Абай жолы романындағы антропонимдер

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1. Қазақ тіл біліміндегі антропонимдердің зерттелу
тарихынан ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
2. «Абай жолы» романындағы араб . парсы тілдерінен енген
антропонимдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
3. «Абай жолы» романындағы орыс антропонимдер ... ... ... ... ... ..17
4. Қазақ тіліндегі жалқы есімдердің морфологиялық
құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21
5. «Абай жолы» романындағы антропонимдердің жасалу
жолдары. Түбір тұлғалы есімдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
6. «Абай жолы» романындағы антропонимдердің сөз таптарына
қатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..34
7. «Абай жолы» романындағы сан есімдерге байланысты
антропонимдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
8. «Абай жолы» романындағы антропонимдердің мағыналық
топтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37

9. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...40

10. «Абай жолы» романындағы есімдер сөздігі ... ... ... ... ... ... ... ... 42

11. Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...47
Қазақстанда жалқы есімдерді зерттеу мәселесі 1945 жылдан кейін басталды. Бұл пікірімізге мысал етіп Г.Конкашпаев, Н.Баяндин, С.Алиев, Д.Ж.Кармышева т.б ғалымдардың топономикалық атауларға арналған еңбектерін атауға болады. 1955 ж. бастап қазақ антропономикасы ғылыми зерттеудің тұрақты нысанына айналды.
Қазақ тіл біліміндегі бұл саланың басында Т.Жанұзақов тұрды.
Антропономика - ономастиканың бір саласы болып, ол адам аттарының құрамын, құрылысын олардың келіп шығу заңдылықтарын, мағыналық ерекшеліктерін т.б. жақтарын лингвистикалық тұрғыдан зерттеп үйренеді.
Адам аттары, бірінші кезекте, адамның қоғамдағы орнын ажыратып көрсету үшін қойылады. Адам аттары қоғам үшін өте қажет. Олардың қоғамдағы рөліне қалай болса, солай қарауға болмайды. Антропонимдер басқа сөздер сияқты тілдердің заңдылықтарына бағанады, сондықтан тіл жүйесінің негізгі бір бөлімін құрайды және этнография, тарих, социология және құқықпен бірге лингвистикалық байланыста зерттеледі.
Шындығында да, адм аттарын зерттеу арқылы сол халықтың тілінің тарихын, әдет-ғұрпын, салт-дәстүрлерін, әлеуметтік жағдайын т.б. сырларын ашуға болады. Осы тұрғыдан алғанда М.Әуезовтің «Абай жолы» романындағы антропонимдерді зерттеудің үлкен маңызы бар. Себебі романдағы адам аттарының құрамында араб-парсы, түркі және монғол тілдеріне ортақ элементтер мен бірге орыс тілінен кірген элементтер ұшырасады.
Эпопеяның тілін зерттеген Е.Жанпейісовтің есептеуінше «Абай жолында» тікелей кейіпкер ретінде қатысқан 450-дей адамның аты кездеседі екен [23;19].
Қазақ антропонимдерінің табиғатын ашу- бүгінгі күнгі қазақ тіл білімінң ең басты мәселелерінің бірі болып саналады.
Пайдаланылған әдебиеттер

1.К. Аханов. Тіл білімінің негіздері. Алматы, 1971ж.
2. С. Аманжолов Вопросы диалектология и история казахского языка. Алма-ата, 1959 г.
3. Қ. Жұбанов . Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы, 1966 ж.
4. Ә. Болғанбаев. Қазақ тілінің лексикологиясы. Алматы, 1988ж.
5.Е. Бекмұхаметов . Қазақ тіліндегі араб-парсы сөздері. Алматы,1977 ж.
6. М. Балақаев. Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері. Алматы, 1963 ж.
7. Б. Әбілқасымов. Алғашқы қазақ газеттерінің тілі. Алматы,1971 ж.
8. Ә.Әбдірахманов. Қашқари және ономастика мәселелері. « Қазақстан мектебі» № 20, 1971ж. 88-бет.
9. Ә. Әбдірахманов. Топономика-жаңа ғылым саласы. «Қазақстан мектебі» № 2,1978 ж.
10. І. Кеңесбаев, Ғ. Мұсабаев. Қазаіргі қазақ тілі / Лек. Фон./ Алматы, 1962ж.
11. Ә. Қайдаров, Ә Мұқатаев. Қазақ эпосындағы жер- су атаулары мен кісі аттары жайында. Алматы, 1986ж.
12. А. Есенқұлов. Көне түркі ескерткіштеріндегі қосымшалар. Алматы, 1976ж.
13. Т. Жанұзақов. Қазақ есімдерінің тарихы. Алматы, 1971ж.
14. Ә. Жұбанов. Эпос тілінің өрнектері. Алматы, 1978ж.
15. К. Есбаева. Қазақ есімдері. Алматы, 1988ж.
16. Л.З. Рүстемов. Қазаіргі қазақ тіліндігі араб-парсы кірме сөздері. Алматы, 1982ж.
17. Ш. Сарыбаев. Қазақ тіл білімі әдебиеттерінің библиографиялық көрсеткіші. Алматы, 1982ж.
18. И.Ұйықбаев. Жер-су атаулары сырына үңілсек. Алматы, 1985ж.
19. Ш. Уалиханов. Таңдамалы шығармалар. Алматы, 1958ж.
20. А. Төлеуов. Сөз таптары.Алматы, 1966ж.
21.Б. Тілеубердиев. Қазақ ономастикасының Лингвогогнитивтік аспектілері. Алматы, 2006 ж.
22.Э.В Севортян. Вопросы теории и истории языка .Москва, 1952.
23.Н.К Дмитриев . Арабские элементы в башкирском языке «Записки коллегии востоковедов »Т.Ү.Москва, 1930.
24. Н.Н Баскаков .Қаракалпакский язык . ІІ-Т.Москва, 1952.
25 Э.Бегматов .Узбек исмлары. Ташкент, 1991.
26.Т. Жанұзақов. Лигнособственные имена в казахском языке. АКД. Алматы, 1960 ж.
27. Т.Жанұзақов. Очерк казахской ономастики. Алма - Ата, 1982 г.
28. Г.Ф. Саттаров. Антропономия татарской АССР. АДД. Казань, 1975.
29. С.А.Садыков. Личные имена в азербайджанском языке. АКД. Баку, 1975.
30. Т.Кусимова. Древнебашкирские антропономы. АКД. Уфа, 1975.
31. А.Г.Шайхулова. Татарские и башкирские личные имена тюрского происхождения. АКД. Москва, 1978 г.
32. О.Т.Сайымбетов. Қарақалпақ тилиндеги меншикли адам атлары. Нөкис, 2000 ж.
33. А.В.Суперанская. Структура имени собственного фонология и морфология. Москва, 1969.
34. К.М. Мусаев. Лексикология тюркских языков. Москва, 1984 г.
35. Е.Бердімұратов. Хэзирги заман Қарақалпақ лексикологиясы. Нөкис, 1968.
36. Қырғыз адам атларының сөздүгү. Фрунзе, 1979 ж.
37. В.А.Никонов. Имя общество. Москва, 1974.
38. М.Әуезовтің "Абай жолы" романының жиілік сөздігі. Алматы. 1979.
39. Е. Жанпейісов. М.Әуезовтің “Абай жолы” эпопеясының тілі. Алматы, 1976 ж.
40. С.Мырзабеков. Стилистико – лингвистический анализ структуры глаголов современного казахского языка. (по роману М.Ауэзова “Абай жолы”) АКД. Алма – Ата, 1973.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
................................3
1. Қазақ тіл біліміндегі антропонимдердің зерттелу
тарихынан...................................................................
........................6
2. «Абай жолы» романындағы араб - ... ... ... ... ... романындағы орыс антропонимдер......................17
4. Қазақ тіліндегі жалқы есімдердің морфологиялық
құрылысы....................................................................
......................21
5. «Абай жолы» романындағы антропонимдердің ... ... ... ... жолы» романындағы антропонимдердің сөз таптарына
қатынасы....................................................................
......................34
7. «Абай жолы» романындағы сан есімдерге байланысты
антропонимдер...............................................................
.................36
8. «Абай жолы» романындағы антропонимдердің ... ... ... ... ... ... жалқы есімдерді зерттеу мәселесі 1945 жылдан кейін
басталды. Бұл ... ... етіп ... ... ... т.б ... топономикалық атауларға арналған еңбектерін
атауға болады. 1955 ж. бастап қазақ ... ... ... ... айналды.
Қазақ тіл біліміндегі бұл саланың басында Т.Жанұзақов тұрды.
Антропономика - ономастиканың бір саласы болып, ол адам ... ... ... ... шығу ... ... ерекшеліктерін т.б.
жақтарын лингвистикалық тұрғыдан зерттеп үйренеді.
Адам аттары, бірінші ... ... ... ... ... үшін ... Адам аттары қоғам үшін өте қажет. Олардың қоғамдағы
рөліне қалай болса, солай ... ... ... ... ... тілдердің заңдылықтарына бағанады, сондықтан тіл ... ... ... ... және ... ... ... және құқықпен бірге
лингвистикалық байланыста зерттеледі.
Шындығында да, адм ... ... ... сол халықтың тілінің
тарихын, әдет-ғұрпын, ... ... ... т.б. сырларын
ашуға болады. Осы тұрғыдан алғанда ... ... ... ... зерттеудің үлкен маңызы бар. Себебі романдағы адам
аттарының құрамында ... ... және ... тілдеріне ортақ
элементтер мен бірге орыс тілінен кірген элементтер ... ... ... ... ... «Абай жолында»
тікелей кейіпкер ретінде қатысқан 450-дей ... аты ... ... антропонимдерінің табиғатын ашу- бүгінгі күнгі қазақ тіл
білімінң ең басты мәселелерінің бірі ... ... ... ... «Абай жолы» роман-эпопеясындағы антропонимдер. Олардың
мағыналық топтары, жасалу жолдары, морфологиялық тұлғалары. Қазақ
антропонимдерінің зерттеу тарихына шолу.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... ... «Абай жолы» романындағы
антропонимдердің құрамын анықтау.
- Қазақ антропонимикасына байланысты ... ... ... ... ... ... ... антропонимдердің топтарын анықтау.
- Романдағы араб-парсы, орыс және жалпы түркілік есімдерді анықтау.
- ... ... ... ... ... ... мағыналық топтарын көрсету.
- Романдағы антропонимдердің жасалу тәсілдерін көрсету.
- Антропонимдердің қазақ лексикасын мағыналық жақтан баюына қосқан
үлесін көрсету.
- Осы көрсетілгендердің негізінде ... ... ... ... ... ... ... теориялық және практикалық маңызы
- М.Әуезовтің «Абай жолы» романындағы кісі есімдерінің құрамын
анықтай ... ... ... ... кіру ... ... ... лексикалық қорды байытудағы рөлін танып білу.
- Шет тілдерден кірген кісі есімдерінің себептерін танып білу.
- ... тіл ... ... ... жақтарын
анықтау.
- Антропонидердің халықтың салт-дәстүрін, әдет-ғұрпына байланысты
жақтарын ашып беру.
- Антропонидердің түркі және монғол тілдеріне ортақ ... ... ... ... ... аша ... олардың пайда
болуындағы тарихи жағдайларға шолу жасалады.
Жұмыстың құрылымы
Диплом жұмысы кіріспеден, негізгі бөлімнен және қорытындыдан тұрады.
1. Қазақ тіл ... ... ... тарихынан
Қазақ ономастикасы бүгінгі таңда өз нысанын кеңейтіп, өз алдына тіл
ғылымының бір саласы ... ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектер саны жағынан да, сапасы жағынан да
өсіп одақтық дәрежедегі зерттеулерге жетіп ... деп ... ... ономастикасының тек қана бүгінгі жайы зерттеліп қоймай, оның
ертедегі орта түркі дәуіріне тән ... ... ... ... ... болды. Бұл ... ... ... ... Ә.Нұрмағамбетов, Ә. Қайдар. В.У. Махбиров,
А.Ибатов т.б. ғалымдардың ғылыми еңбектерін атап көрсетуге болады [2; ... ... ... антропонимикасы» Т.Жанұзақовтың еңбектерінде
жан-жақты зерттеліп бірнеше ғылыми мақалалар мен көлемді еңбектердің жарық
көргенін ... ... [3]. ... ... антропонимикасы
Е.Б.Бекмұхаметов, Н.Оңдасынов, Л.З.Рүстемов, ... ... ... ... сөз ... [4].
Тіл ғылымы қоғамдық ғылымдармен де, жаратылыстану ғылымдармен де
тығыз ... өсіп ... ... Осы ... ... ... ішінде тарих пен этнографияда айрықша тайға таңба басқандай
байқалады. Бұл байланыстың қай ... ... ... ... ... есімдері сан ғасырлар бойы жасап келе жатқандықтан оның
тарихында толып жатқан тіл ... ... ... ... бар. Егер ... ескерсек, антропонимияны эерттеудің үлкен ғылыми теориялық мәні бар.
Профессор Телқожа Жанұзақовтың айтуына қарағанда, ... ... ... қалған кейбір сөздер / Ардақ, Байсал, Ораз, Жора ,Жекен ... қана ... ... отыр [І; ... ... ... тарихын танып, білуге септігін
тигізетін, сондай-ақ қандай діндерде ... ... ... ... ... ... де жатыр. Осы тұрғыдан алып ... ... өзге туыс ... ұқсас та жағы және өзіне тән
характерлі өзгешеліктері бар.
Тілдердегі кісі аттарының шығу ... және ... ... ... ... ... салаларымен тығыз байланысты. Түркі
тілдерінің ономастикасының зерттеу –ғалымдардың ... Орта ... адам ... ... ... ... екендігі айтылып жүр.
Бұндай ұқсастықтың болуы заңды нәрсе. Себебі бұл ... ... салт ... , күн ... өте ұқсас. Сондай-ақ бұлардан басқа да
ономастикадағы ұқсастық бұл ... ... де ... да ... ... ... ... қарақалпақ, өзбек, түркмен, қырғыз халықтарын
да жүздеген аттар діни ұғымдармен байланысты.
Түркі халықтарында ат ... ... ... әдет-ғұрыптардың барлығы
байқалады. Мысалы: баласы тұрақтамай өле ... ... ... ... ... ат қою немесе қыз туа беретін болса Жаңылсын, бала өле ... ... ... ... ... ... ... т.б.
деп ат қою дәстүрі кең етек ... ... ... үшін Ұрыбала
,Салақбала деген аттарды қою ... ... ... ... тілдерінің бәрінде де монғол тілдерінде де
жиі ұшырасатынын Т. Жанұзақовтың «Қазақ ... ... ... ... ... болады [І3 ;47 ]
Көркем туындылардағы адам аттары ... ... ... А.К. ... Н.К.Баскаковтың, Ә.Қоңыратбаевтың т.б.
ғалымдардың еңбегінде жиі сөз болған мәселелердің бірі. Кезінде ... ... ... ... былай деп жазған: « Қозы Көрпеш-
Баян сұлу» жырында ... беру ... ... ... бір ... ... ... екінші парасы жақсылықтың үлгісі болып
көрсетіледі. Қатты Қарабай, жауыз ... сұм ... ... би, ... ... ... ... әділеттің / жоқшылары. Жырда жауыздық пен
әділет дүниесінің тартысы суреттеледі/ [2; 158]
Ғалымның осы ... біз сөз етіп ... ... ... ... ... болады.
Мысалы: Құнанбай, Майбасар, Қаратай, Оразбай, Тәкежан, Әзімбай деген
есімдер ... ... ... қаталдықты аңғартса, Абай, Әбіш, ... ... ... ... адалдықтың символы ретінде
елестейді.
Романда 450-ге жуық онтропонимдер кездеседі.
Халық ... қай ... ... сөздің өзі жалпы және жалқы
есім сөздер болып үлкен екі топқа бөлінеді.
Жалқы есім ... ... ... фамилия, әке аты, лақап
ат, бүркеншік аттар болып бөлінеді.
Антропономика - ... бір ... ... кісі ... ... тіл ... де, ... тілдерінде де өте ерте кезден бастап- ақ
зерттелген.
Тіл білімінің бұл тарауының орыс тіл білімінде ... ... ... ... ... орыс ... ... Я.К. Грот, И.И.
Серезневский т.б. есімдер туралы құнды ... ... орыс ... зерттеген М.Морошкин мен Н.М Тупиков.М.Морошкин
орыс есімдерін хроникалық жоспарда алып ... орыс ... тек ... тұрғыдан қарамай лингвистикалық
тұрғыдан талдау керек деген пікір айтқан,-дейді Т.Жанұзақов[ 3; ... ... орыс тіл ... ... зоонимия,
астрономия, этнонимия және антропонимика салаларын зерттеу мәселесі жолға
қойылған.
Орыс ... игі ... ... ... кісі ... ... бастады.
Жалқы есімдер мен жалпы есімдер туралы ... ... ... есімдері
ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап шыққан. Қазақ есімдерін талдауда В.В.
Бартольд, Ш.Ш. ... В.И. ... Н.И. ... А.И. ... ғалымдардың еңбектерінде бұл мәселеге көңіл аударылған.
Осы қазақ антропаномикасына ... ... ... ... ... Қ. ... Оның « Қазақ сөйлеміндегі сөз тәртібінің тарихы »
деген еңбегінде ... ... ... ... [3; ... тұлғалы кісі аттарының грамматикалық құрылысының дамуы
тіліміздегі Бүркітбай, Шаянбай, ... ... ... кісі ... ... бірдей емес. Себебі « бай » сөзінің мағынасы екі түрлі
жолмен қолданылады. Біріншіден « бай» ... ... ... сөз ... болса, екіншіден «бай» сөзінің алдына жалғанатын сөз сын есім болып
жалғанады.
Ал түркі тілдеріндегі ... ... ... шолу ... екі ... ... ... [13;10].
Біріншісі- ертеде жазылған еңбектер, екіншісі -советтік дәуірдегі
еңбектер болып бөлшінген. Бұндай еңбектер-В.В. Радловтың ... « ... ... ... ... негізінде жасалған.
Қазақ тілінен бөлек ... ... ... және ... мен ... ... В.А. Гордлевский, А.И. Самойлович
мақалаларында әдет-ғұрып, ырым жайлы жасөспірімдерге ат қою, ... ... ... [13;21]
Қазіргі тіліміздегі антропонимдер ХІ-ХҮ ғасырларға тән архитектуралық
ескерткіштерде де кездесетіні айтылып жүр. Сол кездегі есімдер мен қазіргі
романдағы есімдердің ... айта ... ... ... ... ... ... дыбыстық құрылыста екендігінт білеміз.
Сонымен қатар, романдағы жиі айтылатын Мырза сөзінің шығу төркіні
негізінде ... ... ... ... ... ... ХІХ
ғасырда бұл термин Қырым ... ... ... ... ... болғандығын мысалы: Мирзада яғни « ақсұйек» / әкім/ « ұлы »
және де Мырзатай, Мирзахан деген есімдердің бар ... ... ... ... ... [7;192].
Дүние жүзіндегі халықтарының ... тән, ... ... салт-санасына, дәстүріне байланысты кісі есімдері бар.
Кісі есімдерінің қойылу ... ... ... ... бар ... ... ... әрбір рудың белгілі бір
есімдері немесе бірнеше ұқсас есімдері болады, ол ... ... ... сол ... өзі ғана пайдалана алады . Әрбір мүшесінің есімі де оның
қай рудың адамы екендігі дәлелдеген – дейді, Ә.Әбдрахманов[8;106].
Түркі ... ... ... ерте кезден бастап-ақ, пайда болғанын және
де есімдеріміздің ішінде ерте ... ... ... ... да бар, ... ... ... жұрнақ ретінде сақталған
[9;45] . Мысалы: романдағы ... ... Ораз ... ... ... бойы басынан кешірген күн- ... ... ... ... ... ай мен күнге табыну сияқты
ырмдардың барлығы кісі ... әсер ... ... осы ... ... ... Қамысбай, Көкше, Торғай т.б. ... ... ... ... ... шет ... ... жасау арқылы тілімізге мыңдаған сөздердің
және басқа тайпалар мен рулардағы кісі есімдері біздің тілімізге енген.
Фольклор ... ... ... мен ... ... ... ... бар. Қазақ халқының ауыз әдебиеті ХҮ-ХҮІІІ ғасырларда дамыған. ... ... ... төрт ... мал ... ... есімдер
көбірек ұшырасады. Осы атаулар арқылы жасалған ... « ... жиі ... ... ... Бурақан, Қаратай, Құлайғыр,
Құлыншақ, Құнанбай, Серке т.б. есімдер пікіріміздің дәлелі.
Дүние жүзіндегі халықтардың күн- көріс тіршілігі ... ... ... ... ұқсастықтар кейде тілде басқа бола тұрса да, туыстық жағынан бір-
бірінен алшақ бола тұрса да ... ... ... ... орыс ... Волков, Бугачев, Беркутов, Соколов,Козлов, Лисицын,
Медведев, Зайцев орыс ... ... ... ... « Абай» романында да
ұшырайды .Мысалы: Бөрібасар, Бүркітбай, Құсбек т.б. аттар кездеседі. ... ... ... ... ... ... өзбек, түркмен
тілдерінде бар екндігі сөзсіз, ... ... ... ... ... көрініп тұр.
Романдағы кейбір есімдер ескі түркі тілдерінде ұшырасады.
Көне түркі тілінде: ... ... ... тархан ... ... ... ... хан ... ... ... ... ... ... келтірілген мысалдар біріншіден ,романдағы ... өте ... ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Қазақ халқы өзге туыс түркі халықтары ... ... ... ... ... ... ... халықтары оның ішінде Орта Азия халықтарының ... ... ... өте ... Бұл халықтар діни ұғымдар негізінде балаларға
ат қоюда табиғатқа бас ию сияқты ... ... ... ... ... ... ... Құдайберді, Күнту, Күлбадан т.б.
осындай жағдайдан келіп шыққан.
Бұл мәселеге кезінде Ш.Уалиханов былай деп пікір айтқан: ... ... ... тән. » ... ұлы жоқ ... ... кезінен
бастап-ақ қыз балаларға Ұлтуған, Ұлболсын деген есімдерді ырым бойынша қою
негізі ұлды қастерлеу, ... ... ... ... ... ауыз ... батырлар есімдеріне байланысты қылып ат қою
себебі: ... ... ... ... ... ... ... болсын деген
үмітпен балаларына ат қойған.
Мысалы: Қобылан, Қамбар, Назым, Құртқа, Қарлыға, Төлеген т.б. осындай
есімдерге байланысты ... ... ... ... ... ... ... Жамал сияқты есімдер мен халық сенімі арман тілегі, баланың
ұзақ өмір сүруі үшін ... ... ... ... ... ... бар. Бұл ... романда жиі ұшырасады.
“Абай жолы” романындағы араб-парсы тілдерінен енген антропонимдер
Өзінің атын ... ... ... ... ... ... –эпопеясын жазуға
М.Әуезов зор шығармашылық әзірлікпен келгені әртараптан-ақ көрінеді.
« Абай жолы» ... ... ХІХ ... ... ... ... тап ... мен тартысының жайы. Ескі рулық феодалдық ... ... ... ... ... сан қилы ... тартысын біз
«Абай» романдарынан нағыз табиғи, шыншыл өмірдегідей қалпында оқып ... ... ... өлім ... ... ... ... «Абай
жолы» романындағы тағы бір мәселе боранда жылқымен бірге үсіп өлгені
суреттелген Алтыбай ... ... ... ескі ... ... өмірінің жанды суреттері.
«Абай жолы» романынан біз ХІХ ... ... ... ... ... ... ... да, кедейдің де, молданың да, тілмаштың
да өмірін танимыз.
Феодалдық ... ... ... ... ... ... суық бейнелері көз алдымызға елестейді. Абайдың,
Дәркембайдың, ... ... , ... ... ... де бар. Осы «Абай жолында» тұлғалары жоталанып кесек шыққан
бейнелер:Базаралы, Балағаздар да негізінде ... ... ... ... ... . «Абай жолы» романынан небір ғажайып портреттер. Сан қилы
мінездер табиғи көріністер елестейді.
Бізге белгілі Орта Азия және ... үшін араб тілі мен ... ... әсер ... ... қазақ тілінің сөздік құрамында белгілі бір
топтарды араб-парсы тілдерінен кірген сөздер ... Бұл ... ... да өз ізін ... Д і л д а, Ж а м а л, Зе й н е п, З ы л и қ а, П ә к и з ... б д і р а х м а н, Ә б у б ә к і р, И с а, А й ш а, Ә ш і м қ о ж ... есімдер араб иран тілдерінің ауысқан антропонимдер болып табылады.
Ол өзі Д і л д а н ы ң ... ... ырза боп ... ... сары қыз Ж а м а л ... бидай басын толтырып келе ... ... ... қып күле ... О с п а н н ы ң бір
ұл, бір ... е й н е п ... ... шырқа» -деп З ы л и қ а сүйсініп
сықылықтап күліп жіберді /І.324/. О с п а н н ы ң бір ұл, бір қызы Ә у б ... і р мен П ә к и з а т ... б д і р а х м а н көп ... ... ... ауру алып қалмаса деген күдік уайымды кәрі ... ... И с а ... болатын. Қысқа ғана жауап қатты
/ІІ.17/. А й ш ... пеш ... ... қоя салды /ІІ.370/. Сүгірдің Ә к і м қ о ... Б а л қ о ж а, Н ұ р қ о ж а ... ... өзі ... жылқысын жиіп аламыз деп бір жасанды /І.35/. Осы әні біте
бергенде, М ұ х а м е д ж а н ... ... ... ... ... М ұ қ а н ы ң
домбырасына қол созды /І.578/. Және қу бастан қуырдақтық ет алды ... Ә б д іл д а ... ... М а х м ұ т ... ... ... ... отыр ... Ал, Ә м і р ... сол балалардың ішіндегі
әнші, өнерлісі /І.330/. Ауыз үйде қазанаспа жанында самауыр қойып ... ... м а ш ... ... ... ... ... түртіп көшіріп жіберу керек-
деді А х м е т ж а н /ІІ.192/. Ж ұ м а ғ ұ л ... ... ... ... ар ... ... кетті /І.59./ К ә к і т а й д
ы ң баласы –Ж ә л ел ... Е с қ о ж а өз ... бар ... ... ... Ж а ң а т а й ғ а ... ... Р а қ ы м ұялып,
шешесін түрткілеп, ... ... қой» ... ... ... ... а қ с ұ т өз үйінен білгенін баяндады /ІІ.565/. Д ә м е ж а н н ы ... ... ... қара ... ... ... М ұ р а т өзі көп ... әдетінше сөйлейді /ІІ.565/. Сағал көз, сары жүзді, үлкен қауқа
сақалды қартаң кісі- Ж ұ м а н ... ... ... ... ... ... ... сәйкес
әртүрлі, фонетикалық өзгерістерге ұшырайтынын білеміз. Сондықтан да
М.Әуезовтің ... ... ... ... кісі ... дәл ... есімдердей айтылып тұр дей алмаймыз. Бұл келтірілген есімдердің
тек есімдері емес, ... ... ... да ... қалып отыратын жағдайлары
жиі кездеседі. Кісі ... ... ... ... Ә. Құрымжановтың, Е.Бекмұхамбетов т.б. Ғалымдардың
еңбектерінде ... ... ... ... кездесетін есімдердің қайсы тілден немесе қайсы
тұлғадан кіргендігіне тоқталып өтейік.
Д і л д а /ар. таза ... ... ақша ... а м а л / ар. ... ... с п а н / ар. ... батылдық /. З ы л и қ а / ар. жақын, туыс,
қарындас/. ... - Ә б у / ... әке, б ә к і ... ... ә к и з а т / ир. ... ... аппақ/. Ә б д і р а х м а н / ... ... ... ... ... құлы /А й ш а / ар.
Абубәкірдің қызы, Мұхаммедтің әйелінің есімі/. М ұ х а м м е д ә и а н ... ... ... / Ма х м ұ т / ар. ... ... ... Ә м і р / ар. бастық, басқарушы/.
Ж ә л е л / ар. ұлы, ... ... / Р а қ ы м / ар. ... М а қ с ұ т / ар. ... ... М ұ р а т / ар. ... ... Ж ұ м а ш / ар. ... ... ... ... х м е т / ... мақтауға лайықты/. Ә б д і л д а /ар. ... ... ... ... ғ р и п а / ар. білім, мәдениет, сауаттылық, яғни ... иесі / О м ... / ар. ... ... Әезовтың « Абай жолы» эпопеясындағы араб-парсы тілдерінен кірген
кісі есімдері бұл ... ... ... ... да ... ... ... А с а н, Ү с е н, М ы р з а, Қ а м а р т.б. ... ... Бұл ... ... алып ... та ... мен ... формада өзгеріп қазақ тілінің фонетикалық ... ... ... байқалады.
Семантикалық, морфологиялық өзгерістерден гөрі фонетикалық өзгеріске
түсуі өте ... жиі ... ... араб ... ... әдемілікті білдіретін Х а с е н есімін Т. Жанұзақов мынадай
тұлғада өзгерісін келтірген.
Ү с е н // А с а н // Қ а с е н // Х а с е н// Х а с а н // Қ ұ с н ... Қ ұ с а й ы н //Қ о с ы н ар. // [ ІІ; 124 ... ... өзгерістер араб-парсы тілінен енген басқа ... деп ... Абай ... ... орыс антропонимдері
Қазақ тілі сөздік құрамында көптеген орыс тілінен енген сөздер сөздік
құрамның едәуір бөлігін құрайды.Мұның ... ... ХҮІІ ... да ... сөздер сауда –саттыққа, шаруашылыққа байланысты болып
келеді де, кейін ХІХ ғ. Екінші жартысында Қазақстанның ... ... бұл ... ... түседі.
1861 жылы крепостнойлық праводан азаттық алған орыстар Қазақстан
территориясына ... ... ... ... ... ... демократиялық идеялы адамдары қазақ жеріне ... ... ... әлеуметтік құбылыстар романда кең және ... ... ... ... ... жатқан орыс есімдері өте көп.
Бірінші топта жиі ... ... ... ... ... ... у ш к и н, Л е р м о н т о в, К р ы л о в, Т о л с т о й, Ч е р н ... е в с к и й, Г е р ц е н, Б е л и н с к и й ... ... есімдер- халық бұқарасының есімдері – Е в г е н и й, П
е т р о в и ч, С т е п н о й, М и х а й л о в, А н д р е е в, М а р и я, ... х а й л о в а, К а р а к о з о в, Ж е л я б о в, П е р о в с к а я, Д о ... а, Ф а д е е в н а, М а р к о в,И в а н о в и ч, С т а н о в, А ф а н ... ь е в и ч , С е р г е й, С а в е л ь е в, А л е к с а н д р а Я к о в ... в н а, М и т р и й , С и м о н, Д е в я т к и н, З а х а р, М а р ф а, ... в Н и к о л а е в и ч, А н н а М и т р о ф а н о в н а, Ж е л я б о ... о ф ь я П е р о в ск а я И ш ю т и ... топтағы есімдер- орыс халқынан шыққан үстем тап ... –Л о ... в с к и й, К а з а н ц е в, Н и к и ф о р о в, Х а м у т ов ,С о й к и н
, К о ш к и н, Л о р и с М е т к о в ... » ... орыс ... ... ... жағдайларды
ескеру қажет.Біріншіден, романдағы әңгімеленген дәуір қазақ тіліне ... енді ғана ене ... ... Онда да ауыз екі ... тілі
арқылы. Бұл дәуірдегі тайға таңба бастағандай ... ... Ал ... ... ... есімдерге бұны айтуға болмайды. ... ... ... ... үшін этимологиялық талдау қажет. Қазақтың байырғы өз
сөзіндей болып кеткендей.
Лосовский әмірінен соң, үй іші аз ... ... ... ұзын ... ... бар, биік ... суық қабақты қара сұр ... ... ... ... ... о м у т о в ... ... да қатқыл,
суық үнмен хабар етті /І;402/. Михайловтың Абайға берген бұл ... ... ... достықтың айғағы /І;426/. Е в г е н и й П е т р о в и ... ... мен адам ... ... ... ... халі ... бөлек жатқан жалғасы жоқ дүние деп ұғушы едім ... Д а й н а ... ... ... Абайды ауыз бөлмеде тоқтатып ап, ... тұр ... Ол ... ... околотканың қарт жандармы – С е л а н т и ... Өзін ... жаңа мына ... қатын С и д о р и х а н ы ... ... ... ұзын ... К а з а н ц е в к е бір ... ... ... Н и к иф о р о в т ы ... ... ... ... ... қағып күтіп жатыр /ІІ;122/. С о й к и ... ... ... ... ... ... /ІІ; 131/. Да р и я ... ... ... ... ... ... /ІІ; 186/. А ф а н а с ь ... и я ч т і ң атын сұрап оны « Апанас» қойған /ІІ; 186,188/. Балуанкеуде
сары мұрттысы Ф е д о р, ... ... ... өткір шүңірек көк
көзді шал С е р г е й ... ... ... Ф е к л а қатқыл үнмен кесіп
сөйлейді /ІІ;187/. С а ш а ... ... ерен жолы бар ... /
ІІ;206/. Бұл қазақшаға жүйрік Семейдің сағатшысы С а в е л ь е в екен ... Мына ... ... А л е к с а н д р а Я к о в л е в а н ... бір ... ... екен /ІІ; 302/. Осында жүретін М е т р ... мен С и м о н ... екі « ... бар ғо й ... Орта бойлы жұқалау
денелі, шоқша сақал, үлкен мұртты ісшіл, ширақ адам болатын /ІІ;347/.
Қоңыр шаш сәл ... ... ... ... Д е в я т к и н 35 ... адам. З а х а р И в а н о в и ч т і ң ... М а р ф а Л ... а р е т т і ң ... ... қаласы білген қадірлі дәрігер – доқтор Ф и д
л е р д і ң өзі /ІІ;424/. ... Л е в Н и к о л а е в и ч ... ... ... ... ... . ... сұрақтары қазақтың
еңбек иесі қалың халқының қамын жеген қамқор достың ... ... П у ш к и н н і ң ... , ... ... баян етіп ... ... көк көз бәйбіше А н н а М и т р о ф а н о в н а ... шын зары мен ... ... ... Н е к р а с о в ... отыр /ІІ,291/. Бүгінгі Россиядағы азатшылдық күресі Ч е р н ы ш е ... к и й ... да ... ... /ІІ,218/. Өз заманының ауырпалығына
қарсы жаңа жол ... Г е р ц е н ... . ... ... ...... и р ц мәлім еткен ./ІІ;667/. Ішкі ... ... ... ... о р и с – М е н и к о в ... күні Петербургте С е м е н о в с к и й плацда ... ... е л я б о в ... және орыс ... ... ... С о ф ь я П е ... в с к ая ... ... ... ... ... /І.ІІ;672/. Ал,
артынан ұсталған немере ағасы , басшысы И ш ю т и н ... ... түсе ... атып ... жүргізе алмаған К а р а к о з о в т ... , ... ... ... еді» ... ... л е к с е й Т о л с ... й д ы ң «Князь Серебряный» деген ... ... ... ... дос ... Л е р м о н т о в не көрмеген /І;282/. Халықшыл М и х ... и с ... ... ... ... ... тілдерінде соның ішінде қазақ тіліндегі орыс ... ... ... ... ... ... деп әкімшілік ел басқарушылық
сөздер деп ғылым мен мәдениетке қатысты сөздер деп тақырыпқа ... ... бар ... , біз ... » ... ... антропонимдерді бұлай деп
бөліп қарай алмаймыз.
Тек қана жоғарыдағыдай көрсеткеніміздей ... ... ... ... ... өкілдері , үстем тап өкілдері деп топқа
бөліп қараумен ... . Бұл ... ... ... ... біздің міндетімізге жатпайды деп ойлаймыз.
М.Әуезовтің «Абай жолы » романындағы орыс ... ... ... жөндеп ескереміз .Романдағы орыс есімдері қазақ тілінің
дыбыстық жүйесіне байланысты орыс тіліндегі А ф а н а с т и ч т ... ... ,П у ш к и н д і ... ... ... ... , Д а р ь я н ы ... »деп қою сияқты құбылыстар бар.
Орыс есімдерінің қазақ есімдеріне ... ... Абай ... ХІХ ғ. ... ... басталып бүгінгі күнге дейін бірде
толастаған жоқ .Әрине, бұл ... ... ... ... ... тіліндегі жалқы есімдердің морфологиялық құрылысы
Жалқы есімдердің марфологиялық құрылысын Лингвистикалық бағдарда
зерттеу өзекті мәселелердің ... ... ... ... да ... ... ... бірқатар тілші ғалымдардың ғылыми
еңбектерінде әр түрлі тілдердің материалдарында ашып ... ... ... тіліндегі жалқы есімдерді марфологиялық құрылысы
бойынша дара, күрделі және қысқарған жалқы есімдер,- деп үшке бөледі ... Ол ... ... ... ... ... ... тәсілдерден жасалатыны дәлелді мысалдар арқылы сипаттаған.
Т. ... ... ... ... ... ... ... қарай түбір және туынды тұлғалы деп екіге ... [26; 14-14]. ... ... ... ... және ... ... есімдер- деп үшке бөліп қарайды [13; 129-133]. Татар ғалымы ... ... ... ... есімдерді құрылысына қарай етістіктерден
және зат есімдерден жасалғандар деп екі ... ... ... да, ... ... жүйесіне және диалектілік ерешеліктеріне
жан-жақты лингвистикалық талдау жасалған [28; ... ... ... ... ... З. ... ... есімдерін түбір, туынды және ... деп үшке ... ... ... ... және ... жасалу
тәсілдерін ашып көрсеткен[29; 20-28].
Түркі тілдеріндегі кісі есімдерінің ... ... ... ... Кусимова [30], А. Шайхулова[31], В.У. ... [32], О. ... ... ... да ... тілдегі адама аттары жүйесін алып қарасақ та,
құрылысы жағынан жай және күрделі болып келеді. А.В. Суперанская әр ... ... ... ... ... ... ... және
апелятивтік болады деп анықтайды. [34; 63].
К.Мусаев түркі тілдеріндегі антропонимдер құрамы жағынан дара ... ... ... ... ... ... ... тілдерде
есімдер грамматикалық құрылысы жағынан осындай ... ... ... ... кісі ... сол ... ішкі заңдылықтарына
бағынады .
Орта Азия халықтарымен ... ... ... ... есімдердің
өзіндік тарихы мен алуан түрлі сыры ... ... ... тарихының құрылысы мен құрамына тарихи
тұрғыдан кең түрде толық пікір келтірген ... ... ... ,С.Е ... ,И.А Батманов А.Н Кононов ,В.В Радлов
айтқан пікірлерге сүиене отырып , ... ... шығу ... ... ... пайда болғанын дәлелдейтін фактілерді келтіреді .
Жалқы есімдерде ,оның ішінде антропонимдерде қазақ тілінің ... мен ... ... сөз ... ... тәсілінің ізі бар
екені көрінеді. Сөз жасау, өзгерту тәсілдері, сөз жоқ, ... ... ... ... ... ... негізінен тілдік заңдылыққа, оның
нормасына сай бағынады. Антропонимдер бірнеше жолмен жасалады. ... дара ... ... ... бар. Бұл ... ... қалыптасқан
тәсіл. Дара тұлғаға қосымшалар қосу арқылы жаңа мағыналы есім жасалады. Оны
тума ат деп атаймыз. Мысалы: Тілек ... ... ... қосу ... ... ... ... Антропонимдердің жасалуындағы өнімді
жолдың бірі- екі сөзден біріктіріп жасалған кісі ... ... ... тән ... сөздер, көбіне, ақ, сары, бай, бек, хан,
болат, тас, жан ... ... ... ... ... ... аффикстердің рөлі зор.
Кішірейткіш яки еркелету жұрнақтары ... ... ... ... ... Осы ... аффикстер арқылы шет елден
енген есімдердің өзі жаңа өң, келбет алып жасалып отырады. Аффикстік тәсіл
арқылы ... сын ... ... ... Мысалы: Асаншылап,
Асандай, Асаншы, Асансынды т.б.
Антропоноимдер тілдегі жалпы есім сөздерден жасалады. Сондықтан да
олардың басым ... ... ... ашық тұрады. Осындай
антропонимдерді мәнді антропоним деп атаймыз. ... ... ... ... жалпы есімге ауысады. Мысалы: шығанақшы, ... ... ... қосу ... ... ... ие болады.
Мысалы: Мақыш, Сәрсен, Омарлар келе жатыр. Асандар жұмыс ... ... ... арқылы ол адамдардың өздерінен басқа да жолдастары барын
білеміз.
Антропонимдер топонимдерден, сондай-ақ этнонимдерден де ... Т. ... ... ... антропонимдерді тұлғасына қарай
үш түрге бөліп қарайды, және оларды төмендегідей мысалдармен ... Т. ... ... ... дара тұлғалы кісі есімдеріне
төмендегідей мысал келтіре отырып, өте нанымды етіп дәлелдейді. Сонымен
қатар ол ... шығу ... де ... ... ... ... және тұлғасына қарай, қазақ тіліндегі кісі аттары өте ерте ... ... және ... ... ... ... ... тіліндегі басқа сөздер
тәрізді жеке ... ... ... бере ... да, бере ... да кісі
аттары бар .Ондай кісі аттарын бөлуге, яки бөлшектеп ... ... олар ... дара ... ... ... кісі аттары, негізінде,
жалпы есімдерден жасалады. Мысалы: Дос, Нұр, Сая, Сәт, ... Шал, ... ... ... осы ... кісі ... буынға бөліп немесе бөлшектеп
қарасақ: (Са-я, С-а-я, Д-о-с т.б.), ... еш ... ... едік ... ... еді. Олай ... ... тұлғалы кісі аттары, көбіне, төл сөзден
жасалып, ... ... ... Ана ... байырғы сөздерден жасалған
түбір тұлғалы кісі ... өте көп. ... ... ... ... ... ... Серік, Есет, Жібек, Күміс, Сәуле, Шекер т.б.
Осылармен қатар, басқа да тілдерден енген ... ... ... ... қазақ тіліне сіңісіп оның заңына бағынып, төл атауымызға айналып отыр.
Мысалы: Асан(ир.жеңіл,оңай),Дидар(ир.түр,өң,жүз, шырай), Дихан (ир. ... ... ... ... ... кең ... мырза, қолы ашық
адам), Қатифа (ар. ... ... (ир. ашық ... түс) ... ... ... Көдек (ир. бала, сәби), Манап (ар. орынбасар), Маржан
(өмір, жан) [13;130].
Профессор Т. Жанұзақов ... ... ... кісі ... туынды
антропонимдер деп санайды. Туынды есімдерді жасайтын жұрнақтарды өлі ... ... деп ... ... өлі ... ... есімдерге
төмендегідей мысал келтіреді.
Тіліміздегі басқа да сөздер сияқты антропонимдер де ... ... ... ... болып келеді. Ондай жолмен жасалған есімдер өте көп.
Сондықтан, ... ... ... тума ат деп атауға болады.Бір
түбірден болмаса бір ... ... ... ... [13;132].
Ер компонентінің қосылуы арқылы жасалған антропонимдер: Еркін, Ерлен,
Ерлан, Ерден, Ерлік, Ерміш т.б. ... ... екі ... ... тірі ... деп) ... болады. Мысалы: Ерміш, Жармыш, Тілеміс,
Жасамыс, ... ... ... антропонимдегілер көне жұрнақтар. ... ... ... ... ... Тірі жұрнақтар бір сөз
табына тән ... ... сөз ... ... сөздерді және
антропонимдерді жасайды. Ол жұрнақтардың атқаратын қызметі, өзіне ... тән. ... -лан ... зат ... етістік тудырады да зат
есімге айналады. Мысалы: Нұрлан, Ерлан, Ербосын т.б. – лы, -лі, -ды, - ... зат ... сын есім ... ... ... ... есім сөзге жалғасып, зат есім тұлғалы сөз тудырады. Мысалы: игілік,
жақсылық, ... ... ... ... т.б. Бұл ... қайтадан
антропонимдер жасалады.
Сонымен, қатар туынды тұлғалы антропонимдер негізінен аффикстік жол
арқылы жасалатыны байқалады.
Ғалым ... ... ... ... Е.В. Севортян т.б. тәрізді
ғалымдардың пікірлеріне сүйене отырып ... ... ... ... сөз ... жаңа сөз ... бір ... екі түбірді
біріктіріп айту. Бір сөзді екінші ... ... жаңа сөз ... ... ... ғана ... тәсіл емес, арғы заманнан келе ... ... ... үйреншікті тәсіл.
Тіліміздегі кісі аттарының басым көпшілігі екі сөзден ... ... ... болып келеді. Олар, әдетте, сын есім мен зат есім, етістік
пен зат есімдердің бірігуі ... кісі ... ... ... ... кісі ... үш ... қасиет тән.
Олар:
1) Аффикстік тәсіл. Бұл тәсіл ... ... ... ... ... ... Мысалы: Қойшыбай, Қойлыбай,
Малдыбай, Аналық, ... ... ... Сағындық т.б.
2) Дербес мағыналы сөздердің бірігуі арқылы жасалатын ... ... ... ... Айсұлу, Күлімхан, Сағынғали, Қозыбай, Асанхан,
Ақжолтай, Қаракөзайым, Бәдігүлжамал т.б.
3) Эпитеті ... ... ... ... кісі ... ... сыңары да бірдей айтылып, бір адамның есімін білдіреді. Бірақ бөлек
жазылады. ... Қозы ... Баян ... Қыз ... Ер Төлеген, Алпамыс
батыр, Ер Тарғын, Қобыланды ... Ақан ... ... сал, Алдар көсе,
Жиренше шешен, Асан қайғы т.б..
Кейбір кісі аттарының екі ... ... бір ... ... ... ... ... Мысалы: Ахметқали, Мұхаметқали, Сейтқазы, Сұлтанәлі,
Аббас, Жамалхан, Қожабек, Гүлзира, ... ... ... ... ... ... Рахметолла, Құдыретолла, Лутфолла,
Нұролла т.б.
Бұл есімдердің әрбір ... шығу ... ... ... ... (ар. құл- раб) ... тіркес келеді де: Абд-оль-керим, Абд-оль-рахман,
Обдоль-рахим, Абд-оль-кадер, Абдолла формасында айтылады.
Ал иран тілінде хабиб – ... ... олла – ... азиз ... рахмет - «мейірімділік, рахымдылық», ... ... ... - «сүйкімділік» - нұр, «жарық, сәуле».Иран ... бұл зат ... ... ... қосылғанда Рахметолла, Құдыретолла, Лутфолла, Нұролла
сияқты кісі аттары жасалады. Бұлар қазақ тіліне ... ... ... ... ... ... ... арасындағы шектес
дыбыстар өзгеріп, яки ... ... ... әрі ... ... жолы » ... антропонимдердің жасалу жолдары
түбір тұлғалы есімдер
М.Әуезовтің «Абай жолы » романындағы кездесетін антропонимдердің
жасалу тәсілдері ... ... ... құрылысы мен тілдік
нормаларына ... ... ... ... сөз жасалу тәсілі және сөздің тұлғалары тіл ... ... ... ... ... бұл сөз ... ғасырлар бойы қалыптасып келе жатқан тәсіл.
Романда түбір тұлғалы да,біріккен тұлғалы да ... ... ... мол ... ... кездесетін түбір тұлғалы есімдер бұл өте ертеден келе ... ... ... .
Романдағы түбір тұлғалы есімдерді біріншіден –байырғы қазақтың төл
сөзінен жасалған есімдер .Екіншіден- өзге ... ... ... ... бөлеміз.
Біріншіден байырғы қазақтың төл сөзінен жасалған есімдер:Т о п а й, М
а қ а, М ә к і ш, Қ и қ ы м ,И і с , А б а й , Д а р қ а н , Ж а б а й ... р қ ы т , Қ о д а р , Д а л б а й , С е й і л , Қ а ң б а қ , Т о қ с ... М а р қ а ... ... жазыла қожа ,молдадан да ұят болды ,енді
өлмесек болмас » деп кеткен Т о н т а й ... а р қ а ,сен ... ... ... жарқ ... ауылға қарай
шап [ІІ;461].Апырмай мына И і с шешемалғысы қандай жақсы еді ... ... ... С е й і л ... тез ... ... ... [ІІ;326] . Қ о
д а р –жақыны жоқ ... үйлі бір ... ... Өзі ... ... Абай екен [ІІ;5].Тағы бір малмен осы ауылдың ... –Т о қ с ... еді ... О с п а н мен Д а р х а н ... ... мал жайын ,
көктемнен бері бағып жүрген тәжірибелері бойынша , тез таниды [І;372]. ... ң б ақ ... ... ... қасқырдың жүрегіне қорс еткізіп салып
–салып алды [ІІ;83]. Шай ыдыстарын шәйіп , жинастырып жүрген С а р қ ы ... ... ... қонғанын ырзалықпен қабылдаған .[І;506]. Жер тырмалаған
боп ,тат-бабамыз деп М а қ а күлісті [ІІ;192]. ... ... ... а б а й [І;351] . Мал ... ... Оразбайдың ағайшасы ұры Қ и қ ы м
[ІІ;506].
Араб –парсы тілінен ... ... ... с а, О м а р, М ұ с а, Ә д і л, М а н ас, Ә б д і, М ы р з а, О ... а н , Қ а с е н, А с а н, Ү с е н, Б а я н, ... с а әлі ... ... Қысқа ғана жауап қатты /ІІ: 17/
О м а р дөң ... ... ... ... ... ... інісі О с п а н кіріп келді /І;13/ Ә д і л ... ... қой ... М о т ы ш а р ... ... Қ а с е н ... ... /11;318/ ... ... - Ө д е к ... Б а я н
өдерінің ән тыңдауға бара алмаған ... ... бір ... ... И с а н ы ң екі ... ... – А с а н мен Ү с е н /ІІ; ... зорлығынан зор жол бар ма? – деп Ә б д і тістене ... ... ... А й ш а ... пеш ... ... қоя салды /ІІ;370/. М а н ... ... ... ... ... ... романдағы келтірілген есімдерді түбір тұлғалы дейтініміз. Бұларды
буынға бөлуге, бөлшектеуге ... ... -бұл төл ... ... болсын не басқа тілден енген төл сөздер болсын, әрі қарай жұрнақтар
қабылдап жаңа есімдер ... ... ... күрделі есімдер түркі халықтарының ХІҮ ғасырдағы ... ... ... А с а н , О с п а н, И с а т.б [12] ... ... ... ... нің ішінде толып жатқан туынды есімдер бар. А
с а н б а й, А с а н ә л і, О с п а н ә л і , А с а н қ а л и, О с п а н ... И с а б а й, И с а қ ұ л , И с а т а й ... ... романдағы кейбір араб-парсы тілінен енген есімдерді
түбір есімдер деп алдық.
«Абай жолы » ... ... ... ... көп ... ... бірі ... тұлғалы түрі.
Б и б і с а р а, Т о й с а р ы, Т а ң ж а р ы қ, М ы ң ж а с а р, М а м ... қ а, Т а ң ш о л п а н, Т о ғ ж а н , А қ ш о л а қ, Ә к і м қ о ж ... а д у а қ а с , А қ б ас, Д ә у л е т к е л д і, Е с қ о ж а, Е с б ... г е н, Т ө л е п б е р д і, Е р ж а н, Е р б о л, Е с б и к е, С а р ... л л а т. ... а р м о л л а ішкі ... Б и б і с а р а ... қызын шақыртып алды
/ІІ; 343/. Керей ішінен Т о й с а р ы сияқты ... ... /І; 526 ... ... жақ ... Т а ң ж а р ы қ саудагердің үйі /І; 576 /
Т ө л е п б е р д і ... бір ақыл ... еді /І; 62 /. Мына ... әкеп ... ... деді Т а ң ш о л п а н /І; 47 /. Тағы ... – ызғуттының әйелі Т о б ж а н /І;10/. ... ... осы М ы ң ... с а р тағы бір ... ауылдарды қанқақсатқан екен /ІІ;133/.
Бұл тәрізді біріккен тұлғалы кісі ... тек ғана ... ... ... ... ... ... баршасына ортақ. Керек десеңіз
біріккен тұрғалы есімдер ҮІ-ХІ ғасыр ... ... [13; 135 ... ... түркі халықтарының эпостық жырларында да К ұ н с у л у, Қ ы з ... б е к, Т а ң с у л у, Е р т а р ғ ы н, Б ө р і б а с а р т.б. ... жиі ... ... біріккен тұлғалы кісі есімдеріне ... ... ... ... екі сөздің бірігуінен жасалған.
Д ә у л е т к е л д і, Е с б е р г е н, Қ ұ д ... б е р д і, Т ө л е п б е р д і т.б. ... зат ... ... ... Қ а р а б а с, Қ а р а т а й , А қ б а, ... қ о з ы т.б. деген сөздер сін ... зат ... ... ... ... сын есім ... жан сөзімен қосылып Е р ж а н есімін жасаса,
бірде бөлестігімен қосылып Е р б о л ... ... бұл ... ... да ... ... ... көптеген антропонимдер бар. Соның ішіндегі көбірек ... ... ... ... кісі есімдері. Бұл есімдердің алдына да, артына ... л ш ы н б а й, А л т ы б а й , А с ы л б а й, А т а м б а й, А с ... б а й, Ә з і м б а й, Б ө к е м б а й, Б е с б е с б а й , Б е р к і ... а й , Б ү р к і т б а й , Б е й с е м б а й , Д у т б а й , Д ә н д ... а й , Д а л б а й , Д у б а й , Е ң с е б а й, Ж ұ м а б а й , Қ а л д ... а й , Қ а з а қ б а й , Қ о р а б а й , Қ а д ы р б а й , Қ а м ы с б ... Қ ұ н а н б а й , Ке ң г і р б а й , М а р қ а м б а й , М а қ ұ л б ... М а с а қ б а ... с а б а й , М о л д а б а й , М ұ з д ы б а й , О р а з б а й ,
О р а л б а й , Тұ р ғ а н б а й , Ш а я н б а й , С ер і к б а й , ... л т а б а й , С а д ы р б а й , С а м а р б а й , Б а й м а ғ а м б е т ,
Б а й г ө б е к , Б а й д а л ы , Б а й с ү г і р , Б а й м ұ р ы н , ... й к ө к ш е , Б а й т а с , Ба й қ ұ л а қ , Б а й т о р ы , Б а й с ... , Б а й т ұ я қ т.б. ... ... ҮІ ... ... ... Қ о ж а , Ә к і м , б а с т ы қ » ... ал қазақ
тіліндегі мағынасы « малы көп, дәулетті адам» дегенді ... ... ... ... М а х м ұ т б а й , Ә б д і л д а б а й ,
Т о қ с а н б а й , Құ н а н б а й ... ... тап екендігін көрсету арқылы қойылған есімдер.
Романдағы « Бек» сыңары арқылы көрсетілетін есімдер ... ... ... ... ... ... білдіріп бөлек жазылған .15.Ал,
романдағы « Бек» ... кісі ... ... ... ... ... Қ ұ с б е к , А с ы л б е к , Ә л і м б е к, Ә л і п б ... , Б а й г ө- бе к , Ж а н г ө б е к , О р м а н б е к , Т і н і б е к
, С а м а л б е к , Қ о й ш ы б е к, Б е к т о ғ а й , Б е г д а л ... осы ... ... қарапайым жұмысшылардың да есімдері көрсетілген.
Мысалы: былғары заводының жұмысшысы Ә л і п б е к / ... . ... енді түсе ... С а м а л б е к , О р м а н б е к ... ... ... Ә л і м б е к тілмаш ... С ү й і ... і к т і ң ... ... А с ы л б е к /І;53/. ... аға ... ... ұ с б е к /І; 81/. Ә д і л б е к ... ... ... де ... да, көршілерін қатты бүрікті. / І;215/.
Романдағы тай сәнімен жасалған есімдер ... ... ... с е н т а й, Қ ы с а т а й , Қ а р а т а й , Қ ұ л ж а т а й , ... р з а т а й, Н а й м а н т а й , Т о н т а й , С а т а й , К ә к ... а й ... тәңір-ай, жеріне жетпей К ә к і т а й жығылмайды /ІІ; 6/. ... сары кісі –Е с е н т а й / ... ... ... бірі- Қ а р а т а й . /І;12/.Мықты атанған Құлжатай /ІІ;459/.
Романдағы біріккен ... « ... ... ... А й ғ ы з , ... ш а , А й с а , Қ о н а й , Тұ р с ы н а й , Е р е н а й , Ж а б а й ,
Ж а қ а й , А ғ а й , С а т а й т.б. ... есімдер көне түркі заманда
Ү-ҮІІІ ғасыр шамасында ... ... аспа ... табынып ай,
күнге байланысты қойғандығын ғалымдар айтқан болатын [16;158] .
Романдағы « жан » сөзі ... ... ... ... ... ... формасында көрсетіледі. Бұған мысал ретінде төмендегі
есімдерді көрсетуге болады. А х м е т ж а н , Ә л і м ж а н , Б і р ж а н
, Д ә м е - ж а н , Қ а р а ж а н , К ә р і п ж а н , С е р ж а н ,
С ә л і м ж а н , Т ә к е ж а н , То қ ж а н , Ұ л ж а н т.б. Д ә ... ж а н н ы ң он бес ... С ә л і м ж а н мен он екі ... ... ... л і м ж а н / ІІ;299/. Солардың ішіндегі ең ... әсем ән ... Б і р ж а н с а л ... ... өз ... Қ ұ т ж а н ... кірген еді /І;22/. Бұлардың арасында ... ... ... ... С е р ж а н ... ... да ... /ІІ;14/.
Хан жұрнағына байланысты романдағы кісі есімдері романда жиі ... ... ... көне ... ... ... тап ... болғандықтан, мұрагерлік сипат алып, нәсіл қуа бастаған Мысалы: хан,
сұлтан, мырза атанып сол титулдарды иемденіп жалғастырып ... олар ... ... кісі ... жасауда белгілі компонент
болып қалыптасты.
Қорыта айтқанда, бұл ... ... көне ... тілінде ертедегі феодалдық
мемлекет кезінде қолданылған титул екенін ... Бұл сөз ... ... ... ... тілінде де, монғол тінде де ортақ, ол екі ... ... ... бар деген пікірді Т. Жанұзақов жоғарыдағы ... ... ... ... хан сөзі арқылы жасалған есімдер бастапқы
мағынаға ие емес, дыбыстық өзгеріске ұшырайтын есімдерт екенін байқаймыз.
Мысалы: Ғ а б и т х а н, Д а р х а н, Ж ұ м а қ а н, Қ о ж а қ а ... е н ж е х а н, М ы р з а х а н , С о й қ а н , Ә з і м х а н .
Ғ а б и т х а н жас та ... ... ... кісі ... соңғы
күндері үй ішіне « Мың бір түн » хикаясын айтып береді /І;73/. Бет ... ... ... ... К е н ж е х а н әрі ... әрі жау ... ... /І;448/.Бұлардың көбін Ә з і м х а н төре жүз ... ... ... атап ... /ІІ; 472/. М ы р з а х а н бұл ... ... құшақтап апарып, отқа тығып жатыр /І:168/.
Романда ман, мен ... кісі ... ... ... ... ... ... Мысалы: Ш ү к і м а н, Қ а у м е н, Ә б д і р а х ... н , Д ә р м е н т.б. ... де ... М а н , м е ... ... кісі ... ... Орта Азия және ... ... ... ... ... қарағанда – м а н ... ... ... ... бар ... Бұл аффиксті Т. Жанұзақов
былай деп ... « О, ... ... ... ... / ... / мап/ араб / мап/ ... « адам», « кісі».І.
М. Әезовтің «Абай жолы» романындағы –келді, - гелді аффикстері
қатысқан ... шолу ... тек ғана осы ... тұлғада
жұмсалып тұрған.
Д ә у л е т к е л д і , Ө т е г е л д і ... ... ... ә у л е т к е л д і ... ... іле айта ... / ... сауықшыл жігіт Ө т е г е л д і ... ... өз ... боп ... / ... - далы ... ... кісі есімдері санаулы ... « Бег» ... ... ... ... ... ... есімі.
Сондай – ақ романдағы біріккен тұлғалы есімдерге « қожа», «молла»
қосымшасы жалғау арқылы жасалған есімдер « ... ... мен « ... Бұл ... ... тап ... есім ... қойылып отырған.
Бұл есімдер қоғам дамуына сай ... ... ... ... ... тап ... ... сипат алып нәсіл қуа ... Ә к і м қ о ж а , Ә ш і м қ о ж а , Б е р д і қ о ж а , Қ а ... д о л л а , Х а с е н м о л л а ... ... ... ішінде тек ғана санаулы -қын, - ін аффикстері
қатысқан антропонимдер Ж а р қ ы н , Т ү с і п ... ... р, е с – ... ... бол – ... қосымшаларының жалғану арқылы
жасалған есімдер. Астында құнанша күзеген күрең биесі бар . Бұл Е р б о ... ... ... ... ... р, е с ... анықтауыш екінші сыңарлары анықтағыш мүшелер.
Осы романдағы қазақ есімдерінің ішінде - ын, - дік қосымшалары ... ... осы ... ... ... С ү й -і н -д ік ... ... ... рай ... –ін ... ... ... тұр.
Кісі аттарындағы аффикстер сөз таптарына дерлік қатысты.Олардың ішінде
есімдердің, етістіктердің үстеу, есімше, етіс сөздердің жұрнақтары.
« Абай жолы» романындағы ... сөз ... ... Абай ... ... ... тұлғалы антропонимдерді құрамына
қарай мынадай топтарға бөліп қараймыз.
І. Зат есім мен зат ... ... ... есімдер:
Мысалы: Ә б д і р а х м а н , Б и б і с а р а, С а д у а қ а с , Ә к ... қ о ж а, Ә л і м қ о ж а , Б а л а ғ а з , А б ы л ғ а з ы ... ... ... бір адырларға А б ы л ғ а з ы ... ... ... ... қызы Б и б і с а р а ... Кішкентай, ақ сарылау
келген Ә б д і р а х м а н ... ... ... ... ... жаңа сөз ... тек кейінгі кезде
шыққан тәсіл емес, ерте заманнан- ақ қалыптасқан [22]
Негізінде зат есімдерге мағынасы ... ... ... ... бәрі де енеді.
2. Сондай- ақ сөз таптарының ішінде зат есімдер мен сын есімдер де бір-
бірімен тығыз байланысты. Зат есім мен сын ... ... ... жасалған
есімдер:
А қ қ о з ы , А қ б а с, А қ ш о л а қ, Қ а р а б а с , Қ а р а б ... ы р , С а р ы м о л л а , Ж а м а н т а й , Н ұ р ғ а н ы м , Н ұ р қ ... а ... ... ... мен грамматикалық ерекшеліктеріне қарай сапалық
сын және қатыстық сын деп екі топқа бөлінеді. Сапалық сын ... ... ... ... яғни ... ... ( көк, ақ, қызыл,
қара, сары) білдіреді. Көлемдік белгісін ( ... ... ... салмағына
байланысты Қ а б а н қ а р а , М е с қ а р а ... бар. ... ... қара ... М е с қ а р а бар екен ... .
Адамның мінез-құлқы және т.б. білдіретін есімдер: Т о р ы м б а л а, К
е р і м б а л а ... сын ... ... ... ... бойынша заттың әртүрлі
белгісін көрсетеді.
Ендігі бір байқағанымыз, есім ... ... зат ... ... келетін сөз табы етістік.
Әрине көбінесе етістіктер өзі тіркесетін сөздерден кейін келіп бір ... ... зат есім мен ... ... ... Д ә у л е т к е ... і , Е с б е р г е н , Т ө л е п б е р д і, Б ө р і б а с а р , Ж о р т ... , К ө р е р , Қ ұ д а й б е р д і , Ө т е г е л д і ... ... ... зат ... ... қолданылатын есімдер де бар:
Т ұ р ғ а н б а й , Т ұ р с ы н а й ... ... ... ... іс- әрекетті білдіреді.
Етістік - қыр -сыры мол, ең ... сөз табы ... ... ... романдағы сан есімдерге байланысты антропонимдер
Романдағы сан есім арқылы жасалған кісі есімдері болса, баланың туған
күніне , мерзіміне оны ... ... өмір ... ... болса,
енді біреулері сандардың қасиеттеріне сену идеясына байланысты қойылады.
Осы романдағы сан есімге байланысты есімдерден, А л т ы б а й , Т о қ с ... , Б е с- б а й , Ж е т п і с , М ың ж а с а р ... ... л т ы б а й жас ... « ... ... ... алып, ес жиыңдар
» деге н /ІІ;580/. « Алты» сан есімдерді түркі ... ... ... аяғы ... ... ... ... қойылатын болған. Мәселен, өзбек
ономастикасын зерттеуші З. Бешатов былай ... ... қолы ... ... ... ... ... О р т и қ , О р т и қ б а й, О
л т и- б о й ,» ... ... ... жиі ... сөз ... алты ай жаз, алты ай қыс. ... ... сан есімнің сөздік қорымызда кеңінен қолданылып, түрлі лексика –
семантикалық қасиетке ие ... ... ... ... Т о қ с а ... кетіп қалмақшы, сол үшін жібермес болып, жіпсіз жүр /ІІ; 122/.
М ы ң ж а с а р ғ а ... ... ... оның ... ... түп
себебін айтсам- жоқшылық.
Ал, жетпіс, тоқсан сан есімдері арқылы жасалған кісі есімдері баланың
әкесінің осы жасқа ... ... ... сол ... жетемін деген
сеніммен қойылғандығын көрсетеді. Онымен қатар М ы ң ж а с а р ... ... өмір жасы ұзақ ... ... ... байланысты қойылған
есімдер.
Жалпы сан есімдер түркі халықтарында фразеологиялық тіркесулер жасауға
бейім тұратыны белгілі. Қазақ тіліндегі кісі ... шығу ... атап ... сан ... есім ... ... Түркі
халықтарының ішінде қазақ тілінде актив қолданылады.
«Абай жолы » ... ... ... топтары
Романдағы төрт түлік ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің түрлі жанрларында төрт түлік мал
көбірек айтылып отырады. Сондықтан да төрт ... мал ... ... ... ... етек ... ... [19;201]. Мысалы, романдағы төрт түлік малға
байланысты ... ... ... Бурақан, Жамантай , Серке, Қаратай,
Құлжатай, Құнанбай, Құлыншақ , Марқа.
А қ қ о з ы М о ты ш т ы ң көп ... бірі екен / ... у р а х а н ... ... ... қой көзді Мотыштар бар/ І;536/. Жас
жүрегімен қыршын жас Б а й т ұ я қ жан ... Қ ұ л ы н ш а ... боп ... қалды / І;81/. Бұрын аға сұлтан болған Ж а м а н т а й
/І;81/. ... ... ... ... ... ... ішіндегі ең жандысы
Қ а р а т а й / І;16/. Қ ұ н а н б а й ө з ... мына ... ... / ... ... ... есімдер адам қоғамының ерте кездеріне
тән.
Кісі ... ... мен ... ... қою себебі. Мысалы: Б
ү р к і т б а й деген есімді Бүркіттей «ызалы» ... ... ... ... ... ... Мамырқаз, Торғай.
Романдағы туған жеріне байланысты есімдерден Наймантай,Көкше, Жамбыл,
Қазақбай т.б. Бұл үйге келген Жамбыл Әбішке кіріп « әл сұрасып шықпақ ... ІІ; 485/. ... ... ... қалған Көкше /І;161/. Зор денелі
үлкен қошқар тұмсықты Қазақбай екен ... Абай ... ... ... ... әрекетке ерекшелік
қасиетке байланысты қойылған есімдер де кездеседі. Мысалы: Н ұ р ғ а н ы ... а р қ ы н , Ә л п е й і м , М а қ ұ л б а й , Ж о м а р т , А с а у б а й
, Қ а п , т.б. ... ... діни ... ... ... ... Оспан, Омар,
Жақып, Әубәкір, Әділ, Ділда, Мағауия, Қамар, Салтанат, Асан, Үсен, ... ... т.б. ... дін ұғымына адам сенімі арқылы сол атқа
ие ... ... ... ... ... екінші адамға ауысып отырады
деп түсінген.
Астрономиялық құбылыстарға байланысты романдағы есімдерден:
Күнту, Айша, Үркер, Таңшолпан, ... ... ... ... ... ... ... байланысты есімдерден:
Қамысбай, Күлбадан, Қаңбақ, сияқты қойылған есімдер де бар. Кеште
Құнанбайдың қасында тұрған ... еді / ... ... ... ... да осы ... жәндіктерге қатысты Шаянбай
тәрізді есімде ұшырасады.
Халқымыздың ғасырлар бойы ... ... өмір ... табиғат пен
аңға, құсқа сыйну, ай мен күнге табыну, хайуанаттардан ит, қасқыр, бұқа
сияқтыларды тотем ету –бәрі кісі ... ... әсер ... ... жүзі ... ... олардың тұрмысымен тіршілігіне ұқсас
жайттар бар. Хайуандар мен аңдардың, құстар мен ... ... ... ... ... кісі ... ... халықтарда
жиі кездесіп отырады [ 20;24].
Ү-ҮІІІ ғасырдағы антропонимдер үй хайуандары мен ... ... ... мен ... және ... ... ... [ 21;26].
Әсіресе, ай мен күнге табыну табиғатты, аңды, құстарды ерекше күш
санау, кейбір хайуандарды мысалы: Б ө р і , Б ү р к і т , Б ұ қ а , ... ... ата ... деп, ... ... ... ... көрсетілген
есімдер дәлел бола алады.
« Абай» романындағы кездесетін бұл есімдер қазақ тілінде бұрыннан ... ... ... ... кейіпкерлер тарихта болған адамдар.
Романдағы кездесетін барлық есімдерді топтастыра беру мүмкін емес,
мағыналы ... ... ... ... ... да бұл тарауда көлемі
жағынан көптеуін мағыналық топтарға бөлдік.
Қорытынды
М. Әуезовтің « Абай жолы» романы ... ... ... да, ... ... да ... ... ең бір құнды ... ... ... көп және оған ... кейіпкер де көп. Романда 450-дей
адамның аты, 200-ден астам топоним толып жатқан этнонимдер бар. ... ... ... ... ... топонимдер 101923.
Антропонимдерді лингвистикалық тұрғыдан ... тіл ... ... ... ... ... тұлғаларында тек қана
лингвистикалық мағына емес сол тілдің синтаксистік құрылысы да көрінеді.
Антропонимдерде сол халықтың ... ... ... ... тілдердің туысты өзге тілдермен байланысы
қарым-қатынасынан көрінеді. Антропонимдерде сол халықтың тарихы, әдет-ғұрпы
сақталады. Бұған ... ... « Абай ... ... ... ... ортақтығы.
Бірсыпыра есімдердің араб-парсы тілдерінен екендігі. ... ... орыс ... және орыс тілі арқылы шет тілінен кірген
есімдер бұған толық дәлел бола ... ... ... ... ... ... өте ерте дәірден сақталып келе жатқанына
көзіміз жетті. Антропонимдердің мағыналық топтарына және морфологиялық
құрылысына талдау ... ... ... ... туынды
күйде пайда болғанына көзіміз жетті. Романдағы араб-парсы тілдерінен сондай
– ақ орыс ... ... ... ... ... ... жүйесіне
сәйкес дыбыстық өзгерістерге ұшыраған. « ... ... ... тілінен енген есімдер ұшырасады, бірақ бұлар көп ... ... ... ... ... ... ... арасына тараған деп айта
алмаймыз. Көбісі қолданудан шығып қалып, ... ... ... Қ а м қ а
, Қ о д а р , Б ө ж е й, Қ ұ р а н б а й ... Е р б о л , Д ә р м е н , ... ... ... арасында өте
жиі кездеседі. Біздіңше бұл « ... ... ... дәстүр мен әдет деп
ойлаймыз.
Біздің М. Әуезовтің « Абай жолы» романында қазақ прлзасындағы
антропонимдерге бай ... шек ... ... Бұл романда қазақ
тілінің басып өткен жолы мен үлкен тарихы жатыр.
«Абай жолы » ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Тіл білімінің негіздері. Алматы, 1971ж.
2. С. Аманжолов ... ... и ... ... ... ... 1959 ... Қ. Жұбанов . Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы, 1966 ж.
4. Ә. Болғанбаев. Қазақ тілінің ... ... ... Бекмұхаметов . Қазақ тіліндегі араб-парсы сөздері. Алматы,1977 ж.
6. М. Балақаев. ... тілі ... ... ... 1963 ... Б. ... ... қазақ газеттерінің тілі. Алматы,1971 ж.
8. Ә.Әбдірахманов. Қашқари және ... ... « ... № 20, 1971ж. 88-бет.
9. Ә. Әбдірахманов. Топономика-жаңа ғылым саласы. «Қазақстан мектебі»
№ 2,1978 ж.
10. І. Кеңесбаев, Ғ. Мұсабаев. ... ... тілі / Лек. ... ... Ә. Қайдаров, Ә Мұқатаев. Қазақ эпосындағы жер- су ... ... ... ... ... ... А. ... Көне түркі ескерткіштеріндегі қосымшалар. Алматы,
1976ж.
13. Т. ... ... ... ... ... 1971ж.
14. Ә. Жұбанов. Эпос тілінің өрнектері. ... ... К. ... ... ... ... ... Л.З. Рүстемов. Қазаіргі қазақ тіліндігі араб-парсы кірме сөздері.
Алматы, 1982ж.
17. Ш. Сарыбаев. Қазақ тіл ... ... ... Алматы, 1982ж.
18. И.Ұйықбаев. Жер-су атаулары сырына үңілсек. Алматы, 1985ж.
19. Ш. Уалиханов. Таңдамалы шығармалар. Алматы, 1958ж.
20. А. Төлеуов. Сөз таптары.Алматы, ... ... ... ... ... Алматы, 2006 ж.
22.Э.В Севортян. Вопросы теории и истории языка .Москва, 1952.
23.Н.К Дмитриев . Арабские элементы в ... ... ... ... ... ... Н.Н ... .Қаракалпакский язык . ІІ-Т.Москва, 1952.
25 Э.Бегматов .Узбек исмлары. Ташкент, 1991.
26.Т. Жанұзақов. Лигнособственные имена в ... ... ... 1960 ... ... ... ... ономастики. Алма - Ата, 1982 г.
28. Г.Ф. ... ... ... ... АДД. ... 1975.
29. С.А.Садыков. Личные имена в азербайджанском языке. АКД. Баку,
1975.
30. Т.Кусимова. Древнебашкирские ... АКД. Уфа, ... ... ... и ... ... ... тюрского
происхождения. АКД. Москва, 1978 г.
32. О.Т.Сайымбетов. Қарақалпақ ... ... адам ... 2000 ... А.В.Суперанская. Структура имени собственного фонология
и морфология. Москва, ... К.М. ... ... ... языков. Москва, 1984 г.
35. Е.Бердімұратов. Хэзирги заман Қарақалпақ лексикологиясы. Нөкис,
1968.
36. ... адам ... ... ... 1979 ... ... Имя общество. Москва, 1974.
38. М.Әуезовтің "Абай жолы" романының жиілік сөздігі. ... ... Е. ... ... ... жолы” эпопеясының тілі. Алматы,
1976 ж.
40. С.Мырзабеков. Стилистико – ... ... ... ... казахского языка. (по роману М.Ауэзова “Абай жолы”)
АКД. Алма – Ата, 1973.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясы34 бет
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының ономастикалық кеңістігінің лингвомәдени сипаты24 бет
Ертегі кейіпкерлерінің есімдеріне тілдік талдау40 бет
Қазақ және түрік тілдеріндегі антропонимдердің ерекшеліктері98 бет
Қазақ тіліндегі антропонимдердің тарихи-этномәдени тұрғыдан қарастырылуы54 бет
Әлемнің тілдік бейнесі – ағылшын және қазақ антропонимдерінде59 бет
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері30 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь