Геодезия, жер мәселелері (сұрақ пен жауап түрінде)

Геодезия – жер туралы өте ежелгі ғылымдардың бірі. Адамзаттың бағзы заманда жер бетінде қашықтық пен ауданды өлшеудегі ашқан заңдылықтары геометрия мен геодезияның ғылым ретінде дүниеге келуіне негіз болды. Грек тілінен аударғанда «геодезия» сөзі «жерді бөлу» деген мағынаны білдіреді. Қазіргі заманғы геодезияның жерді бөлу мағынасы шеңберінен әлде қашан шыққаны түсінікті.
Геодезия – жердің немесе оның жекелеген бөліктерінің пішіні мен көлемін, жерді карталар мен пландарға түсіру, сол сияқты адамның инженерлік қызметінің сан алуан міндеттерін атқару мақсатында жер бетін өлшеу әдістерін зерттейтін ғылым.
Геодезия мен топография пәнінің негізгі ғылыми-техникалык міндеттеріне мына төмендегідей жүмыстар жатады:
а) жер бетіндегі жекелеген нүктелердің орындарын таңдап алынған координаталар жүйесінде анықтау;
б) әр түрлі инженерлік ғимараттарды жобалау және салу кезінде сонымен қатар ауыл шаруашылығы өндірісінде, жер бетінің және қойнауының табиғат байлықтарын пайдалануда қажет болатын түрі, сипаты, дәлдігі жағынан алуан түрлі өлшеулерді жер бетінде немесе жер астында атқару;
г) еліміздің қорғаныс мұқтаждығын геодезиялық мәліметтермен қамтамасыз ету.
Жоғарыда аталған геодезиялық жұмыстардың 4 түрі жерге орналастыру жұмыстары жүргізілетін жер пайдалану территориясының жақсы сапалы планы және картасы болмаған жағдайда орындалады.
5. Орындалған түсіріс негізінде пландар мен карталарды құру және рәсімдеу.
6. Жер пайдаланудың және алқаптардың аудандарын экспликациясын құра отырып анықтау.
7. Жобалау планын құру – пландар мен карталардың көшірмелерін жасау.
8. Объектілерді алдыңғы (эскизді) жобалау.
9. Объектілерді техникалық жобалау.
10. Жобаны жер бетіне шығаруға дайындау.
11. Жобаны жер бетіне шығару.
12. Жұмыстардың орындалуын тексеру түсірістері.
13. Ғимараттардың деформациялануы мен отыруын бақылау.
        
        * Жерге орналастыру және кадастр жұмыстарында геодезияның орны.
Геодезия - жер ... өте ... ... ... ... бағзы заманда жер бетінде қашықтық пен ауданды өлшеудегі ... ... ... мен геодезияның ғылым ретінде дүниеге келуіне негіз болды. Грек ... ... сөзі ... ... ... ... заманғы геодезияның жерді бөлу мағынасы шеңберінен әлде ... ... ... - ... немесе оның жекелеген бөліктерінің пішіні мен көлемін, жерді карталар мен пландарға түсіру, сол сияқты адамның ... ... сан ... міндеттерін атқару мақсатында жер бетін өлшеу әдістерін зерттейтін ғылым.
Геодезия мен топография пәнінің негізгі ғылыми-техникалык міндеттеріне мына төмендегідей ... ... жер ... ... ... ... таңдап алынған координаталар жүйесінде анықтау;
б) әр түрлі инженерлік ғимараттарды жобалау және салу кезінде сонымен қатар ауыл ... ... жер ... және қойнауының табиғат байлықтарын пайдалануда қажет болатын түрі, сипаты, дәлдігі ... ... ... ... жер бетінде немесе жер астында атқару;
г) еліміздің қорғаныс мұқтаждығын геодезиялық мәліметтермен қамтамасыз ету.
Жоғарыда аталған ... ... 4 түрі ... орналастыру жұмыстары жүргізілетін жер пайдалану территориясының жақсы сапалы планы және картасы болмаған ... ...
5. ... түсіріс негізінде пландар мен карталарды құру және рәсімдеу.
6. Жер ... және ... ... ... құра ... ... ... планын құру - пландар мен карталардың көшірмелерін жасау.
8. Объектілерді алдыңғы (эскизді) жобалау.
9. Объектілерді техникалық ...
10. ... жер ... ... ... ... жер ... шығару.
12. Жұмыстардың орындалуын тексеру түсірістері.
13. Ғимараттардың деформациялануы мен отыруын бақылау. ... ... мен ... жүргізу жерге орналастыру іс әрекеттерінің бірі болып ... Ол ... ... ... іс ... ... және план ... топографиялық негізбен қамтамасыз етуге қолданылады:
1) жаңа жер ... ... және ... ... ... ... ... және басқа ыңғайсыздықтарын жою; аудандық пландау схемасының негізінде жер пайдаланулардың шекараларын дәлдеу және ... ... ... ... ішкі ... ... экономикалық негізделген ауыспалы егістерді енгізу және басқа ауылшаруашылық алқаптарын (шабындық, жайылым, бақтар және басқа) орналастыру, сондай-ақ, топырақ эрозиясына ... ... ... ... ауыл және ... ... үшін жаңа жерлерді іздеп табу;
4) жер учаскелерін пайдалануға беру және пайдаланудан алып қою;
5) қала, поселке және ауылды елді ... ... ... және ... ... геоботаникалық және басқа зерттеулер мен ізденістерді жүргізу.
Геодезияның басқа ғылыммен байланысы
Геодезия біршама ғылыми пәндерге, яғни ... ... ... ... телемеханика, радиотехника, география, геология, геоморфология, гравиметрия және геофизика жетістіктеріне сүйенеді. Сондықтан геодезияның осы ғылымдар мен ... ... ... ... ... әр ... геодезиялық есептердің аналитикалық түсіндірмелерінің тәсілдерімен, сондай-ақ өлшеу нәтижелерін өңдеудің талдауларымен, әдістерімен қаруландырады. Физика геодезияны электроникамен және ... ... ... ... және электронды-оптикалық аспаптар мен жүйелердің жобалау есептерінің негіздерімен толықтырады. Астрономия геодезияны геодезиялық ... ... ... үшін ... ... ... етеді. Автоматика, телемеханика және радио-электроника салаларындағы ғылым мен техника жетістіктерінің негізінде аса жаңа геодезиялық аспаптар құрастырылады. Географияны білу жер бедерін ... ... ... жер ... табиғи жамылғыларын және адам қызметінің нәтижелерін дұрыс түсіндіруді қамтамасыз етеді. Жер бедерінің ... және ... ... ... ... білуде геология мен геоморфология көмекке келеді. Жердің фигурасын зерттеу оның сыртқы гравитациялық өрісіне зерттеулер жүргізумен байланысты. Ал гравиметрияның зандары мен ... ... ... ... ... ... емес. Пландар мен карталарда графикалық сапалы безендіру ... сызу ... ... ... ...
Геодезияның ғылыми зерттеулерде, жерді үйлестіруде, маркшейдерлік істе, құрылыста, еліміздің әскери қорғанысында маңызы
Геодезияның халық шаруашылығының түрлі-түрлі ... үшін ... ... маңызы бар. Мәселен, геодезиялық өлшеулер жолдар, каналдар, жерасты құрылыстары (метро, кабельдер, ... әуе ... ... ... ... ... ... белгілеу кезінде, пайдалы кен орындарын барлау және пайдалану кездерінде кең ... ... ... жер ... ... жерді құрғату мен суландыруда, орман шаруашылығын жүргізу кезінде қолданылады. Карта әскери істе белгілі бір жерді зерттеу, оның ... ... ... ... ... жауынгерлік операцияларға талдау жасау және т. б. үшін пайдаланылады
* Жердің пішіне мен көлеміне түсінік беріңіз. ... ... мен ... зерттеу жер бетін картада дұрыс кескіндеуге мүмкіндік туғызады және ол ғылым мен техниканың ... ... шешу ... ... және ... кемелерін ұшыру, теңізде жүзу, авиация, радиобайланыс және т.б.) үшін қажет.
Жердің физикалык бетінің жалпы ауданы 510 млн ... тең. және ... ... ... пішіні күрделі. Орасан кеңістікті (жер бетінің 71%-ін) мұхиттар мен теңіз шұңқырлары альш жатыр, олардың тереңдігі 11 000 м-ге дейін жетеді. ... ... ... ... - 3800 м-ге ... Құрлықта тау жоталары, шатқалдар, жазықтар, өзен алқаптары және жыра-сайлар бар. Кейбір таулардың, мәселен, Эверестің (Джомолунгма) ... 9 000 м-ге ... ... ... деңгейінен орташа биіктігі 875 м-ге тең. Сонымен, құрлықтың көлемі дүниежүзілік мұхитқа карағанда аз ауданды алып жатқандықтан, сондай-ақ кұрлықтың ... ... ... ... онша биік болмайтындықтан, мұхит деңгейін жердің фигурасы ретінде кабылдауымыз қажет.
Жердің фигурасына мейлінше жақын келетін ... жер ... деп ... Жер ... ... ... үшін жер ... барлық жерінде геодезиялық өлшеулер жүргізілуі тиіс. Әзірше мұндай өлшеулер толық жүргізілмегендіктен, жер эллипсоидының дәл параметрлерін анықтауға ... ... ... Осы ... ... ... ... өлшеулерді өңдеу барысында геодезиялық жұмыстардың нәтижелері бойынша шығарылған өз эллипсоидтары колданылады; олар сол елдің ... ... ... ... ... не ... ... Осындай эллипсоид референц-эллипсоид деп аталады. Референц-эллипсоид дегеніміз нақты бір елде геодезиялық өлшеулерді өңдеу үшін ... жер ... ... ... ... ... көлемі анықталған эллипсоид.
Жер эллипсоидының мөлшерін әлденеше рет әр түрлі елдердің ... ... 1946 ... ... ... 1841 жылы ... ... Ф. В. Бессель есептеп шығарған жер эллипсоидының мөлшері қолданылды (а=6 377397 м, Ь = 6356079 м, ... 1945 ... ... ... және ... ... үшін Ф. Н. Красовскийдің референц-эллипсоидының. мынадай мөлшері бекітілді: а=6378245 м, 6 = 6356863 м, а = 1 : 298,3. ... ... және ... ... және ... материалдарының өңдеуден алынған градустық өлшеулері осы эллипсоидтың мөлшерін қолданылған материалдардан аумағы жағынан да, оларды өңдеудің ... ... да ... ... болып табылады.
Геодезия Жер туралы ғылым ретінде ежелгі көне ... ... жəне грек ... ... ... ... ... мағнаны береді. ХІХ ғасырдан бастап жалпы геодезияны: геодезия жəне жоғарғы геодезия деп бөле ... ... ... ... - ... мен ... жер бетінің кішкентай учаскелеріне əртүрлі өлшеулер арқы ... Ал, ... ... ... жер бетін немесе оның əжептəуір бөлігін Жердің гравитациялық өрісін ескере отыра зерттейді. Жердің пішіні деп ... ... ... ... ... ... əсерінен тұратын ауырлық күшінің өрісін атайды. Жердің ... ... ... ... да ... ... зерделейтін геофизикалық мəселелер қатарына жатады. Жоғарғы геодезиялық ғылыми-техникалық міндетеріне мыналар ...
- ... ... ... ... ... жəне олардың уақытқа байланысты өзгерістерін ерттейді;
- ... ... ... тораптар пункттерін глобальдық (планета немесе континент шеңберінде) жəне ұлттық (мемлекет территориясында) жүйеде құрудың əдістерін жасау;
- ... ... ... ... ... жер бетіндегі астрономиялықжəне равиметриялық өлшеулерді, жер серіктік бақылауларды, Айға жəне ... да ... ... ... ғарыштық аппараттарды бақылау, квазерлерді ... ... ... ... ... ... өңдеу;
- Геодезиялық координаталардың бірыңғайылы жүйесін белгілеу;
- Геодинамикалық ... жер ... мен ... ... ... жер сілікіністердің алдын ала мақсатымен сейсмикалық аудандарда жер қыртысының оы ... ... ... ... мен мұхиттардың жағалауларының өзгерістерін, Жер полюстерінің қозғалысы мен айналымының біркелкі еместігін зерттеу. Кейінгі кезде ... ... ... ... ... ... ... ол аспаптарды жасау жəне дəлдігі жоғарғы өлшеулерді жүргізу саласында ғылыми жұмыстар жүргізу қажет етіп ... ... ... мен ... қойылатын талаптарға түсініктеме беріңіз және олардың жіктелуін көрсетіңіз.
Жер бетін планға, ... ... ... ... ол өте аса дәлдікті қажет етеді және дәл аспаптарды пайдаланып, маман-геодезистер, ... ... План мен ... ... ... ... және ... болуы үшін пішіні, түрі мүмкіндігінше жердегі заттарды бейнелейтін белгілер ... ... ... ... ... ... түрлі- түсті безендіруден, түсіндірме жазулардан, цифрлы белгілерден тұратын бір тұтас ... ... ... ... мен ... түстері жердін әртүрлі объектілері, тектік түрлерін көрнектендіре түседі. Ал, түсіндірме жазбалар мен цифрлык белгілеулер шартты белгілерде кескінделетін объектілердің жэне ерекшеліктері ... ... ... ... мен ... шартты белгілер масштабты (контурлық), сызықтық, масштабтан тыс және түсіндірме шартты белгілерге бөлінеді .Контурлық белгілер ... ... және ... ... де ... мүмкіндік береді. Объектілердің контурлары нүктелік пунктирлермен немесе жіңішке тұтас сызықпен жер бетінің белдерін және шын ... ... ... ... ... белгіленеді. Бейнелейтін заттардың көлемі кішкентай болып, оны масштаб арқылы көрсету мүмкін болса, ондай заттар масштабтан тыс шартты белгілермен көрсетіледі. Өзендер, ... ... т.б. ... ... де масштабтан тыс шартты белгілермен кескінделеді. Олар объекті осін оның табиги орнына сәйкес береді, ал олардың ені біршама ұлғайтылып көрсетіледі. ... және ... тыс ... ... және оларды түсіндіретін белгілерді түсіндіргіш шартты белгілер дейді. Мәселен, өзендердің ағын жылдамдығы, көпірдің ұзындыгы мен ... ... ... ... ағаштардың жанында жазылган сандар, т.б. түсіндіргіш белгілеріне жатады. Елді-мекендердің, өзен-көлдердің, таулардың, т.б. аттары толық жазылады. Қысқартьшған жазулар объектілердің ... ... ... ... ... вкз-вокзал; ск-скважина; қ-құдық деген мағынаны береді. Топографиялық карталардагы түрлі-түсті бояулардың түсі кескінделетін объектілердің шын өзіне сәйкес болып ... ... ... ... жер ... ... жолдар, өнеркәсіптік, шаруашылық және әлеуметтік-мәдениет объектілері-қара бояулармен боялады. ... ... ... жіктелуі. Картаға түсірілетін жер бетіндегі денелер мен құбылыстар оның мазмұнын құрайды (грекше карта - табақ). ... ... ... үлкен екі топқа бөлінеді. Олар: жалпы географиялық карталар және тақырыптық карталар.Жалпы географиялық карталарда жер бетіндегі барлық нысандар - жер ... жер ... ... ... ... ... өсімдіктер, елді мекендер, қатынас жолдары, шекаралар, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының кейбір көріністері және т.с.с. бейнеленеді. Олардың ... ... ... ... Жалпы географиялық карталардың мысалына топографиялық карталар жатады.
2.Карталардың масштабына қарай жіктелуі. Масштабына қарай карталар ірі, орта және ұсақ ... ... үш ... ... ... 1:100 000 және онан ірілері - ірі масштабты, 1:200 000- тан 1:1 000 000-қа ... орта ... 1:1 000 ... ... ұсақ ... ... ... Ірі масштабты карталар - топография лық, орта масштабтылары - ... ... ұсақ ... шолу ... деп ... ... ... 1: 100 000, 1:50 000, 1:25 000, 1:10 000 масштабтарда жасалады. Жер бетінің одан ірі масштабта жасалатын сызбасы план деп ... ... ... 1:5000, 1:2000, 1:1000 және одан да ірі ... ... ... мен ірі ... (топографиялық) карталар тікелей жер бетінде жүргізілген өлшеулердің және ұшақтан суретке түсірулердің нәтижесінде жасалады. Соңғы кездерде карта жасауда ... ... ... барған сайын кеңінен қолданылуда. Пландар мен топографиялық карталар жер ... ... ... дәл ... мен есептеу жұмыстарын жүргізуге пайдаланылады.Ірі масштабты карталарды ... ... ... шолу және шолу ... жасалады.Топографиялық шолу карталарының дәлдігі топография лық карталарға ... ... ... олар ... ... ... жалпы көрінісін шолу мақсатында қызмет етеді. Мұндай карталар, әсіресе ұшқыштар үшін ... ... ... ... ... және тік ... ... торларының мағынасын түсіндіріңіз.
Топографиялық картадағы нүктенің географиялық координаталарын анықтау, негізінде мынадай жолмен жасалады А нүктесшің (20-сурет) ендігін () табу үшін осы ... ... және ... ... ... ... яғни ... рамкасының тиісті минуттық, немесе он секундтық аралықтардың аттас ұштары түзу сызықтармен қосылады Осы ... ... 1 және 2 ... ... А ... ... ... І-ге перпендикуляр түсіріп оның ұзындығын градуспен белгілеп, А нүктесінің ендігін' мына теңдіктен ... ... ... ... ... Ол үшін А ... арқылы еркін бұрышпен фі және ф2 параллельдерімен С және В нүктелерінде қиылысқанша сызық жүргіземіз, ... СА = а және СО = Ь ... ... ... ... а және Ь ... ... дәлдікпен миллиметрлік сызғыш арқылы өлшеуге келіп саяды.
Осыған ұқсас А нүктесінің бойлығын анықтау үшін 1 және 2 ... ... ... ... ... (5 ... тік бұрышты координаталарын анықтау үшін километрлік тордың цифрларын ... ... ... ... орналасқан оңтүстік-батыс бұрыштың (хо, уо) координаталарын табады. ... ... С ... ... ... СС1 және СС2 ... түсіреді де карта масштабын ескере отырып, олардың ұзындығын табады: СС2 =у; және СС1 =х. Сонда С ... тік ... ... ... тең:
Осы С нүктесінің тік бұрышты
(4)
Қарастырылып отырған мысалда:
координаталарын мынадай ... ... ... С ... арқылы кез келген бұрышпен километрлік тордың ординаталарымен А және В нүктелерінде қиылысқанша түзу жүргізіледі. Содан ... а және b ... ... ... С нүктесінің абсциссасы мына формула бойынша анықталады
(5)
Осыған ұқсас те>>діктен С ... ... ... Екі ... да а және b ... ... ... көмегімен өлшеген жөн.
* Топографиялық картада жер бедері пішіндерін бейнелеу тәсілін ... ... және ... жер ... ... формасы және оның көрінісі
Жер беті топографиялық карталар мен пландарда горизонтальдар, шартты белгілер және ... жазу ... ... Құрлық бетіндегі абсолют биіктіктері бірдей нүкте-лерді біріктіретін кисық тұйық ... ... деп ... ... ... горизонталь су деңгейінің төмендеген кездегі кескінделетін учаскедегі жердің физикалық бетінде қалдырған ізі болып саналады. Жердегі горизонтальдардың ең ... ... ... ... судың жағалық сызығын айтуға болады. Жер бедерін горизонтальдармен кескіндеген кезде олардың тек бүтін санмен ... ... ... ... ғана пландар мен карталарда көрсетіледі. Екі дәйекті ... ... ... ... ... (һ), ал пландағы горизонтальдардың ара қашықтығы төсеу (d) деп аталады. Топографиялық карталар мен пландарда жер бедері кимасының ... ... ... ... ... ... ... мақсатпен горизонтальдарға перпендикуляр қысқа сызықшалар қойылады, олар беткейдің төмендейтін бағытын көрсетіп, бергштрих деп аталады.
Карталарда горизонтальдар қоңыр түспен көрсетіледі, оларды Балтық ... ... ... ... ... жазады. Горизонталь биіктігін көрсететін цифрларды жазғанда олардын, табаны еңкіштің төмендеу жағына қарай бағытталған болуы тиіс.
Жер ... ... ... ... ... ... ... қырат (тау, төбе), қазан шұңқыр, жота, өзек және кезең. Таудың ең биік жері - шың, ал тау ... - тау ... деп ... ... ... келеді. Егер жазықтың мұхит деңгейінен абсолют биіктігі 200 м-ден аспайтын биіктікте жатса, онда оны ойпат деп атайды. ... ... ... 200 ... жоғары, бірақ 500 м-ден аспайтын биіктікте жататын жазықтарды қыраттар деп атайды. ... ... 500 ... астам биіктікте жатқан жазықтар таулы үстірттер деп аталады. Жер бетінің дөңестігі күмбезге немесе конусқа ұқсас келетін жерлер биіктігіне ... тау ... төбе деп ... Таулар биіктігіне қарай аласа, орташа және биік болады. Аласа таулар деп абсолют биіктігі 500 ... 1000 м-ге ... ... ... ... таулардың биіктігі 1 000 м-ден 2 000 м-ге дейінгі аралықта болады. Ал биіктігі 2 000 м-ден жоғары тауларды биік ... деп ... ... ... ... жағынан тұйық ойпаңдарды қазан шұңкыр дейміз. Шұңқырдың ең төменгі ... ... ал ... ... жиегі деп атайды.
Өзек - жердің созылған ойлы ... ол бір ... ... ... ... ең аласа жері, яғни екі беткейдің қиылысқан жері суағар немесе тальвег деп аталады. Өзекке қарама-қарсы ... әр ... ... орналасқан жер бетінің дөңес пішіні жота делінеді. Әдетте, екі өзек бірінен-бірі жота арқылы ... ... Тау ... қырқаларының биік бөліктері мен кейбір төбелердің аралығында орналасқан ойпаң бөліктерді кезең деп атайды. Олардың едәуір бөлігі тау ... бір ... ... ... ... ... туғызады.
Таудың шыңы, қазан шұңқырдың түбі, өзектің ең аласа жері, жер бедерінің өзіне тән нүктелері, суайрық және суағар жер бедерінің өзіне тән ... деп ... мен ... ашық кен, үйінді, бөгет, қорымдар және т.с.с. объектілер арнайы шартты ... ... ... мен ... ... ... ретінде картада төбелердің ұшар басындағы, суайрықтарының бұрылыстарындағы, ойпаң жерлердегі өзіне тән нүктелердің биіктіктері жазылады.
Горизонталь тәсілі. Нүктелердің биіктігі бойынша горизонталь құру
Жер ... ... ... ... ... ... Бір ... бойында жататын барлық нүктелер жергілікті жерде бірдей биіктікте жатады.
2. Карталар мен пландарда тұйықталған ... не ... не ... ... ... олар ... ... жазулар арқылы танылады. Қазан шұңқырларда көбіне тоған немесе көл болады.
3. Планның немесе картаның ... ... оның ... ... ... үздіксіз болуы тиіс.
4. Жер бедерін кескіндегенде горизонтальдар ешуақытта киылыспайды.
5. Горизонтальдардың өзара қашықтығы е>>істің қаншалықты құлама ... ... ... ... ең ... ара ... яғни горизонтальға перпендикуляр сызық неғұрлым тік құламаның биіктігіне сәйкес болады.
7. Суайрық сызықтары және өзектердің осі горизонтальдармен ... ... ... Геодезияда қолданылатын координаталар жүйелеріне сипаттама беріңіз.
* Жер бетіндегі нүктелердің орнын оның ... яғни ... ... ... бастапқы жазықтықтары мен сызықтарына қатысты ізделіп отырған нүктелерді сипаттайтын шамалар арқылы анықтайды. Геодезияда ... ... ... ... ... және ... ... болып екіге бөлінеді.
* Координаталардың кеңістіктегі жүйелерінің ішінде көпшілікке ең ... ... ... ... Бұл жүйеде нүктенің жер бетіндегі орны жалпы дүниежүзілік масштабта анықталады. Оларды географиялық ... және ... ... деп ... ... ... - жер ... кез келген нүктесіне түсірілген тік сызық пен экватор жазықтығы арасындағы бұрыш. Ендік экватордан бастап, берілген нүктеге дейінгі географиялық меридианның ... ... де, ... екі жаққа - солтүстік және оңтүстік полюстерге қарай 0◦-тан 90◦-қа дейін өзгеріп отырады. Географиялық бойлық - ... ... ... мен ... ... ... ... меридиан жазықтығы арасындағы бұрыш. Бойлық бастапқы меридианнан батысқа ( батыс бойлық ) және шығысқа (шығыс бойлық) қарай 0◦- тан 180◦- қа ... ...
* ... ... ... ... жер ... ортақ және олар астрономия, сфералық геометрия, картография, ғарыш мәселелерін шешуде жиі қолданылады.
* Жазықтықтағы координаталар жүйелері ішінде геодезияда ең ... ... тік ... және ... ... ... ... тік бұрышты координаталар жүйесі. Шағын аймақтары біршама қысқа арақашықтықтарға байланысты есептерді ... ... Х және У ... ... тік ... ... жүйесі пайдаланылады. Бұл жүйеде координаталар басы шартты ... ... яғни ... бір ... ... Тік ... ... жүйесінде Х осі- абцисса, ал У- ордината осьтері болып белгіенеді. Горизонталь жазықтықтағы координат осьтерімен төрт ширекке бөлінеді. Математикада ... ... тік ... ... геодезиядағы бұл жүйенің айырмашылығы- ширектер оң жаққа қарай нөмірленеді, яғни солтүстік- шығыс ширектен басталып, сағат тілінің бағытымен есептеледі. Әлбетте, ... өзі ... ... кезінде тригонометриялық формулаларды ешбір өзгеріссіз пайдалануға мүмкіндік береді.
*
--------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------
Кеңістік координаттар жүйесі
Кеңістік координаттар жүйесі. Жер бетіндегі нүктелердің орнын оның ... яғни ... ... ... бастапқы жазықтары мен сызықтарына қатысты ізделіп отырған нүктелерді сипаттайтын ... ... ... ... колданылатын барлық координаталар жүйелері кеңістік және жазыктық жүйелері болып екіге бөлінеді.
Координаталардың кеңістік жүйелерінің ... ... ... ... жүйесі. Бұл жүйеде нүктенің жер бетіндегі орны жалпы ... ... ... ... ... ... және ... бойлық-λ дейді (2-сурет). Геодезиялык (φ) экватор жазықтығы мен бекітілген Р нүктесі арқылы өтетін тіктеуіш сызық арасындағы бұрыш. ... ... ... берілген нүктеге дейінгі географиялык меридианның доғасымен өлшенеді де, экватордан екі жаққа ... ... 0° тан ... ... ... ... бойлық
Геодезиялык бойлық (λ) бастапқы меридиан жазықтығы мен берілген нүкте арқылы өтетін меридиан жазықтығы арасындағы бұрыш. ... ... ... ... (батыс бойлық) және шығысқа (шығыс бойлық) қарай 0°-тан 180°-қа дейін салынады.
--------------------------------------------------------------------------------
Географиялық координаталар жүйесі
Географиялық координаталар жүйесі бүкіл жер шарына ортақ және олар ... ... ... картография, ғарыш мәселелерін шешуде жиі қолданылады.
--------------------------------------------------------------------------------
Жазық координаталар жүйелері
Жазық координаталар жүйелері ішінде геодезияда ең ... ... ... және полярлық координата жүйелері.
--------------------------------------------------------------------------------
Тік бұрышты жазық координаталар жүйесі
Тік бұрышты жазық координаталар жүйесі. Шағын аймақтары біршама қысқа арақашықтықтарға байланысты есептерді шешкенде, тік ... X және У ... ... ... ... ... пайдалынады. Бүл жүйеде координаталар басы шартты түрде алынады, яғни еркін бір нүктеден басталады (3-сурет).
Тік бұрышты координаталар жүйесінде X осі-абсцисса, ал У- ... ... ... белгіленеді. Горизонталь жазықтық координата осьтерімен төрт ширекке бөлінеді. Математикада колданылатын декарттык тік бұрышты жүйеден геодезиядағы бұл жүйенің ... оң ... ... ... яғни ... ... ... сағат тілінің бағытымен есептеледі. Әлбетте, мұның өзі геодезиялық есептеулер кезінде тригонометриялық формулаларды ешбір өзгеріссіз пайдалануға мүмкіндік береді.
3-суретте көрсетілгендей, кез-келген нүктенің ... ... А ... орны ... ... осы ... Х,У ... проекциялары (ОХ, ОУ), яғни ХА, УАкоординаталарымен анықталады. Ал, осы X пен У ... АВ ... ... координаталар өсімшелері деп атап, оларды Δх, Δу деп ... ... ... де ... орнына байланысты, егер өсімшелердің бағыттары, яғни тік бұрышты үшбұрыштардың қажеттері координаталык осьтердің оң бағытымен сәйкес келсе, онда координаталар өсімшелері оң, ал ... ... ... ... ... әр ... белгілері 1-кестеде келтірілген.
Егерде А нүктесінің ХΔ, УΔ координаталары және А мен В ... ... Δх пен Δу ... ... белгілі болса, онда В нүктесінің координаталары мынаған тең болады
ХВ=ХА+ΔХ ; УВ=УА+ Δх ... бұл ... ... ... ... түсірістер жүргізіп және олардың нәтижелері бойынша жердің пландарын жасаған кездерде ... тік ... ... ... ... тік бұрышты жазық координаталар жүйесі. Жер бетінің едәуір территориясын планға, картаға түсіру үшін жер бетіндегі нүктелерді эллипсоид бетінен жазық ... ... ... ... Міне, осындай кескіндеу кезінде мына төменгі шарттар ... ... 1) жер ... ... ... ауытқу мөлшерінің шамалы болуы; 2) жер бетіндегі бұрыштың проекцияға ешқандай өзгеріссіз түсірілуі; 3) географиялық координаталардан тік ... ... ... көшу ... ... ... ... көлденең цилиидрлік деп аталатын неміс ғалымы Гаусс үсынған проекция тәсілі ... ... Бүл ... Жер ... беті зоналарға бөлінген. Ол зоналар (4, а-сурет) шығысы мен батысында меридиандармен шектеліп, оңтүстік полюстен солтүстік ... ... ... жатады.
Зоналардың бойлықтағы ені 6°-тық болып келеді, нөмірлері Гринвич меридианынан шығыска қарай белгіленеді. Қазақстанның кең байтақ территориясы 6°-тық зоналар ... ... 8-ден 15-ші ... ... аралықты алып жатыр. Гаусс проекциясында зоналардың орталық (осьтік) меридианы жазықтыққа ешқандай өзгеріссіз проекцияланады, ал осьтік меридианнан алыстаған сайын, қашықтықтар ... ... ... ... координаталар жүйесі.
Жазық полярлық координаталар жүйесі. Геодезиялык жұмыстарды жүргізген кезде, көптеген нүктелердің орындарын бастапқы бағыт немесе бағдар ретінде қабылданған белгілі бір ... ... ... полярлық координаталар жүйесі қолданылады. Осы координаталар жүйесінің элементтері 5-суретте көрсетілген:
1) бастапқы бағыт, полярлық осі-ОХ; ОХ осінен кез-келген жаққа бағыттауға болады, ... А және В ... ... басы ... ... ... ... ретінде теодолиттік жүрістер нүктесі қабылданады.
Жазық полярлық координаталар жүйесінде нүкте екі координата ... ... ... ... ... ... бағыт аралығындағы горизонталь бұрыш-ß; полюстен бастап анықталатын нүктеге дейінгі ... ... А ... ... ß1 d1 ал В ... ... ß2, d2 болып келеді.
Полярлық бұрыштар полярлык осьпен сағат тілінің ... О мен 360° ... ... Жазық полярлық координаталар жүйесі теодолиттік түсірістер мен жобадан жергілікті жерге қүрылыс объектілерінің ... ... ... ... разграфкасы мен номенклатурасына сипаттама беріңіз.
Топографиялық карта және пландардың беттерін ... ... ... ... ... олар ... ... тұрады. Картаның бетке бөлінуін жол-жол сызық, ал беттің белгісін картаның номенклатурасы деп атайды. Топографиялық картаның әрбір беті трапеция ... ... оған ... ... ... ... номенклатурасы рамканың солтүстік қабырғасының үстінде орналасқан. Номенклатураның жанында, одан ... осы ... ең ірі ... ... елді ... аты ... ... бетте тағы да қатар жатқан беттердің номенклатурасы көрсетіледі, мұның өзі карталарды жалғастырып ... ... ... іріктеуді жеңілдетеді. Осы жазулар беттің рамкасының сыртындағы қабырғасының ортасында орналасады.
Карталардың номенклатурасы негізін 1 : 1 000 000 ... ... ... оның ... ... бойлықта 6°, ал ендікте 4°. Осы масштаб бетінің номенклатурасы белдеуді білдіретін ... ... бас ... және ... ... ... ... тұрады. Мысал ретінде М-41-60-Б-Г карта бетінің номенклатурасының
1 : 1 000 000 масштабтан ... ... ... ... және ... номенклатурасы
М-41 бет 1 : 100 000 масштабтағы 144 бетке бөлінеді, олар 1, 2, 3, ..., 144 цифрларымен ... Осы ... ... ... ... М-41-60 ... : 100 000 масштабтағы М-41-60 картасының бір беті 1 : 50 000 масштабтағы картаның 4 бетіне сәйкес келеді: олар А, Б, В және Г ... ... Осы ... ... ... ... ... болады.
Осы бетті 4-ке бөлуден 1:25 000 масштабтағы картаның 4 бетін алады; бұл беттер а, б, в, г әріптерімен белгіленеді. Осы ... ... ең ... ... номенклатурасы М-41--бО-Б-г-4 болады.
1:5 000 масштабтағы картаның номенклатурасының негізі болып 1:10 000 масштабтағы картаның беті саналады, ал ол ... 1 : 5 000 ... ... 256 ... ...
1 : 5 000 масштабтағы картаның ең соңғы бетінің номенклатурасы М-41-60 (256) болады.
1:2 000 масштабтағы картаның ... алу үшін 1:5 000 ... ... беті 9 бөлікке бөлінеді; оларды орыс алфавитінің кіші әріптерімен белгілейді. Сонымен 1:2 000 масштабтағы картаның ақырғы бетінің номенклатурасы М-41-60 (256) ... 000, 1:2 000, 1:1 000 және 1:500 ... ... ... ... негізгі ережелеріне сәйкес ауданы 20 км2-тан аз учаскелердің планын ... үшін тік ... ... ... ... Оның ... өлшемі 1:5 000 масштаб үшін 40Х40 см, ал 1 : 2 000, 1 : 1 000 және 1 : 500 ... үшін 50X50 см ... Бұл ... ... ... ... ... 1:5 000 масштабтағы картаның беті қабылданып, олар араб цифрымен белгіленеді. Оған 1 : 2 000 масштабтағы картаның 4 беті ... ... ... ... 1 :5 000 ... ... нөміріне орыс алфавитінің бас әріптерінің (А, Б, В, Г) бірін қосып жазу арқылы белгіленеді.
8.Картаның масштабына анықтама ... және ... ... ... ... ... ... немесе картада кескіндегенде жер контурының горизонталь проекцияларын табиғи шамасымен ... ... ... ... Демек, план немесе карта жер контурының горизонталь проекцияларының кішірейген кескінін береді. Пландағы, яғни ... ... ... ... ... ... ... проекциясына қатынасы планның немесе картаның масштабы деп аталады. Масштаб: 1:500, 1:1000, 1:10000, 1:50 000 және т.с.с. алынады.
Осындай ... ... ... деп ... онын ... жердегі сызықтардың план мен картада кескіндеу кезінде каншалықты кішірейгенін көрсетеді. Мәселен, 1:1000 ... ... ... ... ... 1 000 есе ... яғни пландағы 1 см жердегі 10 м-ге сәйкес келетінін көрсетеді. Масштаб әрбір план мен ... ... ... онтүстік қабырғасының астында сандық (сандық масштаб) және графикалық (сызықтық масштаб) ... ... ... ... біле отырып, картада жердегі өлшенген кесіндінін ұзындығын, керісінше картадағы ара қашықтыкты өлшеп, онын. жердегі шамасын табуға болады. Мысалы, егер жердегі ... ара ... 145,3 м-ге тең ... 1 см 10 м-ге тең) кесіндінің масштабы 1:1 000, пландағы ... 145,3: 10=14,53 см. Егер ... ... ... 9,13 см, ал картаның масштабы 1:10 000 (яғни 1 см - 100 м) ... онда ... ... ... ара ... 9,13-100 = 913 м ... не картаны жасағанда жердің әрбір сызығының ұзындықтарын әрдайым бір ... ... ... оған сызықты масштабты пайдаланған кезде қол жеткізуге болады. Сызықтық масштаб масштабтың негізі деп аталып, мысалы, әрбір 1 - 2 см ... тең ... ... тік ... ... табылады. Мұндағы шеткі сол жақтағы кесіндіні әдетте 10 тең бөлікке бөледі. Сызықтық масштабтағы әрбір ... ... ... бір ... ... келеді. Нөлдік сызықшадан оңға карай салынған кесінділер 1 : 2 000 ... ... 20, 40, 60, 80, 100, 120, 140, 160 м-ді, ал ... ... 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20 м-ді көрсетеді. Масштабтағы аb кесіндісіне жердегі 88 м ... ... ... масштабтың көмегімен 0,5 мм дәлдікпен ара қашықтықты өлшеуге және салуға ... Ара ... өте ... ... үшін ... масштабты қолданады. Қөлденең масштаб кесінділерді пропорционал бөлуге негізделген график болып табылады. Көлденең масштабты салу үшін түзуге ... рет 2 ... ... ... ол ... ... деп аталады. Бөлінген нүктелерден перпендикуляр тұрғызылады. Масштабтың негізіне параллель тең аралықта перпендикуляр арқылы түзулер ... ... ... ... сол ... ... және төменнен 10 бөлікке (2 мм-ден) түзулермен қосады. ВЕ ... ... ... ... арасындағы кесінділер АВ табанының оннан бір бөлігіне тең болады, яғни ЕD= АВ /10, ал ВD ... мен ВЕ ... ... ... ... ... табанының жүзден бір бөлігіне тең, Сірә, осы кесінділердің ең кіші (t) ЕD кесіндісінен 10 есе кем, яғни . ... ... ... ... көлденең масштаб деп аталады
Көлденең масштабты қолданып өлшеу ... ... оның ... ... жердегі қандай ара қашықтықтарға сәйкес келетінін анықтау, яғни 2 см, 2 мм, 0,2 мм план ... ... ... неге тең ... білу ... ... 1 : 5000 ... план үшін - 100 м, 5 м, 0,5 ... ... ... ... ... ... 0,1 мм шеңбер ретінде қабылдауға болады. Осы шамадан кем кесінділерді сызбаға түсіру іс жүзінде ... ... ... 0,1 мм нақты масштабына сәйкес келетін жердегі ара ... ... ... деп ... ... ... үшін ... дәлдігі 0,05 м, 0,1 м, 0,2 м, 0,5 м, 1,0 м-ге тең. Демек, осы көрсетілген кесінділерден кем ... ... ... ... ... ... ... магниттік азимут, дирекциондық бұрыш түсініктеріне анықтама беріңіз және олардың арасындағы байланыстарды түсіндіріңіз.
Геодезиялық барлау ... ... ... ... жүру маршрутын, яғни жер бетіндегі түсіру жұмыстарының бағытын бағдарлауға тура келеді. Жердегі сызықты бағдарлау ... оның ... ... бағыт арқылы табу. Геодезияда бастапқы бағыт ретінде меридиан пайдаланылады.
Сызықтың бағытын анықтайтын бұрыштар ... ... ... ... ... және дирекциондық бұрыштар қызмет етеді. Осы бұрыштар бастапқы бағыттан бастап сағат тілінің бағыты бойымен 0°-тан ... ... ... ... деп ... сағат тілінің бағыты бойымен бастапқы (географиялық) меридианның солтүстік бағытынан осы белгілі бір алынған ... ... ... ... ... ... да бір АВ ... А нүктесінде анықталатын азимут тура азимут деп, ал В нүктесінде анықталған азимут кері ... деп ... Тура және кері ... ... ... мына ... ... = Лт + 180°+ү, ... ү -- ... ... яғни ... мен ... ... ... осьтік меридианға параллель сызық арасында берілген бұрыш. Бұл бұрыштың мәні берілген нүктедегі әр ... ... ... қашықтауына байланысты болады, әрі 0°-тан 3°-қа дейін ауытқуы мүмкін.
Меридиандардû>> жақындасуын мына формула бойынша анықтауға болады:
(11)
мүндағы / -- ... ... ... меридиандар бойлығының айырмашылығы; ф -- сызықтың орташа геодезиялық ендігі.
Сызықты ... ... ... ... ... ... ... алу қажеттілігі даладағы өлшеулерді өңдеуді қиындатады, сондықтан азимуттар көбінесе ... ... ... ... деп, ... ... бағыты бойымен магниттік меридианныц солтүстік бағытынан (магнит тілінің солтүстік шетінен) белгілі бір алынған бағытқа ... ... ... ... ... ... ... компаспен немесе буссольмен өлшенеді
(12)
Егер шығыс бұрылуды оң деп, ал ... ... ... деп ... онда екі ... да ... ... аламыз: мұндағы бш , 66 -- магнит тілінің сәйкесінше шығыс және батыс бұрылулары.
(13)
Магниттік азимуттан негізгі азимутқа көшу үшін ... ... ... ... және атын ... ... ... білу қажет. Магниттік азимутты Ам (15-сурет)
ЯҒНИ негізгі ... ... ... пен ... ... ... ... тең.
Жер бетінің әрбір нүктесінде магниттік бұрылудың шамасы әр түрлі және 500 ... жуық ... ... ... тілі ... ... шамамен 22,5°-қа екі жаққа ауытқиды. Демек, сызықты магниттік ... ... ... тек қана жер ... ... ... ... жасаған кезде ғана қолданылады.
Карталар мен пландарды координаталардың зоналық жүйесінде жасаумен байланысты, геодезияда дирекциондық б(1/2)рыш жиі қолданылады. Егер М2 ... (16 ... ... ... Л2 ... емес а ... бұрышымен анықталса және ол азимут сияқты сағат тілінің бағыты бойымен, бірақ нақты бір М2 ... ... ... ... меридианға параллель бағыттан кез келген нүктеде, мәселен М1 нүктесінде есептелсе, онда мұндай бұрыш дирекциондық бұрыш деп аталады
10.Румб деген нені ... және ... ... ... көрсетіңіз.
Геодезиялық өлшеулерді өңдеу кезінде сызықтардың бағытын сүйір бұрыш арқылы анықтауға тура келеді. Бұл жағдайда румбтар қолданылады. Осьтік меридианның жақын бағытынан екі ... ... бір ... ... ... ... ... бұрыш румб деп аталады.
Румбтар 0°-тан 90°-қа дейін өзгереді және ... ... ... ... ... ... Бағытты бір мәнде анықтау үшін румбтың сандық мәнінің алдында ширектің аты көрсетіледі. Мысалы: СШ (солтүстік-шығыс), ОШ (оңтүстік-шығыс), ОБ (оңтүстік-батыс), СБ ... ... ... ширекте румбтар мен дирекциондық бұрыштар арасында мынадай байланыстар болатынын ... ... ... ... ... ... осы бағыттың қай ширекте жатқанын анықтаймыз, яғни III ширек (ОБ). ... ... ... ... г = 230°10' - 180°= = ... 1 -- 2 ... ... бұрышы (1-2) белгілі және жүрістің сол жағында ... ... ... с ... ... онда ... жүрісінің келесі 2 -- 3 қабырғасының 2-3 дирекциондық бұрышы ... ... ... . ... полигондағы жүрістің оң жағындағы жатқан горизонталь бұрыш (о) белгілі болса, онда 2-3 дирекциондық бұрышы былай табылады:
, ... φ ... (21) ... ... ... ... кез келген келесі қабырғасының дирекциондық бұрышын анықтау үшін табылған (14) және (16) формулаларын ... ... ... ... ... ... шартты белгілердің анықтамысын көрсетіңіз.
Топографиялық карталардың шартты белгілері шартты белгілерден, оларды түрлі-түсті безендіруден, түсіндірме жазулар мен цифрлы белгілерден тұратын ... жүйе ... ... ... және ... түр-түстері жердің әр түрлі объектілерін және тектік түрлерін көрнекі көрсетеді. ... ... және ... ... ... ... ... объектілердің жеке ерекшеліктері туралы мәліметтермен толықтырады.
Біркелкі объектілердің әр түрлі ... ... ... кескіні және бояуы негізінен алғанда бірдей, тек ... ... ғана ... ... ... бір ... енетін объектілердің сапалық және сандық сипаттамалары олардың өзіне тән ерекшеліктерін аздаған толықтырумен еске алатын бастапқы ... ... ... ... ... атқаратын міндеті және қасиеттері жағынан масштабтық, масштабтан тыс және ... ... ... ... ... өзінің шын мәніндегі көрінісінде масштабтық контурлы шартты белгілермен белгіленеді; мұнда олардың көлемдерін (ұзындығын, енін және ... ... ... мүмкіндік болуы тиіс. Әрбір осындай шартты белгі контурдан, яғни кескінделетін объектінің пландағы көрінісінен және ... бояу ... ... ... ... ... торлары түрінде толтырылған түсініктеме жазбалардан тұрады. Объектілердің контурлары нүктелік пунктирмен немесе ... ... ... жер ... бедерін және шын мәніндегі сұлбаға (абрис) ұқсастығын сақтай отырып белгіленеді.
Масштабтан тыс (нүктелік) шартты белгілермен ... ... ... ... ... болмайтын көлемі шағын объектілер белгіленеді (ескерткіш, жеке тұрған ағаш, көпір, кұдық және т. б.). Масштабтан тыс шартты белгілер - ... ... ... түрін еске салатын шағын геометриялық фигуралар. Масштабтан тыс шартты белгілер нүктелерінің бірі ... ... ... ... ... Осы ... картадағы объектілердің координаталарын және өзара қашықтығын анықтайды.
Өзендер, каналдар, жолдар және басқа сызықтық объектілер де масштабтан тыс шартты белгілермен кескінделеді. Осы ... ... ... яғни ортасын табиғи орнына толық сәйкестікте береді, ал оның ені ... ... ... және ... шартты белгілер масштабтық және масштабтан тыс шартты белгілермен үйлесімді түрде қолданылады да, олар объектілердің қосымша ... ... ... ... Елді ... өзендердің, көлдердің, таулардың және т. б. аттары толық жазылады. Қысºартылған жазулар объектілердің шартты белгілерінің жанында орналасады; олар объектілердің ... ... ... түсіндіреді. Мысалы, мк. - мектеп, вкз. - ... ... ... ... ... ... ... (көпірдің ұзындығын, енін және жүк көтеру қабілетін; ағаштардың биіктігін, диаметрін және ... ара ... т.б.) ... үшін ... ... ... ... оның көрнекілігін және айқындығын анағұрлым арттыруға септігін тигізеді. Бояулардың түсі кескінделетін объектілердің шын өңіне негізінен сәйкес ... ... - ... ... - көк, жер ... - қоныр, елді мекендердің сұлбалары, темір жолдар, ... ... ... шаруашылық және әлеуметтік-мәдениет объектілері - қара бояулармен боялады.
Топографиялық карталар мен ... ... ... ... және картография бас басқармасы белгілейді және оларды түсіру жұмыстарын жүргізетін барлық ведомстволар, ... мен ... ... түрде орындауға тиіс. Іс жүзінде қолдануға қолайлы болу үшін кестелер түрінде шығарылады.
Жер бетін планға, картаға түсіру- күрелі жұмыс, ол аса ... ... ... ... дәл ... ... маман- геодезистер, маркшейдерлер жасайды. План мен картаның мазмұны толық, түсінікті және ... ... үшін ... мен түріне мүмкіндігінше жердегі заттарды бейнелейтін белгілер қолданылады.
Топографиялық картадағы шартты белгілер карталарды түрлі- түсті безендіруден, түсіндірме ... ... ... ... ... ... тұрады. Шартты белгілер мен олардың түстері жердің әр түрлі обьектілерін, олаардың тектік түрлерін көрнекті бейнелейді. Ал түсіндірме жазбалар мен ... ... ... ... кескінделетін нысандардың ерекшеліктері туралы мәліметтермен толықтырылады.
Карталар мен пландардағы шартты ... ... ... масштабтан, тыс және түсіндірме шартты белгілерге бөлінеді.
Жер бетіндегі заттарды планға масштабпен ... салу үшін ... ... ... ... деп ... ... белгілер орманның, шабындықтың және олардың көлемін де білуге мүмкіндік береді. Нысандардың контурлары нүктелі үзік сызықпен немесе жіңішке сұлбаға ... ... ... ... ... ... ... болып, оны масштаб арқылы көрсету мүмкін бомаса, ондай заттар масштабтан тыс шартты белгілермен көрсетіледі. Мәселен, жаңа өскен ағаштар, құдықтар, ... ... т.б. ... ... ... тұрған орындары белгіленеді, яғни масштабтан тыс шартты белгілер- тиісті нысанның сыртқы түрін еске салатын геометриялық фигуралар. ... ... ... т.б. ... ... да ... тыс ... белгілермен кескінделеді. Олар нысан осін оның табиғи орнына сәйкес береді, ал олардың ені ... ... ... және ... тыс ... ... және ... түсіндіретін белгілерді арнайы түсіндірме шартты белгілер дейді. Мәселен, өзендердің ағын жылдамдығы, көпірдің ұзындығы мен көтерімділігі, ... ... ... ... жанында жазылған сандар, т.б. арнайы түсіндірме белгілерге ... ... өзен - ... ... т.б. ... ... ... Қысқартылған жазулар нысандардың маңызын немесе қасиетін түсіндіреді. Мысалы, вкз- вокзал, ск- скважина, қ- құдық деген мағынаны береді. Топографиялық карталардағы ... ... ... түсі ... ... ... ... болып келеді. Мәселен, ормандар- жасыл; су- көк, жер бедері- ... ... ... өнеркәсіптік, шаруашылық және әлеуметтік - мәдениет нысандары қара ... ... ... және план ... ... ... ... көрсетіңіз және олардың мәні мен дәльдігі.
Топографиялық карталарда ара қашықтарды көз ... ... ... ... тіпті, төтенше жағдайды сызықтық масштаб және клеткалы бір тілім қағазбен де өлшеуге болады. Егерде дәлділік керек болмаса ... +-10 %) ... ... Ол үшін ойша ара ... см - мен ... да, ... масштаб арқылы жер бетінде соған сайкес жүздеген метр немесе километрге аударады. Кейде ... ... ... ... қабырғаларының ұзындығымен салыстырғанда бірден нәтижесін километр және оның үлесі ... ... ... ... ... ... мен милиметрді өлшеуді де жер бетіндегі сызықтың ұзындығына аударады. Милиметрдің ондық ... көз ... ... Одан кейн ... масштаб бөлігіне көбейтеді. Есепті жеңілдету үшін алдын - ала 0,1 мм,1 м, 1 см ... ара ... ... ... және сынық сызықтарды өлшеу үшін циркуль мен графикалық масштаб қолданылады. Циркульдің екі ұшы қосылған кезде бір нүктеге жиналип, бір ғана ... ... ... болу ... ... қажетті ашасын сол аяғын орта қол немесе сұқ саусақпен ақырын қимылмен басып орнатады. Циркуль ашасын екі қолмен орнатуға ... ... - ... пен ... ... ... ... палетка - арасы 2;2, 5;5 мм тушпен сызылған өзара перпендикулярлы тік сызықтар ... Егер ... ... ... ... белгілеп мақта томпоны мен графит ұнтағымен қуыстар толтырылады. Нүктелік палетка - ... үшін ең ... әрең ... ... ... ... Квадрат ортасына нүкте койып, сызықтар өшіріледі. Квадратқа бөлінген палетка әдісі. Ең ... ... ... құнын табу керек: осы масштабтағы бір бөлікке сайкес шаршы метр немесе гектар. Палетканы өлшеуге арналған жердің үстіне орналастырып, ... ... ... квадратты және толық емес квадраттарды санап есептейді. ... емес ... ... бір ... ... ... ... жұмысы екі рет қайталанады. Екі өлшеудің айырмашылығы өлшенген ауданның 1:50 - нен ... ... Егер ... ... орта ... ... деп қабылданады. Аудан мөлшерін
табу үшін бөлік санын бөлік құнын есептейміз. Жерге орналастыру мәселелерін ... ... ... ... ... қолданылады.
Аналитикалық әдіс аудан учаскесі жергілікті жерде арақашықтықтарды және олардың арасындағы бұрыштарды тікелей өлшеп, одан ... ... ... ... ... ... анықталады.бұл әдіс ең дұрыс нәтиже береді, себебі аудан анықтаудың дәлдігіне тек ... ... ... ғана әсер ... әдіс ... ... ... қарапайым геометриялық фигураларға бөліп, олардың аудандарын геометриялық формулалар арқылы есептеп шығарады. Анықталатын ... ... сол ... ... ... тең ... Бұл ... аналитикалыққа қарағанда дәлдігі төмендеу, себебі аудан анықтауға далада және планда өлшенген нәтижелер және ... ... ... ... қатар қағаздың деформациялануы әсер етеді.палетка қолданылады.
Механикалық әдіс.пландағы аудан арнайы планиметр деп аталатын аспаппен анықталады. Аудан анықтаудың дәлдігі шамамен 1/200-1/400-ге ... ... ... ... анықтағанда, әсіресе пайдалы қазба қорын есептегенде, ең жиі қолданылатын механикалық тәсіл - планиметр аспабын пайдалану.
* Геодезиялық тіреу пункттер ... ... ... және ... ... әдістерін келтіріңіз.
Геодезиялық негіз- Оны геодезиялық тіректік торлар пункттерінің жиынтығы
құрады. Бұл пункттер жер бетіндегі нүктелердің желісі бола ... ... ... ... деңгейлік бет үстіндегі координаталар
мен биіктердің бірыңғай жүйесінде геодезиялық өлшеулер ... ... ... Жер ... ағаш ... ... ... болып жасалатын сигнал (биіктігі 40 м дейін) немесе ... ... 10-12 м) ... ... ... ... ... бекітіледі.
Мемлекеттік геодезиялық торлардың атқаратын міндеті
топографиялық түсірімдеулердің және карталарды жасаудың пландық
және биіктік негізі болу, жоғары дәлдікті ... ... ... ... ... Жер ... пландық тіректік пункттердің
желісін құрудың әдістері триангуляция, полигонометрия және
трилатерация деп аталады.
Триангуляция. Жер бетінде геодезиялық ... ... ... торы ... да ішкі жазық бұрыштар, тордың басы мен
соңындағы кем дегенде екі ... ... ... ... жоғары дәлдікпен өлшеніп анықталады. Өлшенген
бұрыштар мен анықталған қабырға ұзындықтарын синустар теоремасымен
қатыстырып, басқа ... ... ... ... ... ... ұшталған шыға беріс қабырғаның
дирекциондық бұрышы (αАВ, αCD, αEF, αKL ) астрономиялық байқаумен
айқындалады. Бұдан кейін тура ... ... (ТГЕ) ... ... ... тік ... ...
X, Y анықталады.
Полигонометрия. Жер танабында сынық сызықты көпбұрыштар
(тұйықталған немесе тұйықталмаған) құрылып, оларда ... ... ... мен қабырға ұзындықтары өлшенеді. Бұдан соң олар
геодезиялық полигон деп аталады. Бастапқы пункттің белгілі
координаталары мен байланыстырушы қабырғаның дирекциондық ... ... ТГЕ ... ... ... X, Y ... ...
Трилатерация. Бұнда да жер бетінде үшкілдер торы құрылып,
бұларда қабырғалардың ұзындықтары өте жоғары дәлдікті
дальномермен (алысты өлшеуіш) ... ... ішкі ... ... ... ... косинустар) жартылай бұрыштарының
теоремасымен есептеліп табылады. Тағы да ТГЕ ... ... ... ... X, Y ... ...
Биіктік геодезиялық тор. Оның атқаратын міндеті топографиялық
түсірімдеулерді тіректік биіктіктермен негіздеу. Тордағы ...
3-5 км ... ... жер ... ... тас ... ...
қабырғасында реперлер және маркалармен бекем бекітіледі.
* Гаусс-Крюгер проекциясының мәні не ... ... ... ... ... ... ... жүйелерін таңдап тікбұрышты координат жүйелерін таңдап алу жəне қолдануынын негізгі шарттары Гаусс -Крюгердің проекциясын негізгі формулалары . ... ... ... ... ... нəтижесі болып жер бетіндегі нүктелердің өз ара орналасуы жəне жер ... ... ... ... ... елдерінін жəне ҚР геодезиялық жұмыстарында зоналық, теңбұрышты , ... - ... ... ... ... ... . Оны ... жж Гаусс ойлап тапқан жəне ол тəжірибеде 1912 ж Крюгер жұмыс формулаларын шығарғаннан кейін ... . ... - ... ... ... :
- ... тік ... , оның бұрыштық теңдігі сақталады ;
- ... əр ... ... ... ... бірдей көріністің масштабы азимут сызығына тəуелді емес берілген нүктенің координатына байланысты ; - ... ... жəне ... жазықтықта түзу сызықтармен беріледі ;
- ... ... ... меридиан бойындағы 1 тең. Осьтік меридианның кескіндерінің өз ... ... . ... ... қашықтаса қаийсаюы ұлғаяды .
Гаусс -Крюгер проекциясында жер эллипсоиді сфералық екі бұрыштарға бөлінеді - зона деп аталады . Жасалынатын ... ... ... масштабына байланысты келесі зоналар қолданады . - Алты грудусты зона ( М 1:100 000 жəне одан кіші ); - Үш ... зона ( М 1: 1000 - 1: 5000); - Бір ... ... зона ( М 1: 500 одан ... ); - ... зона инженерлік геодезиялық торларды өңдеу үшін . Жазықтықтағы əр зоналық көрінісі бірдей , олардың ішіндегі жазықтық координаттарының бірдейлігін ... жəне ... ... ... ауысқанда бір формуланы қолануын қамтамасыз етеді.
1928 ж. КСРО-да барлық геодезия және топографиялық жұмыстарға
арналған геодезия мәжілісінде Бессель эллипсоидында Гаусс - ... ... ... ... Бұл проекцияда 1:500000 - нан ірі
масштабты топографиялық карталарды жасай бастады, ал 1939 ж.
бастап Гаусс-Крюгер проекциясы 1:500000 ... ... ... 1825 ж. К. ... алғашқы рет бір жазықтықты екіншісінің
үстіне шексіз кіші ... ... ... сақтап отырудың
жалпы шешімін тапты. 1912 ж. А. Крюгер жазықтықта қолданылған
формулаларды есептеп, баспадан ... ... ... бұл ... ... - Крюгер атауын алып, топография-геодезиялық жұмыстарда
кең қолданыла бастады. Гаусс - Крюгердің тең бұрышты көлденең-
цилиндрлі проекциялау заңы бойынша ... ... ... эллипсоиды бойлықта әрбір 6° сайын меридиандармен 60 зонаға
бөлінеді, олар полюстен полюске дейін созылады. Зоналардың нөмірлері
батыстан шығысқа қарай Гринвич ... ... ал ...
меридианы бірінші зонаның батыс шекарасы болып саналады. Әрбір
зонаның ортадағы меридианы остік меридиан деп аталады.
Меридиандар мен параллельдер қисықтармен бейнеленеді, ... ... мен ... ... ... ... ...
олардың қисықтығы шамалы болғандықтан, картаның батыс пен
шығысындағы шегі түзу сызықтармен бейнеленеді. Карталардың
солтүстік және ... ... ... ... ... ірі ... карталарда түзумен бейнеленеді (1:2000-1:50000), ұсақ
масштабты карталарда қисықпен бейнеленеді. Әрбір зонадағы
тікбұрышты координаталарының басы осьтік ... ... ... ... ... орналасады.
Гаусс - Крюгер проекциясы - геодезиялық проекция, жердің беті
шартты түрде меридиандармен 60 зонаға бөлінеді. ... - ... ... аймақтарды санау гринвич
меридианынан шығысқа жүргізіледі. Орта меридиан зонасы ... деп ... ... ... ... кез ... ... L0 осьтік
меридиан ұзақтығы мына формуламен есептеледі:
L0=6°* n -3° ... ... - мына ... ... n-3°),
n - аймақ нөмірі.
* Теодолиттік жүрістердің мақсаты мен түрлерін түсіндіріңіз. Теодолиттік жүрістерді орнату бойынша дала және камералдық жұмыстардың ... ... деп шын ... ... ... жүйесін атайды, мысалы 1,4,5 нүктелерінің өлшенген бұрыштары мен D арақашықтық мәндерінің нәтижесінде координаталары анықталған. Теодолиттік жүрісті бастамас бұрын ... ... ... шығады - дәлірек рекогносцировкадан бастайды, оның мақсаты - теодолиттік ... және ... ... ... ... ... жақтарын орнатып жүргізу үшін қолайлы жерді қарастырады. Негізі тәртіп бойынша теодеолиттік жүрісті мемлекеттік геодезиялық жүйелер ... ... ... ... ... ... пункттермен байланысын байланыстыру деп атайды
Егер теоедолиттік жүріс мемлекеттік геодезиялық ... ... 20% ... ... ... бекітеді. Бұл белгілерді жергілікті жердегі заттарға байланыстырып көз мөлшерімен планды сызады және үштен кем ... ... ... ... ... ... 220...350м құрайды, ал жүрістер ұзындығы көптеген факторларға байланысты болады. Оның ішіндегі ең бастысы: топографиялық түсірістің масштабы және территориядағы құрылыстың салынғаны. ... ... ... 1:500 - ден 1:1 000 ... ... ... 0,8-ден 1,2 км дейін ұлғайтады.
Егер түсірісті 1:2 000 масштабында жүргізсе, ... ... ... ... ... 2км ... ал құрылыс салынбаған жерде 3км дейін жүргізуге болады.
Жұмыстың орындалу тәртібі. Өлшеу журналы. Абрис.
Теодолиттік түсіріс дайындалу, далалық және камералдық ... ... ... ... ... жағы далалық жұмысқа келеді, оған түсіретін учаскенің рекогносцировкасы, теодолиттік ... және ... ... ... ... тірек пункттарына және ситуация түсірістеріне байланыстыру.
Дайындалу жұмыстары. Белгіленген теодолит жүрісінің схемасына сай дала жұмыстарының алдынала жобасын құрады. Жоба ... ... ... және ... ... ... ... қажетті саны және көліктер, қажетті аспаптардың саны, құралдар мен құрал-жабдықтар ... ... ... ... үшін ... ... теодолит, қадалары бар болат сым немесе оптикалық қашықтық өлшеуіш, рулетка, эклиметр және эккер болуы қажет.
Жергілікті жерді рекогносировкалау және ... ... ... ... ... ... жерді алдын-ала байқауды түсіріс объектісімен танысуды, геодезиялық тірек пункттерін іздеп табуды, теодолиттік жүріс орнын соңғы рет таңдау және құрылған жобаны ... ... ... ... ... ... ... қолайлы жерде орналасуы қажет; теодеолиттік жүрістің шектес нүктелерінің аралары көзге көрінетіндей болуы қажет. Мерлік лентамен арақашықтықты өлшеу кезінде ... ... ... ... ... және ... ... жерге орналастыру керек. Теодолиттік жүріс жақтарының ұзындығы 350 м артық, 20 м кем болмауы, ал жүріс көлбеулігінің бұрышы 50о аспауы ... ... ... ... ... ... белгілермен - ағаш қадалармен қағады да, центріне белгі жасап немесе шеге қағады. Уақытша белгілер ретінде темір қадалар, ... және ... ... ... ағаш ... шеге қағылады, сонымен қатар майлы бояумен белгі қойылады. Орнатылған нүктелерді оңай табу үшін жанына жер ... ... ... тұрған ағаштан жасалған күзетшілер орнатады; бұл күзетшілерге нөмір немесе басқадай белгілер қояды. Бекітілген нүктелерді топырақпен үйіп немесе ... 0,8м ... ... ... 1 км ... ... ... нүктелерін ұзақ уақытты сенімді белгілермен бекітеді. Теодолиттік жүрістерді бекіткен соң схемалық сызбасын құрып онда ... және ... ... ... ... жүріс жақтарының орналасуын көрсетеді.
Теодолитті жіп тіктеуіш көмегімен центрлейді немесе 100м аралыққа қателігі 5мм аспайтын оптикалық ... ... ... ... ... кіші ... бұрышы 1800 жақын болса, солғұрлым теодолитті және веханы центрлеуді тиянақты, дәл орындау қажет. Визирлеуді веханың төменгі жағына ... ... ... ... ... әрбір жарты тәсілде және бұрыштың орта мәнін аспапты шешпей станса басында есептейді. Есептеу нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ауа-райының қолайлы кезінде өлшеу керек.
Теоедолиттік жүріс жақтарын таңдалып бекітілгеннен кейін, горизонталь бұрыштарды және ... ... ... арақашықтық қателегі 1:1 000-тан 1:2 000 құрайды. Дәлірек айтқанда, мысалы өлшенген арақышықтық ұзындығы 154м болсын, онда берілген шекті ... ... ... 1:1 000 ... ... ... нәтижесі "кері" нәтижесінен 154 м/1 000 = 15 см. аспауы тиіс.
Нүкте аралық горизонталь бұрыштарды теодолитпен өлшейді. ... ... ... өлшем нәтижелерінің дұрыстығын жартылай тәсілдер арасында бұрыштардың айырмашылығы бойынша ... ... ... ... ... ... жүріс нүктелерінің схемалық сызбалары және жазбалар үшін орын қалдырады (абрис). Абрис негізгі құжат болып табылады, ол ... ... ... ... ... ... табады.
Теодолиттік жүріс нүктелеріне координат беру үшін жоғарғы класты геодезиялық пункттерге байланыстырады. Жүріс нүктелерін байланыстыру ... ... ... бір ... ... анықтайды: олардың арасындағы арақашықтықты өлшеп және қабыстыру бұрыштарды өлшейді. Пландық байланыстыру деп пункттердің координаталары мен дирекциондық бұрыштарын ... ... ... ... Теодолиттердің жіктелуін көрсетіңіз және техникалық теодолиттің негізгі бөліктеріне сипаттама ... ... ... ... ... құрылғыларының түрі, горизонталь дөңгелегінің вертикаль осьтері жүйесінің конструкциясы және атқаратын міндеті жағынан әр ... ... ... ... ... ... ... байланысты 3 түрге бөлуге болады:
1. 1-және 2-класты триангуляция мен полигонометриядағы бұрыштарды өлшеуге ... ... ... Т1 ... Дәл ... Т2 - ... ... триангуляция мен полигонометриядағы бұрыштарды өлшеуге арналған; Т5 - ... ... ... ... мен ... бұрыштарды өлшеу және жер бетіндегі маркшейдерлік жұмыстарды жүргізу үшін қолданылады.
3. Техникалық Т15, ТЗО және Т60 - теодолиттік және ... ... және ... ... ... жер ... және ... қазбаларындағы маркшейдерлік жұмыстарды атқару кезіндегі бұрыштарды өлшеуге арналған.
Теодолиттердің шартты белгілеріндегі цифр ... ... бір ... ... ... ... ... қателігін білдіреді; Т5 теодолиті үшін m=5", Т30 үшін m=. 30" және т. с. ... ... және ... ... ... ... теодолиттер екі топқа бөлінеді: металл және шыны лимбілілер (оптикалық теодолиттер).
Вертикаль дөңгелегі, ара қашықтық өлшеуге арналған құрылғысы және ... бар ... ... деп ... ... ... шығарылатын техникалық теодолиттер тахеометрлер болып табылады.
Теодолиттің лимб деп аталатын металл немесе шыны дөңгелегі бар, оның қиғаш ... ... ... дейінгі бөліктер түсірілген. Бөліктерді есептеу сағат тілінің бағыты бойымен дәл ... ... ... өлшенілетін бұрыштың төбесі арқылы өтетін тік сызыққа орналастырылады. Лимбінің жазықтығына өлшенілетін бұрыштың жақтары проекцияланады. Бұл кезде лимб жылжымайтын әрі ... ... ... ... тік ... ... ... теодолиттің жоғары бөлігі орналастырылған, бұл бөліктің ішінде алидада және дүрбі бар. Дүрбі тұғырыққа горизонталь болатын НН1 осінің төңірегінде айналғанда, онда ... деп ... ... ... Лимб пен ... ... ... келуі керек, бұл арада алидаданың FF1 айналу осі аспаптың негізгі немесе вертикаль осі деп аталады.
Алидада да ... бар, ол ... лимб ... ... белгілеуге мүмкіндік береді және санаудың дәлдігін арттыру үшін арнайы есептеу құрылғысымен қосақтала жасалған. Лимб пен ... ... ... ... ... жабылған.
Теодолиттің негізгі осі цилиндрлік деңгей арқылы үш көтеру винттерінің көмегімен вертикаль жағдайға келтіріледі. Теодолиттің дүрбісі ... осі ... ... ... яғни ... арқылы ауыстырылуы мүмкін. Дүрбінің айналу осінің бір жағында ... ... ... ол ... ... жалғанған, әрі онымен бірге айналады.
Негізінде вертикаль ... ... ... ... жасалған; ол вертикаль бұрыштарды (көлбеу бұрыштарды) өлшеуге арналған. Егер теодолитке окуляр жағынан қарасақ вертикаль дөңгелек дүрбінің оң немесе сол жағында ... ... ... орны (ОО), ... - (СО) деп ... буссоль, штатив және тіктеуіштен тұрады. Буссоль магниттік азимутты өлшеу үшін қолданылады. Үш аяқты ... бас жағы ... ... ... ... ... винттің көмегімен бекітіледі. Тіктеуіш теодолитті нүктенің үстіне центрлеу үшін, яғни лимбінің центрін өлшенілетін бұрыштың төбесіне орналастыру үшін ... ... ... қозғалмайтын жағдайға келтіру қысу-винттерімен, ал бірқалыпты немесе баяу ... ... ... винттермен жасалады.
Тедолиттің құрылысы
Қазіргі уақытта қолданылып жүрген теодолиттердің ішінен ТЗ0 және ТІ5 ... ... ... ... ... ТЗ0 - ... ... осі бар шағын көлемді оптикалық қайталауыш теодолит. Теодолиттің табаны қораптың түбінің. қызметін атқарады, ол ... ... Бұл ... ... ... ... қана қоймай, сонымен қатар пайдаланған кезде қосымша қолайлылық туғызады, себебі бір нүктеден екінші нүктеге ... ... ... шығармай-ақ қорабымен жабуға мүмкіндік береді.
Дүрбі бақылайтын нүктені жуықтап нысаналау үшін оптикалық визирмен жабдықталған. Дүрбіні ... ... ... ... ... ... ... сақинаның көмегімен дүрбіні көзге сәйкестендіріп қоюға болады.
ТЗ0 теодолитінің вертикаль дөңгелегінің деңгейі жоқ. Оның ... ... ... ... перпендикуляр орналасқан горизонталь дөңгелегіндегі деңгей қызмет етеді.
Теодолитті центрлеуге дүрбіні қолдануға да болады, ол үшін оны вертикаль (объективін төмен) ... да ... ... ... ұшына бекітілген белгіні нысаналайды. Дүрбіні зенит арқылы екі ... де ... ... ... құрылғысына жарық түсіру үшін жарықтауыштың айнасын қолданады. Есептеу тетігінің оптикалық схемасы есептеу құрылғысының көз жетер жерінде ... және ... ... ... ... штрихтарының кескіні бір мезгілде көрініп тұратындай болып құрастырылған.
ТЗ0 теодолитінде бұрыш өлшеуіш дөңгелек бөліктерінің үлесін ... ... ... ... ... есептеу әдісі неғұрлым қарапайым болып табылады және мейлінше кіші ... ... ... бағалауға мүмкіндік береді.
Есептеу құрылғысының микроскоп бағалаушысы окулярмен қатар орналасқан. Микроскоптың көз жетер жерінде вертикаль (үстінде В әрпімен) және ... ... Г ... ... ... ... ... Екі дөңгелектің де бағалау бөліктері 10'-қа тең. Есептеулерді қозғалмайтын индекс арқылы бөліктердің ондық үлесін көзбен бағалау ... ... ... ... есеп ... ал ... ... есеп 70°05'-қа тең.
Қазіргі уақытта ТЗО теодолиті жаңа модельді 2ТЗО теодолитімен ауыстырылған ол ... ... ... және ... дөнгелектер шкаласының бағалау бөлігі 5'-тік шкалалық микроскоптың қолданылуымен ерекшеленеді. Есептеулер бұл кезде шкала бөлігінің ... ... ... ... 0,5'-қа дейін жүргізіледі. 42-суретте горизонталь дөнгелектегі ; есеп ... = ... ал ... - 111°35'+0,5-6= | = 111 37,5'-қа тең. ... ... ... ... және екі қатар цифрлары болады. Шкаланы таңбасы лимбінің штрихы қиып өткен жағдайда шкаланың жазулары ... оңға ... ... 43-суретте вертикаль дөңгелек бойынша есеп 1°35'+0,3-5= 1°36,5'-қа тең. Егер лимб ... ... > ... онда ... ... ... ... солға қарай өсетін цифрлар қолданылады. Осылайша вертикаль ... ... ... есеп ... ... тең болады.
Т15 теодолиті оптикалық шкалалық теодолит болып табылады. Бұрыш өлшеуіш дөңгелектер бойынша есептеу микроскоптың көмегімен бұрыш өлшеуіш дөңгелектің бір жағынан ... ... ... бір ... өлшеудің орташа квадраттық қателігі 15" болса, ал вертикаль бұрыштардікі 20" болады. Микроскоптың көз жетер жерінде екі ... ... ... ... бір ... ... тұрады. Бұрыш өлшеуіш дөңгелектер 1° арқылы бөлінген, онда әрбір штрих ... ... көз ... ... ... және ... ... 60 негізгі және 2 қосымша бөліктері бар екі ... ... ... ... ... 10-қа ... келеді. Бөліктің үлесі көзбен бағаланады. Шкаламен санаудын қателігі 0,11-қа жуық болады. Т15 ... ... Т15К ... ... ... ол ... ... деңгейдің орнын басқан өзін-өзі қалыпқа келтіретін оп тикалық компенсатордың, дүрбідегі тікелей кескінделу және вертикаль дөңгелектің секторлық цифрланғанының арқасында неғұрлым өнімді ... ... ... ... ... шкаладан қосымша есептеулер қолданбай-ақ өлшенілетін көлбеу бұрышқа сәйкес есепті алуға мүмкіндік береді.
* Теодолитті түсіріс жұмыстарына дайындау ретіне байндама беріңіз.
Геодезиялық ... ... ... және ... ... ... үшін әр түрлі аспаптар кең қолданылады. Осындай аспаптардың бұрыштарды өлшеу негізіне төмендегідей ... ... ... ... ... ... жөн. Өлшеуді бастамас бұрын теодолитті өлшенілетін бұрыштың төбесіне орнатып, оны жұмыс ... ... ... жұмыс жағдайына келтіру үшін осы нүктенің үстіне центрлеу және горизонттау керек. Горизонталь дөңгелектің лимбісінің центрін аспаптың тұру ... ... ... тік сызықпен сәйкестендіру әрекетін центрлеу деп атайды. Теодолиттің айналу осін вертикаль жағдайға, демек, лимб ... ... ... ... теодолитті горизонттау болып саналады. Әуелі штативті жіп тіктеуіштің көмегімен нүктенің үстіне жуық ... ... ... соң теодолитті штативке винтпен бекітеді. Одан кейін теодолитті горизонттау жасалынады, яғни оның ... осі ... ... ... қолдану арқылы вертикаль жағдайға келтіріледі. Осы үшін цилиндрлік ... екі ... ... бағытында орналастырып, оларды әр түрлі жаққа айналдырумен деңгейдің үлбіреуігін нөл-пунктке келтіреді. Содан соң алидаданы шамамен 90°-қа бұрып, үшінші ... ... ... ... ортасына келтіреді. Бұдан кейін винтті босатып, теодолитті штатив басына қозғай ... ... ұшы ... ... ... келгенше жылжытып, оны винтпен бекітеді. Теодолитті центрлеу үшін ... де ... ... ол үшін оның ... төмен қарату керек, содан соң саңылау арқылы бұрыштың төбесінде бекітілген белгіні нысаналайды. Егер осы кезде деңгейдің үлбіреуігі ... ... ... болса, онда теодолиттің горизонттау реттерін қайталап орындау керек. Осы әрекеттерді тіктеуіштің ұшы нүкте центрінің үстінде болғанша және алидада ... ... ... да үлбіреуік ампуланың ортасына келгенше қайталай береді. Теодолитті центрлегеннен және горизонттағаннан соң ... мен ... ... ... ... ... қойылады.
. Белгілі бір жер территориясының жай-жапсарын 1 : 500 -- 1 : 5000 ... ... жер ... ... үшін жүргізілетін горизонталь түсірісті теодолиттік түсіріс деп атаймыз.
Осы жұмыстарда бұрыш өлшеуіш аспабы ретінде теодолитті қолданамыз, ал ара қашықтықты ... үшін ... ... және ... ... ... ... Теодолиттік түсіріс геологиялық барлауда, тау кен ісінде, ауыл ... ... т. с. с. ... ... алу үшін жүргіземіз.
Теодолиттік түсіріс үшін тірек жүйесі әдетте теодолиттік жүрістер жүйесі түрінде құрылады да, олардың нүктелерінен ситуацияны ... ... ... ... ... полярлық әдіспен, перпендикулярлар және жарма әдістерімен, сонымен қатар әр түрлі бұрыштық және ұзындық қиыстырулар көмегімен ... ... ... ... және ... ... жұмыстарынан тұрады.
Дайындық жұмыстары кезінде жергілікті жердің жай-жапсарын кескіндеудің қажетті дәлдігіне сүйеніп, түсірістің масштабын таңдайды да, қолдағы бар ... ... ... ... және профильді) мұқият қайта қарап зерттейміз. Егер түсіріс жүргізілетін аудаңда геодезиялық тірек ... ... ... онда ... ... ... ... жасап, каталогтан координаталарын жазып аламыз.
Далалық жұмыстардың құрамына мынадай ... ... 1) ... ... ... және пункттерді бекіту; 2) түсірістің пландық негіздеуін ... ... ... және ... ... ... 3) жергілікті жердің контурын түсіру; 4) түсіріс ... ... ... немесе жергілікті жүйе пункттеріне байланыстыру.[5]
Рекогносцировка кезінде геодезиялық тірек жүйесінің пункттері ізделініп табылады және жүргізілетін теодолиттік жүрістердің неғұрлым ... ... ... ... ... ірі масштабтағы немесе жұмыс барысында жасалған схеманы түсіреміз
* Жергілікті жерде горизонтальдық және вертикальдық бұрыштарды оптикалық теодолитпен өлшеу принциптерін ... ... ... ... ... ... теодолиттердің ішінен Т30 және Т15 техникалық теодолиттерінің құрылыстарын қарастырамыз.
Теодолит Т30 -- цилиндрлі вертикаль осі бар ... ... ... ... ... ... табаны (1) (1-сурет) қораптың түбінің қызметін атқарады, ол тұғырықпен (2) жалғанады. Бұл жағдай аспаптың массасын азайтып қана ... ... ... пайдаланған кезде қосымша қолайлылык туғызады, себебі бір нүктеден ... ... ... ... ... шығармай-ақ қорабымен жабуға мүмкіндік береді.
Дүрбі (4) бақылайтын нүктені жуықтап нысаналау үшін оптикалық визирмен (5) жабдықталған. ... ... ... (6) ... ... ... асырылады. Диолтриялық сақинаның (7) көмегімен дүрбіні көзге сәйкестендіріп қоюға болады.
ТЗО теодолитінің вертикаль дөңгелегінің деңгейі жоқ. Оның орнына дүрбінің айналу ... ... ... ... ... ... қызмет етеді.
19. Өлшеу жұмыстардың қателіктер түрлеріне баяндама беріңіз және олардың жіктелуін келтіріңіз. Қандай болса да бір шаманың ... деп, оны ... ... ... ... ... шамамен салыстыру процесін айтады. Осының нәтижесінде өлшеудің нәтижесі деп аталатын атаулы сан ... ... ... өлшеулер мынадай факторлар, яғни өлшеу объектісі, орындаушы аспап, өлшеу әдісі және сыртқы орта болғанда және өзара әрекеттескен кезде жүзеге ... ... орта деп ... ... ... ... ... жердің бедері мен топырағы, өсімдік жамылғысы, температура, ауаның ылғалдылығы және тозаңдылығы, ... жел, ... және т. б. ... Осы ... ... ... нақтылы мөлшері өлшеу жағдайлары деп аталатынды айқындайды.
Өлшеу нәтижесінің қателігі деп, ... ... мен ... ... шын ... ... ... l - өлшеу нәтижесі; х -- өлшенген шаманың шын мәні.
Өлшеу процесінде кездейсоқ ... ... ... және ... жою мүмкін емес. Осы қателіктердің қасиеттерін зерттеу өлшеулер нәтижелерінің дәлдігін бағалау әдістерін талдап жасауға және өлшенілетін шаманың мүмкін болатын мәнін ... ... ... ... ... өлшеу жүргізетін адамның сезім мүшелерінің жетілмегендігі және адамның ерекшеліктері себепші болады. Жеке ... ... ... ... санау кезіндегі нивелир рейкасының сантиметрлік шашкасын көз мөлшерімен он бөлікке бөлуде және теодолиттің дүрбісін затқа нысаналауда жіберілетін қателіктерді жатқызуға болады. ... ... ... ... және ... дәл жөнге салудың мүмкіндігі болмауы салдарынан туады. Осы қателіктерге болат өлшеуіш лентаның 20 м-лік нақтылы ұзындығына сәйкес еместігін, дүрбінің ... ... ... ... ... ... ... үлбіреуігінің шеттерінің кескіндерін сәйкес келтіруде кететін жаңсақтықтардан туатын қателіктерді ... ... ... әсер ... болған қателіктерге температураның әсерінен өлшеуіш лентаның ұзындығының өзгеруі, рейканың және нивелирдің ... ... ... ... ... ... ... рейкаларының метрі ұзындығының өзгеруі жатады. Қателіктер әсер ету сипаты мен қасиеттері жағынан өрескел, ... және ... ... ... ... ... нақты бір жағдайларында, яғни бақылаушының аспаптың өлшеу методикасының кемшіліктерінен және сыртқы ортаның әсерінен жіберілетін ... ... ... жіберілген, әрі мұндай шамада жіберуге мүлдем болмайтын қателіктер жатады. Олар орындаушының өлшеу кезінде жіберген жаңсақтықтары мен қателіктері салдарынан ... ... ... ... сонымен қатар қолданылатын аспаптардың кемшіліктері, сыртқы ортаның әсері және бақылаушының жеке ... ... ... ... Олар ... мен ... жағынан тұрақты немесе кейбір заңдылық бойынша өлшеулердің нәтижесіне кіруі мүмкін.
Жүйелі қателіктердің өлшеудің нәтижелеріне ... ... ... ... ... ... аспаптарды мұқият тексеру, тағы да өлшенген шамаларға түзету енгізу арқылы минимумге жеткізіледі.
Кездейсоқ қателерге қолданылатын аспаптардың және сезім мүшелерінің жетілмегендігі, ... ... ... ... ... болмай қоймайтын қателіктер жатады. Осы қателіктер таңбасы мен шамасы жағынан тұрақты болмайды және оларды өлшеудің нәтижесінен шығарып тастау мүмкін ... ... ... ... ... ... болуы және жиналу заңдарын зерттеумен, олардың өлшеулер ... ... ... ... ... ... әрбір өлшеу процесінің қиыспаушылықтың мүмкін шегін анықтаумен айналысады.
Геодезиялық жұмыстарда бұрыштар, арақашықтықтар, биіктік өсімшелері өлшенеді; аудандар, көлемдер т.б. ... ... ... және жанама өлшеулер болып бөлінеді. Анықталатын шама тікелей ... ... ... онда ... өлшеулерді тікелей өлшеулер дейді. Егер өлшеудің нәтижесі анықталатын шамамен ... ... бір ... бірнеше шамаларды тікелей өлшеу нәтижесінен есептеу арқылы алынса, ондай ... ... ... деп ... ... қай - қайсында да азды - көпті қателер болады. Өлшеуш құралдардың сезімталдығы мен өлшеуші адамдардың шеберлігіне қарай ... ... ... ... 3 ... ... қателер - өлшеуіш адамның бір жайтты аңғармай ... ... ... ... ... шала ... кейбір қажетті шарттарға көңіл аудармаудан болатын қателер.
Жүйелі қателер - ... ... ... ... аспаптардың дұрыс орнатылмауының, сыртқы ортаның әсерінен т.б. кетеді. Бұл жағдайда есеп нәтижесін үнемі ... не ... яғни ... шама ... бір ... ... ... отырады.
20. Техникалық теодолиттің тексеру мен жөндеулер ретіне баяндама беріңіз. Геодезиялық жұмыстар барысында горизонталь және вертикаль бұрыштарды өлшеу үшін әр ... ... кең ... ... ... ... өлшеу негізіне төмендегідей түсініктер алынады.
Бұрыштарды өлшеуді тексерілген ... ... жөн. ... ... ... теодолитті өлшенілетін бұрыштың төбесіне орнатып, оны жұмыс жағдайына келтіреді. Теодолитті жұмыс жағдайына келтіру үшін осы нүктенің үстіне центрлеу және ... ... ... дөңгелектің лимбісінің центрін аспаптың тұру нүктесі арқылы өтетін тік ... ... ... ... деп ... ... ... осін вертикаль жағдайға, демек, лимб жазықтығын горизонталь жағдайына келтіру теодолитті горизонттау болып саналады. Әуелі штативті жіп тіктеуіштің көмегімен нүктенің үстіне жуық ... ... ... соң ... ... ... ... Одан кейін теодолитті горизонттау жасалынады, яғни оның айналу осі теодолиттің көтеру винттерін қолдану арқылы вертикаль жағдайға келтіріледі. Осы үшін ... ... екі ... ... ... орналастырып, оларды әр түрлі жаққа айналдырумен деңгейдің үлбіреуігін нөл-пунктке келтіреді. Содан соң алидаданы ... ... ... ... көтеру винтімен үлбіреуікті ампуланың ортасына келтіреді. Бұдан кейін винтті босатып, теодолитті штатив басына қозғай отырып тіктеуіштің ұшы нүктенің центрінің үстіне ... ... оны ... ... ... ... үшін дүрбіні де қолдануға болады; ол үшін оның объективін төмен қарату керек, ... соң ... ... бұрыштың төбесінде бекітілген белгіні нысаналайды. Егер осы кезде деңгейдің үлбіреуігі ампуланың ортасынан ауытқитын болса, онда ... ... ... ... ... керек. Осы әрекеттерді тіктеуіштің ұшы нүкте центрінің үстінде болғанша және алидада қандай жағдайда тұрса да үлбіреуік ... ... ... ... береді. Теодолитті центрлегеннен және горизонттағаннан соң дүрбі мен есептеу ... ... ... ... ... уақытта қолданылып жүрген теодолиттердің ішінен ТЗ0 және ТІ5 техникалық теодолиттерінің құрылыстарын қарастырып көрелік.
Теодолит ТЗ0 - ... ... осі бар ... көлемді оптикалық қайталауыш теодолит. Теодолиттің табаны қораптың түбінің. ... ... ол ... ... Бұл ... ... массасын азайтып қана қоймай, сонымен қатар пайдаланған кезде қосымша қолайлылық ... ... бір ... ... ... ... теодолитті штативтен шығармай-ақ қорабымен жабуға мүмкіндік береді.
ТЗ0 теодолитінің вертикаль дөңгелегінің деңгейі жоқ. Оның орнына дүрбінің айналу осіне перпендикуляр орналасқан ... ... ... ... ... ... оптикалық шкалалық теодолит болып табылады. Бұрыш өлшеуіш дөңгелектер бойынша ... ... ... бұрыш өлшеуіш дөңгелектің бір жағынан жүргізіледі. Горизонталь бұрыштарды бір тәсілмен өлшеудің орташа квадраттық қателігі 15" ... ал ... ... 20" ... Микроскоптың көз жетер жерінде екі бұрыш өлшеуіш дөңгелектердің кескіні бір мезгілде көрініп тұрады. Бұрыш өлшеуіш дөңгелектер 1° арқылы бөлінген, онда ... ... ... ... көз жетер жерінің жоғарғы және төменгі жартыларында 60 ... және 2 ... ... бар екі ... ... Шкаланың әрбір бөлігі 10-қа сәйкес келеді. Бөліктің үлесі көзбен бағаланады. Шкаламен ... ... ... жуық болады. Т15 теодолитінің негізінде Т15К теодолиті жасап шығарылды, ол алидада кезінде деңгейдің орнын басқан өзін-өзі қалыпқа келтіретін оп ... ... ... ... ... және ... дөңгелектің секторлық цифрланғанының арқасында неғұрлым өнімді аспап болып табылады. Секторлық цифрлау шкаладан қосымша есептеулер қолданбай-ақ өлшенілетін көлбеу бұрышқа сәйкес ... ... ... ... Тура және кері ... ... ... беріңіз. Оларды шешуге арналған формулаларды келтіріңіз.
Геодезиялық және маркшейдерлік жұмыстарда пунктердің кординаталары, олардың арақашықтықтары мен дирекциялық бұрыштары тікелей немесе кері ... ... шешу ... ... геодезиялық есеп. Егер координаталары белгілі А пунктінен екінші В пунктіне дейінгі арақашықтық d және аав ... ... онда В ... координаталарын табуға болады. Координаталардың бір пунктте осылайша берілуін тура геод есеп деп атайды.
Хв - ХА = ... - УА =∆у ... ∆у - ... ... ... үшбұрыш АВС - дан ∆х, ∆у былайша анықталады.
∆х =d cos a,
∆у = d sin a
Кері ... ... ... ... екі ... А және В ... АВ ... дирекциялық бұрышы аав және dав анықтау керек болған жағдайда, кері геодезиялық есеп деп ... ... ... Х1,У1, Х2, У2 - А және В ... ... өсімшелері анықталады:
∆х = Х2 -Х1
∆у = У2 -У1
Дирекциялық бұрыш пен координаталар өсімшелері бойынша түзудің жазықтықтағы ... ... ... ... есеп
Белгілі бір жердегі геодезиялық өлшеулердің нәтижесінде бұрынғы нүктенің координаталарына сүйеніп басқа нүктелердің координаталарын анықтауқажеттігі ... ... ... х1 және у2 координаталары, 1-нүктеден 2-нүктеге дейінгі горизонталь ара қашықтығы және 1 - 2 ... ... ... бұрышы берілсін. Екінші нүктенің х2 және у2 координаталарын табу керек ... Осы ... ... ... ... есеп деп ... және 2-нүктелерін координаталар осіне проекциялаймыз, сурет
Осындағы келесі және бұрынғы нүктелердің координаталарының айырымы (х және у) ... ... деп ... Олар d1-2 ... координаталар осіндегі проекциялары болып табылады. 1 - 2 - 2' үшбұрышынан ... ... ... () әр түрлі мәндері үшін х және у өсімшелерінің таңбалары 6-кестеде келтірілген.
7-кесте
Координаталар өсімшелерінің таңбалары
Координаталар өсімшелері
І ширек
ІІ ... ... ... ... ... біле отырып, 2-нүктенің координаталарын мына формулалар бойынша анықтауға болады:
(26)
Сонымен, келесі нүктенің координаталары бұрынғы нүктенің координаталарына және координаталар өсімшелерінің ... ... ... есеп
21-сурет
Кесіндінің екі шетінің тік бұрышты координаталары арқылы осы кесіндінің ұзындығы мен дирекциондық бұрышын анықтайтын ... онда бұл есеп ... кері есеп деп ... ... есеп ... ... ... бұрғылау ұңғымаларының арасындағы ара қашықтықты анықтауда жиі кездеседі. А және В кесінділеріндегі екі бұрғылау ұңғымаларының координаталары берілген (21 сурет). Осы А және В ... ... ара ... АВ =d мен АВ ... ... ... AB ... қажет болсын.
Тік бұрышты АаВ үшбұрышынан
(27)
Мұндағы Ва= y=yB-yA, Аа=x=xB-xA болғандықтан
(28)
Дирекциондық ... ... ... ... ... ... таңбаларын ескерген қажет (7-кесте).
Ұңғымалар арасындағы ара қашықтықты d ... ... мына ... ... екі рет есептеп шығарылады
(29)
Бұдан басқа, ара қашықтықтың d мәнін тік бұрышты үшбұрыштан Пифагор теоремасы бойынша есептеп шығаруға ... ... және (30) ... ... ұзындықтың мәнін үш рет анықтауға болады, нәтижелерінің жиынтығы есепті шығарудың сенімді тексеруі болып саналады.
22. Нивелирлердің түрлерін ... және оның ... ... сипаттама беріңіз. Нивелирлердің жіктелуі келтіріңіз. Нысаналау осі арқылы жер бетінің горизонталь сызығын түсіру қызметін атқаратын дүрбілі аспап нивелир деп ... үшін ... ... ... ағаш рейкалар қолданылады, олар ұзындығы 3 - 4 метр, ені 10 см және қалыңдыры 2 - 3 см бітеу ... ... ағаш ... табылады. Тақтайлар ақмайлы бояумен боялады және оларға сантиметрлік торкөз бөліктер түсіріледі. Онда ... ... ... ал ... ... ... жеңілдету үшін 5 см сайын топтарға біріктіріледі. Рейканың ең кішкене бөлігінің ... ... ... ... ... деп аталады. Тұтас рейканың ең үлкен ұзындығы 3 м-ге тең. Рейканың тө-менгі жағына рейканы тез тозудан ... ... ... тақа ... қойылады.
Рейкалар бір жақты немесе екі жақты болуы мүмкін, екіншісінде оның бір ... қара ... ... ... ... бөліктер болады. Осыған орай рейканың жақтары қызыл және қара болып бөлінеді. Рейканың қара жағындағы нөлге тең ... оның ... дәл ... ал ... ... ... ... келетін есептеу нөлге тең болмайды.
Жұмыс басталмай тұрып рейкаларды тексеріп алған жөн. Ол үшін рейканы горизонталь күйінде жатқызып, оған тексеру ... ... оның ... метрі мен дециметрін өлшейді. Оның дециметрлік бөліктерінің кездейсоқ қателіктері 1 ... ал ... ... ... қателік 2 мм-ден аспауы тиіс.
Өндірісте нивелирдің мынадай түрлері жасалып шығарылады:
Н-05 - оптикалық микрометрлік ... ... ... салыстырмалы биіктікті 1 км-лік екі мәрте жүрісте 0,5 мм-ден аспайтын орташа квадраттық қателікпен анықтауға ... Н-3, Н-ЗК, Н-ЗЛ ... - дәл, 1 км екі ... жүрісте салыстырмалы биіктікті 3 мм-ден аспайтын орташа ... ... ... ... дәл аспаптар. Инженерлік-геодезиялық зерттеулерде және III және IV кластық нивелирлеу ... ... ... ... ... ... - ... 1 км-лік екі мәрте жүрісте салыстырмалы биіктікті 10 мм-ден аспайтын орташа квадраттық ... ... ... ... ... Олар ... ... зерттеулерде және топографиялық түсірістерде биіктік шама негіздерімен қамтамасыз ету үшін қолданылады.
Қазіргі ... ... ... ... осін ... ... ... деңгейдің көмегімен тексеріледі немесе авторедукциялық компенсаторлардың көмегімен өзінен-өзі жасалады.
Нивелирлерді қоймадан алғаннан соң оны ... ... ... ... ... ... ... денгейдің, көтеру, элевациялық және жетекші винттерінің түзулігіне көз жеткізеді.
Мемлекеттік нивелирлеу жүйесінің пункттерінің биіктіктерін геометриялық нивелирлеу әдісімен анықтайды.
I класты нивелирлеу ... ... 2 000 ... жуық ... полигонды құрайтын жүрістерден тұрады. I класты нивелирлеу мейлінше жоғары дәлдікпен жүргізіледі; оған барынша жетілдірілген аспаптарды және бақылау ... ... ... ... ... ... биіктікті анықтаудың орташа квадраттық кездейсоқ қателігі 1 км ... mh = 0,5 мм ... ... ... сызығы I класты нивелирлеу пункттерінің арасында периметрі 500 -- 600 км полигондар түрінде салынады. II ... ... ... салыстырмалы биіктікті анықтаудың орташа квадраттық қателігі 1 км жүрісте mh = 0,8 мм-ден аспауы керек.
III класты нивелирлеу жүйесі I және II ... ... ... ішінде жүйе немесе II кластық полигонды периметрі 150 - 200-ден 6 - 9 полигонға бөлетін жеке жүрістер түрінде ... (1 км ... mh =1,6 ... ... керек). III класты нивелирлеу жүйесін одан ары жүйелендіру IV класты нивелирлік жүрістер жүйелерін құру ... ... Олар ... ... ... биіктік негізі болып табылады; оларды салудың жиілігі түсірудің масштабымен және жергілікті жердің жер бедерінің сипатымен сабақтас ... ... ... ... ... ... ... есеппен алғанда 5 км сайын тұрақты реперлермен және таңбалармен бекітіледі.
23. Нивелирлеу ... не және оның ... мен ... ... ... белгілерінің мәні мен олардың салыстырмалы биіктіктерін есептеп шығаратын геодезиялық өлшеулер нивелирлеу деп аталады. Нүктелердің алынған биіктік белгілерінің мәні ... ... ... ... ... ... болып саналады және олар халық шаруашылығына қажетті инженерлік есептерді, сондай-аº бірқатар ғылыми есептеулåðäi шешу үшін ... ... ... ... нивелирлåóäi қолданып геометриялық нивелирлеумен анықтайды. Геометриялық нивелирлеу ортадан және алға қарай нивелирлеу әдістерi болып бөлінеді.
Ортадан ... ... А және В ... ... дәл ... С нүктесіне орнатылады, ал нүктелерге бірдей рейкалар қойылады. Дүрбінің нысаналау осін Горизонталь жағдайына келтіреді де, нивелирдің дүрбісін біртіндеп ... ... ... ... 3 және П ... ... ... сәулесінен А және В нүктелеріне дейін кесінділер болып саналады. Мұнда А және В нүктелерінің арасындағы ... ... (һ) мына ... ... ... ... 3 П артық болса (3>П), онда салыстырмалы ... h оң ... яғни В ... А ... биік ... Ал 3 П кем болса (3

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 326 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы жер кадастрын нормативті - құқықтық реттеу10 бет
"Физика" пәнінен тест сұрақтар6 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет
Іскерлік жиналыстар мен келіссөздер жүргізу4 бет
Іскерлік қарым-қатынас7 бет
Ақпаратты кодтау. Ақпараттың өлшем бірліетері. Санау жүйелері10 бет
Байланыс желілері және коммутация жүйелері29 бет
Балалар ойынының жіктелуі. Шығармашылық және ережелі ойындар. Мектеп жасына дейінгі балалардың сюжеттік-рольдік ойындары6 бет
Бастауыш мектепте сөз таптарын оқыту26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь