезофиттер, ксерофиттер), ... бір ... ... (ағаш, бұталар және т.б.) құралған фитоценоздар немесе ассоциациялар жиынтығы ретінде анықталады. Шөлдердің бұл ... ... ... ... ... ... типі тән. Сазды және сортаңды (тұзды) шөлдерге - жартылай бұталы ... ... ал ... - шөлді ағашты (сексеуілді) және шөлді бұталы (жартылай ... ... тән /22/. Salsola L. ... ... ... мекенін анықтаудан мынадай өсімдік типтеріне бейімделдірілген: бұталы, жартылай бұталы, жусанды және сортаңды шөлдер мен далалар.
Salsola L. туысы ... тек ... ғана емес ... да ... кездеседі. Шөлді аймақтар үлкен территорияларды алып жатыр. ... ... ... ... аз, ... мен ... көп қоңыр, сұр-қоңыр болып келеді. Көлдер мен теңіз жағасы, өзен аңғарларында сортаңды жерлердің әр түрлі категориялары кездеседі.
Жартылай бұталы жусанды және ... ... ... (биік тауларда микротермді) мен басым көпшідігі жартылай бұталар болып келетін көпжылдық ... ... ... тұрады.
Сексеуілді және бұталы шөлдер негізінен құмды массивтерге тән.
Сипатталған қауымдастықтардың құмдармен байланысы шөлдердiң сексеуілді және ... ... деп ... ... ... типі ... ... негіз болды.
Құмды шөлдердің ксеротермиялық жағдайы шөлдің ... ... ... ... ... ... ... қажетті өзіндік ерекшеліктер қалыптасады.
Біріншіден құмда өсімдік жабыны аз болса,құмның беткі қабаты жылдам ... ... ... ... ... ... ... ие. Бұл жағдайда өсімдіктер екі еселі қызуды қабылдайды, яғни тікелей күн сәулесін және шағылысқан күн энергиясын.
Көптеген ... ... ... аз ... тән, ... пластинкаларының көлемі кішірейген . Ылғалды сақтау үшін анатомиялық бейімделу пайда ... Бұл ... ... ... өсімдіктер жапырақтарын тастағанда болады,кейбір өсімдіктерде мықты тамырлары және басқс да белгілері пайда болады. Тұзды шөлдердің ... ... ... деп ... ... физиологиялық бейімділіктің қалыптасуына алып келді/23,24/.
Бірлестіктердің қалыптасуында әрдайым біржылдық вегетациялық ... ұзақ ... ... ... ерте ... бүршіктері пайда болып, осы қолайлы уақытты гүлдеу үшін пайдаланады. Сонымен қатар тамыры тереңге ... ... ... жаз бойы дамып, жаздың аяғында немесе күздің басында өнім береді. Жаздық және күздік біржылдықтар ... ... ... ол күз ... ... және ... температура айырмашылығы байқалғанда пайда болады /25/.
Алабұталар тұқымдастарының ішінде Salsola L ерекшеленеді (S. Aperta Pauls., S. Carinata C.A. Mey., ... Litv, S. Paulseni Litv.,S. ... Iljin және т.б.) ... сораңдар динамикалық өседі, ұзаққа созылмайды. Микрокатастрофалық жағдайда бірден пайда болуы мүмкін және ауа райы өзгерісінде,антропогендік әсер нәтижесінде пайда болуы ... ... ... ... да ... ... ... кездеседі, негізінен қазіргі өзендердің құрғақ дельталарында мезофитті өсімдіктерге жататын ксерогалофиттер басым. Теңіз жағалауларында тұздың мөлшері көп ... ... ... гидрогалофиттер деп аталады /27/.
Cораңдар сонымен қатар тақыр және дала зонасының өкілдері болып табылады. Олардың түрлік алуан түрлілігі ... ... ... ... ... ... ... галоксерофиттерге жатады.
Жусандар (Artemisia L.) шөл және шөлейт аймақтарда табиғи жайылымдарда негізгі мал ... ... ... ... ... ерекшеліктері тереңірек зерттелгендері ақжусан (Artemisia herba-alba) және қара жусан (Artemisia pauciflora) (Е.И.Рачковская, 1954; Т.К.Гордеева, 1952).
Ақжусан нағыз шөл ... ... Олар ... ... ... ... Қазақстандағы шөл және шөлейтті жазықтарда кең тараған. Осы аймақтарда ақжусанның бәрқатар түрлері мен экотүрлері кездеседі.
Қара жусан шөлейтті сортаңдарда көп ... ... ... бос ... ... өсіп ... ... қауымын құрады. Жусандар көпжылдық жартылай бұташықтарға жататын өсімдік.
Ақжусанның сабағының биіктігі 20-45 ... ... тік ... ... ... ... ақ ... жұмыртқа тәріздес. Өнгіштігін 5 жылға дейін сақтайды. Далалық өнгіштігі 20-25%. Шөл аймақта ақжусанның көктеуі ақпан айының ... ... ... ... ... ... топырақ бетіне дән үлесі шығарылады. Бірінші жұп жапырақтары сабақ түйіндеріне ... ... ... жағдайда тіршілігінің алғашқы жылы өсуі мамырдың аяғы - маусымның басына дейін созылып, жыл ... ... 2-3 ... ... ал ... ... жерде 25-30 см-ден асады да, 20 шақты ұрпақты өркендер түзеді. Шанақтануға дейін ... ... ... ... ... ... түбінде тыныштық қалпындағы бүрлер салынады да төменгі жапырақтар ... ... ... ... Жаңа ... өсуі ерте ... ... айының ортасында осы бүрлерден басталады. Өскіш және жыныстық өркендердің өсуә маусымның ортасына дейін жалғасады. Сабақтардың өсуі ... ... ... Бұл ... ... ... 2-3 жылында өтеді. Сабақтардың жоғарғы өсу нүктелерінің жойылуынан (яғни өсуі тоқтасын) кейін қалған бөліктері өсімдіктің көпжылдық бөлігін ... ... ... ... ұшында күздік және көктемдік біржылдық өркендер құралады. Күзде өскен өркендер көктемде қарқында өседі, ал кейбір ... ... ... ... өсуі баяу жүреді. Өркендер саны көбейіп, тығыз түпті бұташық түзеді. Енді осы ... ... ... басталады да, өз алдына бұташықтар құрады (партикуляция).
Ақжусан көктемде және күзде өсетін өсімдіктер тобына жатады. Наурыздың аяқ ... ... ... ... өсе ... Сәуірдің аяқ кезінде күннің жақсы жылынуына байланысты бүрлерден шыққан өркендер қарқынды өсе бастайды. Жаздың ыстығы және құрғақшылығы басталған кезде өркендердің ... ... ... ... Осы кезде өскіш өркендер түгелге жуық (85% жоғары) жапырақтарын жоғалтады. Тек жыныстық өркендерде ғана жапырақтар сақталады. Өсімдіктердің шанақтануы ... ... ... - ... екінші жартысынан бастап жүреді. Тұқымдары қазанда пісіп жетіліп айдың аяғына таман шашылып қалады.
И.П.Леонтьеваның бақылауы бойынша ... ... ... т.б.) ... өркендерінен жыл сайын жаңа өркендер пайда болып отырады. Ең көп және ... ... ... және ... ... ... өсіп дамиды. Келесі жылы осы өркендер мал азығының және тұқымының негізгі өнімін құрады. Сондықтан жартылай бұташықтары: жусанды 6-7 см-дер ... ... ... ... шабуға, не болмаса мал жайылымына пайдалануға болмайды. Бұдан төмен орылып не болмаса жайылымға пайдаланса, олардың ... жылы ... ... тамыры топыраққа 100 см және одан да ... ... ... ... ... ... дамыған және сол арқылы жусандар көктемгі ылғалды тиімді пайдаланады. ... ... ... ... олар ... кетеді.Қара жусан жоғары өнімді шанақтану-гүлдену кезеңінде береді. Құрғақшылық жылдары күзгі өнім азаяды. Табиғи жағдайда қара жусандар екінші жылынан ... ... ... ... ал ... егістік жерде бірінші жылы гүлдеп тұқым салуы мүмкін. ... 2 Боз ... ... ... Жусанды және жусанды - ... ... және ... - сораңтектес жайылымдардың өсімдіктері түрлік құрамы жағынан да, өсіп жетілетін ... ... ... да өте ... Әдетте, мұндай жайылымдар кешенді, шөп сирек шығатын, өсімдіктердің жекеленген түрлері оқшауланып,таңба тәріздес дөңгелене шоғырланып өсетін, сол шоғырлардың ... ... ... ... да ... дала ... де болады. Өсімдіктер қауымдастығы құрамында көбінесе және ондай жерлерге ғана тән ... ... ... және ірі ... ... бұйырғын (Anabasis salsa, Anabasis truncata), тасбұйырғын (Nanophiton erinaceum,) көкпек (Salsola gemmascens) т.б сортаңтектестер бар. Бұлардың ... ... ... де кездеседі, бірақ өте аз көлемде болғандықтан, іс жүзінде жоғарғыда аталған ... онша ... ... ... ... ... ... топырақтарға тән ши қияқ сияқты ерекше шөп ... ... ... ... ... ... кездеспейді. Жусанды және жусанды сораңтектес далалардағы рәңтәрізді көкбалауса және шырынды болатын кезеңі майдың ортасында дейін, кейде аяғында дейін де ... ... ... ... ... ... тұщы су көздері жеткілікті болады, сондықтан мұндай шексіз жайылымдарда жусан түрлерінің көптеп таралуын көреміз. Жазғы ыстық басталғанда, жер ... ... су ... кеуіп кетіп, тұщы су жетіспейді, сондай кезеңдерде ... тек ... ... ғана ... қалады. Жаздық жусандар деп (майқара,тамыржусан) қатайып, жапырақтарының көбі түсіп, сояулаған жалаңаш сабақтары ғана қалады. Жаз ... ... ... қурап кетеді. Судың болмауымен және жайылымдық азықтардың жеткіліксіздігі жусанды және ... ... ... басым бөлігі жазда мал жаюға жарамсыз етеді. Бұл уақытта ірі-қара жусанның жеміссіз қалған ... ... ... ... ... - ... баялыш, бұйырғын, тасбұйырғын басқада бір сораңтектестермен қоректене бастайды. Халықтың шаруашылық тәжірбиесімен ғана емес, сондай ақ, ... мал ... ... ... ... оның станциялары жүргізген тәжірбиелер нәтижелерімен дәлелденген. Жүргізілген ғылыми тәжірбиелер, ... ... да ... шөптердің азықтық құндылығының және осыған байланысты тәжірбие жүргізілген мал азықтың топтарының мейілінше жоғары ... ... ... Қар аз ... ... малдар, әсіресе қойлар жылқылар, қыс байы осындай жайылымдарда жайылып жеткілікті азықтанады. Жусанды және жусанды-сораңтектесті кең ... ... ... табиғи шабындықтардың болмауынан зардап шегеді. Жусанды және жусанды-сораңтектесті жайылымдардағы қысқы азықты бағалауға байланысты жүргізілген тәжірбие жусанды аймақтардың мал азығымен ... ... ... ... ... алып ... байқалды. Жусан 40-42% азық өлшемі ретінде анықталды, 4-5% белок болатындығы, басқаша айтқанда жұғымдылығы мен қуаты жағынан бұл азық орта ... ... ... кем ... ... ... қалыңдығы 10-12 см ден аспайтын болса, мұндай ... ... ... ... қой мен ... қосымша азықтандыра отырып, қыс байы жаюға толық мүмкіндік береді. Қыста жаюда ойдағыдай өткізудің қысқы ауа райы қолайсыз күндердің мал ... ... ... ... ... ... салу және малдарды өріске жемшөп қорын дайындап алу сияқты алғышарттары бар. Мұндай жағдайлар жасалынбай, қысқы мал ... ... ... ... ... ... ақ жусан мен боз жусан (Artemisia incana, A terrae-albae) басты маңызға ие. Жалпы алғанда барлық жусандар арасында жусандардың осы ... ... ... кең ... ... ... едәуір мөлшерінде қара жусан немесе майқара (Artemisia pauciflora, A.maikara) да ... ... ... ... ... ... сияқты бұта немесе қараматау құрғақ сораңтектесті де ... ... Ерте ... қар ... ... ... астықтұқымдастардың жусанды жайылымдардың ірі-қара малдардың жайылымдық аймақтары болып саналады. Мамырдың аяғымен маусымның ... ... ... ... кетеді. Астықтұқымдастар гүлденіп біткенен кейін, жайылымдар ірі қара мен жылқыларды жоюға жарамсыз болып қалады да, құнарлықтарын жоғалтып ... ... ... тек ... құрамында жусан көп өскен жерледе мал жақсы азықтанып сүйсініп жейді. Жаз айында тіпті бүкіл жайылымды қой мен ешкі ... ... ... ... ... ... астықтұқымдастар жайылымлар арасында қараған, тобылғы сияқты далалық бұталар қалың өскен аудандар қойлардың жазғы жайылымы өте үлкен маңызға ие. ... ... ... астықтұқымдастар тек көктемгі кезеңде, Кейінірек сояуланып курай бастаған ... ... ... мал азықтануы аздап кездесетін болады. Жусанды астық тұқымдастар далалық жайылымдар шөбінің көктемгі кезде жайылымдардың ... 6-7 ... ... азық қоры ... ... ... ғана ... жайылымдарды қалай пайдаланылатынына байланысты болады. Қазақстан аймақтарында зерттеулер жүргізіліп оңтүстік-шығыс ... ... ... ... бар ... ... ... Мұнда тік және ендік аймақтар жағдайларда өздеріне тән түрлерімен жусанның бірнеше түрлері топтасып кездесетіндігі анықталды. Өсімдік қауымдастығы бар ... қуан ... ... және қуан ... ... ... жусандардың көптеген түрлері кездеседі. Жусан дәрілік касиеті: жалпы ... ... өсу ... ... бұл биологиялық көрсеткіштің топырақтағы ылғал қорының өзгеруімен байланысты деген қортындыға алып ... ... ... ... ... ... сұр ... тараған аймақта қыс-көктем айларында жауын-шашын мол. Сондықтанда бұл топырақтың қабатында ылғал қоры көктем кезінде ... ... ... екінші жартысынан бастап топырақтың жоғарғы қабатындағы ылғал мөлшері төмендей бастайды. Маусым-шілде айларында 0-80 см, кей ... одан ... ... да ылғал мүлдем азайып кететіні, ал күзге қарай жоғарғы қабатында конденсациялық ылғал есебінен аздап ... ... ... ... ... ... ... тамыр жүйесі негізгі мүшелердің бірі ретінде тікелей ... ... ... ... жер ... мүшелерінің өсіп-дамуын қамтамасыз етеді. Қазақстаның өсімдік әлемі әртүрлі пайдалы өсімдіктерге бай екенін ... ... ... өсімдіктерге бай. Дәрілік препараттардың 40% астамы дәрілік өсімдіктермен жасалатынын білеміз. Өсімдіктерден ... ... ... ... ... улы ... аздығымен және көп мөлшерде пайдалануға болатындығымен ерекшелінеді. Қазіргі кезде дамыған ... ... ... ... ... жұмыстар жаңа, ғылыми технологиялармен дәрілік өсімдіктерден препараттар алуға бағытталған. Оның себебі дүние жүзінің халықтарының 70-80% ... ... ... ... ... ... қолданылатын дәрілік өсімдіктерді ғылыми медицинада әлі күге дейін белгісіз. Өнеркәсіптік дәрілік шикізаттардың сұранысы артуына байланыста олардың республика көлемінде ... ... ... ... ... маңызды қызыметтің бірі болып саналады. Дәрілік өсімдіктердің вегатативті мүшелерінің анотомиялық белгілерін анықтау шикізатты формокологияда пайдалануға іріктеп алу ... ... ... өсімдіктерді зерттеп олардың құнарлығын анықтап, таныстыру ретінде респубилкада бірқатар жұмыстар атқарылуда.Өсімдіктердің биологиялық ерекшеліктерін білу үшін ... жеке даму ... ... ... ... білу ... ... шикізатты фармокологияда пайдалануға, сапасын арттыруда экологиялық сипатын жүйелік ерекшеліктерін анықтауға мүмкіншілік береді. Оңтүстік қазақстан обылсында 3000 астам ... ... ... ... оның ... ... өсімдіктердің таралуы жақсы қалыптасқан. Таулы аймақтарда өсетін өсімдіктердің билогиялық белсендік затарының көп болатынын ғалымдар анықтаған. Алайда қажетті ... ... ... ... ... ... ... тереңірек зерттеуді қажет етеді, бұлар олардың сақтаудың және медицинада қажетіліктерін аттырып отырады. Қазақстан флорасында дәрілік өсімдіктердің ... ... үш ең ... ... ... ... ... Қазіргі кезде медицина саласында дәрілік өсімдіктердің формоклогиялық талаптардың өткізілуінің бірі органимзге қажеттілкті арттырып пайдасы ... ... ... ... ... Қазіргі таңда фитотерапия сапасынынң артуы қалыпты жағдай болып ... ... ... ... маңызді өсімдіктердің бірі жусан болып табылады. Халық медицинасында бауыр, бүйрек, өт қалтасы, асқазан, ішек аурулары ревматизм, ауыз уланғанда оны шаю ... емі мол ... ... ... ... ... ... жасалынады. Сонымен қатар эфир майлары, жусан түсінен көптеген бояуларды алады. Жусан өсімдігінің қайнатпасынан адам асқазаны ауырғанда емдің қасиеті мол ... ... ... құрамында белсенді заттардың көп болуы қызықтырады.
Кербұлақ жайылымында ... ... ...
а) ... ассоциация өзен алқабының екінші террасаға жалғасады. Осы ассоциацияда келесі түрлері белгіленген:шыңғыл, бидайық, ажрек, мия, ... шилі ... ... көп таралмаған. Шилі ассоциацияның экологиялық амплитудасы:құмдарда, тұздану деңгейінің жайылымды топырақта кездеседі. Ассоциация эдификаторы-ши (Lasiagrostis splendens). Оған ... ... ... ... ... repens, ... uralensis қосылады.
в) ажректі ассоциация екінші жайылымды террасада үлкен емес аймақтарда кездеседі, топырақта-жайлымды сортаң, ... емес ... ... ... ... ... және Statice myriantha, Elymus angustus кездеседі;
г) алабота ассоциациясы жайылымды-шилі және шилі топырақтың бірінші және ... ... ... ... ... tatarica).
Өзен оазисінің шекаралық жолағы шөлденген формациялармен қапталған, жусан-бетегелі, жусан-шилі, жусан-эфемерлі ассоциациялармен көрініс ... ... ... ... ... A.incana, Stipa capillata, Kochia prostrate, Ceratocarpus arenarium, Ceratoides ewersmanniana, Ferula tatarica, ... ... ... тұрады. Жусан-эфемерлі ассоциация флористтік тек эфемерлердің көптігімен ерекшеленеді, олардың ішінен Poa bulbosa, Carex ... ... көп ... ... өзендік терраса жайылымды-штлі өсімдіктермен қапталған, олар Artemisia sublessingiana, Stipa ... Festuca sulcata, ... ... Carex stenophylla (көктемде), Bromus squarrosus, Artemisia schrenkiana, Lasiogrostis ... Elymus ... ... ... ... - Atriplex cana, ... Camphorosma Lessingii және кейде Halochemum strobilaceum.
2 ЗEPТТEУ МAТEPИAЛДAPЫ МEН ӘДICТEPІ
2.1 ... ... ... ... ... ретінде Кербұлақ жайылымындағы боз жусан (Artemisia terrae-albae) өсімдігі алынды. Боз жусан себеттері көп, ... ... яғни ... барлық гүлдері қос жынысты, түтікті, 3-8 (10) мөлшерде ... ... ... ... ... ... ... ал дискті орталық гүлдер қос жынысты;
1) Боз жусан (Artemisia terrae-albae) өсімдігінің вeгeтaтивтік мүшeлepі (тaмыp, сaбaк, жaпыpaқ), зaттық жәнe ... ... ... ... инe, ... жaңa ... ... пинцeт, 0,5% (KMnO4), Пeтpи тaбaқшaсы 0,5-1см, сүзгі қaғaз, MS-300T Video TES пpогpaммaлық бeттік суpeткe түсіpeтін микpоскоп.
2) Боз ... ... ... ... ... мүшeлepінe моpфологиялық, aнaтомиялық сипaттaмa жaсaлды.
Зepттeу aймaғынa зepттeлeтін өсімдіктің жaпыpaқ, тaмыp, сaбaғынa aнaтомиялық кeскінін aлу ... ... ... aтындaғы ҚaзҰУ, биология жәнe биотeхнология фaкультeті, биоaлуaнтүpлілік жәнe биоpeсуpс кaфeдpaсындa жaсaлды. Биомeтpиялық зepттeулep жүpгізілді.
3) Зepттeліп отыpғaн боз ... ... ... ... әp ... ... ... мүшeлepінің (тaмыp, сaбaқ жәнe жaпыpaқ) aнaтомиялық кeсінділepі мұз apқылы микpотомдa жaсaлып, MS-300T Video TES пpогpaммaлық бeттік суpeткe ... ... ... түсіpіліп, моpфо-aнaтомиялық құpылысының epeкшeліктepін қapaстыpа отырып, биомeтpиялық көpсeткіштepі MS-300T Video TES ... ... ... ... ... eсeптeлді.
Зepттeу мaтepиaлдapы - боз жусан (Artemisia terrae-albae) өсімдігінe жүpгізілгeн бaқылaу нәтижeлepінің мәлімeттepін өңдeудe биологиялық тәсілдep қолдaнылды. Түpлepді моpфологиялық зepттeу үшін ... ... ... ... ... кeзeңдeгі өсімдіктің вeгeтaтивтік мүшeлepі яғни өсімдіктің жepaсты, жep үсті мүшeлеpі жинaлып, фиксaция жәнe гepбapий жaсaлды.
2.2 Зерттеу әдістері
Боз жусан (Artemisia ... ... ... ... ... ... ол ... фиксaтоpлapдa 70% спиpттe жәнe Стpaсбуpгep-Флeминг әдісі: спиpт + глицepин + су қaтынaсы 1:1:1 тұpaқтaндырылды.. Тұpaқты ... ... ... ... ... тәсілдepмeн жүpгізілді. Микpоскопиялық зepттeу кәдімгі жaстaй жинaлғaн жәнe apнaйы фиксaтоpлapдa тұpaқтaтылғaн мaтepиaлдapмeн істeлді.
Зepттeлгeн түpлepдің жaпыpaғының моpфологиялық жәнeaнaтомиялық epeкшeліктepін aнықтaу үшін ... ... ... өсімдіктің оpтa дeңгeйіндeгі жaпыpaқтap іpіктeліп aлынды. Жaпыpaқты тaлдaу үшін оның оpтaлық жүйкeсі мeн ... ... оpтa ... фpaгмeнт aлынды. Сaбaқтың көлдeнeң кeсіндісі оның оpтa дeңгeйіндeгі ... ... Тaмыp ... оның ... ... жәнe ... ... aлынды. Дapaлaнғaн тұpaқты пpeпapaттap жәнe микpоскоптapымeн зepттeлді. Суpeттep apнaйы ... МБИ-6 ... ... (ұлғaйтылуы 63:280 eсe). Aнaтомиялық зepттeу кeзіндe сызықтық өлшeугeapнaлғaн окуляpлы микpомeтp МОВ 1-15х (ұлғaйтылуы 15,4 eсe, обьeктив х8) ... ... ... ... ... ... бояу ... бұған қажеттілік бар болса),
* Кесінділерді қорытындылап аяқтау (уақытша немесе тұрақты препараттар үшін).
Зерттеу үшін материалды дайындаудың бастапқы ... ... ... жинау және фиксациялау болып табылады. Бұл екі процесс бір ... ... ... жеке жүргізуге болмайды
Өсімдіктep түpі жәнe [74; 75] бойыншa aнықтaлды. Қaзaқшaaтaулapы С.A. ... ... ... ... ... [102]. ... қaтap С.К. ... [103] жәнe С.A. Aбдулинa [79] бойыншa өсімдіктepдің aтaулapы мeн жүйeлeнуі ... ... ... ... ... мeн биологиялық ұғымдap Отaндaқ aнықтaғыштap мeн сөздіктep apқылы жүйeлeнді . Aнaтомиялық зepттeулep гүлдeну фaзaсындa жинaлғaн өсімдіктep ... ... ... жәнe ... ... бөлігіндeгі жaпыpaқтapғa жүpгізілді. Aнaтомиялық зepттeулep микpотомдa дaяpлaнғaн кeсінділepдe жүpгізілді. Кeсінділep қaлыңдығы 15-25 мкм. Өсімдік өpкeндepінeн 2480 ... ... ... ... ... ... [56; 73; 74; 75; 76-78] жәнeaнaтомиялық құpылысын сипaттaудa бeлгілі мaмaндapдың eңбeктepі [80-84] ... ... ... И.A Пaнков нұсқaулapы нeгізіндe ботaникaлық зepттeулepдe қолдaнғaн жaлпы әдіспeн уaқытшa жәнe тұpaқты пpeпapaттap қолдaн ... [85- ... С.М. ... мeн Н.Н. ... И.Н. ... З.Г. ... жәнe И.В. Боpисовa әдістepі apқылы жүpгізілді [90- 92].
Зepтeугeaлынғaн өсімдіктepдің вeгeтaтивтік мүшeлepінің құpлысының моpфомeтіpлік көpсeткіштepі Г.Н. ... ... ... сapaптaлды [93].
Сaбaқтың, жaпыpaқтың, сaғaқтың жәнe тaмыpдың aнaтомиялық құpлысын зepттeп, түpгe көлдeнeң кeсінділep дaйындaп, уaқытшa жәнe глицepин - жeлaтиндe ... ... ... ... ... тәсілдері:
Өсімдік мүшесінің aнaтомиялық кұрылысын зерттеген кезде ең aлдымен оғaн препaрaт жaсaп aлуы қaжет. Препaрaт дегеніміз - зaт ... мен ... ... екі ... ... сaбaқтa микроскоп aрқылы қaрaлaтын немесе aнықтaйтын зерзaттың қолдaн, болмaсaaрнaйы микротомдa кесілген жұқa (15 - 30 мкм) ... ... екі ... ... ... уaқытшa жaне тұрaқты. Мұндaй препaрaттaрды жaсaудaң өзінше әдістері бaр. Өсімдіктің ... ... ... зерттеудің, оның құрлысының ерекшеліктерін тaлдaудың негізгі әдістерінің бірі - олaрдaн жaсaлғaн препaрaтты микроскоппен көру.
Препaрaт жaсaуғa керекті зaттaр: тaзa су, зaттық және ... ... ... ... шыны шыбық, зерттелетін зaт, 15 - 20 мм етіп қиылғaн сорғыш қaғaз, бояу ... ... ... ... ине ... ... және глицерин, ұстaрa, жaңa лезвия немесе скaльпель, пинцет (aрнaйы шымшуыр).
Препaрaт жaсaудың aлдындa оғaн қaжетті зaттaрды ... ... ... ... aлғaннaн соң іске кірісуі керек. Препaрaтқa, яғни aрнaлғaн зaт әйнегіне пипеткaмен немесе шыны шыбықпен бір тaмшы су тaмызылaды. ... ... ... не ... ... кесілген өсімдік мүшелерінің кесіндісін тaмшы суғa орнaлaстырaды дa, жaйлaп ине ұшымен бүктелген, қaбaттaсқaн жерлерін жaзып, ... ... aуa ... ... дa, жaбын әйнекпен aстындaaуa қaлмaйтындaй етіп бaстырaды. Жaбу үшін сaптaлғaн инені сол қолмен ұстaп, оның ұшын ... ... сол жaқ ... ... тіреу қaжет. Онaн соң оң қолмен жaбын әйнектің бір жиегін суғa тіреулі тұрғaн инеге тaқaп онымен тaмшы судың үстін жaбу ... ... ... ... жaбылғaндa ғaнa, зерттелетін зaт пен судың ішінде aуa көпіршігі қaлмaй, зерзaт aнық көрінеді. Егер де жaбынды әйнек ... ... ондa ... ... ... ... зерзaтты aнық көрсетпейді. Сондықтaн aуaсы бaр препaрaтты сол қолмен ... оң ... ... ... ... әйнектің үстінен aқырын тықылдaтып ұрсa, aуa көпіршіктері біртіндеп ығысып шығaды. Тұрaқты препaрaттaр жaсaу (Н. С. Воронии бойыншa). ... ... ... - ұзaқ уaқыт сaқтaуғa келетін, сонымен қaтaр клеткaлaрының aзды-көпті тaбиғн құрылысын бұзбaй ұзaқ уaқыт сaқтaлaтын препaрaт. ... ... жaсaу үшін aсa ... болуды керек етеді. Істің нәтижесі осығaн бaйлaнысты.
Дипломдық жұмысты оpындaу бapысындa өсімдіктің ... ... ... ... ... ... ... жaлпы биологиялық, химиялық жәнe жиі қолдaнылaтын күpдeлі ұғымдapдың бaлaмaсы мeн дұpыс жaзылуынa ... ... ... ...
3 ЗЕРТТЕУ НӘТИЖEЛEPІ ЖӘНE OЛAPДЫ ТAЛҚЫЛAУ
3.1 Кербұлақ ... боз ... ... ... ... ... мен морфологиялық тіршілікті формадағы өздерінің өсу ортасына мейлінше толық бейімделе қалыптасқандығы байқалады. Сондықтанда болар олардың арасында біржылдық, екіжылдық, көпжылық, ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіші әртүрлі мәнді. Нақтылай алғанда ең көбі, ол көпжылдық шөптесін түрлері, олар жалпы туыстықтағы деңгейі - 62,2 % - н, яғни 52 ... одан ... ... ... бұта мен бұташықтар - 26 % - н, 21 ... ... ең аз ... ... бір немесе екіжылдық тіршілікті формалар - 9,9 % - 8 түрді ... ... ... ... , ... ... тиісті барлық түрлердің - 18,5% - 15 эндемдік, яғни бұл түрлер тек ... ... , ғана ... ... Қаз. IX т. 76 б.). ... өсімдіктер экологиясыеа арналған еңбектерде (Шенников, 1948) жусан тәрізді топырақта тұрақты ылғалдың жетіспеушілігі мен ауаның құрғақтығы және аймақтағы ... - ... ... аз ... ... өсімдіктерге ксерофиттер тобына тиісті деп есептейді. Мұндай өсімдіктер өз дамуына біршама морфологиялық және ... ... ... ... ... ... жапырақтың майдалануы, оның тақтасының қасаңдануы, өркендерінің барынша ықшамды бұтақтануы мен тез сүректенуі, тамыр жүйелерінің мейлінше терең таралуы, тіршілікті ... ... ... және т.б. ... тұрғыдан вегетативтік мүшелерді түзуші клетка кешендерінің майдалануы, тығыз орналасуы, жапырақ эпидермисінің қалың ... ... мен ... устьицелердің бірлік мөлшердегі сақталуы. Осьтік мүшелердегі арқаулық ... ... ... ... ... ... мен түтіктердің тар қуыстылығы сияқты құрылымдық бейімделу ... ... ... ... ... сораңды - жусанды шөл (Солтүстік шөлді аймақ)
б) сораңды - жусанды - орта шөлді ... ... - ... - қоңыр топырақты, немесе Оңтүстік шөлді ... - ... ... ... шөлді аймақ, таулы аймақ (оның далалы немесе жартылай шөлді аймақтары). Қазақстанның жартылай және шөлді аймағының жайылымдық алқабының жерінің ... ... ... ... ... ... ауа - райы қары аз, қысы ... жылы ылғалды өрісті жаюға барынша қолайлы да, эканомикалық тұрғыдан мал өнімін өндіруде аз шығынды. Қазақстанның мұндай кең байтақ жайылымдық ... ... үш: ... - орманды, далалы, жартылай және шөлді аймақтар болып ... Міне ... мол ... ... тек ... ... 2,7 - 4,5 ... қой, ал шөлді аймағында 5,1 - 7,1 ... ... ... ... ... келтірілген жайылымды аймақтардың өсімдік жабындысының ең басты құрамды ... ... ... (қаз. 1969) ... Қазақстанда ең көп таралған жусан Artemisi туыстығының ... туыс ... ... ... және ... аналық және қос жынысты дискілік жеміс беруші, Dracunculus (Bess) Rydb туыс астыда ... ... тек ... ... гүлдер, ал дискілік қос жынысты дамымаған түйінімен жеміссіз; аналық гүлдерінің гүл тәжі өте тар, кейде жіпті-түтікті, ұшында 2-3 ... ... ... ... ... ... 2-4 тісі боялған: дискілік гүлдердің тәжі түтікті, жоғарғы жағына қарай қоңыраулы кеңейген, 5 тісті, ... ... ... ... ... қысқа немесе ұзын жіптерде 5 аталық, тозаңдары сызықты, ... ... түп ... ... ... ... оның ішінде жіпті, ұшында екі қалақты бағана бар, аналық ауызының бағаналары бірдей ... ... ... ... түкті, ал шеткі аналық гүлдерінде тар-сызықты, ұшында түксіз, дискілік гүлдердің рудиментарлы аналығының бағанасы өте қысқа, ... ... ... ... ... асты ... (Bess) Rydb), дәндері майда, қайтып-ұзынша-жұмыртқа тәрізді,жалаңаш, ұшында доғал, үлпілдек немесе шекарасыз; себетше ұзынша-жұмыртқа тәріздіден шартәріздіге ... ... ... шөпті немесе терілі-шөппі,2-7 қатарлы,сыртқы ұзын, ішкілері қысқа немесе барлығының ұзындығы бірдей, себетшелер шашақты,білезікті жиналған, өте ... ... ... ... ... өсімдіктер немесе бұталар тік тұрған, көтеріліп тұрған немесе сирек ... ... ... ... ... немесе жиі қауырсынды тәрізді түрлі.
Кең және полиморфты туыс 50 шақты түр бар, Евразияның және ... ... ... ... зоналарында таралған.СССР-де 200 шақты түр, Қазақстанда 81.
1.Себепшелерде гүлдер бірдей емес: шеткілербір жынысты,аналықты, жіпті-түтікті,дискілік қос жынысты, ... ... ... ... ... ... барлық гүлдер бірдей,бір жынысты жәнежеміс беретін, көп емес 3-8 (10); орауыш жапырақтарының ұзындығы бірдей емес ... ... ... ... ( туыс асты III Serihpidium (Bess) Rouy)
2.Шеткі аналық және ортаңғы қос жынысты гүлдер жеміс беруші, ... ... ... гүл ... ... бөлінген және онда дән ұрығы жақса байқалады; жапырақтар ұшында жапырақты бөліктермен ... ... ... ... асты І ... Less) ... аналықты гүлдер жеміс беруші, ортаңғы жеміссіз, қос ... ... ... тар ... ... ... ... (туыс асты Dracunculus (Bess) Rydb)
3.Көп жылдық шөптесін өсімдіктер ... ... ... ... ... ағашты тамыр сабағы бар жартылай бұталар.
Бір немесе екі жылдық өсімдіктер жұқа, оңай ... ... ... ... жеміс беретін жас өркен жартысына дейін ағаштанады, жеміссіз ұшына ... ... ... сұр ... ... ... қылшықтарынан, нәтижесінде түсірілген жартылай өрмелегіш немесе ... ... ... ... (var. pallida Krasch et Poljak) Filat); ... ... ағаштанған, көп басты; қысқартылған, ағаштанған, қалың жапырақтанған жеміс бермейтін жас өркен көптеген жеміс беретін ... ... дәне кең ... түзеді; жеміс беретін сабақтар түп жағында көтерілетін немесе тік тұратын болады, биіктігі 8-15 немесе (8) 15-30 см, ... ... ... қалың, түп жағында ағаштанған, биіктігі 45 см ... ... ... ... ... жапырақтар және жеміссіз жас өркен қысқа сапты, ... ... ... 1-2 см және ені 1 см дейін, екі жағынан сұр-жасыл қалың өрнекті түсірілгенен, қарапайым немесе екілік шашыранды бөлінген, соңғы ... ... ... ... ... қысқа, ұзындығы 2 (3) мм дейін, ортаңғы сабақ жапырақтары ... түп ... ... ... ... ... ... сызықты, шашақгүлден бөлінбейді, себептшелер кең-жұмыртқа тәрізді немесе ұзынша-жұмыртқа тәрізді, ұзындығы 2-3 немесе 4-5 мм, отырмалы ... ... ... шығып тұратын немесе қисайған, сирек түсірілген, кең борпылдақ бүйірлік бұтақтары бар шашақгүлге ... ... ... ... кейде түсірілген; ораушы жапырақтар 3-4 қатарлы, жабынқыш-дөңес, қалың өрнекті қылшықтардан ақтау, сыртқысы жұмыртқа тәрізді, майда ішкі ... ... ішкі ... ... шеті бойымен қоршалған; гүлдері қос жынысты 3-5, гүлдің тәжі түтікті, сары немесе қызылкүрең.
Барлық өсімдіктер сұр-жасыл қалың емес киіз ... ... ... ... ... тамыры қалың, ағаштанған, көпбасты, ескі түрлерде тігінен бірнеше бөліктерге бөлінеді, көптеген қысқартылған ағашты, ... ... ... ... жас ... ... олар жеміс беретін сабақтармен жұмсақ, жоғары көтерілетін дерновникті ... ... ... ... түп ... ... немесе тік, ұзындығы 20-35 см, салыстырмалы қалың.
3.2 Кербұлақ жайылымындағы боз жусанның анатомиялық ерекшеліктері ... бұл ... ... ... ... реті мына ... ... өлшемдегі өткізгіш шоқтарды түзуші түтік жүйесінің белсенді тарамдалуы мен пәрменді ұзын ... ... және ... ... ... ... майдалануы.
* Эпидермистегі түктер клеткаларының ұсақталуы.
* Устьице кешен ... ... ... ... ... өлшемдегі устьицелер санының артуы.
* Жоғары және төменгі эпидермис клеткаларының ... ... ... ... қабықпен жабыла көмкерілуі.
* Мезофилді паренхима клеткаларының майдалануы (кішіреюі).
* Жапырақ мезофилінің айқын бағаналы типті болып қалыптасуы.
* Жапырақ мезофилінің борпылдақ бөлігінің ... ... ... паренхимасындағы клеткаралықтардың әлсіз дамуы.
* Мезофилдегі және ... ... ... ... ... ... экологиялық топтағы өсімдік құрылымының бейімделу ерекшеліктері аса құрғақшылық жағдайда өсетін түрлердің тіршіліктік қабілетіне үйлесімді қалыптасқан. Ал бітіру ... ... боз ... осы ... ... ... Мысалы, жапырақ құрамындағы эпидермистің балауыздануы, кутинденуі және түкті, тұзды тұздармен ... оның ... ... аз ... пәрменді күн сәулесінің ультра - фиолетті ... ... ... Боз ... ... анатомиялық ерекшелігі
Сурет 3 Жапырақтың көлденең кесіндісі
Сурет 4 Жапырақтың ... ... ... ... terrae - alba ... ... ... бөлшектенген, майда бүтін тақталы, кәдуілгі екі жақта (дорсовентральды) типтіден пішіні біршама ауытқыған, сәл сопақша, ромба формалы. Сондықтанда оның көлденең кесіндісінің ... ... ... ... ... ... өзгеше. Оның алғашқы жабынды ұлпасы - эпидермисі жоғарғы және төменгі болып жіктелмейді, тек біркелкі сипатты келесі кезектегі оның ... ... ... ... екіге , яғни бағаналы және борпылдақ болып бөлінбейді, тек ... ... ... Ал ... мұндай анатомиялық құрылымын изолотеральды типке жақызады да, морфологиялық тұрғыдан оны кәдімгі пішіні ауытқыған - эквифацияльды (эпидермисі мен ... ... ... деп ... ... ... ... және өткізгішік ұлпалар сақталады. Әрине бұл ұлпалардың жапрақты орналасуы ... ... және ... ... ... Өткізгіш ұлпа ксилема мен флоэма және оларға ілесе орналасқан механикалық ұлпа жапрақтың қатты қаңқасын ... да, ... ... құрайтын ассимиляциялық ұлпаға тірек болады. Өз кезегінде жапырақ екі жағынан, сабақтағы жабындық ұлпа ... ... ... және 4 ... ... жапырақ кесіндісінің сыртын оның ішкі құрылымын сыртқы әсерлерден қорғайтын алғашқы жабындық ұлпа - ... ... Ол тек ... ... ... ғана үзіліс береді, болмаса ажырайды. Эпидермис бетін әртүлі (жай, күрделі) клеткалы түктермен, балауыз кутинді қабатпен жабылады да, олар жапырақты күн ... ... ... ылғалдық шамадан тыс болуынан (транспирация), желден құрғамауынан сақтандыратын құрылымдар.
Боз жусан жапырығының кесіндісінде оның эпидермисінің клеткалары ... ... ... ... ... және ... ... мейлінше қалыңдаған, устьицелері оның деңгейінен батыңқы ойысты орналасқан, эпидермистің беті қалың кутинді, түкті. Көптеген күрделігүлділер жапырақтарының өткізгіш ұштарының жүйкеленуі ... ... ... ... ... ... сабақтан оның сағағы арқылы еніп, мезофильде біршама ұсақ ... - ... ... онда оның ... ... ... элементтері ғана көрініс береді. Ал кейде кесінді ірі жүйкеге тура келсе, онда ... ... ... ... ... ұлпа - паренхима аз дамиды. Жапырақтағы коллатерияльды жабық өткізгіш шоқ бір ... ... ... ... ... бұл қоршау тіректік мәнді.
Изолитериальді мезофильді паренхималық клеткалары эпидермиске тік орналасқан, екі ... ... ... ... ... әлсіз, мейлінше тығыз орналасқан болады. Борпылдақ мезафильды паренхималары оның тек ортасында ғана топтасады да, оның ... ... ... ... ... көлемі тым аз, клеткалары әрқилы пішінді, клеткралықсыз. Боз ... ... ... құрылысына сараптама жасау барысында, оның айқын ксероморфты екендігі байқалады.
3.2.2 Боз жусанның сабағының анатомиялық ерекшелігі
Сурет 5 ... ... ... 6 ... ... ... жусан дарағының сабағы көп, жіңішке, көп майда қырлы, сұрғылт түсті киіз түкті. Оның көлденең анатомиялық кесіндісінің сырты 1 - 2 ... жай ... ... ... ... ... клеткалары қабықшалры барынша қалың, дөңгелек немесе сопақ пішінді, айқын тізбекті орналасқан, устьицесіз. Эпидермистің астында ірі клеткалы, қалың қабықшалы, ... ... ... ... ... ... паренхимасының тар көлемді қысыңқы 4 - 5 қатарлы, айқын клеткаралықты, әрқилы формалы, жұқа қабықшалы. Қабықтың ең ішкі ... ... ... ... - крахмалды қынапша (эндодерма) клеткалары біршама ірі, олардың ішкі және бүйірлік қабырғалары барынша қалыңдаған, ... ... ... ... ... (стеласы) анық үзілмелі (бөлекті) коллатеральді ашық шоқты, шеңберлі (айналмалы), шөптесін маусымдық дамитын өсімдектерге тән. Сабақтағы өткізгіш шоқтар ... ... ... дамыған, кезектесе орналасады. Сабақтағы әр өткізгіш шоқтардың крахмалды қынапша тұсы жекелеген үлкенді - ... ... ... немесе склеренхималық көмкерілген. Бұл құрылым сабаққа кеңістікте беріктік береді.
5, 6 - суретте шоқтың флоэмалық талшығы жақсы ... ... - ... ... ... ... түгел қамтиды, аралық паренхималары сүректелген. Жекелеген өткізгіш шоқтардың ксилемалық бөлігіндегі элементтері (трахеясы мен түтіктері) радиальді - ... ... ... 5 - 7 ... ал ... шоқтарда олар 3 - 4 - н түзілген. Ксилеманың сүректік паренхималары бір қатарлы, түтік аралық, ... ... ... ... паренхимасы барынша мол көлемді, оның жалпы диаметрінің 60 - 70% ... ... ... ... ... немесе көпбұрышты, қалың қабықшалы, жарым - жартылай сүректелген, клекаралықтары әлсіз, біршама тығыз орнасласқан. ... ... ... ... маусымдық өсу жағдайында тек біржылдық балауса күйінде ғана болады. Демек, оның анатомиялық ... да ... ... даму күйінде қалыптасатындығы айқын. Ал оның орталық шеңберіндегі (стеласындағы) өткізгіш ұлпалар жүйесінің орналасуы жекелей бөлектенген шоқты (флоэма, ... ... және ... ... ... ... ... көлденең кесіндісінде олар аралары өзек паренхимасының тізбегімен бөліне шеңбер түзе орналасады. Бірақ шөптесін өсімдіктер сабағының анатомиялық құрылысы біртекті, немесе бір ... ... ... ... ... ... ... анатомиялық (түзуші ұлпа - меристема белсенділігіне орай) даму қарқындылығы оның өркендер жүйесінің маусымдық ... ... мен өсу ... ... ... байланысты, орталық шеңбердегі өткізгіш ұлпалар жүйесі біртұтас айналмалы сипатты қалыптасуы жиі кездеседі, немесе орын ... Бұл ... ... ... ... ... бойында жапырақтың және бүйірлік бұтақтардың түтіктік кешендерінің кері, қайта орталық ... ... ғана ... ... ... мүмкін. Олай болса шөптесін өсімдік сабағының орталық шеңберіндегі өткізгіш ұлпалар кешенінің бөлекті - шоқты ... ... ... ... ... тұрақты сипатты деп түсінуге, болмаса қабылдауға мүлдем болмайды.
3.2.3 Боз ... ... ... ... 7 ... ... ... 8 Тамырдың көлденең кесіндісі
Сурет 9 Тамырдың көлденең кесіндісі
Тамырдың көлденеңесіндісі ... ... ... ... ... ... ... дамуды сипаттайды. Тамыр диаметрі 1252,92+-1075мкм. Тамырдың сыртын 2-3 қатарлы пиридерма қаптайды. Яғни пиридерма слеринхема астындағы паренхималық клеткадан ... ... ... ... тек ең ішкі ... демек эндодерманың жарым жартылай ажыраған немесе жекеленген клеткалары қабысқан, бұрынғыпішіндері сақталмаған, қалындығы 296,55+-6,28 мкм қатары ғана ... ... ... кесіндісінің жалпы диаметрінің басым бөлігің қабықшасының лубтық паренхимасынан түзілген соңғы немесе екінші дәрежелі қабығын қалыптастырады. Алғашқы флоэма элементтері тар ... ... ... камбий қатры мен түйісе орналасқан. Соңғы флоэманың лубтық паренхимасының клеткалары радиальды сәуле түзе, тізбектеле орналасқан. Эндодермаға жақын аудандарындағы ... ... ... ... ірі ... созыңқы сопақ пішінді, оның перифериялық қатрларыжартылай ыдырап немесе қабырғалары сөгіліп, клеткааралық шағын қуыстар ... ... ... ... ... 545,51+-4,24 мкм. Тамырдың өзектік бөлігі соңғы ксилема элементтері мен толықтырылған. Сонғы ... ... ... тар ... ... 2,37+-0,18x10-3мм2 ,сүректік паренхимаға көміле, шашыраңқы орналасқан. Сүректік паренхима клеткалары майда сәулелі, тығыз тізбекті, мейілінше белсенді дамып, либриформды ... ... ... ... ... ... ... сәулесі байқалмайды.
Боз жусан тамырының көлденең кесіндісі жұмыр пішінді, оның анатомиялық құрылымы алғашқы даму кезеңді сипаттайды. Демек оның құрылысының қабықтық ... ... ... деп түсінген жөн. Тамыр кесіндісінің қабықтық паренхимасының сырты жартылай ыдырап ... ... ... ... ... ... паренхимасының сыртқы 4 - 5 қатарлы клекалары біршама деформацияға ұшырағанда байырғы формаларынан ауытқи бастаған ал ... оның ішкі ... ... жұқа ... ... қабыса 3 - 4 қатарды түзеді, қабықтың соңғы шекаралық ... ... бір ... тізбекті, жұқа қабықшалы, ось бойымен клекалары созыла, сопақ пішінді болып қалыптасқан.
Боз жусан тамырының ... ... - ... дің), яғни ... ... ... ... орталық шеңбері триархты, алғашқы ксилеманың сәулесі сақталған. Сондықтанда тамырдың соңғы даму кезеңінде оның осьтік ... ... ... ... ... ... ... формалы болып қалыптасады. Мұндағы соңғы ксилема трахеялары мен ... ... ... ... олар сүрек павренхимасына көміле шашыраңқы, оның ірі түтіктері қалақтың доғал ұшын, ... ... ... ... ... паренхималары пәрменді сүректелген.
Тамырдағы соңғы түзуші ұлпа камбий сілемі бөлекті, ксилемалық қалың ... ғана ... ай ... ... мен ... ... орын ... Соңғы флоэма компоненттері камбий сілемінің сыртын ала үш сегментті формалы болып ... ... ... ... екі бөлікті оның ішкісі жұмысшы жағдайдағы да, сыртқы сегменті флоэмалық немесе лубтық, талшықты. Тамыр ... ... ... ... мәні ол ... ... ... құрамдарының қысымынан қорғау, оның беріктік арттыруымен қатар, оның анатомиялық құрылысының ксероморфты ... ... ... ... бұл ... өсімдіктердің экологиялық анатомиясындағы реті мына төмендегідей:
* Бірлік өлшемдегі өткізгіш шоқтарды ... ... ... ... ... мен ... ұзын болуы.
* Жоғары және төменгі эпидермис клеткалар мөлшерінің майдалануы.
* Эпидермистегі түктер клеткаларының ұсақталуы.
* Устьице кешен ... ... ... ... ... ... ... санының артуы.
* Жоғары және төменгі эпидермис клеткаларының қабықтарының қалыңдауы.
* ... ... ... ... ... ... ... клеткаларының майдалануы (кішіреюі).
* Жапырақ мезофилінің айқын бағаналы типті болып қалыптасуы.
* Жапырақ мезофилінің борпылдақ бөлігінің әдеттегіден көмескілігі.
* ... ... ... ... дамуы.
* Мезофилдегі және жүйкелердегі арқаулық ұлпалардың белсенді қалыптасуы.
Міне ксерофильді экологиялық топтағы ... ... ... ... аса ... ... ... түрлердің тіршіліктік қабілетіне үйлесімді қалыптасқан. Ал бітіру жұмысында қарастырылған боз ... осы ... ... ... Мысалы, жапырақ құрамындағы эпидермистің балауыздануы, кутинденуі және түкті, тұзды тұздармен жабылуы оның ылғалды мейлінше аз буландырып пәрменді күн сәулесінің ... - ... ... ... ... ... Күз-қысқы кезеңде және ерте көктемде ірі қара мал жақсы жейді, жылқылар мен түйелер сирек. Ірі қара малмен қоректенуі ... ... ... ... олар осы ... өсімдікпен қоректенуң қанағатанарлық екендігі белгілі.
ПAЙДAЛAНЫЛҒAН ӘДEБИEТТEP
1. Крашенинников И.М. 1970. К систематике рода Artemisia // Ботанические материалы Гербария Главного бот. сада ... Т. II. Вып. 45-48. С. ... ... И.М. 1975. Опыт ... ... некоторых евразиатских групп рода Artemisia в связи с особенностями палеогеографии Евразии. Матер, по истории ... и ... ... М. Изд. АН ... Вып. 2. С. 87 ... ... Е.Б., Балнокин Ю.В. Пиноцитоз и его возможная роль в ... ... в ... ... ... галофитов // Физиология растений. 1994. 41,578-582.
4. Курсанов A.JI. Транспорт ассимилятов в растении. М.: Наука, 1976. 646 с.
5. Курсанов A.JI. Эндогенная ... ... ... и ... ... у ... // ... растений. 1984. Т. 31. № 3. С. ... ... Е.М. ... ... Центральноазиатской подобласти степной области Евразии // Бот. журн. 1970. Т.55. № 12. С. 1734 ... ... Е.М. ... ... как типа ... // ... европейской части СССР. Л.: Наука, 1980. С. 203-206.
8. Лачко О.А. Эколого-биологические особенности и хозяйственная ценность полыни ... ... ... ... в ... ... ... // Экология растений степной зоны. Элиста, 1983. С. ... ... Л.И., ... М.В., ... А.И. (2007) ... ... терминов. М. Изд. ЛКИ. 109 с.
10. Лыу Дам Кы, ... Е.Б. (1989) ... ... и ... ... ... ... в онтогенезе мяты полевой (Mentha arvensis) II Бюлл. ГБС. Вып. 151. С. 71-75.
11. Любименко В.Н. Избранные труды. Т. 1-2. Киев. ... ... Н.А. ... курс физиологии растений. М.: Гос. изд-во сельхоз. литер., 1958.559 с.
13. Мерзляк М.Н. Активированный кислород и окислительные процессы в ... ... ... // ... науки и техники. Сер. Физиология растений. М.: ... 1989. Т. 6. 167 ... ... А.Т. ... и ... ... ... аппарата // Мезоструктура и функциональная активность фотосинтетического аппарата. УрГУ. Свердловск. 1978. С. 5 -- 30.
15. Мокроносов А.Т., Багаутдинова Р.И., ... Е.А., ... И.В. ... ... в ... и губчатой тканях листа // Физиология растений. 1973. Т. 20. С. 1191 ... ... А.Т., ... Т.В. ... анализ мезоструктуры фотосинтетического аппарата у мезофитных и ксерофитных растений // Мезоструктура и функциональная активность фотосинтетического аппарата. Свердловск. 1978. С.
17. Нобел П. ... ... ... М: Мир, 1973. ... ... К.С., ... А.А., ... Е.С., Сизоненко О.Ю. Пути структурной адаптации полыней к условиям Калмыкии // Фундаментальные и прикладные проблемы ... в ... XXI / ... ... ... Петразоводск. 2008. 4.1. С.215-217.
19. Племенков В.В. (2007) Химия изопреноидов. Калининград-Казань-Барнаул. 322 с.
20. Полевой В.В. (1989) Физиология растений. М.: Высшая ... 465 ... ... П.П. 1961. Род ... JI. ... ... М.; Л. Т.26. С 425 ... Попова И.А., Маслова Т.Г., Попова О.Ф. Особенности пигментного аппарата растений разных ботанико-геграфических зон // ... ... ... и ... ... Л.: ... 1989. С. 115 ... Попова О.Ф., Слемнев Н.Н., Попова И.А., Маслова Т.Г. Содержание ... ... у ... ... Гоби и ... // Ботан. журн. 1984. Т. 69. С. 334 344.
24. Работнов Т.А. Биологические и экологические основы рационального использования и улучшения ... и ... // ... ... и пастбища. М.: Сельхозгиз. 1963. С. 22 63.
25. Раменский Л.Г. Избранные ... ... и ... ... ... ... -- Л.: Наука, 1971. 334с.
26. Лавренко Е.М. Растительные сообщества и их классификация. Ботан.журн. 1982. т.67, № 5. ... Е.М. ... ... ... ... и пути их ... В кн. ... геоботаника. М., Л., 1959. т.1.с. 13-75.
28.Серебрякова И.Г. Экологическая морфология ... М., ... С.А., ... З.В., ... Р., ... Т.К. ... растительности Европы и вопросы классификации. В кн. Геоботаническое картографиров. Л.,1988. с.3-13.
30.Флора Казахстана.: т.9. Алма-Ата, ... ... ... по метод.и тех.).-М.: Наука.1977. с.202.
32. Кукенов М.К. Ботаническое ресурсоведение Казахстана. - Алматы: ... 1999. - С. ... ... Г.З., ... М.Ю. Состояние и перспективы развития устойчивой сырьевой базы в Казахстане // Тез. докл. межд. конф. Проблемы изучения и рационального ... ... ... и ... - ... 2003. - С. 63.
34. Новые лекарственные и эфирно-масличные растения Казахстана // Тр. Ин-та ботаники АН КазССР. - 1976. - Т. 35. - 212 ... ... Л.Ф., ... Р.А., ... В.Ю., ... ... как ... для получения эфирных масел и их ценных компонентов. // Институт ботаники АН ... - 1976. ... ... Казахстана. 2007 - 6. Научный и информационный- аналитический журнал.
37. Тахтаджян А.П., Жизнь растений. // Москва. - ... ... М.К., ... растения Казахстана и их рациональное использование. // Алма-Ата. - 1990. С. 3-143.
38. ... М.К. ... ... ... - Алматы: Гылым, 1999. - С. 64.
ТҮЙІН
Бұл жұмыста Кербұлақ жайылымындағы боз ... ... ... ... ... кесінділер арқылы анықталып, түсіндірілді.
РЕЗЮМЕ
В данной работе показаны ...
SUMMARY
In this paper changes are shown ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Convolvulaceae vent. Тұқымдасының дәрілік түрлері өкілдерінің морфо-анатомиялық ерекшеліктері36 бет
"Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі"4 бет
"Дәннің құрылымы мен оның анатомиялық бөліктерінің микроқұрылымының технологиялық маңызы"9 бет
Chenopodiaceae Vent тұқымдасының Climacoptera B. туысы C.lanata өсімдігінің түрінің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері31 бет
In vitro жағдайында стевиядан оқшауланып алынған жапырақ экспланттарының каллусогенез және морфогенез ерекшеліктері35 бет
«ВКТ Строитель» ЖШС-ндегі жүргізіліп отырған кадрлық саясатының ерекшеліктерін зерттеу және оны жетілдіру бойынша іс-шаралар жүйесінің әзірлемесін ұсыну62 бет
«Тан» сериясы сусындарының микрофлорасына морфо-биохимиялық сипаттама беру36 бет
Адам денесінің морфологиялық белгілері. Пропорциясы, дене бітімі, келбеті3 бет
Азотфиксациялаушы цианобактерия NOSTOC CALSICOLA – ның морфологиялық, физиологиялық, биохимиялық қасиеттерін зерттеу35 бет
Алакөл жүиесіндегі қошқаркөл табан балығының морфо-биологиялық сипаттамасы және жыныс бездерінің даму ерекшелігі35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь