1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері

1 Кеңестік әдебиеттің қалыптасуы
2 Қазақстан бейнелеу өнері
3 Музыка өнері
4 Театр өнері
5 Кинематография
6 Пайдаланылған әдебиет
Кеңестік әдебиеттің қалыптасуы
Республикада алғашқылардың бірі болып ұлттық әдебиет пен мәдениетті дамыту және насихаттау ісімен айналысқан Түркістан өлкесіндегі «Талап» қоғамы. Басқарманың құрылтайшысы және жетекшілері жазушы М.Әуезов, этнограф Ә.Диваев, профессорлар Х.Досмұхамедов, А.Шмидт, Н. Архангельский, М. Тынышпаев, М. Есболов, И. Тоқтыбаев, Қ. Тыныстановтар болды. Қоғам Жарғысының жобасын Түркістан ағарту ісі жөніндегі халық комиссариаты мемлекеттік ғалымдар кеңесі бекітті. 1923 жылы 4 желтоқсандағы «Талап» қоғамының мақсаты мен қызмет шеңбері төмендегідей болды:
қазақ әдеби тілінің, терминологиясы мен орфографиясы, т.б. мәселелерін қарастыру;
ұлттық өнерді зерттеу;
қазақ халқының тарихы мен тұрмысын зерттеу;
қазақ мектептерінде оқыту мәселелерін қарастыру;
қазақ ғылыми қызметкерлері мен қазақ өнері қайраткерлеріне көмек көрсету.
Қоғам құрамына А.Байтұрсынұлы, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, М Дулатұлы, Қ.Кемеңгеров, т.б. енді.
Осы кезеңде жаңа кеңестік әдебиет қалыптаса бастайды. Оның Қазақстандағы өкілдері С.Сейфуллин, С.Мұқанов, Б.Ізтөлин жөнө т.б. болды. Олардың шығармашылығы айқын социалистік реализм және пролетарлық интернационализм ұстанымына негізделді.
Сәкен Сейфуллин
1925 жылғы 18 мамырда Қазақстанда Пролетар-шаруа жазушылардың Қазақ ассоциациясы (ҚазАПП) құрылды. ҚазАПП жаңа социалистік әдебиет жасау ісін қолға алды.
Мәдениеттегі кез келген құбылыс таптық, пролетарлық күрес тұрғысынан бағаланды. Халық шығармашылығының көптеген түрлері, мысалы, «Едіге», «Қобыланды батыр» реакцияшыл, ұлтшылдық көзқарастағы шығарма деп жарияланды. А.Байтұрсынұлы, М.Жұмабаев, М.Дулатұлы қуғынға ұшырады. Абай шығармалары талқылауға түсті.
Басқа жанрлардың арасында бірінші орынға саяси лирика шығарылды. Кеңестік жарқын шындықты жабырқау өткен өмірмен салыстыру тәсілі кең қолданысқа енді. ҚазАПП қызметінде қазақтың ауыз әдебиеті мен жазба әдебиеті дәстүрлерін жоққа шығару көзқарасы барған сайын белең ала бастады.
        
        1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнеріМазмұны1 Кеңестік әдебиеттің қалыптасуы2 Қазақстан бейнелеу өнері3 Музыка өнері4 Театр өнері5 Кинематография6 Пайдаланылған әдебиет
Кеңестік ... ... ... бірі ... ұлттық әдебиет пен мәдениетті дамыту және насихаттау ісімен айналысқан Түркістан өлкесіндегі ... ... ... және жетекшілері жазушы М.Әуезов, этнограф Ә.Диваев, профессорлар Х.Досмұхамедов, А.Шмидт, Н. Архангельский, М. Тынышпаев, М. ... И. ... Қ. ... ... ... ... ... Түркістан ағарту ісі жөніндегі халық комиссариаты мемлекеттік ғалымдар ... ... 1923 жылы 4 ... ... ... мен ... ... төмендегідей болды:
қазақ әдеби тілінің, терминологиясы мен орфографиясы, т.б. мәселелерін қарастыру; Іұлттық өнерді зерттеу;қазақ халқының тарихы мен тұрмысын зерттеу;қазақ ... ... ... қарастыру;қазақ ғылыми қызметкерлері мен қазақ өнері қайраткерлеріне көмек көрсету.
Қоғам құрамына ... ... ... М ... ... т.б. ... кезеңде жаңа кеңестік әдебиет қалыптаса бастайды. Оның Қазақстандағы өкілдері С.Сейфуллин, С.Мұқанов, Б.Ізтөлин жөнө т.б. ... ... ... ... ... реализм және пролетарлық интернационализм ұстанымына негізделді.Сәкен Сейфуллин
1925 жылғы 18 ... ... ... ... ... ... (ҚазАПП) құрылды. ҚазАПП жаңа социалистік әдебиет жасау ісін қолға алды.
Мәдениеттегі кез келген құбылыс таптық, ... ... ... ... ... шығармашылығының көптеген түрлері, мысалы, , реакцияшыл, ... ... ... деп ... ... ... М.Дулатұлы қуғынға ұшырады. Абай шығармалары талқылауға түсті.
Басқа ... ... ... ... ... лирика шығарылды. Кеңестік жарқын шындықты жабырқау өткен өмірмен салыстыру тәсілі кең қолданысқа енді. ... ... ... ауыз ... мен жазба әдебиеті дәстүрлерін жоққа шығару көзқарасы барған ... ... ала ... көркем әдебиетіндегі осы екі ағым арасында 1922 -- 1923 жылдары, содан соң ... ... қызу ... ... ... 20-жылдардың ортасы мен соңында қазақ әдебиетіне Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, Ә.Тәжібаев, А.Тоқмағамбетов, Ғ.Орманов ... ... ... келіп, кеңес адамдарының -- ауыл және қала ... ... ... ... ... ... шығармашылығында В.И.Ленин бейнесі жеке тақырыпқа айналды.
1934 жылы 12 -- 18 маусым күндері Қазақстан ... I ... ... онда ... ... ... қуатты құрал кеңестік әдебиет болуы керек екендігі баса айтылды.
Қазак кеңес әдебиеті фольклор дәстүріне сүйенді. Мәселен, ... ... (1846 -- 1945 ... ... ел өмірінің айтулы оқиғалары көрініс тапты. Жаңа өмір мен ... ... ақын ... ... (1860 -- 1945 ... ... ... жырларына арқау етті. Иса Байзақов (1900 -- 1946 жылдары) шығармашылығы нағыз халықтық мәнге ие болды.Жамбыл ... -- ... ... кеңес әдебиетінде проза, драматургия және әдеби сын сияқты жаңа жанрлар дамыған кезең болды. І.Жансүгіров ... ... ... , , ... ... ... драматургиясын дамытуда Мұхтар Әуезовтің рөлі зор. Қазақ театр өнерінің дамуы оның есімімен тығыз ... ... ... ... ... -- кеңестік қоғамның құрылуы және дамуы, қазақтардың туған өлкесін ... ... ... ... ... социалистік еңбектегі ерлігі, т.б. болып саналды. 1934 жылы республикада Қазақ әдебиеті баспасы ашылды.
Баспадан социалистік реализм ... әр ... ... ... ... көре ... Бұл ... Қазақстанда тұратын өзге ұлт өкілдері -- И.Шухов, П.Кузнецов, ... т.б. ... ... танылды. Д.Снегиннің , жөне атты жинақтары жарық көрді. Латиф Ансари жас ұйғыр ... атты ... ... ... ... ... ... тарапынан идеологиялық бақылаудың күшеюіне байланысты көптеген әдебиет өкілдері қудалауға түсе бастады. 1937 -- 1938 ... ... ... ... ... ... ... ұстар өкілдерінен айырылды.
Қазақ әдебиетінің ұлттық ағымының өкілдері -- Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, Ш.Құдайбердіұлы, Ө.Бөкейханов, А.Байтұрсынұлы, т.б. ... ... Осы ... ... ... ... ... өкілдері -- С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, Б.Майлин, т.б. да қудаланған болатын. Саяси қуғын-сүргін қазақ әдебиеті мен тілінің дамуына айтарлықтай зиянын ... ... ... ... ... ... елге ... үгіт аса қажет болды. 1920 жылы Верныйда басты міндеті -- саяси плакаттар шығаруға арналған көркемөнер шеберханалары ашылды. ... ... ... көшелерге ілініп, адамдарды революциялық рухта болуға үндеді. ... ... ... ... шығармашылығы көпшілікке кең танымал болды.
1928 жылы Қазақ АКСР Ағарту халкомы Қазақстан, Сібір және Урал ... ... ... ... 1932 жылы жарық көрген қаулыға сәйкес республикада 1933 жылы Суретшілер одағы құрылды.
1934 жылы 8 ... күні ... ... ... мұражайында көрмесі ашылды. Онда Н.Крутильников, Қ.Қожықов, Ө.Исмаилов, т.б. суретшілердің шығармалары қойылды. 1935 жылы ... ... ... ... Көркем өнер галереясы құрылды.
Әбубәкір Исмаилов қазақ бейнелеу өнерінің алғашқы өкілдерінің бірі. 1927 жылы ол Бейсембай Сәрсенбаев ... ... ... ... ... өнер ... ... қазақ жастары үшін ашылған біржылдық студияға түседі. Келесі жылы ол Мәскеуге оқуға жіберіледі.
XX ғасырдың 20-жылдарының соңына ... ... ... де ... жолы ... Ол ... ... дағдыларын Н.Г.Хлудовтан оқып-үйрену арқылы алған.
Бейнелеу өнері саласында маман кадрлар даярлау ісімен Алматыдағы театр-көркемөнер училищесі айналысты.
Қазақстанның суретшілері өз шығармаларында ... өмір ... ... ... ... ... дейінгі Қазақстандағы әлеуметтік жанжалдар төркінін ашып көрсетуге тырысқан суреттер сериясын жасады. , , , суреттері әйелдердің бас еркі ... ... ... ... ... көз ... ... Бейнелеу өнерінің шеберлері өздері өмір сүріп жатқан кезең, әсіресе 30-жылдар тақырыбына көбірек мән бергені байқалады. Суретшілер кеңес ... ... ... мен ... ... ... бейнелеуге көңіл бөле бастады. Бұл жылдары партиялық идеологияның Қазақстан суретшілері шығармашылығына әсері анық байқалды.Музыка өнері
Тіпті азамат соғысы жылдарында-ақ музыка жаңа ... ... ... еді. ... революцияшыл қазақ әндері туды. Ақындар мен әншілер Кеңес өкіметі идеяларын насихаттауда маңызды рөл атқарды. Әсіресе С.Сейфуллиннің атты ... ... әні кең ... ... ... босҚол ұстас, бірігіп тізе қос!Ту ұстап дұшпанға барайық,Теңдіктің ұранын салайық.Тізесін батырған залымнанКүн туды біз ... ... ... ... ... ... ... мекемелерді ұйымдастыруға баса көңіл бөлді. Бұл халықты саяси ағарту міндеттеріне байланысты еді.
1919 жылы Ақмолада музыкалық мектеп, ал келесі жылы ... ... және би ... бар ... үйі ... Осы жылы ... ... гарнизонның мәдени ағарту коллегиясы жанынан П.М.Виноградовтың бастамасымен Қызыл әскерлер хоры ... ... ... ... ... мен ... ойнайтын симфониялық оркестр жұмыс істей бастады. 1920 жылы Орынборда музыка мектебі мен музыка кітапханасы, сондай-ақ халық ... ... үшін ... ... ... комиссия ұйымдастырылды. Петропавлда осы жылы халықтық консерватория ашылды. Бұл ... ... ... мекемелер радио мен теледидардың орнына халыққа идеологиялық тәрбие беруде маңызды рөл ... ... ... ... ... ... ... музыкалық ұжымдарға тарту үшін слеттер мен байқаулар өткізіле бастады. Қазакстанның көптеген аудандары мен облыстарында әншілер, ақындар, музыканттар байқауы ... ... ... 1922 жылы ... ... ... бірінші орынды талантты әнші Ғаббас Айтпаев иеленді. 1924 жыды Петропавлда ірі ... ... әрі әнші ... ... ... слет ... жылы Мәскеуге Ә.Қашаубаев, И.Байзаков, Е.Өмірзақов, Ғ.Айтпаева, Қ.Байжанов, Қ.Жандарбеков, т.б. қазақ әншілері мен музыканттары шақырылып, концерт қойды. 1925 жылы жаңа астана ... ... ... Иса ... ... Өмірзақов, т.б. қатысуымен қазан халық музыкасының үлкен концерті өтті.
Қазақ музыка мәдениетін зерттеу және насихаттау ісінде қазақ музыка ... ... ... сазгер Александр Викторович Затаевичтің (1869 -- 1936 ) рөлі ... ... 1920 жылы ... ол 3 жыл ішінде 1500-ден астам қазақ әндері мен күйлерін жазып алды. Республика үкіметі А.В.Затаевичтің еңбегін ... ... оған 1923 жылы 9 ... ... АКСР-нің Халық әртісі атағын берді. Ол барлығы -- 2300 шығарма жазып алған, оның ... ... ... өзбек, қарақалпақ, татар, кәріс ұлттық музыкалары да бар. деген алғашқы жинағы 1925 жылы ... ал ... ... ... 1931 жылы ... ... көрді. Ол жинаған қазақ халқының бай музыкалық қазынасы дүние жүзі елдерін Қазақстанның өзіндік ... ... ... жылы ... ... ... ... Қазақстанның музыкалық орталығына айналды. Ол өзінің алғашқы онжылдығы бойында негізінен музыкалық ... ... ... ... ... үшін ... спектакльден кейін концерт берілетін.
1931 жылы Алматыда қуатты радио тарату станциясы жұмыс істей бастады. ... ... ... ... хоры ... Ұлттық өнер кадрларын даярлау үшін Алматыда 1932 жылы театр-музыка техникумы ашылды. Бұл республикадағы тұңғыш өнер оқу орны еді, сондықтан онда ... ... үшін ... ... ... және ... ... білімі бар жігерлі адамдар қажет болды. Сондай ... бірі -- ... ... Жұбанов еді.
1933 жылы 29 сәуірде ғылыми-зерттеу кабинеті мен ... ... ... ... шеберханасына музыкалық фольклорды зерттеу және қазақ халық аспаптарының үнін жетілдіру міндеті жүктелді. Жұмысқа А.Жұбанов басшылық жасап, Е.Брусиловский және ағайынды Прокофий мен ... ... ... ... ... Құрманғазы, Дәулеткерей, Абыл, Тәттімбет, Қазанғап, Ықылас, Сармалай, ... т.б. ... ... ... жазылып алынады.
А.Жұбанов кәсіби музыкалық білім жүйесінде домбырада және қобызда нотамен ойнауды үйрету қажеттігі ... ... ... ... ... ... және ... әр түрлі домбыралар квартетін: прима, тенор, альт және бас домбыраларын жасап шығарды. А.Жұбановтың басшылығымен техникумның 11 студенті кішігірім домбыра оркестрін ... 1934 жылы ... ... өнер қайраткерлерінің I слеті болды. Домбыра ансамблін есепке ала отырып, Қазақ ОАК-нің төралқасы қаулы қабылдады. Оркестр құрамына ... ... ... ... ... шеберлері енгізілді. Дирижері және көркемдік жетекшісі А.Жұбанов болды.
1935 жылы осы ... ... ... атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясы құрылды. Филармония республикадағы музыкалық-концерттік жұмыстың ұйымдастырушы орталығы болды. 1935 жылдың жазында халық аспаптары оркестрі Қазақстан бойынша ... ... ... Оркестрдің репертуарындағы Кұрманғазының , , , Дәулеткерейдің күйлерін халық жылы қабылдады.
А.Жұбанов оркестрге орыс және шетел классикасын, ... , ... , ... ... ... ... 1938 ... қазан айынан бастап оркестрге Латиф Хамиди жетекшілік етті. 1936 жылы мамырда Мәскеуде Қазақстан ... мен ... ... ... 23 ... ... ... өткен қорытынды концертте партия мен үкімет басшылары қатысты. А.Жұбанов басқарған оркестр өзінің ең таңдаулы шығармаларын орындады. 1936 жылы 3 ... ... АКСР ... ... А.Жұбановқа және солист әншілер У.Қабиғожин мен Л.Мұхитовқа республикаға еңбек ... ... ... берілді.
Сөйтіп, 30-жылдардың соңына дейін Қазақстанның көсіпқой музыка өнері даму үстінде болды. Білімді ... ... ... анықтау, музыкалық ұжымдар үшін талантты жастарды таңдап алу жұмыстары жүргізілді. ... ... ... республикада қалыптасқан кәсіпқой музыкалық мәдениетте Қазақстан халықтарының ... ... ... ... әлі де ... болатын.Театр өнері
20-жылдардың басында Қазақстандағы мәдени революция міндеттерін шешу барысында көркемөнерпаздар ұжымдары, халықтық театрлар өмірге келе бастады. Тұңғыш ... ... ... ... ... 1925 жылы ... ... қаласында өткен I Жалпықазақтық съезде көтерілді. 1925 жылы сәуір айында Қазақстан Кеңестерінің V съезінде Қазақстанда тұңғыш ... ... ашу ... ... ... ... ... труппасы студенттік көркемөнерпаздар үйірмесі мүшелерінен және белгілі халық өнері көсіпқой орындаушыларынан құрылды. Бұлар -- Қалибек Қуанышбаев, Серке ... ... ... ... ... Иса Байзақов, Құрманбек Жандарбеков және т.б. Театр Алматыға көшкеннен ... ... ... ... ... Байсейітов, Манарбек Ержанов, Қуан Лекеров, Жүсіпбек Елебековтер қосылды. 1926 жылы 13 қаңтар күні М.Әуезовтің спектаклінен үзінді ... одан ... ... ... Театрдың алғашқы режиссері Жұмат Шанин еді. Ұзақ уақыт бойы театрдың айқын шығармашылық бейнесі болған жоқ, ... ... және ... шығармашылығы кештерімен аралас өткізіліп отырды. 1927 жылы 3 наурызда кеңес тақырыбына жазылған бірінші пьеса -- ... ... жылы ... ... халкомының тапсырысы бойынша Н.Анов жазған пьесасы ... ... ... ... дәріс оқуы беріліп отырды. Бұл қазақ сахнасында қойылған бірінші орыс авторының шығармасы еді.
Спектакльдер адамдарды жаңа өмірге бейімдеуге, ... ... ... ... ... міндеттелді.
спектакліне музыканы сазгер Дмитрий Дмитриевич Мацуцин жазды. ... ... ... ол ... ... ... ... халқының дәстүрлері мен шығармашылығын жақсы білетін. Д.Мацуциннің М.Әуезовтің драмасына ... ... ... ... ... және ... музыкалық көркемдеудің бірінші тәжірибесі болды. Материал ретінде сазгер халық әндері мен күйлерін кеңінен ... ... ... ... ... жанынан көркемөнерпаздар студиясы ашылып, онда әртістер музыкалық сауаттарын ... ... мен ... ... ән айту ... ... ... шеберліктерін шыңдады.
1933 жылы Алматыда қазақ опера театрын даярлау үшін мемлекеттік музыкалық студия ашылып, оның негізінде кейін Абай атындағы академиялық ... және ... ... ... келді. Студия даярлаған музыкалық пьесасы Айман рөлінде Күләш Байсейітова) тұңғыш қазақ опералары пен ... ... ... болды. операсын халық музыкасы негізінде Е.Брусиловский, либреттосын ... ... ... басты ерекшелігі сол, ол театрдың белді әртістерінің тікелей қатысуымен жасалды.
мазмұнына ежелгі халық аңызы негіз ... 1916 ... ... ... ... етіп ... ... бойынша гастрольдік сапарға шығып, барлық жерде көрермендер қазақ өнерінде пайда болған жаңа ... ... ... қарсы алды. Репертуарды көбейту қажеттігі байқалды.
Бірінші қазақ балеті сазгер В.В.Великанов М.Әyезовтің либреттосы ... ... ол 1938 жылы ... ... ... ... бастауындағы белгілі қазақ бишісі Шара Жиенқұлованың өнері жарқын еді.
Қазақ опера және хореографиялық өнерімен ... ... ... ... де ... 1933 ... ... Қазақ драма театры жеке ұжымға айналды. Театр режиссері болып М.Г.Насонов тағайындалды. Онда Қалкен Әділшынов, Сәбира Майқанова, Сейфолла ... ... ... ... Өгізбаев жұмыс істей бастады. Театрда Л.Хамиди мен С.Шабельскийдің басқаруымен кішігірім аспаптық оркестр құрылды.Шәкен Кенжетайұлы Айманов
1933 жылы М.Әуезовтің спектаклінің жаңа ... ... Осы жылы орыс ... ... ... -- ... -- , Н.Погодиннің -- , Й.Пруттің пьесалары ... 1937 жылы 27 ... ... ... театр атағы берілді.
Орыс драма театры 1933 жылы 5 қыркүйекте ұйымдастырылды. Шығармашылық ұжым алдымен Семейде іске кірісіп, содан кейін ... ... ... ... қойылымы -- К.Треневтің пьесасы. ... ... ... ... ... Театрды құрушылар қатарында Е.Б.Кручинина, З.М. Морская, С.П.Ассуиров, А.Каменская, П.Каранов, т.б. болды.
1935 жылы Д.Фурмановтың романы бойынша ... ... ... ... режиссері әрі басты рөлде ойнаушы Г.Юровский болды. Қазақ ... 15 ... орай ... ... Д.Фурмановтың және С.Поливановтың спектаклін дайындады. 1935 жылы 23 қазандағы премьера нағыз мерекеге айналды.Дмитрий Андреевич Фурманов
1937 жылы орыс сахнасында тұңғыш ... ... ... ... ... ... оқиға болды. Қоюшы режиссер Ю.Рутковскийге осы спектакль үшін Республиканың Еңбек сіңірген әртісі атағы ... 1938 жылы ... ... орыс ... ... ... ... театр өнерінің бастауында 1919 -- 1920 жылдары Жаркентте ... ... ... ... ... ... ... ұйғыр ұлттық театры 1933 жылы күзде Алматыда құрылды, Театрдың ... ... ... Ө.Шәмиев, Р.Тохтанова, С.Саттарова және Ә.Әкбәровтар кірді. Ж.Асимов пен А.Садировтың , И.Саттаров пен В.Дьяковтің пьесалары эпостық және тарихи аңыздар мен ... ... ... ... Спектакльдерді музыкамен көркемдеуде К.Г.Ланге, Л.Поливанов, М.М.Шанов-Сокольский айтарлықтай көмек көрсетті. Ұйғыр көсіпқой хореографиясының ... ... ... Әли Ардобус,КСРО Халық әртісі Тамара ханум үлеен рөл атқарды. 1937 жылдың соңында театрдың бас ... мен ... ... ... ... тағайындалды. Ол ұйғыр әртістерін Станиславский жүйесімен таныстырды. Театр ұжымы қазақ сахнасы шеберлерінің көмегімен пьесасын қойып, ол үлкен ... ... жылы 9 ... ... Қиыр ... ... Корей драма театры ұйымдастырылды. 1937 жылы корей халқын жер аударуына байланысты ... ... ... ... ... ... ... ұлттық пьеса қойып, кеңестік корейлер өміріндегі жаңалықтарды ... еді. ... ... ... саласындағы бірегейлендіруге орай театр ұжымы бұл жылдары орыс және кеңес авторларының шығармаларын ... ... 1937 жылы ... -- , 1938 жылы ... -- , ... -- , 1939 жылы ... мен ... Турлардың спектаклдерін қойып, соғысқа дейінгі жылдары ... ... ... ... жүйесін барынша игерді.Кинематография
Қазақстандағы тұңғыш кино түсіру жылнамасына 1925 жыл ... Бұл жылы ... ... ... өткен Қазакстан кеңестерінің I съезі түсірілген. Осы жылы деп аталатын екінші деректі фильм көрсетілді. Ол ... ... ... ... ... ... көшпелі киносы болды - Ақтобе, Қызылорда, Темір және Шымкентте, 1928 жылы астана Қызылордадан Алматыға көше ... Сол ... ... жаңа ... ... ... ... республикада өз бөлімшелерін ашуға кірісті. 1928 жылы бірінші деп ... ... ... түсіріліп, жергілікті жерде зертханасы болмағандықтан, фильмді өңдеу жөне монтаждау Мәскеуде жүргізілді. 1929 жылы ... ... ... ... бастады. Қазақстан жайлы тұңғыш көлемді деректі-көркем фильм деп аталды. Сценарий авторы мен ... ... ... ... Қазақстан туралы тағы үш фильм түсірді: (1930 жыл), режиссері А.Лемберг, (1931 жыл), ... ... (1933 жыл), ... А.Дубровский.
1935 жылы басқа республикалардағы сияқты Қазақстанда да қажетті материалдық ... қоса ... ... ... 1935 жылы маусымда киножурналының алғашқы нөмірлері шыға ... ... ... ... ... ... ... романы бойынша режиссер С.Тимошенко 1929 жылы түсірген фильмі. 1935 жылы қазақстандық жазушы И.П.Шуховтың романы ... ... ... түсірді.
1940 жылы М.Левин М.Әуезовтің сценарийі бойынша көркем фильмін ... ... ... ... ... ... 1938 жылы , фильмін түсірді. Ол Қазақ академиялық драма театрының әртістері күшімен қазақ және орыс ... ... ... ... ... сценарийін В.Иванов пен Ғ.Мүсірепов жазды. Фильмдегі басты ... ... ... ... Фильмнің музыкасын А.Жұбанов жазған.
АЙСЕЙІТОВА Күләш
БАЙСЕЙІТОВА Күләш (Гүлбаһрам) Жасынқызы (2.5.1912, ... ... қ., -- 6. 6. 1957, ... Алматы қ-нда жерленді)- қазақтың ұлы әншісі (лирика-колоратуралық сопрано), қазақ опера өнерінің негізін салушылардың бірі, қоғам қайраткері, КСРО халық артисі (1936). ... ... муз. ... ерте ... 1925-28 ж. ... пед. техникумында оқыды. Көркемөнерпаздар байқауында әншілік - өнерімен көзге ... 1930 ж. ... ... ... ... ... Мұнда Н.В.Гогольдің "Үйленуінде" Агафья Тихоновнаның, М.Тригердің "Сүңгуір қайығында" Клавдияның, Б.Ж.Майлиннің "Майданында" Пүліштің, Қ.Байсейітов пен А.Шаниннің "Зәуресінде" Зәуренің, М.О.Әуезовтің ... ... ... рольдерін ойнады. 1933 ж. ашылған муз. студияда Б-ның муз. таланты бар қырынан ... 1934 ж. ... муз. ... ... ... мемл. академиялық опера және балет театры) қойған Әуезов пен И.В.Коцыктың "Айман - Шолпан" муз. ... Б. ... ... муз. әрі сахналық жағынан асқан шеберлікпен мүсіндеді. Бұдан кейін Майлин мен Коцыктың "Шұғасындары" Шұға бейнесі Б-ның шеберлігі кемелдене түсекенін ... ... "Қыз ... ... ... оның ... артистік өнерінің кұдірет күшін оятып, табиғи талантын шырқау биікке жеткізді. ... ... ... ... астық" және "Гвардия, алға!", А.А.Зильбердің "Бекет", И.Н.Надировтың "Терең көл" ... ол ... ... Айша, Сайра, Зере, Раушандардың партияларын айтты. Әсіресе Ақжүніс бойындағы жарқылдаған алмастың жүзіндей өткірлігін, сынаптай толқып, мың құбылған ... ... ... ... кек алар ... оның айла-тәсілі мен зымияндығын Б. асқан шеберлікпен бейнеледі, ал Ажар (А.Қ.Жұбанов пен Л.А.Хамидидің "Абайында") мен Сара ... ... ҚСРО ... ... 1949) ... оның ... ... шыңына жатады. Б классикалық опералардан Баттерфляй (Дж. Пуччинидің "Чио-Чио-санында"), Татьяна (П.И.Чайковскйидің "Евгений Онегинінде"), Тамара (А.Г.Рубинштейннің ... ... ... З.П.Палиашвилидің "Даисиіндегі" Маро мен Н.Г.Жигановтың "Алтыншашындағы" Алтыншашты алғаш қазақ сахнасына шығарды. Б. бұрынғы Кеңес Одағы халықтарының, қазақ халық композиторларының, ... ... ән ... ... ... әнші ... де ... танылды. 1948 ж. концерттік-орындаушылық шеберлігі үшін ҚСРО Мемл. сыйл. лауреаты атанды. Ленин ордені және Еңбек Қызыл Ту орденімен ... Б. ... ... ... муз. ... және көше ... 1966 ... театр және кино саласы бойынша аса үздік жетістігі үшін ... өнер ... Б. ... ... беріліп тұрады.
Репрессияға ұшырағандар
Кезінде репрессияға ұшырап, мерт болған боздақтар қайта тірілді, сөнген жанып, жоғалған табылды. Алыптар қайта оралды. Тұтас ... ... ... ... ... ... ... ағартушылық, демократтық бағытты ілгері жалғастырушы ірі ғалым-тілші, әдебиет зерттеуші, түрколог, дарынды ақын-аудармашы Ахмет Байтұрсынов қалыптасқан дәстүрлі құжаттар ... ... ... ... ... ... ... Сартүбек деген жерде ел арасында беделді, қайратты кісі Шошақұлы Байтұрсын шаңырағында 1873 жылы 18 қаңтарда дүниеге келген. Ахметтің "Өмірбаянында" ... ... ... 1872 жылы ... № 5 ауыл, Тосын болысы Торғай уезі. Қалың ... ... ... ... ... ... табиғатынан дарынды туған баланың сезім дүниесін, ой әлемін тербеп толқытады. Әділетсіз өмірдің улы зары бала жүрегін он ... ... ... Байтұрсын мен оның інісі Ақтас қорлық-зорлыққа шыдамай, 1885 жылы 12 қазанда ояз начальнигі Яковлевтің басын ... ... ... арты - дүние-мүлікті тартып алу, түрме, ... ... 15 ... жер ... ... аса дарынды туған талапты бала Ахмет 1882-1884 жылдары әуелі көзіқарақты адамдардан өз үйінде хат танып, артынан жақын ... ауыл ... ... ... да, ... ... Торғай қаласындағы екі сыныптық орысша-қазақша училищеде, 1891-1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдік мектепте ... ... ... 1895 ... 1 ... бастап мұғалім болады: Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы атырабында бала оқытады, өмір, тіршілік ... ... ... үшін ... ... ... қарсылық білдіреді, патшаның отаршылдық саясатын айыптайды. Кейін екі сыныптық мектептерде ұстаз бола жүріп, 1901 жылдан бастап қолы бос ... өзі ... сан ... ... ... ... айналысады, оқу құралдарын жинайды. Ел ішінде оқыған, еркін мінезді батыл ойшылдың бедел-атағы өсе бастайды. Полиция тыңшыларының жаласымен күйе жағылып, ... ... ... бойынша Қарқаралыдағы екі сыныптық училищінің меңгерушісі Ахмет 1909 жылы 1 ... күні ... ... ... ... ... ... нақақ 8 ай бойы азап-қорлық көріп, торығады, қиналып ширайды, күреске белді бекем буады. Бостандық аңсаған, күреске шақырған өлеңдер ... ... ... тұру ... ... 1910 жылы 21 ... ... шығып, наурыз айында Орынбор қаласына келеді. Бұдан кейін Ахмет Байтұрсынов өміріндегі ең күрделі, қызықты, қажырлы кезеңдер басталып ... ... ... ... ... ... ... болып, орасан зор әлеуметтік-тарихи қызмет атқарады, халық өмірінің сан-алуан көкейкесті мәселелерін көтереді, елді ... ... ... Алаш ... ... (1918-1919 жылдың басы) Ахмет Байтұрсынов жаңа өткел, соны өріс ... Ұлт ... ... ... ... бірі ... Азапты толғаныс, күрес эволю-циясынан өтіп барып, 1919 жылдың наурыз айында бұрынғы ұлт ... ... ... ... бірге алып, қазақ халқының мүддесі үшін қызмет етеді деген үмітпен Кеңес өкіметі жағына өтеді - ... ... ... ... әскери революциялық Коми-теттің мүшесі ретінде оның жұмысына белсене араласады. Республика халық ағарту комиссары, Бүкілодақтық Орталық Атқару комитетінің мүшесі, Коммунистік ... ... ... жылдар), Қазақстан академиялық орталығының жетекшісі, Ташкент, Алматы жоғары оқу ... ... ... ... жаңа ... үшін ... ... Арман ақталмайды. Кеңес өкіметі патшаның отаршылық саясатын жалғас-тырады. Алаш зиялылары қуғынға түседі. Осылайша большевизм қылышынан қан ... ... ... ... ... 1929 жылы бір ... ... қамалып, лагерь тепкісіне түсіп, ұзақ азап көріп, 1936 жылы қайтып келгенмен, 1937 жылы тағы ... ... 1938 жылы ... Ұлы жүректің ауыр тағдыры осындай, ал толық өмірбаянын жазу үшін көптеген архив деректері, ... ... ... ... ... қажет. Қазіргі қолда бар дүниелердің ішінде оның өзі орысша жазған "Жизнеописание" (1929, 8 наурыз), "Биография" (1929, 21 тамыз) деген ... ... ... Бұлар Алматы университеті архивінде сақталған. Ахмет Байтұрсыновтың ғалымдық, ақындық, публицистік, қайраткерлік істері өз ... аса ... ... Қазақ ортасы, түркі әлемі ғана емес, орыс ғалымдары берген тарихи тұжырымдардың орны ерекше. Кезінде Ахмет Байтұрсынов, оның ғылыми ... ... орыс ... проф. А.Смайлович, Е.Поливанов бағалы пікірлер айтқан болатын. Ақын, публицист, ғалым, қоғам қайраткерінің өмірі, шығармашылығы, әлеуметтік қызметіне ... ... ... ... оның ... елу жыл толу ... тұсында жарияланды. "Қырғыз (қазақ) өлкесін зерттеу қоғамы еңбектерінде" (Орынбор, 1922) орыс тілінде екі мақала басылды. ... ... ... ... ... ... ... фактілер, деректер күні бүгінге дейін өз маңызын жойған жоқ. Ақиқатқа жүгінгенде, бұдан кейінгі ... ... ... ... ... ... бәрі де осы ... материалдарын пайдаланғанын көреміз. Мақалада тұңғыш рет ақын, ғалым, публицист, қоғам қайраткерінің ... ... ... қаны ... ... ол ... басты сипаттары, білім алған ошақтары, қызмет еткен орындары, әлеуметтік қызметтері, саяси-қоғамдық көзқарастарының өзгеруі, сан алуан эволюциясы жан-жақты ... ... Ал ... мақалада А.Байтұр-сыновтың ғылыми еңбектерін, әсіресе тіл саласында ендірген жаңалықтарын саралауға арналған. Мәскеуде 1929 жылы ... ... ... ... "Әдебиет энциклопедиясының" 1-томында А.Байтұрсынов: "Аса көрнекті қазақ ақыны, журналисі және педагогі... Ол - қазақ тілі емлесінің реформаторы, ... және ... ... ... ... салушы" деп бағаланып, негізгі өмірбаяны беріледі, қоғамдық-әлеуметтік қызметі айтылады. Өз уақытының аласапыран құбылыс-тарын бағалау, болашақ алыс өрістерді көруге ... жас ... ... ... таң қалмасқа болмайды. Алмағайып ағыстарға малтығып, қалың тұманда адаспай, Ахмет Байтұрсыновтың тарихтағы орнына қатысты дәл бүгінгі күнмен үндес, ... ... ... ... ... ... ... тауып айтты екен деп таң қаласың: "Ақаң ашқан қазақ мектебі, Ақаң түрлеген ана ... Ақаң ... ... елшілдік ұраны, "Қырық мысал", "Маса" еңбегі, "Қазақ" газетінің 1916 жылдағы қан жылаған қазақ баласына істелген еңбегі, өнер-білім, саясат жолындағы ... ... біз ... да ... ... ... ... Оны жұрттың бәрі де біледі. Бұның шындығына ешкім дауласпайды". ... 1923, 4 ... - деп ... ол. ... ... ... ... оның әлеуметтік-қоғамдық істерін, дүниетанымдағы ерекшеліктерін өз кезінде ... ... ... ... ... бірі - ... Сейфуллин. Ол "Еңбекші қазақ" газетіне (1923 жыл, 30 қаңтар) "Ахмет Байтұрсынұлы елуге ... ... ... мақала жазып, онда былай дейді: "А.Байтұрсынұлы қарапайым кісі емес, оқыған кісі. Оқығандардың арасынан шыққан өз заманында патша арам қулықты ... ... ... ... ... ... жыртып, дауысын шығарған кісі. Өзге оқыған мырзалар шен ... ... ... шыдап, құлдыққа көніп, ұйқы басқан қалың қазақтың ұлт намысын жыртып, ұлттың арын жоқтаған ... ... ... ... еді. ... ол ... ... оқығандары уез, губернатор, соттарға күшін сатып, тілмаш болып, кейбір оқығандары арларын сатып ұлықтық істеп ... ... ... ұлтына жанын аямай қызметтерін қылды". "Қырық мысал", "Маса" кітаптарын, "Қазақ" газетіне редакторлық еткен ... Алаш ... ... ... ... түгел шолып айта келіп, мынандай түйін түйеді: "Қалай болса да жазушы аз ... ... ... қазақ жырларына оқу һәм тіл құралдарымен қылған қызметі ... ... ... Ақаңды шын көңілден құттықтап, өмірінің ұзақ болуын тілеймін". Түркістан республикасы Орталық атқару комитеті мен ... ... ... ... ... ... 1923 ... 4 ақпанында шыққан 270-санында: "Қазақтың дыбысына, сөзіне арнап әліппе мен ... тіл һәм оқу ... ... ... ... ... талайға үйреткен Ақаң еді. Ұлт қамы дегенді көксеген адам болмай, қазақ құлшылыққа кез болғанда бостандыққа жол ... Ақаң еді", -- деп ... ... ... ... ... ... бұзылып, адамшылықты таптаған зұлмат жылдар, нәубет, селебе, қан қырғын - репрессиялар басталған кезде, көп нәрсе мүлде бұрмаланды, "байтал ... бас ... ... ... ... Ол ... ... Байтұрсыновтың еңбектерін талдап, тарихтағы орнын көрсетпек түгіл, атын атаудың өзі - ... ... ... жұтатын, абақтыға апарар жолға айналды. Бірақ сонда да ескі ... ... ... көне кітаптарды оқыған сұңғыла жандар алдынан тұтас тау сілеміндей болып Ахмет Байтұрсынов мұрасы шығар еді; көзі - ... ... ... айырылмаған аға буынның кейбір есті өкілдері, кейде оңашада, алды-артына бір ... ... ... ... деген ғой" деп суырыла жөнелер еді. Профессор Бейсенбай Кенжебаев сынды жуас, момын көрінгенмен, іштей ... ... ... ғылымында тарихи мектепті негіздеген батыр ойлы ғалым өз шәкірттерінің біріне: ... Ақаң ... ... ... ... ... Мен 40 жыл ... Сенің диссерта-цияңа байғазы болсын. Қалған уақытта сен ... ... ... ... жетпей айқайласаң, таяқ жейсің. Аруақтың киесі ұрып, кесапаты тиюі мүмкін. Шарапаты тиетін ... ... Ол ... мен ... ... ... ... жерге тығып қой" деген екен. Жас, өр кеуде, тұяғына тас тимеген шәкірт өмірде талай теперіш көріп, таяқ ... дана ... ... алды ... бе. Ақаң ... ... ... ой-тұжырым, жаңалық - табыс туралы айтып та, жазып та жіберген. Жұрт ... ме, ... ме, ... ме, ... ... ... Сонда тұмсығы тасқа тиген шәкіртіне ұстазы айтқан сөз: "Ескерттім ғой, - болмадың. Енді оқасы жоқ. Шыда! Мұндайда еңбек етсең ғана ... ... ... ... ... ... алуға да, жазуға да тыйым салынған уақыттарда түркологтар тарапынан оқта-текте ол туралы бірен-саран пікірлер айтылып қалып жүрді. Әсіресе академик ... ... ... ... елең еткізді. Аты шартарапқа мәлім, беделді тілші ғалымның редакциясымен және алғысөзімен Мәскеуден 1974 жылы шыққан "Отандық түркологтардың ... ... ... ... Байтұрсыновтың туған жылы, өскен ортасы, ата-бабасы, білім алған мектептері, ... ... ... әлеуметтік-қоғамдық қызметі, басты еңбектері нақты айтылып, ол "араб алфавиті негізінде жетілдірілген ... ... ... ... тілінің фонетикасы, синтаксисі, этимологиясы, сол сияқты әдебиет теориясы мен мәдениет тарихы оқулықтарын жазды" деп тарихи тұрғыдан әділ көрсетілді. Кейбір ... ... ... бұл ... ... өз ... өзіміз әшкерелейміз" деген пікір айтты. Қазақстан азаттық ... ... ... ... ... ... пікірлердің сілемі осындай. Күрделі тұлғаның өмірі, ғылыми, әдеби мұрасы жайлы тілшілер -- Ә.Қайдаров, Т.Қор-дабаев, Р.Сыздықова, ... ... - ... ... ... - ... ... С.Өзбеков, жас ғалымдар - А.Мектепов, Ғ.Әнесов, Б.Байғалиев т.б. еңбектері шыға бастады. Бір томдық шығармалары, үлкен көлемді "Ақ жол" ... ... "Тіл ... ... ... кітаптары басылды. Енді Ахмет Байтұрсынов мұрасының негізгі арналарына тоқталайық. Қалайда халықты ояту, оның санасына, жүрегіне, ... әсер ету ... ... ақын ... ... ұлы Абай ... ... орыс әдебиеті үлгілерін пайдалану, аударма жасау дәстүріне мойынсынады. ... ... ... үлгілері емес, енді жаңа өлеңдік форма мысал арқылы, көшпелі елдің жақсы білетін стихиясы - жан-жануар өмірінен алынған шығармалар ... ... ойға ... ету ... Иван ... Крылов туындыларын аударып, "Қырық мысал" деген атпен 1909 жылы ... ... ... Бір ... ... ... екінші жағынан ұғымды идея, үшінші жағынан, қазақ тұрмысына ет-жақын суреттер ұласа келіп, бұл өлеңдерді халықтың төл дүниесіндей етіп жіберді.
Қайырымды ... "Ала ... ... ... ... "Өгіз бен бақа", "Қайыршы мен қыдыр", "Ат пен есек" мысалдарында әлеуметтік-қоғамдық жағдайларды мегзейтін оқиғалар, адамдар психологиясымен сарындас әуездер, тағылымды, ғибратты ... мол орын ... ... ... түпнұсқа тексіне орайластырып, көркем ойға ой, суретке сурет қосып, пікірді ... жаңа ... - әуез ... ... " Мысал жанрының қазақ әдебиетіне бойлап ену құбылысы әлемдік көркемдік дәстүрлердің ... ... ... ... уалаяты" газетінде 1894 жылы 14 тамызда И.Крыловтың "Инелік пен құмырсқа" (аударған А.Құрманбаев) мысалының жариялануы - қазақ ... үшін жаңа бір ... басы еді. ... Абай - 14, ... ... - 37, ... ... - 12 мысал аударған. Бір мысалдың бірнеше рет аударылғаны да бар. ... ... ... һәм ... "Ат пен ... ... мен тырна", "Шал мен ажал (өлім)", "Айна мен маймыл", "Маймыл мен көзілдірік" мысалдарын Ахмет Байтұрсынов та, Спандияр Көбеев те ... "Ала ... ... пен қамыс (шілік)", "Бақа мен өгіз" мысалдарының Абай нұсқасы да, ... ... да бар. Абай ... Крылов түпнұс-қасымен көбіне-көп дәлме-дәл келеді, Спандияр Көбеев 8 ... ... ... Ал ... ... ... сюжет сақталғанмен, еркіндік басым, қазақ тұрмысына жаңа идеялар, заман тынысын танытатын жаңа ойлар айтылады. Түп негізі ... ... ... он жолдық "Шымшық пен көгершін" мысалы Ахмет Байтұрсынов аудармасында отыз екі ... ... жаңа ... ... бен ... ... - 17, ... - 36 жол, "Қасқыр мен тырна" орысшада - 19, ... - 76 жол, ... киік һәм ... ... - 35, ... - 56 жол, ... мен қозы" орысшада - 37, қазақшада - 68 жол, "Ағаш" орысшада - 31, қазақшада - 56 жол. Бұл ... ... ... ... ... қалыпты бейнелерді ала отырып, ойға ой, суретке сурет қосып, жаңа, ұлттық төл туынды жасағанын көрсетеді. Бұрын емеурін, ишара, ... ... ... ... ... ... кітабында ашық, анық, дәлді, нақты айтылады. Мұнда Ахметттің өз басынан кешкен қиын-қыстау күндер, ауыр жолдар, ... ... ... ... ... ... ел ... халық қамы, бостандық арманы - басты сарын. , --

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халық шығармашылығының публицистикалық қыры360 бет
Кеңестік дәуірдегі дамуына орыс тілінің тигізген әсері16 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Ұлы отан соғысын қайта қарастыру-кейінгі ұрпақтың борышы5 бет
1917-1920 ж.ж Кеңес мемлекетіндегі мәдени құрылыс48 бет
1917-1920 жылдар аралығындағы Астрахан қазақтары158 бет
1917-1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары32 бет
1918-1920 жылдардағы азамат соғысы10 бет
1920-1930 жж Қазақстан мәдениеті8 бет
1920-1930 жж. Қазақстандағы мәдениеттің дамуы17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь