Шандоз – көшелі тақырып

Кермиығым кербезім,
Керіскідей шандозым!
Махамбет
Әбіш Кекілбаев осылай бастапты. Біз де солай бастайық. Махамбеттің Исатай өлгендегі жоқтау жыры. Өзінің қанды көйлек жолдасы Исатайға берген бағасының күндердің күнінде өзіне қарата айтыларын сезді ме екен? Қайдам?! Қайғыдан қан жұтып, қара жамылып жүрген кезінде Абылайды жоқтаған Бұхардың жосығымен төгілтіп берген қайран ақын өзінің ұрпақ алдында қаншалықты биік тұлғаға айналарын ойламаған да болар. Бір кезде кірмесің деп кемсіткен қазақтың заманнан заман озғанда Махамбет атына таласатынын да пайымдауға мұршасы болмағаны анық. Жазған жыры, қалдырған мұрасы тұрыпты, әр басқан қадамы туралы иненің жасуындай дерек естісе, түйедейін түймедей қылып, дабыраға айналдырған бүгінгі күнді көрсе... Арманда кеттім демес еді. Асылдың қадірін қолдан шығып кеткен соң ғана білетін еліне ертеректе өкпе айтса да, кейіннен кек тұта қоймаған шығар. Қайткенде де аруақ риза, елі орнында. Айтып өлген ақында арман жоқ!
«ТӘҢІРІ ОНЫҢ ӨЗІ ТҮГІЛІ СӨЗІН ТҰТҚИЫЛДАН ТАП БЕРІП, ТӨТЕН БАУРАП АЛАТЫН ӨЗГЕШЕ БІР ӨКТЕМДІККЕ ИЕ ЕТІП ЖАРАТҚАН...» (Ә.К.).
Қазақ жыраулық дәстүрі мен ақындық үлгісін тоғыстырған ақын туралы жан-жақты зерттеулер жүргізіліп келгенін, жүргізіліп жатқанын айттық. Махамбеттің атын, ең болмаса екі шумақ жырын жатқа білмес қазақ жоқ. Оның бәрі, әрине, алдымен қазақтай қара орман елдің өз орнында көгеріп, көктеп отырғандығының арқасы. Одан кейін сол елдің зиялы қауым аталатын қалам ұстап, дерек қуған ізденімпаз ұл-қыздарының еңбегі. Солардың бірі – Әбіш Кекілбаев. Оның тәуелсіздікке қол жетіп, оң-солымызды танып, буынымызды бекіте бастаған дәуірдегі жазған тарихи-деректі баяны – Шандоз. Шығармада Махамбетке қатысты келтірілген деректер, соған орай себеп пен салдар, құптарлық көзқарас, нанымды пікірлер – бүгінгі таңдағы ұрпақ үшін өткеннің бағасын біліп, тарихын саралауға жол ашар оқулық. Қолға алған шығарманың алғашқы бетін өзгертпей бастап көрейік:
«...Кейінгі екі жүз жыл ішінде қазақ санасына тап Махамбеттей болып мығым орныққан мәшһүр тұлғалар кемде-кем ғой. ...Сөйте тұра осындай өле-өлгенінше өртше лапылдап өткен маздақ жанның қаңқасының қайда қалғанынан күні кешеге дейін бейхабар келіппіз. Ал, дәл қай арада кіндігі кесіліп, жөргекке түскенін әлі күнге дәп басып ешкім айта алған емес. Бас-аяғы қырық үш жыл жасаған қып-қысқа ғұмырының кей сырына таныс болсақ, көп сырына шалыспыз» [1, 5-бет].
1. Кекілбаев Әбіш. «Шандоз».
        
        Алмас Нүсіпов
ШАНДОЗ - КӨШЕЛІ ТАҚЫРЫП
Кермиығым кербезім,
Керіскідей шандозым!
Махамбет
Әбіш Кекілбаев осылай бастапты. Біз де ... ... ... ... ... ... жыры. Өзінің қанды көйлек жолдасы Исатайға берген бағасының күндердің күнінде өзіне ... ... ... ме екен? Қайдам?! Қайғыдан қан жұтып, қара жамылып жүрген кезінде Абылайды жоқтаған Бұхардың жосығымен төгілтіп берген қайран ақын ... ... ... қаншалықты биік тұлғаға айналарын ойламаған да болар. Бір кезде кірмесің деп кемсіткен ... ... ... ... ... ... таласатынын да пайымдауға мұршасы болмағаны анық. Жазған жыры, қалдырған мұрасы тұрыпты, әр басқан қадамы ... ... ... ... естісе, түйедейін түймедей қылып, дабыраға айналдырған бүгінгі күнді көрсе... Арманда кеттім демес еді. Асылдың қадірін қолдан шығып ... соң ғана ... ... ... өкпе ... да, ... кек тұта қоймаған шығар. Қайткенде де аруақ риза, елі орнында. Айтып өлген ақында арман жоқ!
(Ә.К.).
Қазақ жыраулық дәстүрі мен ... ... ... ақын ... ... ... ... келгенін, жүргізіліп жатқанын айттық. Махамбеттің атын, ең болмаса екі шумақ жырын жатқа білмес ... жоқ. Оның ... ... ... ... қара орман елдің өз орнында көгеріп, көктеп отырғандығының арқасы. Одан кейін сол ... ... ... ... қалам ұстап, дерек қуған ізденімпаз ұл-қыздарының еңбегі. Солардың бірі - Әбіш ... Оның ... қол ... ... ... ... ... бастаған дәуірдегі жазған тарихи-деректі баяны - Шандоз. ... ... ... ... ... ... орай себеп пен салдар, құптарлық көзқарас, нанымды пікірлер - ... ... ... үшін өткеннің бағасын біліп, тарихын саралауға жол ашар оқулық. Қолға алған шығарманың ... ... ... бастап көрейік:
[1, 5-бет].
Бәрі белгілі жайт. Махамбетке қатысты емес, ғылымға қатысты айтсақ. Ұлы тұлғалар ... сөз ... екі ұшты ... мен ... ... ұшыраспай тұрмайтыны. Басқа-басқа, қилы кезеңде күн кешіп, алмағайып дәуірде атой салған күрделі адам туралы бәрі қаз-қалпында сақтала қойды деу ... ... ... ... ... емес. Болмаса, адаспау үшін де адасу керек. Бұл жалпылама айтқанда. Нақты айтсақ, Махамбетті енді ғана танып, әйтсе де жеріне жеткізе ... ... ... ... ... күн. Қазақтың өткен дәуреніне қара құлып салынған кеңестік кер кезең. Қол-аяғыңды бұтарламай-ақ, іштен шірітіп, тілің мен діліңді қатар ... ... ... ... санап басқызып, ізіңді аңдып отырып алған қожайын ел өткенің мен ... ... ... ... ... ... нұсқап отырса керек. Шалыс кеткеннің басты себебі осы.
(Ә.К.).
Махамбет туралы кеңестік ... ... ... ... ... ... Қазақтың өткенін оралту жолында барлықпай тер төккен ата-ағаларымыздың еңбегін жоққа ... емес ... ... тар ... ... ақиқатын аңдай алған алдыңғы толқынның еңбегі ұшан-теңіз. Олар болмаса... Осы барға да жете ... ... ... ... не ... қай ... ... деген сұраққа шығарма желісінде жауап дайын. Түгел тізілмесе де, баршылық. Автор қарама-қайшы ... ... ... ... ... ... отырып Махамбет туралы дерекке қанықтырады.
Ғалымдар арасында ... жайт ... ... ... үшін айта ... жөн ... ... Ол - Махамбеттің жан-жақты білімді болғандығы. Сол заманның ... ... ... ... бет алысын аңдай алған көкірегі ояу азамат болғандығын айтып жату артық шығар, орыс ... ... ... ... діни ... мол ... да дау ... мәселе емес. Өз сөзін дәлелдеу үшін Құраннан үзінді келтіріп сөйлей білген. Және, [1, ... ... ... ... ... ... ... арғыны көрмейді деп білетін орыс офицерінің алдынан осынша ... ... адам ... ... да ... ... емес ... ескеруге мәжбүрлеген Махамбеттің сол кездегі орыс ұлықтарына біршама ықпалды болғандығының көрсеткіші емес пе?! Әбіш ... ... баса ... ...
Махамбеттің жеке басына қатысты, өмірбаяны, шыққан тегі жайлы айтарымыз бір бұл емес. ашып көрген адам ... ... ... жол, ... ізі, ... қатысты әйел мәселесі, сонымен қоса ел аузынан жиналған тың деректер мен аңыздай болып айтылып жүрген сөздердің тарихи болмысы, шындығы жайлы біле ... Баса ... бір ... Махамбеттің отты тілі мен арқалы ақындығы, тік мінез ... ... ... ... ... Бұл ... ... Махамбеттің әкесі Өтеміске ерекше тоқталады. Кірме саналатын Құлмәлі балаларының ішіндегі намысқой, асау, айтарын тайсақтамай тура айтқан Өтеміс туралы жеткілікті ... Тек ... ... ... ... жөнімен алсақ бүкіл болмысымен Махамбетке бірден-бір әсер етуші күш - әкесі Өтеміс. Біз ғана емес, шығарманы оқыған кез-келген ... осы ... ... ден ... ...
... ... не жайында екендігі белгілі. Махамбетті айтқанда (мейлі өмірбаянын айт, мейлі шығармашылығын айт) ... ... ... бір тарихи бейне - Исатай. Исатай бастаған, Махамбет қостаған көтеріліс. Жай ғана ереуіл емес, ... ... ... ... мұздай қарулы жасақ шығартып, санасуға мәжбүрлеген ірі көтеріліс. Көтеріліс тарихы жаңа ... ... ... Жаңа ... дейтін себебіміз, Исатай-Махамбет көтерілісі кеңес үкіметі қарсаңында ... ... ... ... ... ... ретінде түсіндіріліп, тар шеңберде сипатталып келді. Халел Досмұхамедұлының көтеріліс тарихына қатысты ой-өрісі ғылыми айналымнан ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... қозғалыс ретінде әділ бағасын алғаны күні кеше ғана. Осы мәселені ескерсек, тың пікірлер мен деректер молынан ұшырасады.
Тарихи ... оқу ... ... ... ... ... арыға, тарих қойнауына сүңгіп кетесіз. Жалпы, отаршылдыққа деген қарсылық қай кезеңнен, ... ... ... ... ... төңірегінде біраз жерге барып қайтасыз.
Қазақтың отарлық езгіге түсуінің басы ХVIII-ғасыр екендігі белгілі. Әбілқайыр хан. Анна Йоановна. 1731... ... ... ... ... ... ... тосып, басымызды сұққан алғашқы қадамдарды жасаған Әбілқайыр хан. Содан бастап басымыздан зобалаң арылмады. Күніміз күн болмады. Бәріне кінәлі ... Иә, көп ел ... ... ... оқысаңыз олай ойламас едіңіз. Әбілқайырды толық ақтап шықпайсыз, әйткенмен, ойланып қаласыз. Тарихқа ... жақ, бір ... ... жат ... ... Кекілбаев та осыны айтады. Алға жылжи түскен сайын, қазақты отаршылдықтың орына апарып, аранына жықты деген Әбілқайыр патшалық Ресейге ... ... ... ... ... адам ... ден қоясыз.
[1, 78-бет].
Патша саясаты әу бастан белгілі. Төре тұқымдарын бір-біріне айдап салу арқылы хан-сұлтандардың ел алдында ... ... ... ауызбіршіліктен айырды. Уақыт өте келе, хандық биліктен мүлдем қадір кетті. Қазаққа не істесе де төре тұқымының қолымен от көсеуді ... ... ... ... қарашасы қарсы шықты, билігінен айырылған жұрт құл болмағанда қайтеді?
Құл болмапты. Бас асаулығы басылмаған бұла жұрт төреден күдер үзіп, қарашыға үміт ... Неге де ... ... Тек ... ... Осы ... бұл ойға дем берген Ресейдің ішінен шыққан Пугачев көтерілісі бұрқ етті. Оған ... да ... ... ... қажеті жоқ, айтпағымыз, Пугачевпен жабыса ауыз жаласпаса да, қатарласа үзеңгі ... ... ... бірі ... ... ... көтеріліс жайы. Пугачев көтерілісі жеңіліске ұшыраған соң, көп өтпей Сырым Датұлы өзі бастап ереуілге шығады. Бұл 1790-жылы Патшаға қарсы ашық ірі ... ... ... ... ... ... көтеріліс уақыт өте келе алаш ұрандыларға ауысады. (Қазақ даласындағы барша қозғалыс емес, бұл ... кіші жүз ... ... ... сөз болады. Махамбетке қатысты - А.Н.). Ханнан қадір кеткен сол ... ... ... шым ... бара ... ... ... салып, атқа мінер, қол бастар, жөн бастар басшы керек еді. Хандық билік орыс патшасының қолындағы қуыршақ қана. ... ... ... ... ... ... ... аздаған билігімнен айырылып қалам деп қорықпайтын біреу керек еді. Осылайша, халық ... қара ... шыға ... ... ... жолында еңіреп өткен ерлердің ерлігіне сүйініп, рухына тағзым етем десеңіз, ... ... ... да, ... ... ... тіккен бабалардың ерлігіне, соны бүгінгі күнге жеткеруші зерттеушілерге.
Мінеки, Исатай-Махамбет ... ... ... бірі еді. ... қай қырынан танылды, көтеріліс барысындағы ролі қандай болды, көтерілістің жеңіліске ұшырауының, Исатай өлгеннен соңғы Махамбеттің қайта жандандырмақ әрекетінен түк ... ... ... тайға таңба басқандай шығарма аясында. Махамбеттің Исатай өлгеннен соңғы ... ... ... ... жиып, патшаға қарсы көтермек әрекетінен түк шықпағандығын бәрі біледі. Мұның ... ... ... бастысы, Махамбеттің кірме атанғандығы. Ел алдындағы абыройына дау жоқ. ... де, ... ... мұны ... пайдалана білген. Қазақ арасына жат екендігін, атасының атына дегенді қосып айтып, ... ... ... ... де азғырып баққан. Өз басы кірме атанып жүрген адам елді қалай бастасын? Іштен тынғаннан басқа амалы бар ма? ... ... ... ... ... не ... еді? Махамбет жырларының Исатай өлгеннен соң элегиялық, мұңды ... ... ... Исатайдың өлімі ғана емес, өз басының мүшкіл хәлі болатын. Исатайдың барында...
(Ә.К.).
Махамбет дегенде алдымен көз ... ... ... бар, ... бар ... ханға қасқайып қарап, арындай сөйлеп тұрар отты бейне. Сөз қадірін бөз қадірінен артық бағалаған қазақ үшін ақын-жыршысыз ... ... ... Жай ғана жиын ... ... мақсаты бар, бостандық аңсап, қару асынып шыққан жұртты сөзімен баурап алар, кеуделеріне сәуле сеуіп, көздеріне от ... ... ... от ... орақ тіл ... ... еді. Махамбет ақындығынан ғана көтерілістің белді мүшесі ... ... ... әйткенмен, қозғалысқа қатысушы қауымға жырымен дем беріп, ерте білген, еліте білген ақынның атқарар ролі көп жағдайда осы орайдан табылып отырса ... Әбіш ... ... айтқаны осыны көрсетеді. Дәлелдейді.
Жалпы, Махамбет өлеңдерін саралағанда ондағы ең көп ұшырасатын бейне - ... өзі мен ... ... ... ... бар ... баршаға мәлім. Кекілбаев осыны растай келе, ақын шығармашылығында жеткілікті сомдалған тағы бір образ - Өтеміс бейнесі ... ... ... ... үңілген оқушы бұл пікірді жоққа шығармаса керек. ... ... ... алам ... ... ... Біз шолып шығып қана, қалқып айтып отырмыз. Тереңдей зерттеу үшін көлемді жұмыс жасауға тура келеді. Оны ... ... ... өзіміз байқаған, көңілге түйген, керек деп тапқан үзінділер төңірегінде ғана ой қозғадық. Қызыққандар қалғанын қаламгердің өз қаламының ... тани ... ... жалпы болмысына келсек, 13-бөлімнен тұрады. Әр бөлімнің тақырыбы ... өлең ... ... отырады. Тақырып атауларының жай ғана қойыла салмағаны анық. Автордың тақырып пен мазмұн арасындағы үндестікті тап басып таба білгендігі Махамбет ... ... ... ... тербегенінің бір көрсеткіші деуге болады. Сонымен қатар, Әбіш Кекілбаев ақын ... ... ... ... көрсеткен. Көрсетіп қана қоймай қай өлең қай тұста жазылды, қандай жағдаятқа қатысты жазылды деген сұрақтарға дәлелді дәйектер ... ... ... ... жырлары мазмұнына қарай:
1) Ордада жүргендегі өлеңдері;
2) Нарын жырлары;
3) ... ... ... ... - деп үшке ... ... ... шығармашылығы ғана емес, өмірінің де үш кезеңі. Қай кезеңде қандай сарын, қандай мазмұн басым болды, оны да ... ... Ал ... ... туған шығармаларын хронологиялық жағынан:
1) Истай өлгенге дейінгі;
2) Исатай өлгеннен кейінгі жырлар - деп ... ... ... ... ... ғана ... Қазақтың құлдық кепке түскен алғашқы кезеңіндегі аянышты суреті.
Өмірі мен өнері ... ... мен ... толы ... бізге жеткен қырлары осы туынды аясында алақанға салғандай айшықталған. Тек ... қана ... ... ... ... ... ... жас балаға ұғындырады. Тәуелсіздіктің тегін келмегендігін, еркіндікке деген ұлы талпыныс бодандыққа бой ұра ... ... ... ... айтады. Бүгінгі тәуелсіздік осындай өр рухты, қайсар бабалардың қанының қайтарымы, терінің төлемі екендігін санаңызға құяды. Екі талай болғанда егеске ... ... ... ... естен шығармауды ескертеді.
Шандоз. Топты жарған, шаң жұқпас жүйрігін қазақ осылай атапты. ... - ... ... ... ... ... бейнесі. Небір шаңды жорықтың куәсі болған ұланғайыр атырапта боздақтардың қаны тамбаған жер қалмаған шығар-ау. Махамбет - ... қаны ғана ... ... ... ... қаны төгілген қазақ жерінде, сол ұлы даланың иесі алаш атты елімен бірге жасасып, тарих көшімен келешекке сапарын жалғастыра береді. Бұл - ... әсер мен ... ... ... ... Біздікі екінші кезектегі көшірме ғана. Автор сөзімен түйіндейік:
.
Пайдаланған әдебиеттер:
* Кекілбаев Әбіш. .

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Айтыс өнері31 бет
Іштің бұлшық еттері6 бет
Агломерациялық фабриканың техникалық сипаттамасы19 бет
Айналдырғыш электржетегін модерлендіру және құру74 бет
Антропогендік фактор4 бет
Арал теңізінің тартылу себептері6 бет
Асинхронды электрқозғалтқыш27 бет
Атмосфералық ауаны қорғау туралы18 бет
Атмосфералық ауаның былғану көзі және дәрежесі10 бет
Атмосфераны ластайтын заттектер және олардың қоршаған ортаға әсері25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь