Қазіргі айтыс ақындарының сөз қолданымы

Мазмұны

Кіріспе

1 АЙТЫС ӨЛЕҢДЕРІНЕ ТІЛДІК СИПАТТАМА
1.1 Ақындар сөздеріндегі араб, парсы сөздері
1.2 Орыс тілінен және орыс тілі арқылы енген сөздердің қолданылуы
1.3 Стильдік мақсатта қолданылатын қарапайым сөздер мен тұрпайы мәндегі фразеологизмдер
1.4 Айтыс өлеңдеріндегі диалект сөздер
1.5 Көнерген сөздердің жұмсалуы
1.6 Айтыс өлеңдеріндегі инверсия мен эллипсис
1.7 Айтыс өлеңдерінің құрылысы

2 АЙТЫС АҚЫНДАРЫ ТІЛІНДЕГІ КӨРКЕМДІК ТӘСІЛДЕР
2.1 Теңеу
2.2 Эпитет
2.3 Метафора
2.4 Метонимия
2.5 Кейіптеу
2.6 Символ
2.7 Айтыс өлеңдеріндегі сатира

3 АЙТЫС ӨЛЕҢДЕРІНДЕГІ ФРАЗЕОЛОГИЯЛЫҚ ҚОЛДАНЫСТАР
3.1 Фразеологиялық тіркестердің қолданылуы
3.2 Мақал . мәтелдердің айтыс ақындары тілінде берілуі
3.3 Айтыс өлеңдеріндегі нақыл, қанатты сөздер
3.4 Шешендік сөздердің қолданылуы

ҚОРЫТЫНДЫ

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Айтыс – «айт» етістігінен туған зат есім, өз мағынасымен алғанда, «айтыс» екі кісінің сөйлесуі. Бұл сөйлесу – қазақ арасында көп ұшырасады. «Айтыс» кейде «талас» мағынасында ұғылып, біреу мен біреу таласса, жанжалдасса «пәленше мен түгенше айтысып қалыпты» деп те айтады.
Айтыстың мағынасы осындай кең болғанымен, «айтыс» ұғымындағы сөздердің ішіндегі ең басымы - өлеңмен айтысу. Қазақ тілінің сөздігінде айтысқа мынадай анықтама берілген: Айтыс – бірінші мағынасы – зат есім, суырып салма ақындардың ауызша өлең түріндегі сөз жарысы, екінші мағынасы – етістік, яғни ортақ етіс, өлеңмен сөз жарысына түсу, сайысу.
Ежелден «өнер алды – қызыл тіл» деп сөз өнерін аса жоғары бағалаған халық айшықты сөз бедері мол ақындар айтысына ерекше мән беріп, ұрпақтан – ұрпаққа жалғастырып отырған. Айтыскер ақындар сөз сайысы кезінде қарсыласының ұрымтал жерін аңдып, жеңіске жетудің жолын іздеп, бұлтартпайтын дәлелдермен тұсап, тұқыртып, жалтаруға ерік бермей, жырмен желкесін қиып, дауласуға келтірмейтіндей ғып сөзбен жығады. Ақындардың жеңілуі сөз таба алмай қалғандықтан емес, бәрі де орынды уәжге, жүйелі сөзге тоқтап, дау сөздің логикалық жағынан ұтылып барып жеңіледі. Шаршы топта сөз додасына түскен ақындардың айтысына әділ төрелік айтушы да көпшілік, сөз құдіретін түсінетін би, шешендер болған. Сондай-ақ, айтыс ежелден ел тұрмысында ақынның бірде-бір ақын аталатын өнер мектебі саналып келген. Қазіргі ақындар айтысы күні кешегідей «халықты коммунизм рухында тәрбиелеу, осы жөніндегі жақсылығын мадақтап, кемшілігін» сынау емес, яғни үгіт – насихат, өзара сын құралы емес, ой мен сөздің жарасымы, адам бойындағы таланттың көрінісі, білім – танымның бір бұлағы тәрізді. Айтыс дегеніміз - әсерлі сөз (поэтикалық тіл) бен әсем саздың жарасымы болғандықтан, қазақ үшін бұл екеуі де жанына жылы, сезіміне әсерлі дүниелер. Сонау алыс бабалар заманынан бері келе жатқан айтыс дәстүрі - өлеңмен (поэзиялық), үнмен, сазбен (музыкалық), отырыс – тұрысы, көрік – көркемдігімен (театрлық) келген синкреттік құбылыс, ол, зертеушілердің сөзіне қарағанда, біздің кезімізде санаулы-ақ халықтарда сақталып келе жатқан дәстүр екен. Айтыстағы жеңістің негізгі шарты – ақындардың поэтикалық дарыны, сөз көркемдігі болып есептеледі. Әрине, айтыста импровизация (суырып салмалық), ой қисыны (логика) мен дәлелінің күштілігі анық байқалуы тиіс.
Тақырыптың өзектілігі. Айтыс, соның ішінде қазіргі айтыс әдеби тұрғыда жан – жақты зерттелгенімен, тілдік ерекшеліктері тұрғысынан ішінара болмаса, толыққанды түрде зерттелмей келеді. Тіл білімі саласында үзік – үзік ойлар айтылғаны болмаса, тікелей әрі жан – жақты ой қозғап, қалам тербеген ғалымдардың қарасы өте аз десе де болады. Сөз өнерінің, көркем сөз тігісінің, образды, көркем ойлардың, сөз шешендігі мен шеберлігінің тілдік көрінісін айтыс өлеңдерінен көреміз. Ол тілдік ерекшеліктердің деңгейін анықтау қазіргі айтыстардың сан қырлы табиғатына тікелей байланысты. Біз осы еңбегімізде алдыңғы зерттеулерге жүгіне отырып, айтыс өлеңдеріндегі тілдік ерекшеліктерді танып қалуға талпыныс жасадық. Сол себепті де қазіргі айтыс өнерінің көркемдік деңгейі ақындардың ұстанып жүрген бағыттары жайлы сөз қозғауды жөн көрдік. Қарастырып отырған тақырыбымыздың ең бір өзекті тұсы да осында.
Кез келген этнос атаулының ежелгі дүниетанымдық жүйесі, халықтық рухы әуелі оның тілінде көрнектенеді.Вильгельм фон Гумбольдт та: «Язык народа есть его дух, и дух народа есть его язык. Язык насыщен переживаниями прежних поколений и хранит их живое дыхание» дегенді, сірә, осы ыңғайда айтса керек. Шынында да, қай халықтың да өзіндік салт-санасы, елдік рухы, алдымен, оның тілінде, М.Әуезов айтқан «ескіліктің сырлы сөздерінде» таңбаланып отырады. Тіл мен халық рухының арасындағы осы тығыз байланысқа, сабақтастыққа кезінде А.Байтұрсынұлы да көңіл аударған. «Елде жоқ рух ақын сөзінде де болмайды. Ақын сөзіне жұрт рухының сәулесі түспей тұрмайды». Р.Сыздық айтқандай: «Бүгінгідей ана тіліміз – қазақ тілінің дәрежесі көтеріліп, әлеуметтік жүгі артқан кезде, осы тілдің барша байлығын игеру, тарихын білу – рухани парызымыз болмақ». Тіліміздің мемлекеттік мәртебесін нығайтудың қазіргі таңдағы бір маңызды тетігі – мүмкін болғанша оның осы танымдық, құжаттық қызметін неғұрлым толығырақ ашып көрсету, сол арқылы ежелгі атрибуттарымызды, халықтық қалпымызды, рухани тамырымызды тереңірек зерттеп, жете тану, В. фон Гумбольдтша айтқанда, «языковое мировидение» проблемасын зерттеу қажеттігі, тақырыптың өзектілігі, міне, осы игі мақсаттан келіп шығады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Зерттеудің негізгі мақсаты – қазіргі айтыс ақындары тілінің лексикалық ерекшеліктерін, яғни стильдік – семантикалық, құрылымдық жағын, көркемдік амал – тәсілдердің экспрессивті, эмоциялық бояуын, фразеологизмдердің сөз саптауда әр түрлі семантикалық, тұлғалық өзгеріске ұшырап, жаңаруын, сондай-ақ басқа да тілдік ерекшеліктерді және өлеңнің құрылысын анықтай отырып, ақындар айтысының әдеби тілдің нормаларының дамуындағы рөлін көрсету. Аталған мақсатқа байланысты мынадай міндеттерді жүзеге асыру көзделді:
- айтыс өлеңдеріндегі басқа тілден енген сөздердің әдеби тілге қатысы:
- қарапайым сөздер мен диалект сөздердің қолданылу ерекшелігін көрсету;
- фразеологизм мен мақал-мәтелдердегі, қанатты және нақыл сөздердегі әр ақынның өзіндік қолтаңбасы мен шеберлігін анықтау;
- айтыс ақындары тілінде шешендік сөздердің орын алуы;
- айтыс ақындары тіліндегі көріктеуіш тәсілдердің қолданылу ерекшелігін көрсету;
- айтыс ақындары тіліндегі инверсия мен эллипсистің қолданылу ерекшелігі:
- Айтыс өлеңдерінің құрылысын анықтау;
Жұмыстың ғылыми жаңалығы.
Қазіргі айтыс өнерінің көркемдік деңгейіне өзімізше баға беріп, табысты жақтарын ашып көрсетіп, жағымсыз жақтарына ғылыми түрде тоқталып, айтыс өнерінің көркемдік тұрғыдан ілгерілеуіне титтей де болсын өз үлесімізді қосу – жұмыстың жаңашылдығы болмақ.

- Сонымен қатар, басқа тілден енген сөздерді, қарапайым сөздер мен диалектілерді және көнерген сөздерді белгілі бір стильдік мақсатта пайдалана отырып, айтыс ақындарының әдеби тіл нормасының дамуына үлес қосуы;
- айтыс ақындарының тілімізде бұрыннан бар фразеологизмдерді, мақал-мәтелдерді қолдана отырып, тұрақты тіркестердің орнын ауыстыру, компоненттер арасына сөз сыналату, бір тіркестің бойына бірнеше тіркестің мағынасын сыйғызу, лексикалық құрамын жаймалап қолдану, бір компонентін синоним немесе басқа сөзбен алмастыру, я болмаса олардың бір сыңарын түсіріп қолдану, болымды мәндегі тіркестер мен мақал-мәтелдерді болымсыз мағынада немесе керісінше қолдану арқылы әдеби тілді байытатын жаңа сөз қолдану үлгілеріне талдау жасалуы;
- айтыс өлеңдеріндегі шешендік сөздердің қолданылуы әдеби тілдің қоғамдық қызметінің кеңеюіне, яғни оның көсем сөз стилінің жетілуіне тигізген әсерінің анықталуы;
- айтыс өлеңдеріндегі көркемдік тәсілдердің экспрессивтік, эмоциялық бояуының аса жоғары болуымен ерекшеленетінінің дәлелденуі;
- ақындар тіліндегі инверсия мен эллипсистің қолданылуындағы ерекшеліктердің талдануы.
Зерттеудің дерек көзі. Жұмысты жазу барысында негізі материалдарды Мұхамеджан Тазабеков, Аманжол Әлтаев, Серік Құсанбаев, Абаш Кәкенов, Мэлс Қосымбаев, Айнұр Тұрсынбаева, Оразалы Досбосынов, Айбек Қалиев, Абаш Кәкенов, Ақмарал Ілеубаева, Бекарыс Шойбеков, Дәулеткерей Кәпұлы, Жібек Болтанова сынды айтыс ақындарының сөз қолданыстары жарық көрген II томдық «Қазіргі айтыс» топтамасынан және Р.Сыздықова, К.Құсманова, Қ.Мәдібай, А.Айтқазина сынды қазақ тіл мәдениетін зерттеуші ғалымдардың еңбектерінен алдық. Сонымен қатар, Дарын Нұрсапаров, Аслан Ғафуров сияқты өзіміздің жерлес ақындарымыздың сөз қолданымдарын материал етіп алдық.
Жұмыстың негізгі зерттеу әдістері. Бітіру жұмысын жазу кезеңінде қазіргі тіл білімінде қалыптасқан негізгі принциптер мен ғылыми әдіс- тәсілдер қолданылды.Яғни, баяндау және талдау, салыстыру, сараптау, семантикалық талдау әдістері қолданылды. Сондай-ақ, жалпы тіл білімінде қолданылатын лингво-стилистикалық әдістер басшылыққа алынды.
Жұмыстың теориялық және практикалық маңызы. Айтыс ақындарының әдеби тіл нормасына үлес қосуына, эстетикалық көркемдік принциптерінің саралануына байланысты бітіру жұмысының кейбір нәтижелері мен тұжырымдары кейінгі айтыс өнерін діттеп келе жатқан жас өрендерге айтыс өнері жайындағы білімдерін толықтыру мақсатында септігін тигізеді.
Сондай-ақ, орта мектептерде қосымша сабақтар, арнаулы курстар мен семинар сабақтарын ұйымдастырып, онда сөз өнерінің құдіреттілігін танытуда, адамгершілік – эстетикалық тәрбие беруде бұл жұмыстың теориялық әрі практикалық мәні бар.
Әдебиеттер тізімі
1. Сыздықова Р.Ғ. Қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1993.-320 б.
2. Сыздықова Р.Ғ. Абай және қазақтың ұлттық әдеби тілі. – Алматы; Арыс, 2004.
3. Сыздықова Р.Ғ. Абайдың сөз өрнегі. – Алматы; Арыс, 2004.
4. Құсманова К.А. «Біржан – Сара айтысының» тілдік ерекшелігі (XIX ғасырдың II жартысындағы айтыс ақындары тілдерімен салыстыра зерттеу); Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. – Алматы: Б. ж., 1999.
5. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. II том. Жалпы редакциясын басқарған филология ғылымдарының докторы, профессор І.К.Кеңесбаев. – Алматы: Қазақ сср Ғылым академиясының баспасы, 1959.
6. УДК Қ.С.Дүсіпбаева, Е.Нақтыбай. Айтыс ақындарының сөз қолдану мәдениетіне қосар үлесі.
7. Құсманова К.А. Мақал – мәтелдердің айтыс ақындары тілінде берілуі: [Айтыс ақындарының сөз мәйегі мақал – мәтелдерді орайластыра қолдану өнері жайында] // ҚазМУ хабаршысы. Филология сериясы. – 1998.- №20. – Б.6-10
8. Мәдібай Қ. Айтыс өлең // ҚазМУ хабаршысы. Филология сериясы. – 2001. – № 14- С.65-68
9. Айтқазина А.А. Айтыс ақындары тіліндегі өзіндік сөз қолданыстар// ҚазМУ хабаршысы. Филология сериясы. – 2000. -№9.-Б.83-86.
10. Әбіл Қ. Айтыс мәдениеті // Егемен Қазақстан.- 2001. – 10 ақпан. – Б.4
11. Дуанаева С.Ә. Қазіргі ақындар айтысы: Автореферат. – Алматы: М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты, 1997.
12. Имашев Б. Айтыстағы юмор мен сатира [Мәтін] : Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты / Имашев Б. – Астана, 2006.
13. Исаев С. Қазақ әдеби тілінің тарихы: Оқулық. – Алматы: Ана тілі, 1996.
14. Сыздық Р. Айтыс: бүгіні мен болашағы: [Қазіргі кездегі айтыстың дамып жаңғыруы] // Қазақ әдебиеті. – 1998. – 14 тамыз.
№№№№№№
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
РЕСПУБЛИКАЛЫҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚАЗЫНАЛЫҚ КӘСІПОРЫНЫ
ФИЛОЛОГИЯ ЖӘНЕ ЖУРНАЛИСТИКА ... тілі мен ... ... ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: ҚАЗІРГІ АЙТЫС АҚЫНДАРЫНЫҢ СӨЗ ҚОЛДАНЫМЫ
Мазмұны
Кіріспе
1 АЙТЫС ӨЛЕҢДЕРІНЕ ТІЛДІК СИПАТТАМА
1.1 Ақындар сөздеріндегі араб, парсы сөздері
1.2 Орыс ... және орыс тілі ... ... ... қолданылуы
1.3 Стильдік мақсатта қолданылатын қарапайым сөздер мен тұрпайы мәндегі
фразеологизмдер
1.4 Айтыс өлеңдеріндегі ... ... ... сөздердің жұмсалуы
1.6 Айтыс өлеңдеріндегі инверсия мен эллипсис
1.7 Айтыс өлеңдерінің құрылысы
2 АЙТЫС АҚЫНДАРЫ ТІЛІНДЕГІ КӨРКЕМДІК ТӘСІЛДЕР
2.1 ... ... ... ... ... Символ
2.7 Айтыс өлеңдеріндегі сатира
3 АЙТЫС ӨЛЕҢДЕРІНДЕГІ ФРАЗЕОЛОГИЯЛЫҚ ... ... ... ... ... – мәтелдердің айтыс ақындары тілінде берілуі
3.3 Айтыс өлеңдеріндегі нақыл, қанатты сөздер
3.4 Шешендік сөздердің қолданылуы
ҚОРЫТЫНДЫ
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Айтыс – «айт» етістігінен туған зат ... өз ... ... ... ... сөйлесуі. Бұл сөйлесу – қазақ арасында көп ... ... ... ... ... ... мен ... таласса, жанжалдасса
«пәленше мен түгенше айтысып қалыпты» деп те айтады.
Айтыстың мағынасы осындай кең болғанымен, ... ... ... ең басымы - өлеңмен айтысу. Қазақ тілінің сөздігінде айтысқа
мынадай анықтама ... ...... мағынасы – зат есім, суырып
салма ... ... өлең ... сөз ... ... ... ... яғни ортақ етіс, өлеңмен сөз жарысына түсу, ... ... алды – ... тіл» деп сөз ... аса жоғары бағалаған халық
айшықты сөз бедері мол ... ... ... мән ... ... ... ... отырған. Айтыскер ақындар сөз ... ... ... ... аңдып, жеңіске жетудің жолын іздеп,
бұлтартпайтын ... ... ... ... ерік бермей, жырмен
желкесін қиып, ... ... ғып ... ... ... сөз таба ... ... емес, бәрі де орынды уәжге, жүйелі
сөзге тоқтап, дау сөздің логикалық жағынан ... ... ... ... сөз ... түскен ақындардың айтысына әділ төрелік ... ... сөз ... ... би, ... ... ... айтыс
ежелден ел тұрмысында ақынның бірде-бір ақын аталатын өнер ... ... ... ... ... күні кешегідей «халықты коммунизм рухында
тәрбиелеу, осы жөніндегі жақсылығын мадақтап, кемшілігін» сынау ... ...... ... сын ... ... ой мен сөздің ... ... ... ... ...... бір ... тәрізді. Айтыс
дегеніміз - әсерлі сөз (поэтикалық тіл) бен әсем ... ... ... үшін бұл ... де жанына жылы, сезіміне әсерлі
дүниелер. Сонау алыс ... ... бері келе ... айтыс дәстүрі -
өлеңмен (поэзиялық), үнмен, сазбен ... ...... ... ... (театрлық) келген синкреттік құбылыс, ол, ... ... ... ... санаулы-ақ халықтарда сақталып келе
жатқан дәстүр екен. ... ... ... ... – ақындардың
поэтикалық дарыны, сөз ... ... ... ... ... ... ... ой қисыны (логика) мен дәлелінің ... ... ... өзектілігі. Айтыс, соның ішінде қазіргі айтыс әдеби тұрғыда жан
– жақты зерттелгенімен, тілдік ерекшеліктері тұрғысынан ішінара ... ... ... ... Тіл ... саласында үзік – үзік ойлар
айтылғаны болмаса, тікелей әрі жан – жақты ой ... ... ... ... өте аз десе де ... Сөз өнерінің, көркем сөз
тігісінің, образды, ... ... сөз ... мен ... ... ... өлеңдерінен көреміз. Ол тілдік ерекшеліктердің деңгейін
анықтау қазіргі айтыстардың сан қырлы табиғатына тікелей ... ... ... ... зерттеулерге жүгіне отырып, айтыс өлеңдеріндегі
тілдік ерекшеліктерді танып қалуға талпыныс жасадық. Сол ... де ... ... ... ... ақындардың ұстанып жүрген бағыттары жайлы
сөз қозғауды жөн көрдік. Қарастырып отырған ... ең бір ... да ... ... ... ... ... дүниетанымдық жүйесі, халықтық рухы әуелі
оның тілінде көрнектенеді.Вильгельм фон Гумбольдт та: «Язык народа есть его
дух, и дух ... есть его ... Язык ... ... ... и ... их ... дыхание» дегенді, сірә, осы ыңғайда айтса
керек. Шынында да, қай ... да ... ... ... рухы,
алдымен, оның тілінде, М.Әуезов айтқан «ескіліктің сырлы сөздерінде»
таңбаланып отырады. Тіл мен ... ... ... осы ... байланысқа,
сабақтастыққа кезінде А.Байтұрсынұлы да көңіл аударған. «Елде жоқ рух ақын
сөзінде де болмайды. Ақын сөзіне жұрт ... ... ... ... айтқандай: «Бүгінгідей ана тіліміз – ... ... ... ... жүгі ... кезде, осы тілдің барша байлығын игеру,
тарихын білу – рухани парызымыз болмақ». Тіліміздің ... ... ... таңдағы бір маңызды тетігі – мүмкін болғанша оның осы
танымдық, құжаттық қызметін неғұрлым ... ашып ... сол ... атрибуттарымызды, халықтық қалпымызды, рухани тамырымызды тереңірек
зерттеп, жете тану, В. фон Гумбольдтша айтқанда, «языковое ... ... ... ... ... ... осы ... келіп шығады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Зерттеудің негізгі мақсаты – қазіргі ... ... ... ... яғни стильдік – семантикалық,
құрылымдық жағын, көркемдік амал – ... ... ... ... сөз ... әр ... ... тұлғалық
өзгеріске ұшырап, жаңаруын, сондай-ақ басқа да ... ... ... ... анықтай отырып, ақындар айтысының ... ... ... ... ... Аталған мақсатқа байланысты мынадай
міндеттерді жүзеге асыру көзделді:
- айтыс өлеңдеріндегі басқа тілден енген сөздердің әдеби тілге қатысы:
- қарапайым сөздер мен ... ... ... ерекшелігін көрсету;
- фразеологизм мен мақал-мәтелдердегі, қанатты және нақыл сөздердегі әр
ақынның өзіндік қолтаңбасы мен шеберлігін анықтау;
- ... ... ... ... ... орын ... айтыс ақындары тіліндегі көріктеуіш тәсілдердің қолданылу ерекшелігін
көрсету;
- айтыс ақындары тіліндегі ... мен ... ... ... Айтыс өлеңдерінің құрылысын анықтау;
Жұмыстың ғылыми жаңалығы.
Қазіргі айтыс ... ... ... ... баға ... ... ашып ... жағымсыз жақтарына ғылыми түрде тоқталып, айтыс
өнерінің көркемдік тұрғыдан ілгерілеуіне титтей де ... өз ...... ... ... ... ... басқа тілден енген сөздерді, ... ... ... және көнерген сөздерді белгілі бір ... ... ... ... ... әдеби тіл нормасының дамуына үлес
қосуы;
- айтыс ... ... ... бар ... мақал-
мәтелдерді қолдана отырып, тұрақты тіркестердің ... ... ... сөз сыналату, бір тіркестің бойына бірнеше ... ... ... ... ... қолдану, бір компонентін
синоним немесе басқа сөзбен алмастыру, я болмаса олардың бір ... ... ... ... тіркестер мен мақал-мәтелдерді болымсыз
мағынада немесе керісінше қолдану арқылы ... ... ... жаңа ... ... ... ... айтыс өлеңдеріндегі шешендік сөздердің қолданылуы әдеби тілдің қоғамдық
қызметінің кеңеюіне, яғни оның ... сөз ... ... ... ... ... өлеңдеріндегі көркемдік тәсілдердің экспрессивтік, эмоциялық
бояуының аса ... ... ... ... ... ... ... мен эллипсистің қолданылуындағы
ерекшеліктердің талдануы.
Зерттеудің ... ... ... жазу ... ... материалдарды
Мұхамеджан Тазабеков, Аманжол Әлтаев, Серік Құсанбаев, Абаш ... ... ... ... ... Досбосынов, Айбек Қалиев, Абаш
Кәкенов, ... ... ... ... Дәулеткерей Кәпұлы, Жібек
Болтанова сынды айтыс ақындарының сөз қолданыстары жарық көрген II ... ... ... және ... К.Құсманова, Қ.Мәдібай,
А.Айтқазина сынды қазақ тіл мәдениетін ... ... ... ... ... ... ... Аслан Ғафуров сияқты өзіміздің
жерлес ақындарымыздың сөз қолданымдарын материал етіп алдық.
Жұмыстың негізгі зерттеу әдістері. Бітіру ... жазу ... ... ... ... ... принциптер мен ғылыми ... ... ... және ... ... ... семантикалық
талдау әдістері қолданылды. Сондай-ақ, жалпы тіл білімінде қолданылатын
лингво-стилистикалық ... ... ... ... және ... маңызы. Айтыс ақындарының әдеби тіл
нормасына үлес қосуына, эстетикалық көркемдік принциптерінің ... ... ... ... нәтижелері мен тұжырымдары кейінгі айтыс
өнерін діттеп келе жатқан жас өрендерге айтыс өнері ... ... ... септігін тигізеді.
Сондай-ақ, орта мектептерде қосымша сабақтар, арнаулы курстар мен ... ... онда сөз ... құдіреттілігін танытуда,
адамгершілік – эстетикалық ... ... бұл ... ... ... мәні бар.
1 АЙТЫС ӨЛЕҢДЕРІНЕ ТІЛДІК СИПАТТАМА
.
Айтыс өлеңдеріне тілдік сипаттама деп аталатын бірінші тарауда ... ... ... парсы сөздері, орыс тілі арқылы ... ... ... ... ... мен ... талданады. Сондай-ақ,
ақындар тіліндегі инверсия мен эллипсис және айтыс өлеңдерінің құрылысы
қарастырылады.
Айтыс ... ... ... парсы сөздерінің лексикалық қабатын
кездестіреміз. Бұл қабаттың басымы ... ... ... ... еніп, әбден сіңіскен, қазақтың өз сөздері болып кеткендер. Мысалы,
айтыс өлеңдеріндегі дүние, момын, мейман, ... ... ... ... ... ... ... пана, пасық, арам, амал, қайыр, құрмет, ар,
абырой, ... ... ... ... ... ... ... ұжмақ, құбыла, бақ,
мезгіл, дұшпан сияқты сөздер түп негізі ... ... ... ... ... ... лексикасының байлығына айналғандар.
Араб – парсы ... ... тобы және өте ... ... ... ... ... көп қолданылмайтын, негізінен ислам дініне
қатысты сөздер. Мысалы, арсы-күрсі, маһи, төрт шадияр, лауқы, ... ... ... сөз ... ... ... ... көрінеді.
Мысалы, Ринат Заитов пен Рүстем Қайыртайұлының:
«Жасымда жарамды еңбек ете алмасам,
Не бетіммен кетемін бұл пәниден», - ... сөз ... ... Немесе
Аманжол Әлтаев пен Жәкен Омаровтың:
«Ассалаумағалейкум,
Отырған жәмиз жұратым».
«Ақ самай ардагерлерім,
Халал боп хақың ұрпаққа,
Құттты да болсын мейрамың»
«Харам мен ... ... өзі ... шыңнан бағы».
«Дертіңді кәләм – шариф анық басар,
Оқыған ғалым жұртқа жарық шашар», - деген қолданыстары дәлел.
Ақындар мұсылман дінінің жарлықтары мен заң ... ... да ... ... ... ... ... тұрақтап қалса, кейбіреуі
тілдік айналымнан шығып қалған. Мысалы, мақшар – ... ... ... ... пен тозаққа айыратын күн деген ... ... ... ... сөз: ... күйер дейді екі беті», «мақшар күн
тартар ма екен ... ... ... ... ... ... ... құрбан айттарыңыз,
Тәбарак ырыс қосып ырысына» (Бекарыс Шойбеков пен Мұхамеджан ... ... ... сөзіне қазақ тілінің түсіндірме ... ... ... деп ... ... Және осы сөз сайыста «намаз» сөзінің
жиі қолданылуы кездеседі:
«Алладан жәрдем тілеп сөз бастайын
Намаздан жаңылмаған нар ... ... – құл, ... – ұл болу ... кеп ... тең ... ... оқыса хақты танып,
Алдымен аузындағы сөз түзелер».
Намаз – ислам дінін ... ... ... ... ... күніне бес
рет дұға оқып өтейтін құлшылығы.
Сонымен бірге,көптеген араб, парсы сөздерін ... ... ... ... қолданады. Мысалы: ақын – шайыр, хат – наме, Алла – хақ,
тәңір, жаратқан және т.б.
Қазіргі айтыс өлеңдерінде қазақ тілінің ... ... ... орыс ... орыс тілі ... ... сөздер қолданылып жатады. Оған ... ... ... пен қазіргі «Қазақстан» ұлттық арнасындағы «Айтыс -
Чемпионаттың» да биігінен көрініп жүрген ... ... ... ... ... ... ... Шорабек ақын ел алдына шыққаннан-ақ елмен
амандасып алып:
«Жүйрікті жюри ... ... ... енді өкпе ... арты тағы опыр – ... «без ... боп кетпесін», - деп ескертеді. Бұл жердегі «әділ -
қазы», «ережесіз» ... ... ... ... «жюри», «без правил»
сөздері тап осы жерде эмоциялық, экспресивтілік рең ... тұр. ... ... ақын ... ұпай алуда жастар жағы,
Басқандай тұзды алтылық көзірменен», - деп жалғар, «козырь» сөзін қазақ
тілінің қалпына келтіріп, ... етіп ... ... ... ... ... Қуаныш ақынның сөз қолданымында
кездеседі:
«Білдің бе, неге бастым тормызымды-ай,
Тұрғанда жар құламай, ор бұзылмай».
Орыс тіліндегі «тормоз» сөзі ... ... ... ... ... ... Шорабек ақын болса:
«Айтасың фактілердің ең ескісін,
Ең ескісін және де көмескісін.
Факты менен цифрды ұмытпайтын
Сен осы ... адам ... - деп, ... ... ... ... Бұл жердегі факт, цифр, робот сөздері – орыс тілі
арқылы енген сөздер. Шорабек ақын ... ары ... үшін ... жүріп жатыр,
Басылып бас ішінде бар «кнопка»
Асығып жеттік мынау айтысқа да,
Жүрсінді отырғызып «банкротқа»», - деп жалғайды.
Осылай айтыс ақындарының тілінде орыс ... ... ... жиі ... ... де болады. Оған жауап ретінде:
«Абайша айтсам сөзімді –
«Самородный сары алтын»» - деп Оразалыдай ақындар сөз тауып кетіп отырған.
Ал, ... Сара ... мен ... Мұхтар Қуандықовтың
айтысында Мұхтардың айтқан:
««Король» түгіл, «пешкі» де ... ... ... , - ... сөз тізбектері не халықтың, не
әдеби тілге еніп қолданылған элементтер ... ... ғана тән ... ... ... ... кіргізбей қайтарайын,
Кәнігі футболшының қақпасындай» (Арман Бердалин мен Әсем Ережеқызы)
Бұл сөз тізбегі де – тек ... ғана тән ... ... ... – белгілі бір стильдік мақсатпен сөздің
мазмұнын тұрпайыландыра, дөрекі етіп ... ... ... жалпылама лексикаға қарағанда эмоциялық, экспрессивтік бояуы
күштірек болады. Айтыс өлеңдері ... ... ... ... жақын келеді. Ал қарапайым сөздер, көбінесе, ... тілі ... ... ... мен ... орай ақындар тіліндегі
қарапайым сөздер, қарапайым фразеологизмдер ... бір ... ... ... Жеңу ... ... ... мәніндегі стилистикалық бояуы
бар сөздерді көп қолданады. Бұндай сөздер айтысты қыздырып, ... ... ... «Қай ... ... ... сол шірік,
қорқаулар, есек, құл, надан, кәпір, мардымсыз ... ... ... ... ... мәндегі фразеологизмдер де
қолданылады.
Ғалым Н.Уәлиұлының сөйлеу тілі реңіндегі фразеологизмдер туралы: «...Бұлар
бейәдеби болса да, эстетикалық ... ... ... сөз ... ... етіп ... ... реалистік сипат береді» - дейді.Мысалы:
«Жан едің кісі мінін санағыш-ақ,
Боп қапсың енді ... ... ... ... Айдаров пен Қуаныш Мақсұтов),
немесе:
«Бәтуәсіз бұл бала,
Үйленіп апты сонымен» (Сара Тоқтамысова мен Мақсат Ақанов).
Қара пышақ, бәтуәсіз бала, қара ... қара ... қу ...... бар ... тілі реңіндегі фразеологизмдер.
Сонымен айтыста сөз бостандығына ерік ... ... ... ... ... сөздерді халық көңілінен шығу мақсатында,
соны сөз ретінде айтыстың эмоциялық, экспрессивтік бояуын қалыңдату үшін
қолданады.
Айтыс ақындарының диалект ... ...... ... ... ... әр ақын өз ... өлкесінің атынан сөйлегендіктен, сол
елдің жергілікті тілдік боуын, сол ақынның стильдік даралығын, сөз саптау
шеберлігін байқатады.
Диалектілік – ... ... ... бір ... ... сөйлеу тілінде қолданылатын сөздер жатады.
Мысалы:
«Құдағайыңның қасына,
Атомын әкеп жарғанда» (Дәулеткерей мен Оразалы).
«Бұзаутіс менің сөздерім,
Бұтыңнан шағып шаянша» (Оразалы мен ... ... ... – кіші дөкейге» (Оразалы мен Дәулеткерей).
«Айтақтап жіберер ем дәу ... - ай» ... ... пен ... ... ... құйрық шайдың буындай» (Оразалы Досбосынов пен Ринат Заитов).
Немесе:
«Дәулеткерей сөйлесін,
Мына тапалға бас ұрмай» (Дәулеткерей Кәпұлы мен Оразалы Досбосынов).
«Жүйріктей тартып ... ... ... ... ... пен Мұхамеджан
Тазабеков).
Айтыс өлеңдеріндегі көнерген сөздерден ақындардың сөз байлығын ... ... ... пен Дәулеткерей Кәпұлы айтысындағы:
«Мен деген, Дәулеткерейім,
Көсем сөзге келгенде,
Көк найза едім толғаулы.
Адасқан сендей оқ өтпес,
Ақ ... едім ... ... ... ... тілді толғайын».
«Басыма киген мұрабым,
Басыма қонған бақ шығар» (Мэлс Қосымбаев пен ... ... кеме ... ... ... – мәсі ... таң ... (Шырынбек Қойлыбаев пен Кәрима Оралова).
Абай өлеңдерінің синтаксистік құрылысын зерттеген ... ... ... ... ... ... сөздердің, сөйлем мүшелерінің, күрделі
сөз орамдарының, әдеттегі орын тәртібінің бұзылып берілуі. Бұл бұзылу тіл
нормасынан ... ... ... Ауыстыру әр алуан ... ... ... өлеңнің ырғақ, ұйқас сияқты шарттарын өтеу үшін ақындар
ауыстыруға жиі барады және бұл өлең ... тән ... ... - ... ... ауыстыруды тек ырғақ пен ұйқас талабынан ғана ... ... ... ... ... идеяны алдындағы тармақта немесе тармақ
басында беру ... ... ... ... ... жиі ... инверсияның түрі өлеңнің ырғағына,
ұйқасына қарай ... ... ... келіп, тармақтың не басында, не
ортасында орналаса береді:
«Ауласқаным көңілде дұрыс шығар,
Жауласқанмен келмейді жеңіс ... ... ... пен Мэлс ... деп еңіресе шеттерінен,
Ер тоқымын лақтырған асау аттар» (Оразалы Досбосынов пен Айбек Қалиев).
«Егер де бөтен елден ... ... ... біз ... ... Досбосынов пен Айбек Қалиев).
Жібек Болтанова мен Айтақын Бұлғақовтың қағысуында:
«Жиылған көп көрермен алдымдағы,
Секілді екен тәп-тәтті ... ... десе ... ... болса екен жанның бәрі.
Бір сәлем, студенттер, бәріңізге,
Көтерген кірпішсіңдер қабырғаны», - деп, ары қарай:
«Дедің бе, Айтақын-ау, қырықтамын,
Сырың деп ... ... мұны ... - деп ... анықтаушы сөз бен анықталушы сөздің орны алмасып келеді:
«Қазақтың бір қызы едім ар – ибалы» (Нәзира Мәдішева мен ... ... сай ... да ... нар, ... сай болмайды затына нар» (Нұрлан
Мұсаев пен Тілеген Әбілов), ... сөз ... ... ... мен Ерік ... «Ұлы едің Алатаудың арыс маңдай» (Аманжол
Әлтаев пен ... ... ... ат үстінде ғаламат паң, Көңілі
қазағымның дала ... «Күн ұяға ... бір ... Жүрдек-ау жалған
өмір ұдай жарық» (Аманжол Әлтаев пен ... ... ... ... ...... де ... ұшырайды:
«Азады ел ағадан, тон жағадан
Сөзіңіздің болмаса тиянағы» (Жібек Болтанова мен Айтақын Бұлғақов).
«Айналып алдарыңа қайта келдім,
Жатпас деп алмас ... қап ... ... ... пен Аманжол Әлтаев).
«Өйткені мен атама не көрсетсем,
Ұмытпаймын алдыма сол келерін» (Нұрлан Мұсаев пен Тілеген Әбілов).
Ғалым Р.Сыздықова: ... ... ... ... бірі де – ... принципінде. Бұл процесстерді тудыратын
мотивтер де әр алуан. Олардың ішіндегі ең бастысы – белгілі бір ... (не ... ... ... бір ... ( ... бір ... екі
тармағына) сыйғызу болады, яғни өлшем талабы, одан кейінгі ұйқас ... ... - ... ... ... ... әсерлілігін, өткірлігін арттырады
десек, айтыс ақындары мақал – мәтелдердің бір компонентін түсіріп, ... ... ... де ... ... Тас ... біреулері
бас жарғанда» (Мэлс Қосымбаев пен Балғынбек Имашев).
Айтыс өлеңдерінің ... ... он бір ... және жыр ағымы
үлгісіндегі жеті не сегіз ... өлең ... ... Мысалы, Аманжол
ақын он бір буынды өлең өлшемімен елге танымал:
«Жігіт ем нөкер сайлап жорық құрған,
Өнердің қасиетін мол ұқтырған.
Алдыма ару ақын кеп ... жоқ ақ ... ... Аманжолмен бір сырласшы,
Жібек қыз, бек шағыңда толып тұрған.
Алланың ақ ниеті дұрыс екен,
Қайтадан екеуімізді жолықтырған». Ақын ... ... осы өлең ... сүйенеді. Немесе көкшетаулық Баянғали Әлімжанов:
«Жер шоқтығы Көкшеден,
Көл үлкені Балқаштың
Даласына бір сәлем!
Осы тойға кеп ... ... ақ ... бір ... - деп, жеті – ... ... өлең ... жүгінеді.
Ұйқас, яки рифма (грекше rhytmos - өлшемдес, ... - ... сөз ... үндестігі, өзара ұқсас,дыбыстас естілуі.
Айтыс өлеңдері қазақ поэзиясында аса мол кездесетін қара өлең ұйқасына (а ... а ... ... ... мен іні бұрын арбаспаған,
Қашаннан бір болған ғой қандас бабам.
Іні боп ағаларға ізет көрсет,
Бұрын да іні ... ... ... ... пен Рүстем Қайыртайұлы),
- деген өлең жолдарын алуға болады. Мұндай мысалдарды көптеп кездестіреміз.
Сонымен бірге, ... ... ... де ... ... ... ағамыз кеп отырған соң,
Есіме түсіп кетті Шәмші бүгін.
Сондықтан аяқ асты бақ ашылып,
Ашылып отыр менің әншілігім» (Оразалы ... пен ... ... ... да ... ... ... атау боп,
Алфавиттерде жоқ қазір,
Келтіре қоймас от зәбір.
Ойнамастан ұрыспақ,
Айтысайық дұрыстап,
Кезекті саған берейін,
Бас бәйгелі боп ... ... ... пен ... Тазабеков).
Енді аяққы ұйқасқа алынған сөздердің атқаратын рөлін зерттеушілер айрықша
атап ... ... өлең ... сай өзге ... ... ... тармақ жіктерін ажырататын т.б.) қатар, оның көркемдік –
бейнелеу құралы ретінде де мәні бар ... яғни ... ... ойды ... ... ... айтылады. Дәлірек
айтсақ, ұйқастырылған сөздерге интонациялық екпін түседі де, ол ... ... ... ... ... ... В.Маяковскийдің
ұйқасқа мән бере жазған: «... Я всегде ставлю самое характерное ... ... ... и ... к нему ... во что бы то ни стало» деген сөздерін
цитат етіп келтіреді.
Демек біздің ... ...... ... ... ... олар ... немесе өлең бөліктерінің негізгі мағынасын аша
түсетін сөздер болуға тиісті екендігі. Яғни ... өлең ... ... ... қатысты екендігін біз де баса көрсетеміз. Соған
орай ұйқастырылатын сөздердің сипаты (қай сөз ... мен ... ... ... мәні бар және ... ... ... өлең синтаксисіне
тікелей әсері бар.
Айтыс өлеңдері осы айтылғандарға бағынып жатады. Ақын айтпақ ойы үшін ... яғни ... ... ... ... ... қалған тармақтарды
соған ұйқастырады. Жерлесіміз Абаш ... ... ... келсе тілді қалам байлап,
Сәлем беріп жатыр ма ауыл – аймақ.
Қол бастаудан сөз ... қиын ... ... ... мен де жайлап.
Алдыңа аман – есен шыға келдім,
Қолда деп аруағы «Қабанбайлап», - ... Ақын ... ... ... ... үшін «жібі түзу» мәнді сөздер тізбегін тізеді. Сонымен
қатар, өлеңнің ... ... ... ... сөз де ... тұр. «Ауыл -
аймақтан» басқа өлеңнің өн бойына созылған моноұйқаста етістік ... ... ... осы ... ... ... аудартады, өйткені бұлар
тармақ соңында ... ... ... сай ... ... ... ... Немесе:
«Айтатын сөздеріңді тосып алдық,
Не айтсаң да Құдекең қосылайық.
Үй ішіне үй тіксе отау ... да ... ... ... ... да – ... ... ұйқастардың – айтыс өлеңдерінде алатын орны ерекше.
Айтыс ... ... ... ... ... кезінде өлең-жырды суырып салып (импровизация) шығару ... ... ... ... ... ... үлгісінде айтып жіберу
қуатты ... ... ... ... бұл ... ... қатар қарсыласының сұрағына дәл тиетіндей әсерлі де ұтқыр,
соны болуымен құнды. Осы ... Р. ... ... айтыстарда ақындар жеңу
үшін тек тақырып, факт, логика, аргумент мықтылығын ғана көздеп қоймайды,
сөз – образдардың орынды, ... әрі соны ... да қам ... Ол ...... дүниенің дәстүрлі түрлерін пайдаланумен бірге, жаңаларын
да тудыруға тырысады», - дейді. Айтыс ... ... ... сол ... ... ... ... ұлттық бояу бедері,
дүниетанымы, әдет-ғұрпы, ... ... ... ... ... ... өлеңдерінің тағы бір ерекшелігі ақындар тіліндегі көркемдік тәсілдер
бір-бірімен байланысып, ұштасып жатады. ... ... ... бірнеше
эпитетпен жалғасып, ұласып келіп күрделі метафора, теңеу не тұтасқан сөз
өрнегі жасалады. Осы айтылған ... ... ... ... ... анық байқалады.
Теңеу – көркемдеу тәсілдерінің ішіндегі ең бастысы. Сөз ... ... өз ... осы ... ... ... тілінің түсіндірме сөздігінде
бірінші мағынасында «теңестіру, бірдей ... ... ... ... ... мағынасы «салыстыру, салғастыру, балау» турасында
беріледі.Орыс ... ... ...... ... ... ... және т.б.
Теңеу туралы алғаш ғылыми пікір білдірген – А. Байтұрсынов. Теңеу жайындағы
тұжырымдарды Қ. Жұмалиев, З. Қабдолов, ... өз ... ... Ал ... ... сипаты ретінде жеке қарастырған – Т.Қоңыров.
Айтысқа түскен ақын шу дегеннен-ақ ... ... ... ... өзін аң ... ... бекер қонбайтұғын қыран құс,
мұзбалақ, я болмаса, бәйге алмай қоймайтын серке сан ... ... ... ... өнерге келгенде иран бақтағы сайраған бұлбұл, даусы
мың құбылып ... ... ... ... Бұлардың бәрі қарсыласын
қайткен күнде де сөзбен ұтып кетудің амал-тәсілдері. ... ... ... ... ... ... түсініктерді білдіретін сөздерді ауыспалы
мағынада қолдану жиі ұшырасады. Осылардың ішінде ең көп ... ... ат ... Ақындар жүйрік атпен, тұлпармен өзін де, ... ... да, ... да ... ... ... тактикасын жетік
меңгерген Мұхаметжан Тазабеков: «Су жорғадай қасыңнан өте шығам, ... ... ... деп өзінің үдеуін жылқының бір түрі –
жорғаға теңейді. Сонымен бірге, Арман ... ... ... ... елім, Құлагердей ойнақтап шабайын бір», - деген образды сөздері
дәлел бола алады. ... ... ... төрінен көрініп жүрген
Дәулеткерей Кәпұлы Мұхаметжан Тазабековпен сөз ... ... ... Бәйгелі тайың бапты енді», - деп өзін бәйгеге бапталынып ... ... ... ... мен ... Жабағы тайдың тері ащы
келер», - деп шабысының арынын осындай ... сөз ... ... қана ... ат қана ... ... айтыстарда аңшылық пен малшылық
тұрмысынан алынған сөздер де көп ... ... ... ... аруанадай асыл халқым,
Алдыңа келді, міне, боталарың», - деп өрнектесе, жамбылдық ... ... ... ... ... ... аламын мүйізйңнен», - деп
қарсыласын сүріндіреді. Аманжолдың сөз саптауынан төрт ... ... ... ... деп, ... екі ... ... немесе
Ақмарал Леубаевамен айтысында: «Ал енді Ақмаралға көз салайын, Құлжадай
ғазиз басын ... ... тағы ... «Ал енді ... - ... ... Ақандардың құла атындай» - деп келтіреді. Мал атауларына
байланысты теңеулер ... ... сөз ... да ... ... қой, ... қол ... Нар құнындай нарқың бар» немесе «Бабымызды
танысын байтақ қазақ, Қобыландының атындай Құртқа баққан», ... ... ... ... ... ... және т.б.
Айтыс ақындары қарсыласын сөзбен ықтырып алуды ... ... ... кеп ... ... тастүлектей түйілген қыранға, ақиық қырып
сал жыртқыш құстарға ... ... тағы да ... сөз ... бір серпіліп отырсайшы, Аң көрген, қиядағы текті құстай»,
«Ризамын сандуғаштай ... ... көз ... ... ... ... қимай тұрмын», - деген образдары дәлел. Марқұм боп кеткен
алматылық Оразалы Досбосыновтың сөздерінде де ... ... ... ... көк ... ... Ал, сөйлеші ендеше, күрең
жігіт», «Ініңді көргің келмей торғайдай түк, Арбаңды жоғарғыға зорға айдай
шық» және ... бір топ ... ... ... ... ... өнердің
шарықтауын табиғат құбылыстарына балауынан, адам мен табиғат арасындағы
ұқсастықты, бірлікті, ... ... ... Бейнелі теңеулерді
қолдану арқылы айтыс ... ... ... ... ... ... ... жатқаны байқалады. Я болмаса дауыл, құйын, жел,
нөсер, асау теңіз, жал-жал толқын, тасқын, сел – ... ... ... ... ... баламасы. Мысалы, «Желдей үрлеп, желкеңнен
жетелейін, Желкендей көтеріле білсең егер» (О. ... ... ... ... (А.Әлтаев), «Көк шалғындай жайқалып отырсың-ау,
Шалғы түгіл, сары жел ... ... және ... ... ... сұлу ... ... сөзбен мүсіндеу – кеңінен
өріс алған дәстүр. Аманжолдың Нәзира Мәдішевамен сөз қағысында:
«Айдай сұлу Нәзира жанымдағы,
Қарайсың ханшайымдай ... ... ... көз ... ... ... ... түп-түзу аппақ екен,
Қайыңдай ақ найзаның сабындағы.
Абайлап қарағанда ... ... ... ... ... ... ... екен,
Жарық нұрдай орданың шамындағы.
Бешпентіңнің оюы нәзік екен,
Тамырдай боз қулықтың санындағы.
Тұсыңнан жел тұрғызып қанат қақсам,
Құландай үрікпессің ... - деп, ... ... ... ... ... те,
сұлу қыздың ажарын сипаттау объективті шындықтың ұлы суреткер көрмек
сезімінен ... ... ... ой ... ... ... байқатады.
Ілгерідегі теңеулер зат есімге –дай, -дей, -тей ... ... ... ... ... Грек ... зерттеу еңбектерден
белгілі. Метафораны орыс тілінде М.В.Ломоносов, ... ... және т.б. ... ... ... ... З.Қабдолов, З.Ахметов, Ә.Қайдаров, Б.Хасанов
және т.б. өз еңбектерінде қарастырған. Тілімізде ... ... ... тұжырым жасаған – А.Байтұрсынов. Ал Б.Хасанов: «Метафора – екі
зат пен ... ... ... ... ауыс ... - ... ... түсіндірме сөздігінде метафораға мынадай түсінік беріледі:
«Метафора – басқаша мағынада қолданылатын ауыспалы астарлы, пернелі ... әр ... сөз ... ... ... ... жиі кездесетіні –
есім сөз таптары. Зат есімнен ... ... ... ... ... құс ... ... және т.б. деп бөлуге болады.
Ақындар тілінде айрықша және ең көп метафораланатын – құс ... ... ... ... ... ... алғыр қыран құсқа (лашын,
қаршыға, сұңқар, бүркіт т.б.), ал ... сол ... ... айдындағы аққуға,
сұқсыр үйрекке, сүйкімділікті аңғартатын қоңыр қазға ... ... ... бар ... қазіргі айтыс өлеңдерінде де ол ... ... ... ... түлеп ұшқан қыранымын» (Айтбай
Жұмағұлов), «Өйткені Көкшетаудың қыраны едің, Қоймайтын қоян түгілі, қасқыр
алмай» ... ... ... Дәулеткерей, арғымағым, Есіміңді
дәріптеп қосқан жөн ғой» (Мэлс Қосымбаев), «Қағысқалы келгенмін, Арқадағы
аққумен» (Айтақын Бұлғақов), ... есім ... ... ...... ... келеді.
Мысалы, оны Мұхаметжанның сөз қолданысынан көптеп кездестіруге болады:
«Қызыл тіл – ... ... тіс ... Ауыз – ... отты сөз ... «Ой – қалта, санам – сандық, зердем – қоржын, Зерлеген сөзді ғана
екшегендей», «Болғанда айтыс –кеме, өлең – ... Жаңа ... ... ... Тағы да ... ... ... бөркің - аспан» (Дәулеткерей
Кәпұлы), «Атақтымен көрейін арпалысып, Көз – қорқақ болғанымен, қол – ... ... ... ... сияқты мысалдар жеткілікті.
Эпитет туралы да алғаш теориялық тұжырым жасаған – А.Байтұрсынов. ... ... ... ... ...... ... тіл мен әдебиетке ортақ мүлік болғандықтан, оларды қабысқан ... ... ... ... - ... зат. Көркем образдар жасау тәсілінде жиі ... ... сын – ... ... ... ... көрсеткіші.
Айтыстарда эпитет бірыңғай портрет құрайтын теңеу, метафорамен тіркесіп
келіп бір-біріне көркемдік ықпал ... Оған ... ... ... ... жөн көрдік: «Армысың, ақ самайлы апаларым,
Қадірі хан қызындай күймедегі», ... – атам ... ... ... сөз ... ... «Бос ... бой алдырып бұрмаланбай,
Құнды сөзді жіпке тізгін қылқаламдай» немесе
«Сары бидайын сапырған сары ... зар ... тұр ... ... сүбедей сүйкеп отыр,
Қызыл еті таусылып қырдағы елдің», - дей ... тағы ... асыл сөз ... ... ... ... ... - деп тың тіркестер жасайды.
Ілгерідегі эпитеттер сын есім + зат ... зат есім + сын ... ... ... ... қатар, сан есім + зат есімдердің тіркесуі
де кездеседі: ... екі ... ... ең, ... шашылатын жырың
келіп» және т.б. Зат есім + зат есім ... ... ... ... той, міндет той деп тойлап жүрміз, Жағдай жоқ аш ... ... ... ... қабыса байланысып, эпитеттік қызметте жұмсалатын сөздердің
бір тобы – есімшелер. Есімшелердің –ған// -ген ... зат ... ... ... ... ... ... Оразалының
қолданысындағы:
«Кезек бер енді бізге де,
Жоғалған түйе секілді,
Жалғыз өзің жайылмай», енді ... мен ... киіп ... ... ... боп ... - деген тіркестерді алуға болады. Тағы
басқа, «Ұшталған қаламсабы қаламгердей, Алдыңда сөз сөйлейін ... ... ... ... ... емес ұрпақ болып, Өшпейтін ошағыңда қалады
із» (Ринат ... ... ... аты ... Түңілген жан емес ем
заты нардан» (Серік Құсанбаев) және т.б.
Эпитетті қолдану ... ... ... тың ... ... ... «Кәрі
құлақ ақынның біреуі едің,
Тай кезінде құнанды шаң қаптырған» (Бекарыс пен Мұхамеджан).
Бір сыңары түр – түс атаулары, ... ... зат есім ... ... ... ... ... молынан кездеседі. Ақ түске байланысты жиі
қолданылатын эпитеттер: ақ ... ақ үй, ақ ... ақ ... ақ ... ақ
маңдай, ақ дидар, ақ білек, ақ ниет, ақ күміс, ақ түйе және т.б. ... жиі ... ...... ... ... көк, сұр, боз, ... және сирек кездесетін түс – бөрте.
Қорыта келгенде, эпитет – заттың ... ... ... ішкі ... ... бейнелеуде қазіргі айтыстарда көптеп қолданылатын ұтымды
тәсілдердің бірі.
Метонимияның зерттелу тарихы ертедегі грек ... ... ... ... ... ... ... және т.б.
ғалымдар қарастырған. Қазақ ғалымдары арасынан ... ... ... ... ... ... К.Аханов,
А.Ысқақов, Ә.Хасенов, Т.Қоңыров, Б.Хасанов және т.б. ғалымдар метонимияның
жеке лингвистикалық объект ретінде танылуына өз үлестерін қосты. ... ... ... ... ...... ... тілінде
метонимияны ғылыми – лингвистикалық объект ретінде арнайы қарастырған –
Л.Нұржекеева.
Айтыс ақындары ... ... ... мен ... ... ... ... қолданыстардың көпшілігі – зат есімнен және
сын есімнен жасалады.
Метонимия – бір ... мен ... ... алмастырып айтудың өте ұтымды
тәсілі. Мысалы, «Жүйріктен жүйрік озар жарысқанда, Ағаңды ... ... ... ... ... ... ... жүйріктер
тумағандай» (Мұхаметжан Тазабеков), «Беріктігі ... ел едік ... қой ... тұманды күн» (Оразалы Досбосынов) деген сөз
қолданыстары эмоциялық реңк үстеп ... ... ... ақын мен ... ... сөз ... қанша бөз қалды,
Шешеннен қанша сөз қалды?
Жүйрік болсаң көсілгін,
Қоздырайын мен қозбаңды», - дей ... ары ... ... айтқандай:
«Көмбеге таяп келгенде,
Жүйрікке керек көтерме!» - деген ... ... ... ... ... сөз ... ... жаныңа,
Жамандар бар мұң айтар».
«Сыныққа сылтау іздейтін,
Сыбызғыдай сылқымдар
Кейбір келін – келсаптар
Ұстарадай жылпылдар», - дегені мысал. Бұндай мысалдарды көптеп ... ... Мэлс ақын мен ... ... жыр қағысындағы:
«Ағайын, бүгін бас қосты,
Сен көретін айтыстың
Жүйрігі менен жорғасы.
Жақсыларға тірелді,
Мына отырған сіздердей
Жайықтан шығып жол басы». ... ... ... ... айтыстың
Құласы менен аласы,
Шаңқаны менен қарасы», - деген сөз ... ... ... өлеңдерінде жансыз табиғат құбылысын кәдімгі тірі кісінің қылығымен
ауыстыра суреттеу, яғни, ... тағы бір түрі – ... ... ... ретінде Қуаныш Мақсұтов пен Шынарбек Қабиевтың:
«Таңғы шық лағыл тастай күлімдеген,
Селеуі самалменен дірілдеген.
Алтын кемер жағалы өзендері,
Биік тауды қақ ... ... ... ... дірілдеген –
бәрі табиғат емес, құдды адам мінезіне ұқсайды. Немесе Аманжол ақын мен
аягөздік ақын қыз ... ... мұз ... шешіп тастап,
Өзендер өршеленіп терең аққан»,
«Жер – ана жаулығымен сүртсе дағы,
Мөлтілдеп жанарында жас қалады», Айбек Қалиев пен Оразалы Досбосыновтың:
«Алатау бауырындағы елге ... ... күн ... ... көктемдегі,
Құлпырған көк құрақтай көк белдегі.
Бүгін бізді алдыңа тағы ... ... көш - ... ... ... ... пен Қонысбай
Әбіловтың:
«Алдыңа жан салмайсың самғағанда,
Шақырып тұрғандай бір арман алда», Қайыртай ... пен ... ... ... үмітімді,
Таймастай теңбіл көкті тағалармын», - деген мысалдарды көптеп ... тағы бір түрі – ... яки ... да ... ... бір нәрсені
не құбылысты суреттемей, бұларға ұқсас басқа бір нәрсеге, не ... ... ... ... бүкпелей бейнелеу, ойды да ашық айтпай,
тартымды тұспалмен түсіндіру үшін жұмсалып жатады. Мысалы, тұлпар, ... ...... ... ... ... белгісі. Лашын, қыран,
сұңқар бейнелері – қырағылықтың, шабыт шарықтауының ... ... ... ... – аққу, ақбөкен ... беру ... ... З.Ахметовтың пікірі дәлел: «Халық поэзиясында көп ретте нар –
ерліктің, қайраттылықтың, атан – ... ... ... ... ...... символы болып көрінеді. Жүйріктік пен жылдамдықтың
тағы бір ... ...... ... Ал, ... ... қыз ... халық өлең – жырларында ең жиі кездесетін
символы – аққу, киік ... ... бұл ... осы ... мағынасы да өзгеріп, құбылып отырады және олар ... ... сан қилы ... ... да ала ... сөз ... ... тұрғысында. Айтыстағы сатира мен юмор сын -
сықақ, қалжың қағытпа, уытты ... ... ... ... келе береді.
Алматылық Оразалы Досбосынов пен түркістандық ... ... сөз ... ой ... ... ... ... саралауға
мүмкіндік береді. Оразалы ақынның да, Бекарыс ақынның да юморлық сезімдері,
сықақшылық қабілеттері жоғары ... ... ... мұң ... ащы ... ... қарсыласын келесі кезекте
жылы юморға шақырып отырады. Біздің «есте жоқ ескі ... ... ... ... киелі төл мұрамыздың көркемдік тұрғыдан ғана емес,
идеялық, интеллектуалдық жағынан да биіктегенін ... ... ... әдіс - ... амал - ... ... меңгерген. Соның бірі
қарсыласының портретін жасау, және оны көркем бейнелеп беру ... ... ... ... ... кескіндеу. Яғни, әріптесінің сатиралық
бейнесін ... ... әр ... ... ... ... дегенімді ауыр алма,
Доп домалақ болушы ед ол да ... есен жүре бер ау ... ... ... дорбасындай» (Оразалы Досбосынов пен Мэлс Қосымбаев).
Айтыста ақындар түрлі айла - ... ... ... ... ... - ... сөзді тура мағынасында қабылдап, әңгімені басқа арнаға
бұруы. Мысалы, түркістандық жүйрік ... пен ... ... ... ... ақын ... соғатын жел сияқты» - деген Мэлстің сөзіне Бекарыс ... ... ... ... ... ... да, сатираның да
бояуы қалың. Ол кез ... ... ... тауып, соны қалжыңға
айналдырып, халыққа дәл жеткізіп бере алады:
«Сөздің ... ... Мэлс ... ... мен ... көп.
Әйтпесе, мақтап - мақтап мына сенің,
Қызыңды алайын деп жүргенім жоқ», - деп қойып қалады. Мэлс ... ... бұру ... тағы ... ... ... одан әрі ... Ал Бекарыс болса, «мақал ... ... кінә таға ... ... айту үшін ... ... ... қызғансаң, құдай
сенен бізіңді де сұратпасын» деп одан әрі төпей түседі.
Мэлспен айтысқа түскен Оразалы Досбосынов та, ... ... ... сөз ... ... ... ... тамашалап отырған тыңдаушының
да, теледидар байқап қызықтаған көрермендердің де табан астындағы тапқырлық
пен ... ... ... сол ... ... ... қатар, қосымша мысал ретінде Әбілхайыр ... пен ... бәрі әділ ... ... Төле, Әйтеке билеріндей.
Шіркін ай, заманымыз гүлденер ме,
Қазіргі министрдің үйлеріндей?!» - деп, ортаға жеңіл әзіл тастағанын ... ... ақын қыз ... қандасымыз Қайрат Құлмұхамедпен айтысында:
«Томпитып қойған ағамды,
Қытайлықтарға мың алғыс»,- дейді. Ал, қырғызстандық Елмірбек ... ... ... ... ... ... ... жүрмесін,
Қоқырайған қалпағың», қарсыласын жасытудың амал - тәсілдерін іздейді. Сөз
басында әзілмен бастап, ... ... ... ... - Айнұр тактикасы.
Ақын қыз астаналық Жібек Болтанова да Айтақын Бұлғақовпен жыр ... ... ... ... ... алқымдаған ағам едің,
Қасыңда балапанбыз, не білейік,
Жер шарының кетірген зәре құтын,
Буш көкемдей қарайсың мені көріп.
Мұқағали ағамыз айтатұғын,
Қарғаның валетіндей едірейіп» ... сіз сөз ... ... көз түсіп кетті ұртыңызға.
Жол тербеген жапырақ секілденіп,
Жыбырлап қоймай кетед ұртыңыз да».
Қазақстан ұлттық арнасындағы «Айтыс ... ... ... ... керекулік Шарманов Қуанышпен сөз барымтасында өзіміздің
жерлес ... ... ... ... ... ... ... енді, Қуаныштай інішегім,
Мен өзіңді бұрыннан білуші едім.
Павлодарда білім ап жүргеніңмен,
Ата анаң Ақсуатта тұрушы еді.
Су ... ... ... ... ... ... еді.
Сендейлерге біз жақта, шығыс жақта,
Ит тойған жеріне деп күлуші еді.
Бауырым, біле ... ... ... ... ... ұлушы еді», - деп, қарсыласын оңай сүріндіреді. Бұл -
жеңіл әзіл емес, бұл - сарказм. ... ... ... сөз табу ... ... ... тізіп келтіре беруге болады. Яғни, ащы әжуа
ақындардың сөз қолданымынан әрқашан өз көрінісін ... ... ... ... пен ... Тұрсынбаеваның сөз қолданымындағы:
«Осылай баяғыда шарт қойыпты,
Бұл елде ... нақ ... деп ... ат ... деп күшігіне ат қойыпты.
Соларға бір бір пәтер ап қойыпты,
Қазақтар баспанасыз қап ... деп ашы ... ... ... бәрі беп белгілі жайт, түсінікті нәрсе.
Жерлесіміз Серік Құсанбаев пен Қонысбай Әбіловтың сөз сайысында ... ел ... ... ... дейсің қас қабағын.
Қанды ауыз қорқау қасқыр шыға келер,
Сыпырсаң бетіндегі маскаларын.
Сөкті деп коллегамды өкпелеме,
Қалмады ашынғаннан басқа амалым.
Солардың құлағына жете ме ... ... аш ... - деп, ... ... ... ... тіліндегі фразеологиялық қолданыстар үшінші ... ... ... ... ... ... І.Кеңесбаев, К.Аханов, Ә.Қайдаров, Ә.Болғанбаев, Ғ.Қалиев,
Х.Қожахметова, Ә.Хасенов, Г. Смағұлова, Н.Уәлиұлы, ... және ... ... ал орыс тіл ... ... ... ... Н.М.Шанский өз еңбектерінде зерттеген.
Айтыс ақындары ежелден белгілі бір образды ұғымда қалыптасып, поэтизмге
айналған ... ... сөз ... ... қиыннан қиюластырып
қолдана білген.
Тілімізде фразеологизмдерді қолданудың екі тәсілі бар екені анық:
1. Фразеологизмдердің жалпы халықтық формада қолданылуы.
2. Фразеологизмдердің өзгертіліп, авторлық ... ... ... - ... ... ... үлкен бір ерекшелік –
тұрақты тіркестердің өзгертіліп қолданылуы және ... тән жаңа ... ... ... ... ... С.М.Исаев былай көрсетеді:
«Көркем шығармада белгілі дәрежеде жазушы ... ... ... ... ... ... ... ауытқу, аграмматикалық,
аномалиялық, метабазистік құбылыстар болып отырады. Көркем стильде ... ... ... ... ... ... мән-
мағынасын бұзады», - деп көрсетеді. Фразеологизмдердің өзгертіліп, ... ... ... ... ... ... ... узуаль фразеологизмдермен ортақ және өзгеше айырым белгілерін,
жалпы және жалқы тұстарын анықтап алған ... ... ... ... үні бар фразеологизмдерді талдағанда, жалпыхалықтық
формасымен қатарластырыла, бірлікте қарастырылуы керек. Фразеологизмдерді
өзгертіп, авторлық ... ... ... ... не ... не
құрамына, немесе құрылысына өзгеріс әкелуі ... Атап ... ... ... ... сөз ... фразеологизмдердің
бір компонентін синонимдес немесе басқа сөзбен алмастыру, ... ... ... ... ... және т.б. ... ... өлеңдерінде
тұрақты тіркестердің арасына сөз немесе сөз ... еніп ... ... Фразеологизмдердің арасына сөз сыналату туралы ... ... ... оның ауызша, жазбаша түрлерінде, халық тіліндегі
белгілі бір фразеологизмді сәл ұлғайтып, немесе ықшамдап, өлең ... ... ... ... өріп қолдану сәттері болып тұрады. Теория саласында
бұл типтегі ... ... ... деп ... ... ... саналы әрекет жолмен болған өзгерістер арасында бөгде сөздер енсе,
дистант құбылыс деп ... қу ... ... ... ... айға білеп», немесе:
«Жонымнан алшы, қане, таспа тіліп» (Шырынбек Қойлыбаев пен Ермек Жұматаев).
Сонымен ... ... ... мен Оразалы Досбосыновтың айтысындағы:
«Бөтегесі бұлтиған байшыкештер,
Көсегесін халқымның ... ме?!» - ... ... ... Тағы ... ғып ... талапты,
Бармақтай қылып бақ берген» (Айнұр Тұрсынбаева мен Айтақын Бұлғақов).
«Қарғаның қара өлеңмен көзін шұқып,
Көрініп қалар дегем қырандығың» (Серік Құсанбаев пен Қонысбай ... ... ... сен ... ма ... ... ... бүгін.
Құрдасым құрығыма ілініпті,
Ниеттің қарасаңшы түзулігін» (Серікзат Дүйсенғазин мен Салауат Исақаев).
«Аузымыздың бүгінде дуасы жоқ» (Мэлс Қосымбаев пен ... ... ... ... бір ... ... сөзбен
алмастыру белгілі бір ойды толықтыру, нақтылау, қарсыласын сүріндіру үшін
келтіріледі. Тілдегі ... ... ... ... еңбектерінде
жан – жақты ашып көрсетеді. Айтыс өлеңдерінен мысал келтірсек:
«Ағасы, сен оны ... ... ... құт – ... көлден шығад(ы)» (Әбілхайыр Сыздықов пен Иманғазы
Нұрахметұлы). Бұл жерде «құт» сөзін ... ... ... ... ... Және тағы басқа мысалдарды көптеп кездестіруге болады.
Айтыс ақындары фразеолегизмдердің бір сыңарын мағынасы басқа сөздермен
алмастырып ... ... ... келсең бүгін,
Одан әрі жанып кетер, май салайын» (Оразалы Досбосынов пен Мэлс Қосымбаев).
Бұл ... ... май ... ... ... ... май ... тіркесі
жұмсалып тұр. Немесе «бармағын тістеу» тұрақты тіркесінің орнына:
«Өкініп шайнап едің бармағыңды» (Аманжол Әлтаев пен ... ... ... ... ... ... «Майлайын жырға зәру өзегіңді» (Иманғазы
Нұрахметұлы мен Балғынбек Имашев) т.б.
Айтыс ақындары тіліміздегі тұрақты ... өлең ... өз ... ... ... ұқсастырып, негіздеп жаңа сөз қолданыстарын жасаған.
«Аттың жалы, түйенің қомында» суырып салып жаңа ... ... ... ... қажет етеді.Жаңа тізбек жасау әр түрлі жолдармен
беріледі. Фраза ішіне енген сөздердің бір компоненті тұрақты болып, ... ... ... ... болу ... ... ... «буды» етістігін тірек етіп алып мынадай тізбектер жасаған: ажал
буды, тілін буды, сөзбен буды. Сондай-ақ, «іші – ... ... - ... өлеңге қатыстырып, ойларын нақтылап «сырты алтын өлеңімнің
іші күміс» немесе:
«Аз сөз – алтын, көп - ... ... ... ... ... жоқсың ғой», және тағы да:
«Көмейде күміс өлең бар,
Дауысым ашық тұрса кең» - деп қолданады. Я болмаса, ... ... ұя ... ... ... өнер берді деген сөз тізбектерін
ұсынады. Тіліміздегі көмейі (көмекейі) бүлкілдейді, ... жоқ ... ... және таңдайынан бал тамды тұрақты тіркестеріне орайлас жасалған
бір қолданар тізбектер. Айтыс өлеңдерінде жиі ... сан ... ... – сөзге байланысты сөз қолданыстары (шамамен бес жүзге тарта сөз
тізбектері ... ... осы ... ... ... сөз, тіл, ой
деген мағыналы ұғымдарды жыр желісіне қарай икемдеп ... ... сөз ... ... ... айшықты тіркестер, жаңа сөз
орамдарын молынан туғызып отырған.
Қазіргі ақындардың «сөзді» сөз шегесі, өрнек сөз, ай ... сөз, ... ... сөз, ... сөз, ... сөз, ... сөз, сөз ... сөз
майы, түйдек сөз, қырғи сөз, сөзбен жүдету, сырлы сөз, суық сөз, ... ... сөз, ... ... сөз, ... оқыс құлату, сөзбен иіру деп
құбылтуы айтыстың көркемдік ... аша ... ... ... ... адуын тіл, өткір тіл, ызғарлы, зәрлі тіл, жұқа
тіл, орамды тіл, жорға тіл ... ... ... ... ... «ой» сөзі ... ой, ... ойла, тапқыш ой, ойлы адам, асыл ой,
ордалы ой , кемел ой, жүйрік ой, ... ой ... ... ... ... сөз саптауы да айтыстың көркемдік дәрежесін арттырады.
Тармақ ішінде келтірсек, жанданып, басқаша өң, сипат алып кетеді:
«Сапырма сұйық сөздің сабасын тек,
Тау ... тас ... ... апаң ... ... бұға алмайды,
Болса да сөзің семсер ыға алмайды» ... ... мен ... Шойбеков).
Немесе Балғынбек Имашев пен Мұхамеджан ... жыр ... ала ... ... әйелдің де,
Отыз ауыз сөзі бар айтатұғын»,
Оразалы Досбосынов пен Серік Құсанбаевтың сайысындағы Оразалы ... ... ... сөз қалдыршы қазағыңа.
Жырлашы ойдың шалын сүйендіріп,
Сүбелі сөздің аса таяғына», немесе Серік ағамыздың:
«Осы суық сөзге ой ... ... ... - ... ... мысалға алуға болады.
Сондықтан бұл тізбектердің ... ... ... тек ... ашылады. Контекстен тыс алсақ, олардың ... ... ... ... тіл кестесіне түскен фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... көреміз.
Мақал-мәтелдердің қолданылуы.
Ақындар тіліндегі көріктеу құралдарының бірі – мақал-мәтелдер. ... ... игі ... үндеу, уағыздау сипатында болады.
Мақал-мәтелдердің өміршеңдігі – ... ... мен ... аз сөзбен көп мағына беретіндігінде және көпшілігі өлең сөзге
құрылғандықтан еске сақтауға қолайлы болуында.
Мақал дегеніміз - өмір құбылыстарын жинақтайтын, бір ... екі ... ... ... ... ... қорытынды пікір айтатын,
өте ықшам бейнелі ... ... ... ойды ... жай не ... сөйлем болып келеді,
құрамындағы сөздер өзінің дербес ... ... ... ... тұрыс жоқ деп мен де келдім,
Болса да ... тас ... ... ... ... түбі – сары ... деген қазақ,
Сайыста, Салауатым, салмақты шап»
Ал, мәтел – халық арасына кең ... ... ... ... ой ... ... ... кестелі халық сөзі. Өзінің құрамы
жағынан ... ... гөрі ... бір ... ... келеді.
Мысалы, Бекарыс Шойбеков:
«Солардың жолын қуып келеміз ғой,
Тұлпары озған елдің тайы да озар» немесе Бекжан ... боп ... ... ... қой ... түс ... ... қолдануда оларды авторлық өңдеуден өткізіп, яғни
бір сыңарын синоним сөзбен ... ... ... ... сөзбен
алмастырып жеткізеді. Яғни, айтыс ақындары халықтың бай тілдік қазынасын
игере ... ... ... ... ... олардың бір
компоненттерін түсіріп, орын ... ... өлең ... ... ... сөз ... отырып, жаңа тіркес жасаған. Мысалы, «Жақсының өзі өлсе
де, ісі өлмейді» (Әзімбек Жанқұлиев), «Ақ уыз ... елді ... ... ... құт қонақтан» (Дәулеткерей Кәпұлы). Мұнда «Құтты қонақ келсе,
қой егіз ... ... ... ... ... ... ... назарын
еріксіз өзіне аударып тұр. Немесе Балғымбектің: «Үндемей итің тұрған соң,
Қораңа келіп шошқа үрді» ... ... «Ит ... ... үреді» деген
мәтелдің негізінде жасалған. Тағы да басқа мұндай мысалдарды ақындардың ... ... ... ... ... мен ... не
көрсетсем, Ұмытпаймын алдыма сол келерін» (Нұрлан Мұсаев), «Қияға ... бір ұлың ем, Ұяда ... ілу ... ... ... «Қара
алтындай көремін қадіріңді, Сары алтындай дер едім сабырыңды» ... «Сөз ... ... де ... Ұрыста енді қандай тұрыс болар»
(Салауат Исақаев) және т.б.
Жалпы айтыс ... ... сөз ... ... – мәтелдердің
сыңарларын ықшамдап қолдану – жиі кездесетін құбылыс. Кейбір мақал ... өлең ... ... йіп ... ...... «алмастыру», яғни орын алмастыру дегенді білдіреді.
Алмастыру кезінде сөйлемдегі немесе сөз ... ... ... ... ... өлең ... ырғаққа байланысты бола тұрып, айтылатын ойға
ерекше екпін түсіріп, мәнерлеп, модальдық реңк ... ... ... ... ... ғалым Р.Сыздықова: «Өлең
синтаксисінің проза синтаксисінен басты ерекшелігінің бірі – ... ... ... ... ... ... ішінде қазақ тіліне тән
классикалық ... ... ... ... ... ... өздері қатысты сөздерден (мүшелерден) бұрын орналасуы, құрмалас
сөйлемдегі бағыныңқы ... ... ... келуі - өлеңде жиі және
оңай бұзылып, инверсия жасайды. Және бір қызығы мен тәуірі – бұл ... ... ... ... ... қасиетінің бірі болады да, «құлақ
кеспейді», - деп көрсетеді. Мысалы, Бекжан ... ... ... боп ... қайда қалдың,
Ақсақ қой маңырайды түс ауғасын»,- деген сөз саптаулары дәлел. Немесе:
«Қара алтындай көремін қадіріңді,
Сары ... дер едім ... ... ... пен ... ... ... телеарнасында болып жүрген чемпионат ... ... ... ... пен өзіміздің жерлесіміз Дарын
Нұрсапаровтың сөз сайысында Жанболдың:
«Ағайын, алаш ... бас ... бөрі ... ... - деген қолданымын мысал қып алуға
болады.
«Мақал – сөздің мәйегі» дей ... ... ... айтыскер
ақындардың тілінде мақал – мәтелдердің дағдылы орындарын ... сөз ... ... сөз қосып, мағынасын толықтырып,
жаңғыртып ... және ... ... ... жаңа ... жасау сияқты
өзгерістерді байқауға болады.
Сонымен, айтыс өлеңдеріндегі ...... ... ... бояуын
қалыңдатып, ширықтырып, тілдің эстетикалық қызметін күшейтіп, өлең ... етіп тұр. Ал, тың, ... ... ... мен ... – мәтелдер әдеби
тілімізді байытуға қосқан айтыс ақындарының ... ... ...... ... ... қатысын айта келе ғалым С.Исаев: «Әрбір
мақалдың сөз тігісін, сөйлем ... ... ... сөз ... тұлғасының ғана емес, бір сөзбен бір сөз ... ... ... аз ... көп мәнді аңғартуы, тәлімдік, тәрбиелік мәні – бәрі-бәрі
айшықты да ... ... да ... екені көрсетеді. Әдеби тілдің
сұрыпталған, ... ... ... қана ... жоқ, ... бірге, әдеби
тілдің икемділігін арттырып, дәлдігін айқындап, дамыта түседі», - ... ... ... ... ... нақыл сөздерден халықтың ақыл – ой ... ... ... ақыл - ... ... сезіледі. Сонымен қатар,
тәрбиелік мәні бар ... ... ... Мысалы: Бекарыс
Шойбековтың өзінен жас ... ... ... Әсия ... сөз
сайысында:
«Базардан келе жатып жолықтың-ау,
Базарға бара жатқан баламенен» - деп, өрелік танытады. Мысалы, Мұхамеджан
Тазабековтың Бекарыс ... сөз ... ... ... сөз ... мал ... ... ой тастайын,
Сары майдан суырып алған қылдай», немесе:
«Иманды елдің ұрпағы емес пе едік,
Анасы – ар, бабасы – жер сатпаған.
Билері бәтуасыз ... ... ескі ... ер ... ... сіздерсіздер,
Сабырына сүйеніп жан сақтаған», - дейді. Және тағы да Мұхамеджан ақынның
Балғынбек Имашевпен сөз қағысында:
«Болғанда ...... өлең – ... ... болармыз өлеңге біз». Немесе Қуаныш Мақсұтовпен айтысында:
«Қазақ енді бірлікті қазық ... ... ... енші алғандай», - деп, ақыл сөздің мәйегін ұсынады.
Қарап отырсақ, айтыс өлеңдеріндегі қанатты, ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық қызметін күшейтіп, өлең
сөзді айшықты етіп тұр. Сонымен ... ... ... пен Айнұр
Тұрсынбаеваның сөз барымтасында Айтақынның:
«Тораңғыдай топтасқан,
Саясы болар көлеңке,
Сазға біткен тал жақсы.
Аузы – басы майланар,
Баға ... мал ... - ... ... сөздерді тануға болады.
Сөйтіп, тың, туынды қанатты және нақыл сөздер әдеби ... ... ... ... ... ... көрсетіп тұр.
Шешендік сөздер
Шешендік сөздер мен айтыстың арасында желідей тартылған ... ... ... ... Шешендік сөздерді мазмұнына қарай шешендік арнау,
шешендік толғау, шешендік дау деп үш ... ... Бұл ... ... ... ... айтысқа тонның ішкі бауындай жақын тұратыны –
шешендік дау.
Фольклорист Б.Адамбаев: «Шешендік дау ...... ... ... сол бір ауыз ... сөз. Ол ... толғау, кейде төрелік, тіпті
кіріспе сөз де бола береді», - дейді. Айтыс өлеңдеріндегі ... ... ұзақ сүре ... да, ... ... да ... Мұхамеджан ақынның Мэлс ақынға:
«Жылы сөзін ініңнің естіген соң,
Жылынып еритұғын әр ... боп ... сұлу ... ғып ... деп дәмеленбе», - деп ... ... ... Және ... ... сөз ... сәтте арқырап бастап едің,
Кертөбел мама ағашын кеміргендей.
Орта жолда отырсың тайғанақтап,
Табаныңа тас бұршақ төгілгендей», - дей келіп, ары қарай:
«Қызды айтып қызарақтап ... ... ... айт одан ... қозғалатын түрің жоқ қой,
Майда тікен кіргендей май табанға», - деп, елдің мұңын айтуға шақырады.
Сонымен қатар, ... ... ... Ақылбековке:
«Даусың зор болғанменен пәрменің жоқ,
Жұртқа айтар болғаныңмен жәрдемің жоқ.
Аш бурадай ... ... ... сенің де, дәрменің жоқ,
Жыл басына таласқан түйе құсап,
Әуреге түсіп жүрме ... боп» - деп, ... ... ... ... ... айтқан төрелік сөзін мысал етіп
алуға болады:
«Есеңгіреуден есенсің,
Амалың болса, әзірле,
Әттеген-ай деп кетерсің,
Өзімді қайдам, сөзімді
Шыдаса белің көтерсін.
Тәубе деп ... ... ... өтерсің.
Сынатындай сыр берсең,
Бұлбұлдығың өзіңе,
Ұяңда ғана шешенсің.
Сындырмай-ақ кетейін,
Ұялып босқа не ... ... ... ... кесерсің?!
Шоқтығы биік ер мінер,
Елерген тұлпар екенсің.
Ер салып мініп көрейін,
Ентіге қояр ма ... ... - ... тіліміздің сөздік қоры, сарқылмас көзі. Ал ... ... ... ойға ... ... ... дәлелді, уәжді
сөз тізбектері болуымен бірге, айтыстың ...... ... ... ... қалыптасуына, қоғамдық қызметінің артуына себепкер
болған», - деп ... ... – Сара ... ... ... ... келе айтарымыз, айтыс өнерін зерттеп жүрген американдық ... Эва ... ... ... ... ... тіліне аударса немесе
ақындар сол тілде айтысса, сөз жоқ, әлемді таңғалдырып, жаулап алатын ... ... еді» ... ... ... Бұл - төл ... берілген әділетті
баға.
Сөз өнерінің, көркем сөз тігісінің, ... ... ... сөз шешендігі
мен шеберлігінің тілдік көрінісін айтыс ... ... ... жазу ... айтыс өлеңдеріндегі басқа тілден енген
сөздердің әдеби тілге қатысы ... ... ... мен ... ... ... ... Фразеологизм мен ... ... және ... ... әр ақынның өзіндік қолтаңбасы
мен ... ... ... айтыс ақындары тіліндегі шешендік
сөздердің орын алуы, ... ... ... ... көрсетілді.
Ақындар тілінде көркемдік тәсілдерден жиі қолданылатын көріктеуіш ... ... ... эпитет, метонимия.
Айтыс мәтініндегі шешендік сөз үлгілері айтыс құралы ретінде жұмсалады
Айтыс өлеңдеріндегі көріктеуіш амал – ... ... ... ... ... ... парсы, орыс тілінен және орыс тілі арқылы
енген сөздер және қарапайым сөздер мен диалект сөздер ... ... ... айтыс ақындары тіліндегі инверсия мен эллипсистің қолданылу
ерекшелігі мен айтыс өлеңдерінің ... ... ... айтыс өлеңдері қара өлең ұйқасына көбірек бағынады. Ал,
ақындар ... ... мен ... сөз бен ... сөз ... әр
қырынан құбылтып, түрлендіріп тұрады.
Қазіргі айтыс ақындарының өзіндік тілдік ... ... ... ... бояу ... ... тізімі
1. Сыздықова Р.Ғ. Қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1993.-320
б.
2. Сыздықова Р.Ғ. Абай және ... ... ... ...... ... ... Р.Ғ. Абайдың сөз өрнегі. – Алматы; Арыс, 2004.
4. Құсманова К.А. «Біржан – Сара ... ... ... (XIX ... ... ... ақындары тілдерімен салыстыра зерттеу); Филология
ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның
авторефераты. – Алматы: Б. ж., ... ... ... ... ... II том. ... редакциясын басқарған
филология ғылымдарының докторы, профессор І.К.Кеңесбаев. – ... ... ... ... баспасы, 1959.
6. УДК Қ.С.Дүсіпбаева, Е.Нақтыбай. Айтыс ... сөз ... ... ... Құсманова К.А. Мақал – ... ... ... ... ... ... сөз ... мақал – мәтелдерді орайластыра қолдану өнері
жайында] // ҚазМУ хабаршысы. Филология сериясы. – 1998.- №20. – ... ... Қ. ... өлең // ҚазМУ хабаршысы. Филология сериясы. – 2001. –
№ 14- ... ... А.А. ... ақындары тіліндегі өзіндік сөз қолданыстар// ... ... ... – 2000. ... Әбіл Қ. ... ... // ... Қазақстан.- 2001. – 10 ақпан. – Б.4
11. Дуанаева С.Ә. Қазіргі ақындар ... ...... ... Әдебиет және өнер институты, 1997.
12. Имашев Б. Айтыстағы юмор мен сатира [Мәтін] : Филология ғылымдарының
кандидаты ... ... алу үшін ... диссертацияның авторефераты
/ Имашев Б. – Астана, 2006.
13. Исаев С. Қазақ әдеби тілінің тарихы: Оқулық. – Алматы: Ана тілі, 1996.
14. ... Р. ... ... мен ... [Қазіргі кездегі айтыстың дамып
жаңғыруы] // ... ... – 1998. – 14 ...... ... ауыз ... тіл байлығын көрсететін үлкен бір
саласы.
Айтыс – көшпелі өмір кешкен елдердің бәріне тән ... ... ол ... ... ... мол дамыған. Әдет – ғұрпы, салт – санасы бізге ұқсас көшпелі
қырғыз, қарақалпақ, алтай елдерінде де ... ... ... айтыс жанры есте жоқ ескі замандардан бері қарай созылып келгенін
айта келіп: «Ең ескі айтыс түрлері ... ... ... ... өзінше
хормен айтылатын ескі салт өлеңдерінен ... ... бері келе ... айтысына өрістеп ауысқан тәрізді», - дейді.
Болмыспен қарым – қатынас барысында ... ... ... мен түрлену үрдісін
бастан кешірді.
XIX ғасырдың екінші жартысындағы айтысты белгілі ғалым Р.Сыздықова: «Ал бұл
кездегі ...... ... ... шығып, әлеуметтік
мотивтерге де барған жанр. Демек, бұл айтыстардың сөз ... ... ... да, ... көлемі де өзгерді деген сөз. ... ... ... Ал ... – ақынның өз айналасына, заманына,
өмірге, қоғам тіршілігіне, жеке адамдардың ... ... ... ... ... сөз түрі» - дейді.
Арғы түбі қыз бен жігіт болып топқа бөлініп, қосыла ... ... ... ... ... дами келе ... қағысудан шыңдалып барып
қазіргі ұзақ сүре айтысқа ... ... ... де ... ... ... Асан қайғы, Бұқар жыраулар салған соқпақтан бастау
алып, Сүйінбай, Құлмамбет, Жамбыл, ... ... Иса, ... ... ... көрнекті ақындар кезінде халықтық рухани қазығына айналған
осы бір ... өнер ... ... ... ... ... тап ... аясы тарлық көріп жатты. Дей ... ... ... ... ақындар аталы сөзге адалдық танытып, айтыс өнерінің таза да ... ... ... ... күш сала ... ... ... халық мұрасына көңіл бөліп, бет бұрған кезде айтыс
өнері де сапалы дәрежеге көтеріле бастады. Бүгінгі таңда ... ... ... мен ... көтеріп жүрген Аманжол Әлтаев, Мұхамеджан
Тазабеков, Кәрима Оралова, Серік Құсанбаев, Абаш Кәкенов, Мэлс ... ... ... ... ... ... Бекарыс Шойбеков,
Дәулеткерей Кәпұлы тәрізді отауызды, орақ тілді тарландардың қатары күннен-
күнге толысып келеді. Ақындар саны артқан ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты тыңдарман қауым да айтысқа
ерекше ықылас танытуда.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ескі қазақ жазба ескерткіштеріндегі сөзжасам164 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Бұқар жырау4 бет
Шәкәрім лирикасындағы тілдік-бейнелілік аспектілер6 бет
Қазақ терминологиясының қалыптасу тарихы10 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Әдеби тек.драма.эпос.лирика10 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет
Жаяу Мұса5 бет
Зар - заман ақындары5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь