Рекреация ұғымы сұрақ-жауап түрінде

Рекреациялық географияның негізгі түсініктері болып бос уақыт, демалыс, рекреация және туризм саналады.
"Бос уақыт" – рекреациялық үрдістің дамуының керектішарты. Бос уақыт белгілі бір заманның, кластың, әлеуметтік топтың ерекшеліктеріне байланысты динамикалық категория. Ол көлемі және мазмұны жағынан өзгеріп тұрады. Бос уақытты жұмыстан тыс уақытпен шатастырмау керек. Жұмыстан тыс уақыт өзінің мәні жағынан ерекшеленетін төрт топтан тұрады: 1) үйден жұмыс орнына дейін баруға және қайтуға арналған уақыт; 2) күнделікті қажеттілікті өтеуге арналған уақыт (ұйқы, тамақтану, жеке тазалық); 3) үй шаруашылығына және тұрмыстық қажеттілікті өтеуге арналған уақыт; 4) бос уақыт – демалуға, физикалық және рухани күшін қалпына келтіруге және дамытуға арналған уақыт. Сонымен, жұмыстан тыс уақыт екіге бөлінеді: міндетті түрдегі уақыт және басқа іс-әрекеттерден босатылған уақыт (/1/.

ЖУ – жұмыс орнына жетуге және қайтуға арналған уақыт;
ТУ – үй шаруашылығына және тұрмыстық қажеттілікті өтеуге арналған уақыт;
БУ – бос уақыт – физикалық, интеллектуалдық, рухани күшін қалпына келтіруге және демалысқа арналған уақыт;
КУ – күнделікті қажеттілікті өтеуге арналған уақыт (ұйқы, тамақтану, жеке тазалық).

Бос уақыт адамның физикалық және рухани күш-қуатын қалпына келтіріп, дамытуға жұмсалады. Бос уақыт, басқаша айтқанда, белсенді әрекетке кетеді. Осылай десек те, бос уақыт демалуға арналған деп айтамыз.
Бос уақыттың негізгі екі функциясы бар: 1) адамның күшін қалпына келтіру функциясы; 2) физикалық және рухани даму функциясы. Қалпына келтіру (психофизиологиялық) функциясына тамақтану, ұйқы, қозғалыс жатады. Даму (рухани-интеллектуалды) функциясына сауықтыру, танымдық, қатынасу жатады.
Пайдалану сипатына қарай бос уақыт күнделікті,апталық және жыл сайынғы болып бөлінеді. Бос уақыттың осылай бөлінуі демалыс құрылымын зерттеу кезіндегі негізі болып табылады. Сондықтан бос уақыт рекреациялық іс-әрекетті мерзімділік және территориялық белгісі бойынша қарастыруға мүмкіндік береді. Күнделікті бос уақытты пайдалану немесе күнделікті рекреация қала ішіндегі күнделікті демалыспен байланысады. Апталық рекреация қала маңындағы рекреациялық объектілердің орналасуына байланысты болады. Ал жыл сайынғы рекреация негізінен курорттық рекреациялық объектілерімен байланысады. Сондықтан, бос уақыттың бөлінуі бойынша рекреацияның келесі түрлерін айырады: қала ішіндегі рекреация; демалыс күндерінде (уик-енд), қала маңында іске асатын апталық рекреация немесе жергілікті рекреация; демалыс немесе каникул кездерінде болатын жыл сайынғы рекреация.
Демалыс адамның жұмыс істеу қабілетін қалпына келтіреді, жүйке жүйесіне және психологиясына тиетін қысымды бәсеңдетеді, ал ауыр жұмыспен айналысатын адамдардың физикалық қысымын да азайтады. Н.С. Мироненко мен И.Т. Твердохлебовтың айтуынша (1981), демалыс – бұл күнделікті қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталмаған қандай да бір болмасын адамның іс-әрекеті. Демалыс халықтың қоғамдық өмірінің бір бөлігі, сондықтан ол әлеуметтік категорияға ие болады. Демалыс кезіндегі адамның іс-әрекеті келесідей жіктеледі (классификациясы) /1/:
1. Белгілі бір физикалық ауырлықпен байланысты іс-әрекет (серуендеу, спортпен шұғылдану);
2. Әуесқой шұғылдану – аңшылық, балық аулау, саңырау-құлақ пен жеміс-жидек жинау және т. б.;
3. Өнер әлеміне бейімделу (театрға, концертке, мұражайларға бару), өнер саласындағы шығармашылық (көркем өнер, ағашты зерделеу және т. б.);
4. Интеллектуалдық іс-әрекет (көркем әдебиет, газет, журналдарды оқу, теледидарды көру);
5. Еркін тақырыпқа әңгімелесу, сұхбаттасу, өз таңдауына байланысты сөз табысу;
6. Белсенді (ойнау, билеу) немесе пассивті түрде көңіл көтеріп, сергу;
7. Көңіл көтеру үшін саяхат жасау.
Жақсы демалыс – бұл жай жатып, тынығу емес, ол – адамның іс-әрекет түрлерінің ауысып тұруы. Шынында да, адам өзінің бос уақыттын сауықтыру немесе спорттық, мәдени, танымдық мақсат үшін жұмсайды. Мысалы, санаторийлерде, демалыс үйлерінде, пансионаттар мен демалыс базаларында болған кезде адам жиі белсенді жорыққа және экскурсияларға шығып тұру жөн. Осындай саяхаттар адамның тұрғылықты жерінен тыс жерде арнайы аумақтарда іске асады, яғни рекреация арқылы адам өзінің физикалық және рухани күшін қалпына келтіреді.
Рекреация дегеніміз этиологиялық мәндердің жинағы: recreatіo (латынша) – қайта қалпына келу, recreatіon (французша) – демалыс, көңіл көтеру, іс-әрекеттің өзгеруі.
"Рекреация – бұл халықтың тұрақты жерінен тыс жердегі арнайы мамандандырылған аумақтарда тәуліктік, апталық және жылдық өмір циклдеріндегі, адамның бос уақытын пайдалану кезінде іске асатын сауықтыру, танымдық, спорттық және мәдени-көңіл көтеру үшін қатынастар мен құбылыстар жиынтығы" (Н.С. Мироненко, И.Т. Твердохлебов, 1981) /1/.
Ұзақтығы жағынан рекреация қысқа және ұзақ (1 тәуліктен аса) мерзімді болып бөлінеді. Қысқа мерзімді рекреацияда демалушы өзінің тұрақты жеріне түнеуге қайтып келеді, ал ұзақ мерзімді кезінде адамдар өзінің тұрақты жерінен тыс жерде түнейді. Қысқа мерзімді рекреация аумақтың табиғи зоналарымен (бір-екі сағат қашықтықта) шектелсе, ал ұзақ мерзімді рекреация тек қана аумақпен шектелмейді, функционалдық зонадан басталып, ғаламдық масштабқа дейін қамтылады. Ұзақ мерзімді рекреация өзінің мәні жағынан туризм сияқты терең ұғыммен сәйкес келеді.
        
        1-блок
1.Рекреациялық географияның негізгі ұғымдары: бос уақыт, демалыс, рекреация, ... ... ... ... ... негізгі түсініктері болып бос уақыт, демалыс, рекреация және туризм ... ... ... - ... үрдістің дамуының керектішарты. Бос уақыт белгілі бір заманның, кластың, әлеуметтік топтың ... ... ... ... Ол көлемі және мазмұны жағынан өзгеріп тұрады. Бос уақытты жұмыстан тыс уақытпен шатастырмау керек. ... тыс ... ... мәні ... ... төрт ... ... 1) үйден жұмыс орнына дейін баруға және қайтуға арналған ... 2) ... ... ... ... уақыт (ұйқы, тамақтану, жеке тазалық); 3) үй шаруашылығына және тұрмыстық қажеттілікті өтеуге арналған уақыт; 4) бос ... - ... ... және ... ... ... ... және дамытуға арналған уақыт. Сонымен, жұмыстан тыс уақыт екіге бөлінеді: міндетті түрдегі уақыт және басқа ... ... ... ... ... ... уақыты
- жұмыстан тыс уақыт
ЖУ - жұмыс орнына жетуге және қайтуға арналған уақыт;
ТУ - үй ... және ... ... ... ... ... - бос ... - физикалық, интеллектуалдық, рухани күшін қалпына келтіруге және демалысқа арналған уақыт;
КУ - ... ... ... арналған уақыт (ұйқы, тамақтану, жеке тазалық).
1-сурет. Еңбекші халықтың тәуліктік-жиындық уақытының құрылымы
Бос уақыт ... ... және ... ... ... ... дамытуға жұмсалады. Бос уақыт, басқаша айтқанда, белсенді әрекетке кетеді. Осылай ... те, бос ... ... ... деп айтамыз.
Бос уақыттың негізгі екі функциясы бар: 1) адамның ... ... ... ... 2) ... және рухани даму функциясы. Қалпына келтіру (психофизиологиялық) функциясына тамақтану, ұйқы, қозғалыс жатады. Даму (рухани-интеллектуалды) функциясына сауықтыру, танымдық, қатынасу ... ... ... бос ... ... және жыл ... болып бөлінеді. Бос уақыттың осылай бөлінуі демалыс құрылымын ... ... ... ... табылады. Сондықтан бос уақыт рекреациялық іс-әрекетті мерзімділік және ... ... ... ... мүмкіндік береді. Күнделікті бос уақытты пайдалану немесе ... ... қала ... күнделікті демалыспен байланысады. Апталық рекреация қала маңындағы рекреациялық объектілердің орналасуына байланысты болады. Ал жыл сайынғы рекреация ... ... ... объектілерімен байланысады. Сондықтан, бос уақыттың бөлінуі бойынша рекреацияның келесі түрлерін айырады: қала ішіндегі рекреация; демалыс күндерінде (уик-енд), қала ... іске ... ... ... немесе жергілікті рекреация; демалыс немесе каникул кездерінде болатын жыл сайынғы рекреация.
Демалыс адамның жұмыс істеу қабілетін қалпына келтіреді, жүйке жүйесіне және ... ... ... ... ал ауыр ... ... адамдардың физикалық қысымын да азайтады. Н.С. Мироненко мен И.Т. ... ... (1981), ... - бұл ... ... ... ... қандай да бір болмасын адамның іс-әрекеті. Демалыс халықтың қоғамдық өмірінің бір ... ... ол ... ... ие болады. Демалыс кезіндегі адамның іс-әрекеті келесідей жіктеледі (классификациясы) /1/:
1. Белгілі бір физикалық ауырлықпен байланысты ... ... ... ... ... ... - ... балық аулау, саңырау-құлақ пен жеміс-жидек жинау және т. ... Өнер ... ... ... ... мұражайларға бару), өнер саласындағы шығармашылық (көркем өнер, ағашты зерделеу және т. ... ... ... ... ... газет, журналдарды оқу, теледидарды көру);
5. Еркін тақырыпқа әңгімелесу, сұхбаттасу, өз таңдауына байланысты сөз ...
6. ... ... ... ... пассивті түрде көңіл көтеріп, сергу;
7. Көңіл көтеру үшін саяхат жасау.
Жақсы демалыс - бұл жай ... ... ... ол - адамның іс-әрекет түрлерінің ауысып тұруы. ... да, адам ... бос ... ... ... ... ... танымдық мақсат үшін жұмсайды. Мысалы, санаторийлерде, демалыс үйлерінде, пансионаттар мен ... ... ... ... адам жиі белсенді жорыққа және экскурсияларға шығып тұру жөн. Осындай саяхаттар адамның тұрғылықты жерінен тыс ... ... ... іске ... яғни рекреация арқылы адам өзінің физикалық және рухани күшін қалпына келтіреді.
Рекреация дегеніміз этиологиялық мәндердің жинағы: ... ... - ... ... ... ... (французша) - демалыс, көңіл көтеру, іс-әрекеттің өзгеруі.
"Рекреация - бұл ... ... ... тыс ... ... мамандандырылған аумақтарда тәуліктік, апталық және жылдық өмір циклдеріндегі, адамның бос уақытын пайдалану кезінде іске асатын сауықтыру, танымдық, спорттық және мәдени-көңіл ... үшін ... мен ... ... (Н.С. ... И.Т. Твердохлебов, 1981) /1/.
Ұзақтығы жағынан рекреация қысқа және ұзақ (1 тәуліктен аса) мерзімді болып бөлінеді. Қысқа мерзімді рекреацияда демалушы ... ... ... ... ... келеді, ал ұзақ мерзімді кезінде адамдар өзінің тұрақты ... тыс ... ... ... ... ... ... табиғи зоналарымен (бір-екі сағат қашықтықта) шектелсе, ал ұзақ мерзімді рекреация тек қана аумақпен шектелмейді, функционалдық зонадан ... ... ... ... қамтылады. Ұзақ мерзімді рекреация өзінің мәні жағынан туризм сияқты терең ұғыммен ... ... - ... сөзі ... - серуендеу, саяхат жасау) - бос уақыттытұрақты жерінен тыс ... ... бір ... ... ... ... ... туризм - өте тар түсінік. Қазіргі ғылыми әдебиеттер ... ... - бұл ... тұрғылықты жерінен тыс жерге саяхаттау және тұрақтау барысында пайда болатын қатынастар мен құбылыстар жиынтығы. Әрине, егер де бұл ... ұзақ ... ... ... ақша табу ... уақытша қоныстануға айналып кетпесе.Сонымен, туризм - бұл ... ... тыс ... 24 ... ... одан ... уақыт ішінде болатын рекреацияның барлық түрі /1/.
"Экскурсия" латын тілінен келген сөз - жол ... ... ... көз ... ... ... көру деген мағынаны білдіреді (мәдени ескерткіштер, мұражайлар, және т. б.).
"Экскурсия - бұл ... ... ... ... ... ойын-сауық мақсатты көздейтін, 24 сағаттан аспайтын және түнеуге тоқтамай саяхаттау немесе ... /1/. ... және ... ... ... өте тығыз байланыста болады. Экскурсия барлық маршруттарда туристерге көрсетілетін қызмет. Автобус, поез немесе кемемен саяхат жасағанда, әрбір аялдамасында ... ... ... тұрады. Олар туристерге қызықты жерлер туралы толық мәлімет береді, олай болмаған жағдайда саяхат ... ... ... еді. ... ... қызықты, мазмұнды және әр түрлі болып келеді.
Жоғарыда айтылғандардың барлығына қорытынды жасасақ, мынаны аңғаруға болады: ... бос ... ... ... да ... ... кең ... жатады, ал қалғандары соған кіреді. Демалысқа адамның үйде де, үйден тыс жерде де айналысатын ... ... ... кіреді. Төменгі сатыға "рекреация" немесе үйден тыс жердегі ... ... ... Оған ... де, ... да ... ... туризмнен кеңірек түсінік, өйткені оған экскурсия, сая бақтағы демалыс және басқа да рекреация ... ... Ал ... ... ... пен ... қарағанда, тар мағынадағы өте қысқа түсінік (2-сурет) /1/.
ДЕМАЛЫС
Демалыстың басқа түрлері
Белгілі бір физикалық ауырлыққа ... ... ... ... ... ... - ... балық аулау, саңырауқұлақ пен жеміс-жидек жинау және т. б.
Өнер ... ... ... ... мұражай-ларға бару), өнер саласындағы шығармашылық, т. б.
РЕКРЕАЦИЯ
Басқа ... ... ... ... ... көтеру үшін саяхат жасау
Саяжайлық демалыс
Танымдық
Сауықтыру демалысы
Интеллектуалдық
іс-әрекеттер (көркем әдебиет, газет, журналдарды оқу, теледидарды көру
және т. б.)
Экскурсия
Әуесқойлық кәсіп ... ... ... ... ... ... немесе пассивті түрде көңіл көтеріп сергу
Еркін тақырыпқа әңгімелесу, сұхбаттасу, өз таңдауына байланысты сөз табысу
2-сурет.Негізгітүсініктердіңқатынасы
2.Адамның физикалық және психикалық күштерін ... ... және ... қажеттілігі. ҒТР, оның оң және теріс көріністері, ... ... ... ... сауықтыру - адамның өндірісте физикалық және психикалық шаршауын ... ... жолы ... ... ... бұл фунуциясының әлеум-экномикалық түпкі мәні өте жоғарғы, себебі ол ... ... ... ... ... олай ... ол адамның еңбек қабілетін көтереді. Туристік жорықтарда адамда өзгеше бір ... ... және ... біліктіліктер қалыптасады. Туризмнің ондай қасиетінің практикалық маңызы зор. Туризм ұйымшылыққа, бір-біріне өзара көмек көрсетуге алған мақсатты орындауға тәрбиелейді.
Рекреациялық қажеттілік ... ... ... бір түрлеріне ғана іске асырылады, ондай іс-әрекеттер тек бос уақытта ғана ... ... ол ... физикалық, психологиялық және рухани күшін қалпына келтіруге және ... ... ... ... ... туризм индустриясында өзгерістер басталды. Компютерлік ақпараттық технологияның арқасында туристік нарық қызметтері субъектілерінің арасындағы ... ... ... Аз ... ... электронды жүйелер дамудың ұзақ жолынан өтті:сонау шағын операцияларды автоматтандырудан бастап, соңғы кездегі ... ... ... ... 1960 жылы ... ... ... кешені АРПАНЕТ деген байланыс жүйесінен бастады, кейін интернет желілері кеңейтілді. Дүниежүзілік ... ... ... индустриясы толық көрсетілген. Ірі компаниялар интернетті жақсы түсініп қабылдады, олар өздерінің жеке ... ... ... көзі ... ... жаңа ... пайда болғалы адамдардың жұмысы жеңілдеді, қол жетімділік жоғарлады, қызмет көрсету сапасы ... яғни ... ... ... ... арта түсті.
Кемшілігі: жұмыссыздық артты, адам орнына техника жұмыс істейтін болды.
3.Рекреациялық қажеттілік ұғымы. Рекреациялық қажеттіліктер - ... ... ... ... ... қажеттіліктер адамның өмір сүру іс-әрекеті кезіндегі жоғалтатын физикалық және рухани күшін, денсаулығын және ... ... ... ... үшін ... ... кажеттіліктер қоршаған ортаның факторларына байланысты болады. Рекреациялық кажеттіліктер - ... ... және ... ... ... /1/. ... ... қажеттіліктер - қоғамның барлық мүшелерінің денсаулығын және еңбекке жарамдылығын, физикалық және рухани күшін қалпына келтіруін анықтайтын қажеттіліктер. Олар ... ... ... оның ... ... түрлерін анықтайды. Қоғамдық рекреациялық қажеттіліктер негізгі болып саналады.
Топтық рекреациялық қажеттіліктер - ... бір ... ... кәсіптік немесе белгілі бір жастағы топтың қажеттілігін, мәнін анықтайтын қажеттіліктер. Рекреациялық ... ... ... ... ... жатқызуға болады. Олар емдеу, сауықтыру және танымдық қызметтерді кең түрде пайдаланады. Қазіргі кезде жастар туризмі де әлеуметтік топ ретінде ... ... келе ... рекреациялық кажеттіліктер - жеке адамның денсаулығын қалпына келтіруге, танымдық, ... ... ... ... ... ... туғызады. Қоғамдық, топтық және жеке-дара рекреациялық қажеттіліктер диалектикалық өзара байланыста болады. ... ... ... ... ... ... қажеттілік құрылымына әсер етеді, олар арқылы жалпы қоғамдық қажеттіліктер іске асады.
Рекреациялық қажеттіліктің әлеуметтік-психологиялық зерттеулері әлеуметтік топ немесе жеке ... ... ... ... ... диалектикалық өзара байланысына бағытталған.
Рекреациялық кажеттіліктің қалыптасуына әсер ететін факторлар:
1. Әлеуметтік-экономикалық факторлар: өндіріс күшінің даму деңгейі; туризм мен демалыс сферасының даму ... ... ... ... пен ... жеке ... (оның ішінде - рекреациялық); көлік инфрақұрылымының даму деңгейі; демалыстың ұзақтығы; рекреациялық ... мен ... ... ... және ... ... ... әлеуметтік және кәсіптік құрамы; мәдени өмір деңгейі; халықтың көшіп-қонуы; ұлттық дәстүрлер.
2. Демографиялық факторлар: қала мен ауыл халқының қатынасы (урбандалу ... ... ... ... ... құрамы мен мөлшері; орналасуының ерекшеліктері.
3. Әлеуметтік-психологиялық факторлар: ... және ... ... ... мәдени өмірдің түрі; сәннің әсері; жеке тұлғаның құндылық бағыты.
4. Медико-биологиялық ... ... ... ... ... ... адам ... табиғи аумақ; аумақтың географиялық ерекшеліктері.
Рекреациялық қажеттіліктерге экономикалық баға беру халықтың ... ... ... ... ... ... ... қажеттіліктерге экономикалық баға бергенде қоғамның мүмкіншілігін, рекреациялық қажеттілікті өтеуге жіберетін ... ... ... - бұл ... ... қажеттіліктер. Оларды қанағаттандыру рекреациялық тауарлар мен қызметті өндірудің мүмкіншілігіне ... ... ... ... ... санаторлық-курорттық емдеудің құрылымы мен көлемімен анықталады. Аймақтық ... ... ... ... ... ... ... емделуде жиынтық балансын жасайды және оларды қанағаттандыру мүмкіндіктерін анықтайды.
Рекреациялық қажеттіліктің әлеуметтік-психологиялық зерттеулері әлеуметтік топ немесе жеке тұлғаның рекреациялық қажеттілігінің ... ... ... өзара байланысына бағытталған.
Рекреациялық іс-әрекет процесінде түрлі әлеуметтік топ ... ... ... ... тобы ... ... қоя ... Әрине, олардың барлық талаптарын ескеру мүмкін емес. Бірақ та рекреациялық әрекетті ұйымдастырғанда демалушылардың әр ... ... ... ... болу ... қажеттіліктің социологиялық зерттеулері кешенді түрде жүргізіледі. Оларда мынадай кезеңдер болуы мүмкін /1/:
1. Демалыстың қазіргі шақтағы тенденцияларын ... ... ... ... ... мәні мен оның ... ... туралы алдын ала болжамдар жасау;
3. Халық арасында анкеталық жауап алуды жүргізу;
4. ... даму ... ... ... ... ... ... тексеру негізінде теориялық ережелерді құрастыру.
Рекреациялық қажеттілікті зерттеу үшін таңдау ... ... ... яғни бүкіл халықты емес, халықтың бір бөлігін ғана сұрап шығу. Сауалнама жүргізу аумақ бойынша бөлінеді: адамның ... ... және ... орнында. Жұмыс орында жүргізілетін сауалнамалар рекреацияның жиілігін, ұзақтығын, маусымдылығын, құрылымын анықтайды. Рекреациялық аудандағы сауалнамалар реркеацияның мазмұнын, ... ... ... ... дәрежесін анықтайды. Осындай зерттеулердің негізінде бұрынғы КСРОда ... ... ... мен ... жағалауын таңдады. Орманда демалуды халықтың - 34,5%, теңізде - 28,2%, ... - 29,5% ... ... ... ... ... экономист, эколог, курортолог және басқа да мамандардың кепілдіктерімен толықтырылуы керек.
Халықтың ... ... ... ... ... мен құрылымына, рекреациялық шаруашылықтың дамуына байланысты.
Рекреациялық қажеттіліктерге болжам жасағанда бір жағынан туризмнің қазіргі ... ал ... ... тез ... тұратын өмірдің жағдайын ескеру қажет.
4.Рекреациялық іс-әрекет әлеуметтік-экономикалық құбылыс ретінде, оның мәні, құрылымы және ... ... ... ... ... бір ... ғана іске ... ондай әрекеттер тек бос уақытта ғана ұйымдастырылып, адамның физикалық, психологиялық және ... ... ... ... және ... бағытталады.
Ғылыми әдебиеттерде рекреациялық іс-әрекеттің неше түрлі жіктеуі мен топтастырылуы кездеседі. Олардың негізінде ең жиі ... ... ... ... мақсаты, оның ұйымдастыру сипаты, құқықтық статусы, саяхаттың ұзақтығы, рекреанттардың қозғалыс түрі, онық жас мөлшері, шаралар жиілігі және тағы басқалары - ... ... ... ... ... деп ... (2 кесте)
РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ ІС-ӘРЕКЕТТІҢ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
(Н.С. Мироненко, И.Т. Твердохлебов, 1981)
Рекреацияның басты себебі бойынша
Рекреациялық ... ... ... ... ... ... ... белгісі бойынша
Маусымдық бойынша
Ұйымдастыру сипаты бойынша
Жас белгісі бойынша
Қатысушылар саны бойынша
Әлеуметтік қатыстардың ұзақтығы бойынша
Жылдамдық дәрежесі бойынша
Көлік пайдалану ... ... ... ... ... ... жерлер, бальнеологиялық және батпақпен емдеу)
Белгілі бір бағыттық(маршруттық), қыдыру, спорттық, су ... ... аң мен ... ... ... шаңғы тебу, альпинизм
Табиғи, мәдени-тарихи ескеткіштер
Ұлттық (ішкі)
Халықаралық(шетелдік)
Қысқа мерзімді Ұзақ мерзімді
Қала маңы(жергілікті), ішкі ... ... ... бойы және ... ... қысқы)
Белгіленген(жоспарлы), өз бетінше (ұйымдастырылған, ұйымдастырылмаған
Балалар үшін, ересектер үшін және аралас
Жеке және топтық
Ортадан ... және ... ... ... автобустық,авиациялық, теміржолдық, теңіздік, өзендік, круиздік
Емдеу рекреациясы негізгі емдік табиғи ... ... ... ... ... су көздері, емдік балшықтар және тағы басқалар. Осындай ресурстарға байланысты ол үш ... ... ... ... ... ... ... және балшықпен емдеу емдеу. Олардың үйлесіп келуіне қарай бальнео-батпақпен емдеу, бальнео-климатпен емдеу, климат-бальнео-батпақпен емдеу топтары болып та бөліне алады. ... ... ... ... ... ... ... болулары қажет. Жұртты емдеуге арналған курорт аумақтары белгілі шарттарға ие болуы керек.
Мысалы, ... ... ... ... зонларға сәйкес курорттар мынадай типтерге болінген: 1) теңіз жағалаулық жазықтық, көбінесе жерортатеңіздік климаты, дала, шөл, ылғалды ... ... ... қоңыржай ендіктерінің орман климты, шөлейт климаты тән курорттар; 2) жазықтық континенталдық курорттар қоңыржай белдеуінің тайга, орман зоналарында, қоңыржай белдеуінің муссондық ... ... ... дала мен ... ... субтропиктік ормандар мен шөлейт зоналарында орналасқан; 3) Тау курортты тау етегіндегі, аласа таудағы(500-1000м), орта таулардың ... ... ... орта ... ... белдеуіндегі (1000-1500м) және биік таулы (2000 м-ден астам) курорттарына бөлінген.
Спорттық-сауықтыру рекреациясы да алуан түрлі. Әлем бойынша кең ... ... суға ... ... демалу жатады. Суда немесе су жағасында демалу түрлі рекреациялық шараларды қамтиды: суға түсу, күн ... ... ... ... жағалауда доп ойнау, су шаңғысы және т. б.
Серуендеу және ... ... ... ... ... ашық-таза ауада демалу, көрікті-көз тартатын жерлерді көру, саңырау-құлақ пен жидек, теңіз моллюскаларын және басқа да ... ... ... ... асыл ... мен ... құпия қоймаларды іздестіру сияқты туризм түрі дамуда. Мысалы, әуе компаниясы құнды минералдарды іздестіру мақсатында Аустралия мен Жаңа ... 24 ... ... ... 3 ... ... американдықтар бос уақытында теңіз түбіндегі құпияларды іздеумен айналысады.
Танымдық рекреациясы. Танымдық аспектісі рекреациялық шаралардың едәуір ... тән. ... ... ... ... ететін рекреациялық шаралар да болады, яғни мәдени-тарихи ескерткіштерді, сәулетті ансамбльдерді көру, сонымен ... жаңа ... ... ... ... табиғи құбылыстарымен және шаруашылық объектілерімен танысу.
Мысалы, Ресейде танымдық туризм объектісі - Камчаткадағы Гейзерлер ... ... - ... ... ... ... - ... каньоны, Шетен орманы, Тұйықсу мұздықтары және т.с.с. Рекреаңиялық іс-әрекеттің танымдық ... бірі - ... ... бақылау. Мысалы, таңіз жануарларының отарларын бақылау үшін көптеген ... ... ... ... ... (АҚШ) котик жануарларының оң қонысы бар. Біреуінде туристер үшін кәдімгі галерея мен бақылау мұнарасы салынған.
Рекреацияның көптеген түрі табиғи және ... - ... ... маусымдық сипатына ие. Рекреацияның осындай маусымдылығы көтпеген әлеуметтік және экономикалық мәселелерді тудырады. Ең алдымен рекреациялық инфрақұрлымның пайдалану тиімділігі ... ... ... мен ... ... және ... ... мен пайда болады. Мысалы, теңіз жағалаулық рекреациялық аудандарда қысты күні шілде-тамызға қарағанда еңбекпен қамтылу 3-4 есе ... ... көбі ... ... күн ... демалғысы келеді. Сөйтіп, күн көзі маусымдықтың маңызды факторы ... ... ... ... ... тағы бір себебі өнеркәсіп орындары мен мекемелердің жұмыс тәртібі бойынша олар ... ... ... ... күні ... ... Білім беру жүйесінде де жұмыс тәртібі осындай.
Рекреацияның кейбір түрлері, әсіресе емдік - курорттық түріне жататын ... жыл бойы ... ... мұнда да рекреациялық ағымның толқындары болады. Материалдық-техникалық қамтамасыздандыру және басқалары толығымен сәйкес болу қажет. Жәнеде, маусымдық құйқылжуларды азайту үшін ... ағым ... ... мен оған себеп болатын факторлар арасындағы байланыстарын зеттеу қажет
5 Рекреациялық іс-әрекеттің қоғамдық функцияларының негізгі топтарының сипаттамасы: 1)медико - биологиялық; ... 3) ... 4) ... 5) ... ... іс-әрекеттің таңдаулы түріне жатады, ол адамның күнделіеті дұрыс өмір сүру ... ... ... ... көзқарас жағынан оның негізгі мақсаты- қоғамның әрбір мүшесінің физикалық және психологиялық күш-қуатын қалпына келтіру, оның ... ... ... ... Рекреация дегеніміз - дамыған қоғамның айырылмас бір бөлігі, қазіргі өмір салтының элементтері.
Рекреациялық іс-әрекеттің қоғамдық негізгі функциялары: 1)медико - ... ... 3) ... 4) саяси; 5) экологиялық.
1)Медико-биологиялық функциясы санаторлық-куроттық ем мен сауықтырудан тұрады. Туризм арқылы сауықтыру - ... ... ... өндірістен тыс уақыттағы психологиялық шаршауын басудың бірден -бір жолы болып табылады.Әрине, бұл ... әдіс ... ... ... ... қала жағдайларында адам мен қоршаған ортасы арасындағы өзара әрекеттесуін реттейтін болашақтағы қалалардың ұтымды аумақтық жоспарлануын ойластыруда.
2)Мәдени- әлеуметтік функциясы- бұл ... ең ... ... ... Мәдени талғам- бұл қоршаған ортаны, дүниені біліп түсіну. Туризм еліміздегі ғана ... ... ... ... ... және әлеуметтік байлықтарымен адамның рухани түрде танысуына үлкен мүмкіндіктер туғызады.
3)Рекреацияның экономикалық ... ... ... - ... ... ... келтіру. Рекреация қоғамға қажетті уақытты сақтап қалып үнемдейді. Саяси экономия бойынша ... пен ... ... ... ... ... да, одан кейін материалдық өндіріс қызметкерлері арқылы затқа айналады. Рекреацияның арқасында адамның еңбекке деген құштарлығы және ұзақ ... ... ... ... Бұл ... ... ... арқылы, мысалы, аурулар санының төмендеуі арқылы үнемделген адам-сағат санының үнемделуі жөніндегі ... ... ... ... ақша қатынасында рекреация басқа да экономикалық функциялар атқарады. Мысалы:1-елдің белгілі бір бөлігінің шаруашылық құрылымын жедел дамыту; 2-еңбек сферасын ұлғайту,яғни ... ... ... ... халықты жұмыспен қамтамасыз ету; 3-рекреациялық аудандардың пайдасын ... ақша ... мен ... ... ... ... ... тигізеді. 4-шетелдік валютаны алудың көзі болатын шетелдік туризмді көтеру.
4)Саяси функциясы - елдің белгілі бір бөлігінің шаруашылық құрылымын ... ... ... ... ... халықтың ақша кірісі мен шығын балансы.
5)Экологиялық функциясы - халықтың денсаулығын сақтау мен жақсартуға байланысты. Демалыс пен туризм халықтың ... мен ... ... тигізетін қоршаған табиғи ортаны қорғау және қалпына келтіру үшін өте қажет. Рекреациялық сұраныстың ... ... ... ... және ... ... ... туризм жуйесі реттелінеді. Басқа жағынан қарасақ, туризмнің жылдам дамуы, курорттық-туристік аудандарда туристердің тым көп ... ... ... ... ... және табиғи кешендерге түсетін салмақты реттеуді керек етеді. Туристердің табиғатты пайдалануы табиғатты қорғаудың ... ... ... ... пайдалану шарттарын қалыптастырады. Осы мақсатта рекреациялық игеру жобалары мен жоспарларын ғылыми тұрғыдан дәлелдеу, курорттар мен туристік орталықтарды табиғи ... ... ... ... ... ... өсуі мен оның ... өзгеруі нәтижесінде қорғалатын аумақтардың жаңа түрі- ұлттық саябақтар ұйымдастырылады. Мемлекеттік табиғи ұлттық саябақтар құнды табиғи және мәдени ландшафтарды ... мен ... ... ... ... шаралар және олардың циклдері туралы түсінік. Рекреациялық іс-әрекеттің ... ... 1. ... ... а) ... б) сауықтыру. 2. Дамыту: а) физикалық; б) рухани.
Рекрациялық іс-әрекет белгілі бір тәсілдер арқылы жүзеге асады. ... ... деп ... ... - бұл ... ... ... іске асыру тәсілдері. Шаралар жинағының ішінде мынадай рекреациялық шараларды ... ... ... суға ... жаяу ... ... пен жеміс-жидек жинау, ескерткіштер мен мұражайларды аралап көру және ... ... ... екі топқа бөлуге болады, олар негізі төрт шаранын басын қосады.
Рекреациялық-емдеу шаралары- бұл арнайы шаралар ... ... ... ... ... ... ... емдеу, бальнеологиялық емдеу, балшықпен емдеу және т.б.
Рекреациялық-сауықтыру шараларының турлері әралуан болып келеді. Бұған кіретіндер: ... суға ... кун және ауа ... алу, ... жәй демалыс, саңырауқұлақ теру және т.б.
Рекреациялық- спорттық шаралары, негізінен, адамның күш-қуатын дамытуға бағытталған. Бұған кіретіндер: спорттық ... ... және ... су ... ... ... ұзақ жаяу ... тау шыңдарына көтерілу және т.б.
Рекреациялық-танымдық шаралар адамның рухани дамуына арналған. Бұған жататындар: мәдени ескерткіштерді тамашалау, табиғат құбылыстарымен танысу және т.б.
Барлық ... іс ... ... РӘЦ мен ... ... РӘЦ ... бір уақыт ішінде қайталанып тұратын рек шаралар комбинациясы. Тәулік циклі белгілі бір уақ ... ... рет ... ... ... ... ұзақ дем-тәулік циклінен құралады, өмір циклі-рекреация түрлерінің ауысып тұруынан, аудандардан құр, белгілі жастар циклі.
Рекреациялық шаралардың бірнеше турі шынында ... орын ... ... жаңа ... ... ... пен таным функцияларын бірге орындайды.Рекреант өз еркімен белгілі уақыт ішінде бірнеше рекреациялық шараларды біріктіру мүмкін. Осындай ... саны ... ... ... ... ... де ... себебі бір уақыт бірлігінде рекреациялық қажеттіліктің үлкенірек көлемі қанағаттандырылыды.
1.Қалпына келтірілген топ:а) Рекреациялық емдеу шаралары: Қатаң түрде ... ... ... санаторлық-курорттық емдеу шарасы: бальнеологиялық (минералды сумен) емдеу, батпақпен емдеу. б) Рекреациялық сауықтыру шаралары: Таза ... жүру және ... ... ... қыдыру, суға жүзу, әр түрлі ойындар, саңырауқұлақ және жеміс-жидек теру, күн мен ауа ваннасы, ... ... және ... ... в) Рекреациялық спорт шаралары: Адамның күш-қуатынөсіру шарасы(спорттық ойындар,моторлы су спорты, шаңғы ... ұзақ ... ... ... тау ... шығу және т.б.) г) ... ... дамыту шарасы(мәдени және тарихи ескерткіштерді көру, мұражайларға бару, табиғи және қоғамдық құбылыстармен танысу және т.б.)
7. Рекреациялық жүйе және ТРЖ ... ара ... сала мен ... ... сала мен ... индустриясы.
Рекреациялық жүйе объективті және әлеуметтік құрылым ретінде тұңғыш рет ұсынған В.С. ... ... В.С. ... ... ... рекреациялық географияның аяғына тұру жолында ең алғашқы ірі қадам болып саналады. В.С. Преображенсктйдің пікірінше, рекреациялық жүйе дегеніміз ... мәні ... ... және ... құрылым, басқа материалдық (өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, көлік) және материалдық емес(тұрмыстық қызмет көрсету, ... ... ... ... салаларымен теңдес халық шаруашылық жүйесі болып табылады. Зерттеу ... ... ... ... ... концепциясын-территориялық рекреациялық жүйесін (ТРЖ) жасады, ол рекреациялық географияның жаңа оқу пәні болмақ.
- бұл әлеуметтік география ... жер мен оның ... ... ... ... ... оның ... ең бастысы-адамның денсаулығы мен ебек қабілетін, физикалық және психоэмоциялықкүш қуатын қалпына келтіріп же кеңейте түсу. ТРЖ-құрылымы шағын жүйелерден тұрады: ... тобы (ДТ) ... трж ... қойылатын талапты анықтайды; табиғи мәдени кешендер (ТК) белгілі сиымдылығы, атрактивтілігі, сенімділігі, тұрақтылығы болады; қызмет көрсету (ҚК) қызмет көрсетіп мекеме ... техн ... ... ; ... ... (БО) ... элементтердің дұрыс жұм істеуін қарап, реттеп отырады; техникалық құрылыс (ТҚ) демалуш мен қызмет көрс дің тіршілік әрекетін қамт етеді.
Рекреациялық қызмет ... ... ... емес сферасына жатады. Рекреациялық қызмет көрсету мен ... ... ... ... ... адам және оның ... ... жерінің жағдайлары болып табылады. Реккреациялық сала қызметкерлерінің еңбегінің нәтижелері бойынша халық шаруашылығының кез-келген саласымен салыстыруға ... Бұл ... ... болу ... ... ... жоспарланған және дұрыс басқарылатын саланың болуы. Дегенмен, О.А. Кибальчич (1973) айтқандай, рекреациялық саланың > ... ... ... ... ... қызмет көрсетудің жеке рекреациялық салаға айналуына барлық ... бар. ... сала ... не? ... ... бірнеше кәсіпорындар, мекемелер, ұйымдар бірігіп, белгілі бір функция атқарады, яғни ... ... ... топтасады. Реккреациялық салаға келетін болсақ, рекреациялық саланың құрылымын анықтау өте қиын. Не себептен? 1-ші ... ... ... эффектісі, яғни көп қосымша салалар рекреанттарға қызмет көрсетуге кіріседі; 2-ші ... ... ... дәл ... өте ... яғни ... есептің жоқтығы. Осы себептен рекреациялық саланың шекарасы нақты болмайды. Сондықтан рекреациялық саланы жоспарлау, оның экономикалық рөлін, мысалы, одан тусетін табысын ... ... ... ... ... де ... ... шаруашылық саласын бөліп көрсету үшін ең алдымен еңбектің қоғамдық бөлінісіндегі ондағы тек һзіне тән еңбек ... ... бөлу ... Рекреанттар өндірістің материалдық та, материалдық емес те ... ... ... ... ... Атап айтсақ, бұлар- көлік құралдары мен орналастыру орындары, тамақтандыру жүйесінде өндірілген өнім, туристік жабдықтану ... ... ... және ... және материалдық емес игілікті пайдалану белгісі бойынша рекреантқа қызмет көрсететін барлық мекемелерді рекреациялық салаға жатқызуға болады. ... ... бұл ... деп атайды. Бірақ, екреациялық сала>> мен ... ... ... жөн. ... ... ... ... үрдістер іске асады, ал туризм индустрисында сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... да пайда болады. Егер рекреациялық сала мен арасындағы ерекшеліктерді аңғармай, саланы қалыптастыру критерийі ретінде тек тұтынуды қарастырсақ, бұл ... ... ... әр ... ... ... ... бір салаға айналып кетеді. Қазіргі кезде көптеген елдерде рекреациялық сала рекреациялық тұтынудын кешендік сипатына орай тұжырымдамасына ... ... ... ... ... мынадай
анықтама берілген: бұл - материалдық-техникалық базалардың құрылуын,
туристік ... ... ... мен пайдалануын, туристік
тауарлар мен ... ... мен ... материалды жəне
материалды емес сфера өнімдерінің өндірісін қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... ... ... мен кəсіпорындары үш топқа
бөлінеді:
1. ... ... мен ... туристік-экскурсиялық
қызмет көрсету мекемелері.
2. Демалыс орында туристерге жəне ... ... ... ... ... қызметтерді көрсететін мекемелер.
3. Туризмнің материалдық-техникалық базаларды құру мен пайдалануды
қамтамасыз ететін өнеркəсіп мекемелері жəне ... ... ... ... ... ... кəсіпорындар, сондай-ақ туризм сферасына
біліктілігі жоғары мамандар дайындайтын мекемелер.
Туризм ... үш ... ... ...
біріншіден, туристік мекемелердің орналасуы ресурстарға бағытталады;
екіншіден, ... ... ... ... ...
инфрақұрылымының даму деңгейіне қойылатын жоғарғы дəрежедегі талап.
8. ... және ... ... ... ... ... мен факторлары. Рекреациялық аумақтардың негізгі түрлері.
Рекрециялық саланың территориялық ұйымдастырылуына ең елеулі әсер ететін жағдайларды ... деп, ... ... ... деп атайды. Туризмнің дамуы мен ұйымдастырылуына көптеген ... мен ... ... ... ... ғылыми-техникалық, саяси және т.б. әсерін тигізеді. Рекреациялық қажеттіліктер рекрециялық саланың территориялық ұйымдастырылуының басты факторы болып саналады. Ал, рекреациялық қажеттіліктердің ... ... ... ... барлық факторлар туризм мен халық демалысы дамуының әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... тұра ... ... ... жүйелей отырып, оларды екі топқа бөледі. Осылай бөлуді В.С. Преображенский, В. И. Азар, И. В. Зорин, П. ... ... ... ... ... ... қоғамдық қажеттіліктерді туғызатын факторлар, Олар демалыстардың турлі формаларына сұраныс ... ... ... олар ... ... ... анықтайды.
* Рекреациялық қажеттіліктерді іске асырушы факторлар. Олар жұртты туризмнің турлі факторларымен айналысуға тартады. Бұл факторлар туризмнің табиғи, ... ... ... әлеуметтік-экономикалық өмір жағдайымен(табыс деңгейі, бос уақыттың болуы) байланысты.
Бұл екі фактор территория ... ... және ... ... ... ... болып- рекреациялық шаруашылыққа халық шаруашылық деңгейінде әсер ететін, бүкіл халық шаруашылық кешенінің ... ... ... ... және іске асырушы факторлар. Туристік-рекреациялық жүйеге талдау жасағанда бұл факторлар ескеріледі.
Шоғырланған факторлар- туризмдегі еңбектің аумақтық бөлінуін анықтайтын, рекреациялфқ функцияларды ... бір ... ... ... ... жіктелген туғызушы және іске асырушы факторлар. Мұндай факторларға тау, орман, жылы теңіз бен өзендер, ... ... ... ... ... ... олар туризм индустриясы мекемелерінің орналасуын анықтайды.
Авторлардың көбісі іске асырушы фактордың ... ... пен ... шағын көлемді аумақтарда ұйымдастырғанда өте жоғары, ал ауқымды территорияларда туғызушы факторлардың маңызы оданда жоғары деп есептейді.
Іске асырушы факторлардың аумақтық ... ... ... ... санаторлық - курорттық және туристік - экскурсиялық қызмет көрсету ... ... ... ... мен ... орын алады
Ұзақ мерзімді қаладан тыс жердегі демалыс ареалдарын тауып, ... ... ... ... шешу барысында үш тенденция
анықталды: 1) курорттық елді ... ... ... ... ... ... ... дамыту;
2) рекреациялық саябақтарды қалыптастыру арқасында рекреацияны елді
мекен аралықтарындағы ... ... 3) ауыл ... ... ... ... ... аумақтарды игеру.
Бірінші түріне жататын аумақтардың ішінде теңіз ... ... ... ... ... мен курорттық аудандар, тау-
шаңғы туристік кешендері ең жиі кездеседі.
Теңіз жағалаулық рекреациялық ... ... ... ... ең ... ... келе жатқан аудандары. Келіп жүрген
рекреанттар саны бойынша олар əлем астаналарынан ... ... ... деп ... қате ... Теңіз жағалауларының өте қарқынды, кейде
тым асығыс игерілуі - 50-ші ... ... ... де ... ... бум ... Жағалауға перпендикулярлы үш функционалдық зон
орналасады: 1) дəл ... ... - ... су ... мен ... 2) одан кейін жер үстіндегі спорт түрлері мен ойын-сауықтар зонасы
3) туристерді ... ... ... ... кемпингтер
тамақтандыру орындары, паркингтер жəне ... ... ... - ... ... ... ... сипаты, зерттеу нысаны мен пәні, зерттеу әдістері, өзге ғылымдар арасындағы орны.
Қазіргі шақта рекреациялық ... ... ... маңызды біреуіне айналып отыр. Рекреациялық іс-әрекетті ұйымдастыру кешенді түрде жүргізілуі қажет, өйткені рекреациялық жүйе қандай ... ... ... ... ... ... ... табиғи кешендер, техникалық инфрақұрылым, қызмет көрсету сферасы, өндіріс сферасы, еңбек ресурстары, орналастыру ... және ... ... ... ... сипаттарына байланысты ғылыми зерттеулерді дамыту кезінде, рекреацияның мәселелері және оның пайда болады. Рекреациялық мәселелерді қазіргі өмір талабында зерттеу, ... ... сөз ... іске ... - ... ... барлығының жинағы қоғамдық географияның жаңа саласы болатын рекреациялық географияны туғызды. Бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... География Институті айналысатын. Бұндай жұмыстармен негізінен В.С. Преображенский басқарған физикалық географияның бөлімі және А.А. Минц басқарған ... ... ... ... ... ... және ... құрылым ретінде тұңғыш рет ұсынған В.С.Преображенский болды. В.С. Преображенскийдің ұсынысы кеңестік рекреациялық ... ... тұру ... ең ... ірі ... болып саналады. В. С. Преображинский пікірінше, рекреациялық жүйе дегеніміз функционалдық мәні бойынша объективті және әлеуметтік құрылым, ... ... ... ауыл ... ... және ... емес ... қызмет көрсету, қоғамдық тамақтандыру, денсаулық сақтау) салалрымен теңдес халық шаруашылық жүйесі (саласы) болып табылады. Рекреациялық қызметтерді өндіруге және халықтың ... ... ... мамандандырылған аумақтық-шаруашылық құрылымның географиялығы пайда болды. Зерттеу практикасында жиналған ... ... ... ... - ... рекреациялық жүйесін (ТРЖ) жасады, ол рекреациялық географияның жаңа оқу пәні ... ... ... - бұл әлеуметтік географиялық жүйе. ТРЖ-де ... ... ... ... оның ... ... (рекреанттың) денсаулығы мен еңбек қабілеті, физикалық және психоэмоциялық күш-қуатын қалпына келтіру ең бастысы болып табылады. ... ... ТРЖ ... ... ... тұрады (шағын жүйелерден): табиғи және мәдени кешендер (ТК), техникалық құрылыс (ТҚ), қызмет көрсету (ҚК), басқару органы (БО) және ... тобы ... ... ... - 7. Рекреациялық жүйесінің сұлбасы (В. С. Преображенский, 1975)
ДТ - ... ... ТК - ... және мәдени кешен; ТҚ - техникалық құрылыс; ҚК - ... ... ... БО - ... ... 1 - жүйенің сыртқы байланыстары; 2 - шағын жүйелер арасындағы байланыстар; 3 - ... ... - ... ... ... ... І - ... қанағаттандырылуы туралы; ІІ - демалушылардың сұранысы бойынша табиғи кешендердің сақталу дәрежесі; ІІІ - ... ... ... мен ... ... ... ... ІV - қызмет көрсетушілердің жағдайы туралы.
Шағын жүйе "демалушылар тобы" - ең ... ол ... ... ... және ... ерекшеліктеріне байланысты, ТРЖ-нің басқа да элементтеріне қойылатын талаптарды анықтайды. Бұл жүйе рекреациялық қажеттіліктің құрылымы мен мөлшерін, ... ... ... мен ... туристік ағымдардың әртүрлілігі мен мезгілдігін анықтап отырады.
"Табиғи және тарихи-мәдени кешендер" шағын жүйесі ресурс ретінде қарастырылып, ТРЖ құрылуының жергілікті базисы ... ... ... және ... ... ... бір сыйымдылығы, сенімділігі, комфорттылығы, тұрақтылығы және аттрактивтілігі (тартымдылығы) болады. Олар пайдалану қорының көлемі, тарау мөлшері, пайдалану ... ... ... және ... ... көрсету процесінде бірнеше рет қолданылады.
Шағын жүйе "техникалық құрылыстар" - ... мен ... ... ... ... (орналастыру, тамақтандыру, көлік қызметтері), сонымен қатар арнайы рекреациялық қажеттіліктерін де (емдеу, сауықтыру қызметі; экскурсиялық, мәдени және ... ... ... ... Рекреациялық және қызмет көрсету кәсіпорындарының кешені рекреациялық инфрақұрылымды құрайды. Олар сыйымдылық, әртүрлілік, комфорттылық,экологиялық, технологиялық ... ... ... ... жүйе "қызмет көрсетушілер" демалушыларға рекреациялық қызмет көрсету функциясын атқарады және рекреациялық мекемелердің өндірістік-технологиясын қамтамасыз етеді. Бұл ... жүйе ... ... ... ... ... санымен, туристік мамандардың кәсіптік және білім деңгейімен сипатталады.
"Басқару органы" ТРЖ элементтерінің өзара әсерін ... ... және ... ... ... әсерлі жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Қазіргі уақытқа және ... ... мен ... жүйесі арқылы ТРЖ желілерінің әр түрлі салалары мен деңгейлерінің ... ... ... ... асырады, рекреациялық қажеттіліктерді болжамдайды, рекреациялық ресурстарға баланс жасайды, ... ... ... ... және ... ... ... етілуін жүзеге асырады.
Рекреациялық география ТРЖ-ні бүтін бір жүйе ... ... оның ... ... ... ... ... басқа да географиялық жүйелерімен өзара әсерлерін және өзара байланысының заңдылықтарын анықтайды.
Демек, рекреациялық география - бұл халықтың рекреациялық ... ... оқып ... ... ... ... жағдайда территориялық қоғамдық жүйенің рекреациялық шағын жүйесі (ТҚЖ ... ... ... ... ... қарастырылады, ал оқу пәні ретінде территориялық рекреациялық жүйе алынады. "Рекреациялық іс-әрекетті территориялық ... ... ... ... ... ... ... ұғымына сәйкес келеді.
Жалпы айтқанда, қоғамды территориялық ұйымдастыру түсінігі еңбектің территориялық бөлінуі, өндіріс күштерінің ... ... ... ... ... ... орналастыру, қоғам мен табиғаттың өзара қатынастарын, аймақтық әлеуметтік-экономикалық саясаттың мәселелерін және т. б. қамтиды. Біздің жағдайымызда бұлардың барлығы ... ... ... ... сәйкес келеді.
Рекреациялық география тарихи, салыстырмалы, картографиялық, аналитикалық, статистикалық, математикалық моделдеу, баланс әдістерін, социологиялық зерттеулерді кең түрде қолданады.
ТРЖ-ні зерттеу барысында осы ... ... ... пайдалану қажет, яғни басқаша айтсақ рекреациялық география жүйелі талдау әдістерін қолданады. Зерттеу тақырыбының әлеуметтік сипатына орай, рекреациялық география ... ... ... (баланстық, әлеуметтік зерттеулер және т.б әдістер), медицианлық-биологиялық және басқа да ғылымдарда қалыптасқан әдістерді қолданады. ... мен ... ... жүйелі зерттеулерінің компоненттік аспектісі екі өзара байланысты мәселелерден тұрады: 1) ... қала маңы м ен ... ... ... ... ... ... жүйелерден) тұратынын анықтау (құрылымдық талдау); 2) осы элементтердің (шағын жүйелердің) ... ... ... ... ... ... талдау). Осындай талдау арқылы жүйенін біртұтас болуын ескере отырып, күрделілігін анықтауға, элементтерінің өзара әрекеттесуінің ... ... осы ... ... ... ... болады.
Жүйелі зерттеулердің тарихи әдісі екі бағытта жүргізіледі:
генетикалық талдау - ТРЖ-нің пайда болуын, оның ... мен даму ... ... әдісі - болашақта болатын рекреациялық қызмет көрсету мен оның территориялық ұйымдастыру түрлерін анықтайды.
Экспедициялық зерттеулер әдісі әдеттегі ... әдіс бола ... ... ... ... шаруашылықтың қалыптасуы, дамуы мен аумақтық ұйымдастырылуы жөніндегі мәліметтерді ... үшін кең ... ... ... ... ... демалысты, қала маңындағы рекреациялық ағымдарды, табиғи кешендердің тұрақтылығын зерттеуде) экспедициялық зерттеулер әдісі шынайы ақпаратты ... ... ... ... ... ... ... үшін мәліметтер банкін қалыптастырудың жалғыз әдәсә болып табылады.
Картографиялық әдіс. Картада рекреациялық ресурстардың орналасуын, туристік ағымдардың қозғалуын, ... ... ... ... ... ... ... жаңа мәліметтер алу үшін және олардың функционалдық заңдылығын анықтау үшін қолданады.
Математикалық талдау мен моделдеу әдісін жиналған мәліметтерді тез өндеу үшін ... ... ... ... ... ... және регрессиялық талдау жасау үшін статистикалық сұрыптау әдістері кең қолданылады.
Сонымен қатар, рекреациялық таңдаудың жасырын құрылымын талдау үшін, рекреациялық ортаны бағалау, ... ... ... ... ... ТРЖ ... ... жайлылығын білу үшін латенттік-құрылымдық және факторлық талдау әдістері қолданылады.
Социологиялық зерттеулерде негізгі қолданатын ... - ... ... алу, ... ... ... ... жолдамаға тапсырыс журналдары, ұсыныстар кітабы).
Баланс әдісі рекреациялық қажеттіліктерді, рекреациялық ресурстарды, материалдық-техникалық базаның ... ... ... ... жоспарлау мен болжамдау және талдау жасау үшін қолданатын есептеу әдістерінің жинағы. Бұл әдіс жұрттың табысы мен демалысқа ... ... ... ... ... ресурстарымен қамтамасыз ету үшін қажеттіліктер көлемін ескере тұра, қажетті рекреациялық аумақтар аумақтар көлемін анықтау үшін, ауданаралық туристік ағымдарды (сұраныс ... мен ... ... ескере тұра) реттеу үшін қолданылады.
Жоғарыда айтылған әдістермен қатар рекреациялық географияда экономикалық, медициналық-биологиялық ... және ... ... көрсетудің экономикалық әсерлігін анықтау үшін, туристік сұраныс пен ... ... үшін ... ... ... ... ... ғылымдардыңөзара әсері
Рекреациялық география өзге де ғылымдарымен кең түрде байланыста болады, әсіресе ... оның ... ... және ... ... халық географиясымен, физикалық және медицина география-сымен (сурет 2).
І - ... ... ... ... ... мен әдістердің қалыптасу аясы)
ІІ - аумақтық рекреацилық география
ІІІ - ТРЖ-нің функционалдық модельдерін зерттеудегі салалық географиялық ғылымдардың ... ... ... - ... география, 2 - әлеуметтік география, 3 - ... ... 4 - ... ... 5 - ... ... 6 - ... география және аумқтық АБЖ.
А - қоғамдық ғылымдар, В - ... ... с - ... ... D - ... ... E - медициналық ғылымдар, F - ... ... ... эргономика).
Сурет 2. Рекреациялық жүйелерді зерттеудегі ғылымдардың өзара әрекеттесуі (И. И. ... ... және ... ... рекреациялық қызмет көрсетуді территориялық әлеуметтік-экономикалық кешендердің элементі тұрғысынан ... ел ... ... және ... ... ... ... әсерін біліп-түсінуге қатысады. Экономикалық және әлеуметтік географияның әдістері рекреациялық аудандардың сыйымдылығын анықтау үшін, рекреациялық қажеттіліктер мен ресурстардың ... ... үшін ... ... ... ... ... орналастыру жүйесіне тигізетін әсеріне талдау жасап, курортты қалалармен ірі курорттық агломерацияның қалыптасып, дамуын қарастырады. Халық ... ... ... ... мен ... ағымдардың географиясына болжам жасау үшін және рекреациялық жүйелерді ... ... ету үшін ... ... ... ... құрылымы, тұрақтылығы және өзгеріп тұру туралы ақпарат береді. Сонымен қатар ландшафтарды технологиялық, физиологиялық және ... ... ... ... ... рекреациялық салмаққа тұрақтылығы мен сыйымдылығын анықтап тұрады. Физикалық географияның әдістерін ландшафттарға тиетін ... ... ... ... ... ... ... шараларын ұйымдастыру үшін және ландшафттарды рекреациялық құлдыраудан сақтау үшін қолданады.
Медициналық география адам организмінетабиғи жағдайдың тигізетін ... ... ... рекреациялық аудандарда организмің бейімделуін оқып түсіндіреді. Сонымен қатар ... ... ... ем ... адамдардың қажеттілігін, рекреациялық ортаның психофизиологиялық комфорттылығын анықтайды. Медициналық географияның әдістерін рекреациялық қызмет көрсетудің әсерлігін анықтау үшін және әр түрлі аурулардан ... үшін ... ... ... ... ... географиялық емес ғылымдарының әдістері мен мәліметерін қолданады. Осы ғылымдар шеңберінде рекреациялық жүйелер мен белсенді демалысты ұйымдастыру мәселелерін зерттейтін ... ... ... ... ... ... туризм экономикасы жатады; медициналық ғылымдар жүйесінде ТРЖ емдік түрлерін ұйымдастырғанда ... ... мен ... ... ... инженердік-техникалық ғылымдар тобында рекреациялық сәулет өнері, ал әлеуметтік ғылымдар жүйесінде рекреацилық әлеуметтану қалыптасып келеді.
Жоғарыда айтылған пәндер рекреациялық аудандарды аумақтық бірлік, яғни ... ... ... ... ... ... ... қатар аймақтық рекреациялық географияны дамыту қажет.
Аймақтық рекреациялық география рекреациялық географияның бір бөлігі болып, бір ... оның ... мен ... ... ал ... ... ... аудандардың қалыптасуының заңдылығын анықтау үшін салалық географиялық ғылымдардың ... ... ... ... ... ... аудандардың заңдылығын және табиғат пен экономика жағдайына сәйкес олардың қалыптасуын анықтайды. Аймақтық рекреациялық ... ... ... - ... ... аумақтың рекреациялық мақсатын анықтау, халық шаруашылық саласының ... ... ... ... ... және ... ... тиімді пайдалану.
Рекреациялық география бірнеше маңызды мәселелерді шешуге бағытталған. Ең алдымен рекреациялық қажеттіліктерді терең зерттеу, ТРЖ-нің әсерлігін көтеру. ... ... ... жетілдіру мен теорияны одан әрі дамыту жүйелі түрде қолға алынбаса практикалық мәселелерде дұрыс шешім қабылдау ... ... ... ... дамыту екі бағытта іске асырылуда. Біріншісі, халық шаруашылығының арнайы саласы ... ... ... ... ... ... ... анықтау. Екінші бағыт - рекреациялық аудандастыруды терең зерттеу, әсіресе аудан қалыптасуының жағдайы мен факторларын анықтау, рекреациялық ... ... ... ... ... ұқсастығын белгілеу.
(Е. Н. Перцик, 1976) ретіндегі аудандық жоспарлау рекерациялық ауданның жалпы құрылымының қалақұрылыстық интерпретациясы болып қарастырылуы мүмкін. Олай ... ... ... ... ... ... ... бір жерге ерекше назар аударса, аймақтық рекреациялық география ... ... ... ... ... жасауға, ТРЖ-нің басқа да теңдес функционалды жүйелерімен өзара байланыстарына ... ... ... әдістерін жетілдіру мақсатында статистикалық талдауды, математикалық және картографиялық моделдеуді одан әрі кеңейте отырып, географиялық және ... да ... ... ... ... ... белгіленген нормаға, стандартқа келтіру үшін арнайы әдістерді табу қажет. Сонымен қатар рекреациялық географияның маңызды міндеттерінің бірі - ... ... ... түрлері туралы толық ақпарат беріп тұру.
10.Территориялық рекреациялық жүйе ... оның ... ... ... ... байланыстары. В.М. Кривошеев пен И.В. Зориннің матрицасы.
ТРЖ-нің негізгі қасиеттері оның жеке элементтерінің ... ғана ... ... ... оның ... ... және элементтер арасындағы байланыспен де айқындалады. ТРЖ элементтерінің өзара байланыстары туралы мәліметті ... ... ... түрінде болуы мүмкін, оларды ТРЖ-нің элементтері құрайды. Ол үшін В.М. Кривошеев пен И.В. Зорин (1979) ... ... ... ТРЖ ... ... ... ... белсенді шағын жүйе ретінде алға шығып, тапсырысты ... ... ... ... ... сол элементтер тапсырыстарды қанағаттандыратын ресурстар ретінде қарастырылады.
Шағын жүйелердің талаптары
Шағын
Демалушы
тобы
жүйелердің
Табиғи кешен
Жағдайы
Тех.құрылыс
Қызмет көрсетушілер
Басқару органы
Демалушы
Тобы
Сиымдылық,комфорттылық
Сиымдылық, комфорт
Кәсіптілік
Ақпараттылық
Табиғи кешен
Ырғақтылық,тандаушылық
Экологиялық
Реттеушілік,қайта өңдеушілік
Нормативті қамт.ету
Тех.құрылыс
гомогенді
Ресурспен қамтамасыз етілгендік
Еңбекпен қамт.етіл, бос ... ... ... ...
Технологиялық дайындық
біліктілік
ТРЖ-нің басты элементі (ДТ) басқа элементтерімен рекреациялық шаралардың циклдері мен ТРЖ-нің кеңестік-уақыттық құрылымның таңдауы арқылы ... ... ... ... ... ... ... сыйымдылық, тұрақтылық және комфорттық қасиеттері арқылы жүзеге асырылады.
Табиғи ... ... ... ... және ... мен ... ... немесе пейзаждың әртүрлілігімен сипатталынады. Осыған байланысты рекреациялық географияда ... ... баға ... ... бір түрі бар - ... баға ...
Табиғи кешендердің сыйымдылығы мен тұрақтылығы - бұл рекреациялық іс-әрекет кезіндегі демалушылар тобы мен табиғи кешен арасында болатын ... ... ... ... ... ... мөлшерден тыс жиналуы табиғи кешендерді рекреациялық дағдарысқа әкеледі. Сондықтан, табиғи кешендерге түсетін жіберілетін салмақты анықтау және ... ... ... ... ... ... шараларды ұйымдастыру қажет.
Табиғи кешендерге технологиялық баға бергенде, рекреациялық шараларды өткізуге олардың сыйымдылығы мен ... ... ... ... ... ... ... қажет, сонымен қатар рекреациялық аумақтардың қабілетін көтеру үшін арнайы ... ... ... кешеннің комфорттылығы - бұл адам организміне жағымды жағдайдың әсер ету ұзақтығы. Бұл ... ... баға ... қолданады. Бағаланатын объектісі климат болса, оны бағалау субъектісі - ... ... адам ... ... организмнің қал-жағдайы мен метеорологиялық көрсеткіштердің (ауаның температурасы, ... ... күн ... байланыстарының анализі ауа райы кластарының рекреациялық типологиясын құрастыру және демалуға арналған комфортты кезеңінің ұзақтығын анықтауға мүмкіндік ... ... ... ... шағын жүйесімен байланысы сыйымдылық, әртүрлілік және комфорттылық сияқты жүйелі қасиеттер арқылы көрсетіледі. Рекреациялық ағым өзінің құрылымы жағынан әртекті болғандықтан, рекреациялық ... ... үшін ... ... мен ... қажет етеді. Сонымен қатар орналастыру орындарының сыйымдылық және комфорт ... ... ... ... мекемелерді кластарға (люкс, жоғарғы, бірінші және т. б.) бөлуді қажет етеді.
"Демалушылар тобы" "қызмет көрсетушілерден" жоғары сапада қызмет көрсетуін талап ... ... өз ісін ... ... ... және ... болғанын қалайды және олардан демалушылардың сұранысына ықыласпен қарауын күтеді. Өз ісін жоғары дәрежеде білу кәсіптік (профессионализм) ұғыммен анықталады. Тұтынушылардың ... ... ... баға беру ... қызметшілердің кәсіби деңгейін анықтауға болады. Ол үшін анкетирование ... ... ... және ... ... ... жасайды.
Туристік саяхатқа дайындық және өткізу кезінде демалушылар тобы ... ... ... етеді. Мысалға ТРЖ-нің жеке шағын жүйелерінің жағдайы, туристік қызметтің түрлері, демалатын жерлердегі көрсетілетін қызметтердің технологиялық ерекшеліктері туралы толық ақпарат алғысы ... ... ... ... ... ... органы" беріп тұруы қажет. ТРЖ-нің бұл қасиетін ақпараттық деп сипаттауға болады. Жарнама-ақпараттық қызметтер ... ... ... ... ... жарнамаларын пайдаланып рекреациялық қызмет түрлері туралы мәліметтерді ұсынып тұрады. ... ... ... болу ... ... ... тұруына үлкен әсерін тигізеді.
"Табиғи кешен", табиғат процестерінің қайталанып тұру себебінде "демалушылар ... ... ... ... ... рекреациялық шаралардың түрі жыл мерзімінің белгілі бір кезеңінде ғана іске асырылады ... түсу ... - ... ... ... - ... Табиғат процестерінің мауысымдылық сипаты рекреациялық ағымдардың ырғақтылығын талап ... ... бұл ... ... бір ... жүріп тұратын рекреациялық шаралар мен олардың ұзақтығы туралы мәліметтер беріп тұрады.
"Табиғи кешеннің" ... ... ... ... ... туризмнің материалдық-техникалық базасының (орналастыру орындары, көлік) экологиялық қасиетімен сипатталынады. Рекреациялық ... ... ... ... ... жағынан таза болуы қажет және табиғи кешендердің ... ... ... ... ... жол бермеуі керек.
Табиғи кешенді пайдалану барысында оның тұрақтылығы мен құнды рекреациялық қасиеттерін сақтап қалу ... ... жою үшін ... ... жүргізу қажет. Табиғи кешеннің жерін өңдеу мен суғару жұмыстарын "қызмет көрсетушілер" жүргізеді. Реттеушілік табиғи кешен мен қызмет көрсетушілер ... ... ... жүйелі қасиеті ретінде, қайта өңдеу шараларының кезектігін (рекультивация) және оның бағасын айқындайды.
"Табиғи кешен" мен "басқару органының" ... ... ... ... ... ету ... орындалады - актілер мен стандарттар ережелерінің жүйесі, табиғи рекреациялық аумақтар мен мәдени-тарихи объектілерді тиімді ... мен ... ... ... ... ... ... курорт пен демалыс зоналар туралы заңдар мен ережелер, рекреациялық аудандарда табиғи ортаның жағдайы ... ... (ауа, су, жер), ... және ... туралы нормалар, рекреациялық салмаққа табиғаттың тұрақтылығы туралы нормалар және т.б.
Шағын жүйе "техникалық құрылыс және инфрақұрылым" ТРЖ-нің басқа да ... ... ... ... ... сипатталады. Рекреациялық мекемелер туристік ағымның біртұтастылығын қажет етеді, себебі олар туристерге қызмет көрсетуге мамандандырылады. Ағымның біртектестігі ... ... және ... ... ... ... қолайлы. Ағымда әр түрлі топтардың болуы (осы циклде қызмет көрсетуге сәйкес келмейтін), қызмет көрсетудің технологиялық тізбегін бұзады.
"Техникалық ... ... ... ... ... ... ... және ресурспен қамтамасыз ету арқылы сипатталады. Әсерлі жұмыс істеу үшін рекреациялық мекеменің ... ... ... қажет. Оған жағажай орындары, серуендейтін жерлер, тұзды су көздері, ... ... саны және т.б. ... ... ... етілу пайдаланатын қорлардың көлемімен, аумақ пен объектілердің өткізу қабілетімен сипатталынады. ... ... ... кейін пайдаланады, сонда олар ресурстарды көбейтіп, жүйелердің сенімділігін арттырады.
Рекреациялық қызметтің технологиясына сәйкес техникалық құрылыстар жұмыс күшімен ... ... ... ... ... ету ... ... жүйе мен қызмет көрсетушілердің өзара байланысының сипаттамасы ретінде рекреациялық шаруашылықтың дамуына әсерін тигізеді. ... ... ... жаңа ... игеруді тежейді.
"Техникалық құрылыстар" шағын жүйенің "басқару органымен" байланысы қордың қамтамасыз етілуімен сипатталынып ... ... ... ... ... ... ... нормативті және айналымындағы құралдардың көлемі, сонымен қатар материалдық ... ... ... ... ... ... көрсетушілердің ТРЖ-нің басқа да элементтерімен өзара байланысы өз алдына бір күрделі жүйе ... ... ... ... ... саны туристердің (рекреанттардың) жылдық ағым санына байланысты, салалық мөлшер бойынша демалушылардың санымен немесе қызмет ... ... ... анықталады. Технологиялық үрдістің ерекшелігіне демалушылар тобының сәйкес болуын қызмет көрсетушілер талап етеді. Рекреациялық мекемелер біртекті әлеуметтік-демографиялық топтарға қызмет көрсетуге ... ... ... ... технологиясы жоғары болып келеді. Осыған байланысты рекреациялық мекемелер белгілі бір топқа қызмет көрсетуге мамандандырылады. ... ... және ... ағымның әлеуметтік-демографиялық құрылымның көрсеткіштері рекреациялық ағымға қызмет көрсету дайындығын (технологиялық дәрежесін) ашып көрсетеді.
"Қызмет көрсетушілер" мен ... ... ... ... ... ортаның адам өмірі үшін қолайлы комфорттылық қасиеті анықтайды. Табиғи ортаға еңбек ету және ... ... үшін ... баға ... ... ... әрқашан сәйкес келе бермейді. Мысалға, биік таулар мен аз қонысталған ... - ... ... үшін қолайлы болса, қызмет көрсетушілердің өміріне (нұсқаушылар, бақылау-құтқару қызметтерінің жұмысшылары және т. б.) және олардың еңбек етуіне бұл аудандар ... ... ... көрсетушілер" мен "техникалық құрылыстардың" өзара байланысы еңбек әрекетінің қормен жарақталу қасиетімен сипатталады. Сонымен қатар ... ... ... ... ... талап етеді.
Рекреациялық мекемелердің жұмысшылары мен олардың жанұя мүшелеріне қызмет ... үшін ... ... ... ... ... және ... мекемелер желісі болуы қажет.
"Қызмет көрсетушілер" "басқару органына" ... ... ... ... және ... қамтамасыз етілуіне өз талаптарын қояды. Кәсіптік аурулар мен өндірістік жарақаттарға қарсы ... ... ... ... ... ... ... органы" мен "демалушылар тобының" өзара байланысының ішінде рекреациялық ағымға қойылатын ең негізгі талабы - бірқалыптылық. Өйткені, тұрақты және бір ... ... ... ... барлық элементтерінің біркелкі жұмыс істеуіне жағдай туғызады.
Демалыс ауданының медициналық-географиялық жағдайына байланысты ... ... ... кешенге" бірқатар талаптар қояды. Жұқпалы аурулар мен улы өсімдіктер мен жәндіктердің болмауы, сондай-ақ табиғи кешеннің санитарлық нормаларға сәйкестігі гигиена ... ... ... ... Физиологиялық және технологиялық баға бергенде, табиғатты пайдалану кезінде санитарлық нормаларды құрастырғанда ... ... ... ... ... жасау қажет.
"Басқару органының" "техникалық құрылыспен" байланысы инфрақұрылымды (орналастыру, тамақтандыру орындары, туристік көлік және т.б.) толығымен пайдалану арқылы сипатталады. ... ... ... орын ... тізім құрамының қатынасымен анықталады. Егер де кейбір себептермен (бұзылып қалу, техникалық жұмыстар жүргізу кезінде, кейбір бір бөлшектердің жетіспеуі) эксплуатациялық қоры ... ... ... ... ... ... Басқару органының міндеті - жоспарланған сыйымдылыққа сәйкес ... ... ... ала ... ... ... ... "қызмет көрсетушілердің" білім деңгейіне үнемі талдау жасап, ... ... ... ... көтеруге арнайы шараларды ұйымдастырып тұруы қажет.
ТРЖ-нің барлық сипаттамаларын оқып, оларға талдау жасау - ... ... ... ... ... саналады.
11.Рекреациялық география мен туризм географиясы ұғымдарының ара-қатынасы: зерттеу нысаны мен ... пәні ... ... мен ...
Соғыстан кейінгі кезеңде, әсіресе 60-70-ші жылдарында рекреациялық ... мен ... ... атаулары кең атарады, осы атаулар кейбір елдерде ... жиі ... ... ... ... ... бастады. Өте жиі бұл атаулар, кеәбір авторлардың пікірінше теңдес болмаса да, тең мағынада ... ... Ал, ... бос ... ... ... жиі пайдалануына жол ашылды.
Осыдан кейінгі жылдары көптеген ғалымдар туризм географиясы, рекреациялық география мен демалыс география пәндерінің бір мағынада болуына қарсы ... Осы ... ... бөліп түсіндірген ғалымдар П. Жорж (Франция), В. С. Преображенский мен Ю.А.Веденин (КСРО), и. ... ... б. ... ... Ф. Хеллайнер (Каанада) және т.б.
Бұрынғы Кеңес Одағында мен ұғымдар әр түрлі ... пәні ... ... ... жағынан ТМД елдерінде ең алдымен рекреациялық география (В.С. Преображенскийдің теориясы бойынша, 1975) пайда болды. Туризм географиясы кейінірек дами бастады. Бұл ... ара ... ... ... ... - бұл мәні ... ... пен туризм географиясы. География ғылымдарының ішінде де бұлардың ... орны ... ... әр ... ... ... Кейбірлеулері оларды пәнаралық ғылымдарға жатқызса, ал басқалары оларды қоғамдық-география ғылымына жатқызды. Бұл мәселені шешу үшін ... ... ... Біріншіден, ғылымдардың зерттеу объектісі мен пәнің қарастырайық.
Көп ғалымдар ол екеуін бір мағыналы емес десе де, бір-бірімен тығыз байланысып тұратын екі ... ... пән деп ... Олар бұл екі ... ... ... ... пәнінің саласына жатқызады. Олардың айтуынша, аталмыш ғылымдар халық шаруашылығының екі саласын - ... сала мен ... ... оқытып түсіндіреді. Өйткені, бұл екі сала өндірістік заттар шығармайтын сфераға жатады. ... ... ... - рекреациялық және туристік қызметтер. Олар ... ... ... демалыс кезінде өтей отырып, елге әлеуметтік және экономикалық табыс ... ... ... бұл ... ... мен ... қоғамдық географияның зерттеу объектісі мен пәнінен бастаған жөн.Э.Б. Алаевтың айтуынша(1983), . Ойкумена деген ұғым ... ғана ... ... ... да ... Қоғамдық географияның объектісі ретінде ол қоғамдық өмір мен оның айналасындағы ... ... ... ... ... ... рекреациялық және басқа да сфераларды қамтиды.
Ойкуменаның әрбір сферасы кеңістікте күрделі ұйымдастырылған. Мысалы, экономикалық сферасы кеңістікте әр ... ... ... аудандар түрінде ұйымдастырылған, демографиялық сферасы - халық орналасуының аумақтық жүйесі ретінде, әлеуметтік сферасы - ... ... ... ... ... ... - мемлекеттер түрде және т.с.с. ... ... ... әрқайсысында өзіне сай қоршаған ортасы бар және онымен олар үнемі ... ... ... қоғамдық жүйе (ТҚЖ) қоғамдық (әлеуметтік-экономикалық) географияның пәні болады (А.И. Чистобаев, М.Д. Шарыгин, 1990). Территориялық қоғамдық жүйе ... - ... ... ... онда ... өмір ... үнемі өзара байланыста болып, бір-бірін толықтырып тұрады. Зерттеу пәні мен объектісін түсініп, қоғамдық географияға ... ... ... ... және ... ... біртұтас интегралдық-синтетикалық ғылым ретінде табиғи ортаның нақты бір ... ... ... ... ... (А.И. Чистобаев, М.Д. Шарыгин, 1990).
Қоғамдық географияның еншілес ғылымдары ойкуменаның белгілі бір сферасының ... ... ... ... ... зерттеу объектісі мен пәні болады. Сондықтан рекреациялық география да, туризм географиясы да қоғамдық (әлеуметтік-экономикалық) географияның салалық пәндері болып, олар да ... ... тән ... ... ғасырдың 70-ші жылдарының соңында және 80-ші жылдарының басында , , , ... ... ... Н.С. ... мен И.Т. ... айтуынша (1981): ; ; туризм - бос уақытты тұрақты жерінен тыс жерде өткізудің бір түрі. ... ... ... ... .Сонымен, туризм деген түсінік - ол тұрақты жерінен тыс жердегі 24 сағат ... одан ... ... болатын рекреацияның барлық түрі; .
Туризм зерттеулері өткізілген бірталай ... оның ... ... ... ... ... мен ... географиясы ұғымдарының түсіндірілуіне осындай екіталайлылық кездеседі. Мысалы туризм географиясы атауы кездесетін жұмыстарда (Е.А.Котляров, 1978; ... 1985) ұл ұығм шын ... ... ... ...
1971 жылы кеңес одағының әдебиетіне В.С. Преображенский мен Ю.А. Веденин енгізген рекреациялық география ұғымы біраз эволюциялық өзгерістерге ұшырап, 1975 жылы оның ... ... ... Сол ... ... ... ... географиялық пәндерге жатады. Территориялық рекреациялық жүйелердің пайда болуы, орналасу ... ... ... ... тұрақты жерден тыс жердегі қоғамның бос уақытында іс-әрекетінің ұйымдастырылуы рекреациялық географияның зерттеу пәні болып табылады. Басқа сөзбен айтқанда, ... ... ... орта мен ... ... ... ... анықтап, ТРЖ-нің тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ететін әдістемелік жұмыстарды жүргізіп тұрады. ... ... ... ... жатады. Оның зерттеу пәніне:
- шаруашылық кешеннің ... ... мен ... әрекеттің ролі;
- туристік қозғалыспен байланысатын шаруашылық әрекеттердің аумақтық түрлері кіреді.
Адамның кез келген іс-әрекеті, оның ... ... ... те, бір ... ... пен ... іске асады, ал екінші жағынан осы әрекет кезінде кеңістік пен ... ... ... ... ... рекреациялық уақыт әлеуметтік уақыттың бір бөлігі ретінде, рекреациялық кеңістік - әлеуметтік кеңістіктің бөлігі ретінде қарастырылады.
Рекреациялық ... - ... ... ... ... ... және мәдени кеңістіктің бөлігі.
Туристік кеңістік рекреациялық кеңістікпен сәйкес келеді, себебі, ... ... - ... бір бөлігі, екіншіден, туристік іс-әрекет рекреациялық іс-әрекет сияқты белгілі бір кеңістік пен уақытта іске асады.
Осыдан мынадай ... ... ... ... география мен туризм географиясының зерттеу объектісіне ойкуменаның ... ... ... ... Ал ... ... пәндері әр түрлі болып келеді. Рекреациялық географияның пәніне халықтың рекреациялық ... ... ... ал ... ... пәніне туристік әрекетін аумақтық ұйымдастырылуы жатады.
Рекреациялық географияның пәні халықтың рекреациялық іс-әрекетін территориялық ұйымдастыруы болып ... ал ... ... пәні - ... іс-әрекеттердің территориялық ұйымдастырылуы болады.
Заңды түрде мынадай сұрақ ... олай ... және ... не? ... ... бұл екі ... рекреациялық іс-әрекеттің бір бөлігі, рекреацияның зерттеу шеңберіне кіреді.
Туризм де рекреацияның бір бөлігі, бірақ өзінің ... ... ... ... ... ... ... - бұл туризм мен демалыс географиясы, ал туризм географиясы - бұл тек қана ... ... ... ... ... ... түсініктен қаншалықты кең болса, рекреациялық география да өзінің зерттеу ... ... ... ... асып ... ... даму тарихы. Туризм тарихын географиялық тұрғыдан зерттеу.
Туризм қоғамдық, шаруашылық және кеңістіктік құбылыс ретінде ежелгі замандарға терең кең ... ... мол ... ие. Туристік әдебиеттерде туризмнің дамуын кезеңдерге бөлу жайында көптеп айтылады, әсіресе В. Унцикер мен Дж. Мариотти ... ... ... ... ... К. Пшеславскийдің (1973) бөлген кезеңдері келтірілген, оның келесідей ... бар ... XVІІІ ... ... ... ... ... туризм;
б) орта ғасырлар мен қайта өрлеу дәуірі ... ... XVІІ және XVІІІ ... ... ХІХ және ХX ... - ІІ ... соғысқа дейінгі туризм.
3. Қазіргі заманғы туризм.
Туристік саяхаттар, сауда-саттық сапарлар өзінің мәнін жоғалтқанда басталды деп санайды. Біздің заманға дейінгі ІV мың ... ескі ... ... жүрген, осындай алғашқы көшіп-қонушылыққа жататыны - діни негізіндегі саяхаттар. Біздің заманға дейінгі VІ ғасырда египет фараоны Нехао Африка ... ... үш ... ... ...
Ертеректе туристік саяхаттар қалаларды көріп, жасанды көлдер, шипалы бұлақтарға барумен байланысты болды; ... ... ... ... пирамидалар саяхат-таушылардың назарын аудара бастады. Алайда, жақсы дамыған жол торлары мен сапалы түнеу үйлері және арзан асханалардың тек қана ежелгі ... мен ... ... ... бұл ... белгілі мөлшерде тежеді. Туризм ол кездері ешқандай табыс көзін әкелмеді.
Жол тораптарының ... тек қана ... ... ... өз ... ... қатынасу жолдарының жүйесін құрды. Бұл қатынас жолдары дегеніміз жақсы қалыптағы ... ... ... (ұзындығы 3 мың км). Бұл жолдар Вавилон, Сузы және Экбатан қалаларын мемлекеттің ... ... ... ... ... 30 ... кейін парсы жолдары бойында саяхатшыларға демалыс жағдайларын қамтамасыз ететін тұрақтар (керуен-сарайлар) ... ... ... ... ақы ... мен ... ... болды.
Алайда, антикалық туризмнің гүлденуі ежелгі Греция және Риммен байланысты болды. Аталмыш мемлекеттерде туризмнің экономикалық ... көп ... ... ... ... мен ... туризм пайда бола бастайды. Римдіктер өздерін сауықтыру үшін жылы су көздеріне және курорттарға барып тұруды жақсы көрді. Емдеу ... ... ... көне ... ... ... ... кезеңде (V-VІ ғғ. б.з.д.) олардың саны 60-тан астам болады. Олар қаладан қашық, қыраттау, жақсы климаты бар ... ... ... ... Сент Моритц әйгілі ерекшелігімен пайдаланылды.
Біздің заманға дейінгі VІІІ ғасырда ертедегі гректер саяхаттар жасады. Олар арғы көне олимпиадаларға көрушілер ... ... ... ... ... ертедегі Грецияда Олимпиялық ойындарға өнерсүйгіштер мен спорт адамдары көптеп келушілер болды.
Ортағасырларда туристік қозғалыс ... ... Ішкі ... ... ... жаңа мемлекеттердің құрылуы бұрын-соңды болмаған саяси кедергілерге әкеп соқты. Туристік саяхаттардың ұзақ ... ... ... ... ... әсер етті, олардың ішінде: феодалдық жүйеге байланысты Еуропаның көптеген аймақтарындағы шаруашылықтың күйреуі, бұрынғы жол тораптарының түгелімен және сол ... ... ... ... ... ... ... қорғаныс дәрежесінің төмендеуі, сонымен қатар көптеген қалалардың күйреуі. Біздің заманның тек ІІІ және ІV ғасырларында қайтадан діни табыну саяхаттары жанданып, аз ... ... діни ... ... ... ... ...
Пилигримдердің Палестинаға саяхаттары біздің заманның ІІІ - ІV ғасырларының өзінде-ақ басталды. Император Константин кезінде Иерусалимде, дәлірек айтқанда Иса пайғамбардың ... ... ... ...
ІV ... ... жерге қажылық бұқаралық сипатқа ие болғаны соншалықты, табынушылар арасында ол жиілеп жай шетелдік туризм ретінде қабылдана бастайды.
Біздің заманның VІІ және VІІІ ... ... діни ... үшін ... ... ... ... саяхаттарға қатысушылар әр түрлі еуропалық елдердің тұрғындары ... Олар ... ... ... ... де ... және Палестина елдерінің қасиетті жерлеріне саяхаттар жасады.
VІІ ғасырда ... Омар ... ... ... ... ... ... бұл қажылықты тоқтата қойған жоқ.
VІІІ ғасырдың деректері бойынша, ... ... ... - ... Аркульф келіп, өзінің саяхаты жайында естеліктер қалдырған.
Қажылар Палестинаға тек табыну үшін ғана емес, сонымен қатар ескі құнды заттарды сатып алу үшін де ... ... Әр жылы 15-ші ... Иерусалимде, қасиетті Мариямның шіркеуі алдында жәрмеңке ұйымдастырылып отырды. Қажылар арасында сауда табысты болғаны соншалықты, қалада Генуя, Венеция, Пиза және ... ... ... ... мен ... ... мен ... болды.
XVІ ғасырдың соңынан Англияда "гранд-тур" әйгілі бола бастады - бұл ... ... ... ... гранд-турдың арқасында адамдар оқуын бітіріп, Жерорта теңізін көріп, өркениеттің шығу тегін ... ... ... ... ... ... ... сияқты туризмнің дүниеге қайта келуі XVІІ ғасырдың соңы мен XVІІІ ... ... ... ... ... ... ... туризм" формасы пайда болды. Бұл, К. Либеренің айтуынша, танымдық, емдік немесе ... ... ... ... ... Оған қоса ... діни ... байланысты миграциялар мен көпестердің саяхаттары белгіленіп отырды.
XVІІІ ғасыр Ресей курорттарының дамуының бірінші кезеңі. Бұл процесті бастаушы Ұлы Петр І. Ол 1713 жылы ... ... ... ... ... ізделуі керектігін жариялады. Бұл мәселе бойынша 1719 жылы 20 ... ... ... ... ... ережелер жайындағы жарлық), здравница мекемелерінің заңдық негізіне айналды. Бұл дата Ресей курорттарының тарихының бастауы болып саналады.
ХІХ ғасырдың жартысына дейін ... ... тек қана ... ... ие болады, ал оған қатысушылар ауқатты жоғарғы сынып өкілдері болып, сол ... ... ... ... "аристократтық туризм" деп де атады (tourіsme arіstocratіque). Тек ХІХ ғасырдың екінші жарты-сында ғана, әсіресе ХХ ғасырдың 20-жылдарында туристік қозғалыс өзгерістерге ... ... ... ... және ХХ ... бірінші жартысында туризмнің дамуы көптеген факторларға байланысты болады, олардың ішінде ең маңыздылары мыналар:
- көлік құралдарының дамуы;
- өнеркәсіптің дамуы және оған ... ... ... ... жақсаруы;
- урбандалудың дамуы;
- бос уақыттың артуы;
- қоғамның мәдени деңгейінің жоғарылауы;
- туризм ... ... ... ... ... жол ... - Манчестер-Ливерпуль 1825 жылы Англияда ашылды. Бұрын апталар шығындалатын саяхаттарға, ... жолы ... және өте ... емес бағамен қолы жететін болды. Темір жолдар барлық мемлекет-терде өте шапшаң ... ... ... Олар ... ... ... құрылымын және көлемін өзгертті.
Туристік белсенділіктің артуы саяхат ... ... әкеп ... ал олар уақыт өте келе, "туристік индустрияның" маңызды тірегіне айналды. ... ең ... да ... ... 1841 жылы ... ... ... Куктың Мидленд округіндегі темір жол компаниясын Лейстер-Лафборо деген 18 км трассада мейрамдық поезды енгізуге ... ... Кук ... болып, 1872 жылы қалағандарға жерді айналып өтетін ... ... бұл ... ... ... ... Алғашқы 20 саяхатшы жерді 220 күнде айналып өтті. Лондонның көрмелері мен Еуропа қалаларына экскурсия жасаудан бастаған Томас Куктың ... ... ... сферасын кеңейтті: жаңа туристік нарықтарды игеру арқылы саяхаттар санын ... Кук ... ... ... ... ... ... менеджер және туризмнің алғашқы маркетологы болып танылып, саяхатшылардың ұйымдастырылған бұқаралық қозғалыстарының тиімділігі мен ... ең ... ... ... адам ... саналады.
Германия, Швейцария, Франция, Италия, Чехияда халықаралық курорттардың дамуына байланысты, бұл елдер де, Англиямен қатар, Еуропада ... ... ... ... ... XVІІІ ... ... басқа елдерге барып, әр түрлі мақсаттармен саяхат жасап жүрген адамдарды туристер деп атай ... ... ... ... тау ... - Англиялық альпі клубы - 1857 жылы ... ... ... ... 1862 жылы ... ... ... клубы құрылды да, кейінірек Италиялық болып аталынды. 1863 жылы Швейцар клубы бекітіленеді.
ХХ ғасырдың ... ... ... және ұлттық туризм өз шеңберіне басқа да ... ... онан әрі дами ... ... ... ... жиі тарихи орындар мен мәдени ескерткіштер енгізілінеді. Халықаралық туристік қозғалыстың басым көпшілігі бұл ... ... ... ... соғыс халықаралық туризмнің көлемін қатты қысқартты. Соғысқа дейінгі туризмнің деңгейіне 40-шы жылдардың соңында ғана жетті. Соғыстан кейінгі кезеңде ... ... АҚШ пен ... кең ... ... 1948 ... ... айынан бастап шетелдік туристердің Жапонияға баруына ресми түрде ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың соңында пайда болып құрылса, ол ХХ ғасырдың екінші ... ғана ... ... ... ие болып, техника, технология, қоғамдық қатынастардың шапшаң дамуымен қатар келіп ХХ ғасырдың феномені атағына ие болды.
Туризм тарихын географиялық тұрғыдан ... үшін ... ... ... ... ... өсуі мен ХІХ ... темір жол көлігінің дамуына байланысты болды. Бұл туристік қасиеттерді, әсіресе ... үшін ... ... ... ... арттырды.
ХІХ ғасырда медицинаның дамуы климаттың емдік қасиеттері мен теңіз суының жоғары дәрежеде бағалануына (таулы және ... ... ... ... ... жолдардың салынуы мұндай қасиеттері бар аудандарды туристік сұраныс территорияларына . Ал техниканың ... ... ... ... инвестицияларға мүмкіндік берді. Бұл кішігірім және белгісіз қоныстардың үлкен теңіз жағалауларындағы демалыс орталықтарына (мысалы, Сопот, Канны, ... ... ... ... демалыс орталықтарына (мысалы, Шамони, Давос, Закопане) айналуына ... ... пен ... ... ... ... ХІХ жүз ... екінші жартысына жатады (И.Г. Коль). ХІХ және ХХ ... ... ... ие ... ... ... ... урбандалу мен туристік, курорттық қоныстардың пайда болып, кеңею үрдісінің арасындағы тәуелділікті анықтау мәселесін қарастыруға итермеледі. Сонымен, мысалы, ... ... А. ... (1859-1941 жж.) мұндай қоныстардың дамуын ең алдымен қалада халықтың шектен тыс шоғырлануымен, сондықтан да олардың рекреациялық ... ... ... ... ... ең ... 1905 жылы Д. Страднер қолданды. Оның ойынша, бұл ғылым туристік қозғалыс пен оның шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... қолайлық пен сол жердің аттрактивті қасиетін анықтау керек. Туристік құбылыстардың экономикалық аспектісіне географтар ХІХ ... ... ... ... ... бұл ... ... талдауын тек К. Шпютцтың еңбегінде табуға болады.
Отызыншы жылдары туризм географиясының әлем бойынша қатты дамуына ... ... ... ... (Р. Глюксман, А. Борман, Х. Позер), Францияда (Д. Мидж), Швейцарияда (В. Унцикер), Жапонияда (М. Сато, К. ... ... ... ... ... (Р. ... К. ... зерттеулерге байланысты Берлинде 1929-1934 жылдары туризмді зерттеу Институты ашылды.
Дәл сонда С. Лещицкийдің туризм географиясы деген түсінікті ғылыми түрде ... ... ... ... ... ол географиялық әдебиеттердің өміріне туризм ұғымын енгізді. Сол кезде туризм географиясының дамуында туризм ұғымы үлкен роль атқарды. Ол теориялық, ... ... ... ... мәдени және қоғамдық мәселелердің жинағы ретінде туристік қозғалыспен байланысты.
ІІ Дүниежүзілік соғыс туризм ... ... ... ... тежейді. Алайда, мұндай зерттеулер соғыс бітісімен-ақ қайта басталады, себебі сол кездері туристік қозғалыс үлкен қарқынмен дами ... ... ... ... кейін туризм географиясының даму орталығы Франция және АҚШ болды, 1970-ші жылдардан бастап, сондай-ақ, ... ... ... ... Австралия, Жапония, Чехославакия, Югославия, Болгария, Германия, Польша солардың қатарына енді.
1945-1960 жылдардың арасында жаңа ұғым - ... ... ... ... ол ... ... және ... географиясымен қатар қолданыла басталды.
1950 жылдардың аяғында Америка әдебиеттерінде жаңа ұғым - ... ... Бұл ... М. ... енгізді. Бұндай демалыс деп қала сыртындағы ашық аспан астында ... ... ... ... ... пен туризм географиясы облысындағы зерттеулер ХХ ғасырдың 70-ші жылдарында басталды деп те ... ... ... және ... жұмыстар жүргізуді алғашқы болып Мемлекеттік жобалау институты - бастады. Ол кездері онда маманданған ... ... ... ... мен басқа маман өкілдерінің ұжымы қалыптасып үлгерген еді.
Барлық елдерде туризмнің ... ... бұл ... ... ... ... артуына себеп болды.
13.Туризм географиясының негізгі ұғымдары мен атау сөздері.
мен түсініктері әдебиет бетінде XVІІІ ғасырдың ... ... ... XІX ... ... XX ғасырда кең қолданыла бастады. және түсініктері француз тілінен келген (tour - ... ... ... ... Олай ... да, ... рет бұл ... XVІІІ ғасырда Британ аралығында континентке баратын ағылшын ... ... ... үшін қолданылды. Ағылшын оқушылары өз білімін толықтыру үшін француз, итальян, неміс мектептеріне жіберіліп тұрды. Бұндай саяхаттарды деп, саяхатшыларды туристер деп атай ... жылы ... ... түсінігіне көрікті орындарға танымдық, көңіл көтеру немесе ғылыми мақсатымен жасалынатын саяхаттарды ... ... ... әр адамды көңіл көтеру мақсатымен саяхаттайтын немесе жай, уақытты кетіріп жүретінді турист деп атады.
Ресми түрде ғылыми әдебиетте түсінігі XX ... 30-шы ... ... ... жұмыстарымен айналысатын Берлин институтының журналында (1930-1931) мақаласының алғы сөзінде шыққан.
Туризм өте кең ... ... ... туризмнің әр түрлі анықтамаларын кездестіруге болады. В. Унцикер туризм деп табыс табуға арналмаған тұрақты ... тыс ... ... ... пен ... ... ... құбылыс пен қатынастың жиынтығын атады. Кейбір авторлар туризмге жатқызды. КСРО-да 1952-ші жылы тұңғыш рет В.В. ... ... ... ... ... ... ... - деді.
Туризмге қысқа да, сәтті анықтаманы ҮКЭ (Үлкен Кеңес Энциклопедиясы) берді: .
ХХ ... 30-шы ... ... ... С. ... ... ... түсінікті толықтап, - деп анықтама берді.
Туризм географиясы облысына еңбегі сіңіп, атағы шыққан В.С. Преображенскийдің айтуынша, ... ... ... негізгі түсініктер беріледі:
а) демография мен халық географиясы және заң ... ... ... ... ... ... ... саласы, экономика мен экономикалық географиямен айналысатын халықтың әлеуметтік-мәдени ... ... ... ... ... мен ... ... айналысатын тұрақты жерінен тыс жерде бос уақытты өткізу түрі.
Қазір туризм анықтамасы екі ... ... ... - ... және ... ... ... әлеуметтік, құқықтық және басқа да туризмнің аспектілеріне ғана қатысы бар. Екіншісі, ... ... ... ... ... пәнді бүтіндей қамтиды, туризмнің ішкі сырын ашады.
Тарихи даму ... мен ... ... ... ... ... ... туризмнен гөрі турист деген түсінік анықтамасы жағынан анығырақ болғанын қажет етеді. Ең алғашқы деген анықтаманы Ұлттар Лигасының статистика ... ... ... ... (1937). Ол ... түсініске ие болып, біршама түзетулермен біздерге де жетті. ... ... ... ... ресми халықаралық туристік ұйымдар одағының жиындарында (Дублин, 1950; Лондон, 1957), БҰҰ-ның халықаралық туризм және саяхаттар туралы конференциясында (Рим, 1963), туризм ... ... ... ... ... 1989) ... ... туризмнің теория және тәжірибе жағынан маңызының зор екендігін және оған ... ... ... та дәлірек болу керектігін көрсетті.
Қазіргі шақта 1963-ші жылы Рим конференциясында енгізілген, ... ... ұйым (ДТҰ) ... ... ... кең ... ... анықтама келесі: . Бұл анықтама мыналарды қамтиды:
- ... ... ... деп, осы елде ... 24 ... болатын адамдарды айтады және олардың саяхат жасау мақсаттарын келесі топтарға ... бос ... ... ... каникулға, емделуге, оқуға немесе спортпен айналасуға жіберетін адамдар; б) жұмыс бабымен, ... ... ... ... съезд, симпозиум конференцияларға қатысатын адамдар;
- экскурсанттар, немесе уақытша келушілер, елде 24 сағаттан аз уақыт болатын адамдар (теңіз рейсіне ... ... ... ... ... үлкен екі топқа бөлінеді. Бірінші топқа туристік мақсатпен сапар шекпейтін адамдарды жатқызады. Бұлар шет ... ақша табу ... ... ... ... ... ... яғни шет елдерге барып жұмыс іздеп немесе сонда жұмыс істеп жүрген ... ... ... ... ... ... шекара ауданның тұрғындары; тұрақты мекенге қалушылар. Екінші топқа жататындар - уақытша келушілер, яғни туристік мақсатпен саяхат ... - ның ... ... есепке жеңілдік жасау үшін туристік мақсаттар үш блоққа топтастырылған: ... ... ... ... ... ... қанағаттандыру үшін саяхаттау және басқа да туристік мақсаттар блогі (оқу, емделу, транзит және т.б.)
Саяхаттың ... ... ... келушілер туристер және экскурсанттар болып бөлінеді. Турист - бұл бір тәуліктен артық және бір жылдан аз ... ... ... ... тыс ... ... жүрген адам.
Экскурсант - түнеуге қалмай белгілі бір жерге, ауданға немесе елге саяхаттайтын адам.
Айтып ... ... ... атау ... ... ... ...
Демалыс пен туризм дамуының басты шарты - болуы. Рекреациялық потенциал дегеніміз белгіленген территорияда рекреациялық ... ... және ... ... ... тарихи-мәдени, әлеуметтік-экономикалық және басқа да жағдайлардың жиынтығы. "Рекреациялық ... ... ... ... ... ... мен ... түсінігіне сәйкес келеді.
"Туристік-рекреациялық ресурстар" рекреациялық потенциалдың құрамының маңызды бөлігі. Туристік-рекреациялық ресурстар - демалыс пен туризмді дамытуға ... ... ... ... ... қасиеті бар табиғи ортаның компоненттері мен антропогендік іс-әрекеттің объектілері.
Халықтың рекреациялық қозғалысының қалыптасуы белгілі бір жердің туристік құндылығына байланысты. Туристік ... - ... және ... емес ... ... ... Туризмді дамытуға арналған табиғи және әлеуметтік-экономикалық шарттары бар қолайлы аумақтар өз бетімен туристік-рекреациялық ресурс бола алмайды. Туристік-рекреациялық ресурс болу үшін ... ... ... ... ... құндылықтар келесі түрлерге бөлінеді:
1. Табиғи ортаның жағдайына ... ... ... ... ... Табиғи ортаның ерекшеліктеріне байланысты арнайы түрлері. Олар туризмнің әр түрлерін дамытуға мүмкіндік береді. Мысалы, минералды су мен климат ... ... ... туризмнің емдік және сауықтыру түрлерін дамытуға болады.
3. Табиғаттың ерекшеліктерімен қатар (қорық, табиғат ескерткіштері және т.б.), ... және ... ... элементтері (ескерткіштер, фольклор, мәдениет объектілері), сонымен қатар қоғамның қазіргі жетістіктерін қамтитын ... ... ... ... жер" - бұл тұрғын жер (қала, ауыл), оның туристік құндылығын, туристік инфрақұрылымы мен ... ... ... ... ... бір мекенді құрайды. Таулы немесе жағажайлы туристік жерлерді айырады. Туристік жерлердің бірнеше түрі бар: а) демалуға арналған орындар; б) курорттар; в) ... ... үшін ... г) ... ... ... ... жерлер).
"Туристік орталық" (туризм орталығы) - бұл елді мекен, белгілі бір ... ... ... ... және т.б. ... ... ресурстардың негізінде туристік-экскурсиялық қызмет көрсететін кешен құрылады. Кешендің құрамына туристерді орналастыру, тамақтандыру орындары, туристік-экскурсиялық қызмет көрсететін мекемелер кіреді. ... ... ... ... ... бөлінуі мүмкін. Мысалға, маңыздылығы бойынша - халықаралық, мемлекеттік, ауданаралық, жергілікті; функционалдық бағыты бойынша - емдік, сауықтыру, ... ... ... ... - ... ... арналған бірнеше табиғи, тарихи-мәдени және әлеуметтік-экономикалық жағдайлары бар экономикалық салалы аудан. Осыларға байланысты ауданда туристік іс-әрекеттер ... ... ... ... - кез ... ... ... өткізу үшін территорияны дайындау үрдісі.
"Рекреация жағынан игерілген аумақтар" - бұл рекреацияның белгілі бір дәрежеге жеткен шаруашылық ... ... ... үшін ... ... үш тенденциясы бар: 1) келушілердің қажеттілігін қанағаттандыру үшін аумақты сақтау және дайындау; 2) туристік объектілерге дейін ... ... ... 3) қызмет көрсету мекемелерді салу арқылы орындарында немесе маршруттарда ... ... ... ... ету. Осылардың барлығы "туристік шаруашылық" немесе "туристік инфрақұрылым" ұғымдарымен ... ... ... шаруашылықтың негізгі бөлігі, туристердің түнеуі үшін бұл жерде барлық объектілер орналасқан. Түнеу базасы түнеу мекемелеріне (туристік қонақ үйлер, туристік базалар, ... ... ... ... ... пәтерлері) және лагерге (кемпингтер, палата қалашығы) бөлінеді.
Демалушылар мен туристердің азық-түлік пен сусындарға сұранысын "тамақтандыру базасы" қанағаттандырады. Оның құрамына ... ... бар, ... ... асхана және т. б. кіреді.
Туристік шаруашылықтың "коммуникация ... ... пен ... ... құрайды.
"Қосалқы база" келесі қызмет түрлерін ұсынады: табиғаттың байлығын пайдалану (жағажай мен суға түсетін орындарды жабдықтау және т. б.); ... ... ... ... ... ... мен ... өндіру; ақпарат қызметтерді және т.б.
"Аумақтың туристік сыйымдылығы" - бұл түнеу ... ... ... ... ... ... - әлеуметтік-экономикалық (қоғамдық) географияның жаңа саласы. Туризм географиясының ТМД ... және ... даму ... туризм зерттеулері қолданбалы сипатына ие болып, əр түрлі ... Бұл ... ... ғылымының жаңа пəні - туризм географиялық пəндердің шеңберіне ... еді, ... ... жəне ... ... Тек қана ... дүниежүзілік соғыстан кейін ... ... ... ... жəне ... ... ... қозғалыстың қарқынды дамуы осындай ... ... ... ... өз ... ... шығуына əсерін тигізді.
Туризм мен рекреация ұғымдарының бірдей еместігін ... ... ... ... пəн ... ... ... оның
оқу объектісі - ... ... ... ... ... демалыс
пен туризм мəселелерін ... ... ... ... ... ... пəндердің ішіндегі жаңа бағыт болып саналады, ол елімізде ХХ ғасырдың 60-шы жылдарының аяғында, 70-ші ... ... ғана ... ғылымынан туындаған. Бұрынғы КСРО-да география ғылымында оның негізін қалаушы ... В.С. ... ... ... ... ... ... түрлері мен қатынастарына жəне соған байланысты кеңістікті өзгертетін үрдістеріне ... ... ... ... оқу ... ... Туризм, халық шаруашылығының басқа да салалары ... ... ... ... ... ... сауықтыру-спорт, танымдық; сондай-ақ ішкі жəне халықаралық туризмге бөлінеді. ... ... ... ... да осыған байланысты. Бұрынғы КСРО-да басқару шағын салаларға - курорттарды ... ... ... ... ... жəне ... бойынша орталық кеңес, халықаралық жастар
туризмінің бюросы - "Спутник", бүкілодақтық ... ... - ... жəне ... ... еді. ... ... географиясының зерттеу мақсаты - туристік ... ... ... ... жəне ... да ... ескере отырып, оны басқарудың теориялық негіздерін құрастыру. Сонымен, туризм географиясы келесі ... ... ... ... мен ... ... ... туризмді дамытуға аумақтың жарамдылығын; аумаққа жəне оның шаруашылық кешенінің қалыптасуына ... ... ... ... ... жəне ... шаруашылық іс-əрекетіне əсер етін аумақта ... ... мен ... ... ... ... ... географиясының алдында
біртұтас маңызды міндеттер тұр. Солардың ішінен ең маңыздысын, ... ... 1971 ж. Б.Б. ... дəл ... ... ... ... - басқа мамандармен қатар рекреациялық ... ... ... жəне ... ... ... ... жасау, аумақты үнемді
пайдалану, табиғатты қорғау жəне ландшафтардың рекреация үшін
сұлулығын ... ... ... ... ... қатар демалыс аудандарының типтік модельдерін ... ... ... мен ... ... ... география зонасын табу".
Бұрынғы Кеңес Одағында мен ұғымдар әр түрлі ... пәні ... ... ... жағынан ТМД елдерінде ең алдымен рекреациялық география (В.С. Преображенскийдің теориясы ... 1975) ... ... ... ... ... дами бастады. Бұл екеуінің ара қатынасы мынадай: рекреациялық география - бұл мәні ... ... пен ... ... ... ... ішінде де бұлардың алатын орны туралы пікірлер әр түрлі болып табылды. Кейбірлеулері оларды пәнаралық ғылымдарға жатқызса, ал басқалары оларды қоғамдық-география ... ... Бұл ... шешу үшін ... ... ... ... ғылымдардың зерттеу объектісі мен пәнің қарастырайық.
Көп ғалымдар ол екеуін бір мағыналы емес десе де, бір-бірімен тығыз ... ... екі ... ... пән деп ... Олар бұл екі ... ... география (әлеуметтік-экономикалық) пәнінің саласына жатқызады. Олардың айтуынша, аталмыш ғылымдар халық шаруашылығының екі саласын - ... сала мен ... ... оқытып түсіндіреді. Өйткені, бұл екі сала өндірістік заттар шығармайтын сфераға жатады. Олардың негізгі өнімі - ... және ... ... Олар ... ... ... демалыс кезінде өтей отырып, елге әлеуметтік және экономикалық табыс әкеледі. Осыған орай, бұл ғылымдардың объектісі мен пәндерін қоғамдық географияның ... ... мен ... ... ... ... айтуынша(1983), . Ойкумена деген ұғым қоғамды ғана емес, қоршаған ортаны да қамтиды. Қоғамдық ... ... ... ол ... өмір мен оның ... барлық экономикалық (өндірістік), әлеуметтік, саяси, демографиялық, рекреациялық және басқа да сфераларды қамтиды.
Ойкуменаның ... ... ... ... ... Мысалы, экономикалық сферасы кеңістікте әр түрлі деңгейдегі әлеуметтік-экономикалық аудандар түрінде ұйымдастырылған, демографиялық сферасы - халық ... ... ... ретінде, әлеуметтік сферасы - халықтың территориялық ... ... ... ... - ... түрде және т.с.с. Осындай кеңістік сфералардың әрқайсысында өзіне сай ... ... бар және ... олар ... ... болып тұрады.
Қоғамдық географияның еншілес ғылымдары ойкуменаның белгілі бір сферасының кеңістікте ... ... ... ... ... ... мен пәні болады. Сондықтан рекреациялық география да, туризм географиясы да қоғамдық (әлеуметтік-экономикалық) географияның салалық ... ... олар да ... ... тән болып саналады.
Туризм географиясы экономикалық пәндерге жатады. Оның зерттеу пәніне:
- шаруашылық ... ... ... мен ... ... ролі;
- туристік қозғалыспен байланысатын шаруашылық әрекеттердің аумақтық түрлері кіреді.
Адамның кез келген іс-әрекеті, оның ... ... ... те, бір ... ... пен уақытта іске асады, ал екінші жағынан осы әрекет кезінде кеңістік пен уақыттың ... ... ... Мысалға, рекреациялық уақыт әлеуметтік уақыттың бір бөлігі ретінде, рекреациялық кеңістік - әлеуметтік кеңістіктің бөлігі ретінде қарастырылады.
Рекреациялық кеңістік - ... ... ... ... ... және мәдени кеңістіктің бөлігі.
Туристік кеңістік рекреациялық кеңістікпен сәйкес келеді, себебі, біріншіден, туризм - рекреацияның бір бөлігі, екіншіден, туристік ... ... ... ... белгілі бір кеңістік пен уақытта іске асады.
Осыдан мынадай қорытынды жасауға болады: рекреациялық ... мен ... ... ... ... ... ... шағын жүйесі жатады. Ал екеуінің зерттеу пәндері әр түрлі болып келеді. Рекреациялық географияның ... ... ... ... ... ... ал ... географиясының пәніне туристік әрекетін аумақтық ұйымдастырылуы жатады.
Рекреациялық географияның пәні халықтың рекреациялық ... ... ... ... ... ал туризм географиясының пәні - туристік іс-әрекеттердің территориялық ұйымдастырылуы болады.
Туризм де рекреацияның бір бөлігі, бірақ өзінің бұқаралық ... ... ... ... ... ... - бұл туризм мен демалыс ... ал ... ... - бұл тек қана ... ... географиясы.
Сонымен, деген түсінік деген түсініктен қаншалықты кең болса, рекреациялық география да өзінің зерттеу кеңділігінен туризм географиясынан ... асып ... ... ... ... елдерде, оның ішінде Кеңес Одағында рекреациялық география мен туризм географиясы ұғымдарының түсіндірілуіне осындай екіталайлылық ... ... ... ... ... кездесетін жұмыстарда (Е.А.Котляров, 1978; И.И.Пирожник, 1985) ұл ұығм шын мәнінде рекреациялық географияға жатады.
1971 жылы кеңес одағының ... В.С. ... мен Ю.А. ... енгізген рекреациялық география ұғымы біраз эволюциялық өзгерістерге ... 1975 жылы оның ... ... ... Сол ... ... ... география географиялық пәндерге жатады.
Қазақстандағы демалыс пен туризм географиясы ... ... ХХ ... 70-ші ... ... деп те айтсақ болады. Ғылыми-зерттеу және жобалық жұмыстар жүргізуді алғашқы болып Мемлекеттік жобалау институты - ... Ол ... онда ... ... ... ... ... мен басқа маман өкілдерінің ұжымы қалыптасып үлгерген еді.
15. Туризм географиясының зерттеу ... ... ... ... ертеден-ақ қызықтыра бастады, себебі ол табиғи ортамен, қоғаммен және оның әлеуметтік-шаруашылық іс-әрекеттерімен тығыз байланыста болды. ... ... ... қолданбалы сипатына ие болып, әр түрлі географиялық пәндердің шеңберіне кірген еді, әсіресе халық және көлік географиясына. Тек қана ... ... ... ... ... ... ... дамуы осындай зерттеу жүмыстарын едәуір жылдамдатып, олардың теориялық және әдістемелік негіздерін құрай бастады. Бұл ... ... ... жаңа пәні - ... ... өз ... бөлініп шығуына әсерін тигізді.
Демек, туризм географиясының зерттеу ... - ... ... ... ... әлеуметтік және басқа да аспектілерін ескере отырып, оны басқарудың теориялық негіздерін құрастыру.
Туризм геогр зерттеу шеңберіне статистикалық элеметі-тур ... же ... ... ... пен омен байланысты қызмет көрсету саласы кіреді. Осыдан туризм географиясы ... ... үш ... тобын бөліп көрсетуге болады:
-географиялық кеңістіктің туристік қозғалыс үшін жарамдылығының мәселелері;
-әлеу экон ... ... ... ... ... бар мәселе;
-интегралдық (біріктіруші) критерилер негізінде тур құбылыстарды кеңістікте жіктеу ... ... ... үшін ... бағалаудың басты критерилері - - -тур қасиеттер мен тур инфрақұрылымның жабдықталуы ... ... ... ... ... ... табиғи орын көркемділігі. Табиғи ортаның атрактивтілігін бағалау ... ... ... ... өсімдік жамылғысы. Сиымдылығын анықтау кк.
Келесі мәселе әлеу экон ... ... тур ... маңызын Унцикер, Крафт айтып кеткен. Статис зерттеулердің негізгі мәселесі тур ... ... ... бөліп көрсету, яғни оны халық шаруашылығының жалпы табыс суммаларынан бөліп есептеу, Мұндайда статистикалық ... ... ... ... ... тұрақты құралдарының құны, ақша айналымы же халықаралық туризмдегі волюталық табыстар мен ... ... ... ... ең көп қолданатын әдіс қонақ үйден алу. Шекарадағы тіркеуден алу, ... ... жан ... ... бір күрделі мәселе-аумақтың көлік қол жетерлігі статистикасының мәс. Бұл статис. Көлік торы және көлік қызмет ... ... нан ... экон зерттеулердің қандайда болсын болжамы сияқты, тур ... ... ... жүйелерге бағынатын әртүрлі уақыт кеңістік өзгерістерді ескеретін статист болжам сипатына ие. Тур ... тур ... ... ... факторы б.т. тур ағымдар көлемін анықтау болжамы деуге болады. Тур құбылыстар дамуы ... ... ... же ... ... Тур ... ... кеңістік бірліктерінің негізігісі тур аудан. Тур аудан функциялары келушілер талаптарына, табиғи орта түрі мен тартымдылығына, тур ... же тур ... ... ... ... ... ... географиясы келесі мәселелерді қамтиды: туризмнің түрі мен мезгілдігін ескере отырып, туризмді дамытуға аумақтың жарамдылығын; ... және оның ... ... ... ... ... ... дамуынан туындайтын және қоғамның шаруашылық іс-әрекетіне әсер етін аумақта болатын құбылыстар мен үрдістерді.
Егер де туризм географиясының ... ... одан әрі ... практикалық мәселелерді шешу мүмкін емес.
Туризм географиясы жас ғылым болғандықтан, оның ... ... атау ... мен ... ... көп орын ... Қазіргі туризмнің классификациясы, оның күрделілігі, маңызы. Туризмнің формалары, ... ... ... ... ... туристік шаруашылықты, туристік қозғалысты, жалпы туризмді аумақтық ұйымдастыру мен дамуын жоспарлау үшін ... Бұл ... мәні - ... жеке ... бөліп көрсету.
Қазіргі уақытқа дейін туризмге нақты классификация жасалынбаған, себебі, қазіргі туризмнің таза бір түрін, формасын бөліп ... ... ... ... ... ... мен оның инфрақұрылымның дамуын зерттеу үшін, белгілі бір туристік қызметтерге сұранысын анықтау үшін, сонымен қатар туризмнің ... ... ... ... үшін ... әр түрлі белгілеріне қарай классификациялауға болады: мақсатына қарай, саяхаттың мерзімі мен ұзақтығына қарай, ... ... ... ... ... ... ... сапасына және т. б. Бірақ, саяхаттың мақсаты - ... ... ... ...
Туризм формасының кластардан айырмашылығы оның түрлері әр алуан болып табылады. Олар бірқатар факторларға байланысты:
- бос ... ... ... және ұзақтығына;
- туристердің жасы мен жынысына, денсаулығы мен рухани дамуының деңгейіне, адамның жеке ... мен ... ... табиғи жағдай мен мезгілдің әртүрлілігіне;
- қозғалу тәсілдерінің пайда болуына және т.б. ... ... ... бағыты мен масштабы бойынша туризмді кластарға және ... ... ... ... мен ... ... ... туризмнің үш негізгі (формасы): емдік, спорттық-сауықтыру және ... ... ... оны ... тиімді пайдалану адам организмін жақсы шынықтырады. Өсіп келе жатқан жастар үшін спорттық және сауықтыру ... ... зор, ... ... ... ... қоғамдық және еңбек іскерлігін көтеру де мүмкін емес.
Жоғарыда айтылған түрлері арқылы туризмнің классификациясы құрастырылып жіктеледі.
Туристік ағымның бағыты бойынша, ... ... ... статусы бойынша туризм екі үлкен классқа бөлінеді: ішкі (ұлттық) және халықаралық ... Ішкі ... - бұл ... өз ... ... ... Халықаралық туризм - бұл азаматтардың өз елінен тыс жердегі саяхаты, ... бір ... ... елге ... бірнеше елдерге сапарлары. Шетелдік туризм - бұл шетелдік азаматтардың туристік мақсаттармен басқа елге ... ... ... ... екі ... ... тығыз байланысты - кіру және шығу, бұлар туристік ағымның бағыты арқылы айырмашылықта болады. Туристің саяхат жасау мақсаты оның ... елін ... ... елін ... Егер турист өз елінен туристік мақсатпен шықса - бұндай туризмді шығу ... ... ал ... елі кіру туризмі деп аталынады.
1993 жылы ДТҰ-ның Оттавада өткен конференциясында туризмнің кейбір ұғымдары анықталды, жеке айтсақ жаңа ... ... ... туризм және ел ішіндегі туризм. Ұлттық туризм ішкі және шығу туристік ... ... Ел ... туризм - ішкі және кіру туристік ағымдарды қамтиды.
Ішкі туризм дегеніміз демалыс, спорттық, танымдық және ... да ... ... өз ... ішіндегі қозғалысы. Бұндай саяхаттарда туристер елдің шекарасынан өтпейді, туристік құжаттарды толтырмайды.
Халықаралық туризмде турист өзінің ... ... ... бір ... елге ... ... өту үшін туристік құжаттарды (паспорт, виза жасау) толтырып, валюта және медициналық ... ... Бұл ... ... ... және ішкі ... ең ... айырмашылығы болып саналады.
Халықаралық туризмнің тағы да бір ерекшелігі - елдің төлем балансына тигізетін әсері. Шетелдік ... ... ... ... ... түсіреді. Сондықтан шетелдік туристердің келуін "белсенді" туризм деп атайды. Оған қарсы, туристердің шет елге кетуі ұлттық ақша мөлшерінің азаюуына ... ... ... ... "белсенді емес" немесе пассивті дейді. Осындай едәуір айырмашылығына қарамастан, ішкі және халықаралық туризм бір-бірімен үнемі тығыз байланыста болады. Олар ... ... екі ... Ішкі туризм халықаралық туризм дамуының негізін құрайды, ішкі туризмсіз халықаралық туризм дамымайды. Ішкі туризм халықаралық туризмнің катализаторы ... ... Ол жаңа ... ... мен ... игеруге, туристік инфрақұрылымның базасын құруға әсерін тигізеді, сондай-ақ бірте-бірте халықаралық туристік қозғалысқа, халықаралық ... ... ... ... ... классификациясының, оның саяхатқа шығу мақсаты бойынша бөлінуі осы уақытқа дейін көптеген пікірталастар тудыруда. Профессор ... ... ... ... . Көп ... оның ... ... бір ауыздан мақұлдайды және саяхатты мақсаты жағынан демалыс пен көңіл көтеру десе, басқа жағынан іскерлік туризм деп бөледі. Демалыс мен ... ... ... ... ... туризм) туризм дамуының негізгі бағыты болып саналады. Оның үлесіне дүниежүзілік туризмнің 70%-ы келеді. Олар ... ... ... ... ... ... туристік қозғалыстың дамуында басты ролді танымдық туризмге береді.
Соңғы уақыттарда этникалық туризм де ... яғни ... ... ... ... туған жеріне қыдыруы; этникалық мақсатпен туристік сапарлар дүниежүзілік туристік ағымның 10% ... ... - бұл ... ... ... ... яғни съезге, ғылыми конгреске, конференцияға, симпозиумға, өндірістік ... және ... ... ... ... - бұл ... ең ... саласы.
Туризмнің типтері әр алуан белгілері бойынша классификацияланған. Ұйымдастыру жағына қарай туризм: а) ұйымдастырылған (жоспарлы); б) әуесқой (өз жоспары ... в) ... ... ... бөлінеді. Турфирмалар ұсынатын сапарларды ұйымдастырылған туризм деп атайды, себебі ұйымдастырылған туристер алдын ала белгіленген мезгіл мен ... ... ... ... алады.
Ұйымдастырылмағаннан айырмашылығы - әуесқой және жабайы туристер өздерінің ... ... ... ... ... жабайы туристерден айырмашылықтары болады. Әуесқой туристер туристік ұйымдармен байланысты жұмыс істейді. Жабайы туристер турфирмасыз, туристік ұйымдарсыз ... жеке және ... ... ... Жеке бір ... ... бір ... (бес адамға дейін) өздерінің жеке жоспары бойынша саяхатын жеке туризм дейді, бір топ адамның саяхатын (6-7 адамнан ... ... ... деп ... ... ... ... қатысушылардың тілек-талаптарына сәйкес ұйымдастырылады. Бұл турлар архео-логиялық, мәдени-өнер және тарихи болуы ... ... ... ... ... және көшпелі болып бөлінеді. Туризмнің стационарлық түріне емдеу туризмі және спорттық-сауықтыру туризмінің кейбір түрлері ... ... ... үнемі қозғалыста болып, өзінің орнын жиі ауыстырып тұрады. Қазіргі шақта техникалық мүмкіндіктердің ... ... ... ... күшейетін сияқты.
Сапардың ұзақтығына қарай туризм қысқа және ұзақ мерзімді болып бөлінеді. Адамдардың үш тәулікке дейін саяхатқа келуін ... ... ... ... Қысқа мерзімді сапар - туризмнің бұқаралық түрі болып саналады. Ұзақ мерзімді туризм (үш ... ... ... ... ұзақ ... ... байланысты.
Саяхаттың ара қашықтығына қарай туризм жақын және алыс ... ... ... ... өз ... алыс ... ... бару деген сөз.
Туристік ағындардың ритмі бойынша туризм жылдық және мезгілдік болып бөлінеді. Жылдық дегеніміз жыл бойы ... ... ... демалуға адамдардың барып тұруын айтады. Мезгілдік - ондай туристік жерге жылдың бір ... ғана ... ... ... ... қарай туризм былай бөлінеді: а) балалар мен жасөспірімдер туризмі; б) жастар туризмі; в) ересектер туризмі.
Туристердің сапар желісінде орналасуы бойынша туризмді ... ... ... а) ... үй типті және б) қонақ үй типті ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді: а) рекреациялық, б) экскурсиялық және в) арнайы туризм. Рекреациялық туризмге - емделу және сауықтыру үшін ... ... ... ... - табиғаты мен әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... бұл ... ... немесе елдерге саяхат жасау. Арнайы туризм - арнайы бағдарлама және маршрут бойынша саяхат.
Көлік қызметінің түріне ... ... ... ... ... ... ... саяхаттау болып бөлінеді. Дүниежүзіндегі жолаушыларды тасудың басым бөлігі автомобиль ... ... ... Батыс Еуропада туристердің 70%-ы өз көліктерімен саяхаттайды, АҚШ-та бұл көрсеткіш 90% құрайды.
Соңғы 20 жылда круизді туризм шапшаң дамуда. Круиз - бұл ... ... ... бір ... ... бір маршрутпен көрікті, көңіл толарлық жерлерге тоқтап саяхат жасау. Круиздік саяхатта бірінші орында - ... ... ... ... айналысатын елдер - Англия, Норвегия, Греция, Италия, Франция, АҚШ.
Алғашында ... ... ... коммерциялық түрде болса, онан түсетін кіріс туристік мекемелердің жұмысының басты нәтижесі болды. Бірте-бірте коммер-циялық туризмге қарсы әлеуметтік ... ... ... пайда болды. Әлеуметтік туризм жүйесі тұтынушыларға ғана емес, туристік мекемелерге де өте тиімді. Сонымен, ... ... - бұл ... аз ... пайдаланатын туризмі, оларды мемлекет және мемлекетке жатпайтын құрылымдар қолдайды. ... ... ... - ... ғана ... қозғалыс толқынында пайда болды және елдің тұрақты даму концепциясына байланысты ол батыста кең дами бастады. Экотуризмді көпшілік ... ... ... ... ... да оның қалыптасқан туризмнен айырмашылық-тары бар. Олар төмендегідей негізгі белгілер /4/:
- экотуризмнің басты ... ... ... ... ... көзтартарлықтай жерлері болуы;
- туризм индустриясының жоспарлы дамуының арқа-сында қолданғанмен, тозбайтындай ... және ... ... ... болуы;
- басқаларға қарағанда төмен капиталды, материалды және энергосыйымдылығының болуы;
- экотуризмнің ең күрделі мақсаттарының бірі - эколо-гиялық ... беру және ... ойды ... ... ... ... жеке ... әлеуметтік-экономикасын көтеретіндей дәрежеде болуы.
Қысқа уақыттық табиғатта уик-эндте демалудан бастап табиғи жаратылыс тақырыбына ... ... ... ... экологиялық туризм туристік ағымдарды әр түрлі мақсаттармен ... ... ... бүгінгі күні айтарлықтай ауқымды көлемге жетіп отыр. Мұсылмандардың ең ... ... ... ... - Сауд Аравиясындағы Мекке қаласы. ... ... ... папа Римскийге Ватиканға барады. Туристік діни маршруттарды анықтайтын әр елде ... ... діни ... бар. ... туризм классификациясының ғылыми және практикалық маңызы бар, ол білгеніңді реттеуге және ... ... ... ... ... ... ... Туристік-рекреациялық ресурстар, олардың рекреация мен туризм дамуындағы ролі мен ... ... ... рекреациялық ресурстар ұғымын түсіну үшін ең алдымен географиялық, табиғи, антропогендік орта ... ... ... ... Терминологиялық талқылауға үңілмей ақ айтсақ, табиғи орта жеті элементтердің жиынтығы ... ... Бұл жеті ... ... ... бір ... орын тапқан үш биотикалық және төрт абиотикалық элементтер. Табиғи ортада тұратын адам, оны өзгертіп антропогендік ортаны қалыптастырады. Қорыта ... ... ... сегіз элемент құрады: физикалық және биотикалық ортамен бірге адам ... ... яғни бұл ... ... фабрикалар, су бөгендері және т.б сиақты антропогендік элементтері кіретін өзгертілген ... ... ... ... осындай барлық элементтері туристік рекреациялық ресурстар бола алады. Бірақ олар туристердің қызығушылығын туғызғанда ғана туристік рекреациялық ресурстарға ... ... ... ... ... ... туристерді қызықтыра ала ма деген сұрақ қоюға болады. Бұрын ондай ... ал ... ... ... ... іс әрекет дамып келе жатыр.
Сулардың , жер бедерінің , климаттың, өсімдік пен жануарлар әлемінің туризмге әсер ететіндігіі сөзсіз. Туристерді ... бір ... ... ... ... жиынтығы тартады.
Варшиньска мен яцковски айтуынша туристік рекреациялық ресурстар дегеніміз туристерді қызықтыратын табиғи ... ... ... ...
Экономикалық әдебиетте туристік рекреациялық ресурстар табиғи және антропогендік шығу тегі бойынша жіктелетін игілік ретінде анықталады. Алайда, туристік рекреациялық ресурстарды жіктеу үшін ... шығу тегі ... ... олардың функциялары қолданылады, мысалға, ресурстарды демалысқа, тануға арналған және мамандандырылыған ресурстар деп бөледі. Сонымен бірге бұл функциялар туристің ең ... үш ... ... табылады.
Туризмді дамыту мақсатында аумақтардың құндылығын анықтау үшін туристік рекреациялық ресурстарды зерттеу ... ... ... ресурстар дегеніміз туристік экскурсиялық қызметте пайдаланатын қоғамдық қажеттіліктеріне сәйкес технологиялық дәрежеге жетілдірілген ... бір ... ... ... және ... ланшафтының жиынтығы. Барлық туристік рекреациялық ресурстардың жинаған үлкен екі топқа: табиғи және әлеуметтік экономикалық ресурстарға бөлуге болады. ... ... ... ... ... ... үшін)
Демалу физиологиялық көрсеткіштері
* Табиғи ресурстар
* Пайдаланатын ресурстар
танымдық
Табиғи ортамен генетикалық байланысы
1 табиғи ресурстар
А. Адам ешқандай қатыспай қалыптаспай
* Флорам мен фауна ерекшеліктері
* ... ... өзен ... ... ... ... ... геологиялық люқ объектілер
В. Адам жасаған
* Ескерткіштер
* Мұражайлар мен табиғи коллекциялар
* Ботаникалық бақтар
* Зоосаябақтар
С. Заңды түрде қорғалатын объектлер
* Көрініс пункттері
* ... ... ... саябақтары
Адам өмірі мен, жұмысымен және іс әрекетімен байланысы
* Антрпогендің ресурстар - ... және ... ... ... ... мен шығармашылық орталықтары
* сәулет өнері мен құрылыс ескерткіштері
* Өнер ... мен ... өнер ... ... ... ... ... мен қайталанбайтын объектілер
* Әскери тарихи объектілер
* Естелік орындар мен ... ... іс ... пен ... ... Қазіргі мәдениет жетістіктері
* Діни табыну орындары
мамандандырылған
Табиғи ортаның туризмнің мамандандырылған түрлері үшін жарамдылығы
* Қайықтар мен ... ... ... Балық аулау
* Аң аулау
* Атты туризм
* Альпинизм
* Спелеология
* ... ... ... 1977 ж анықтамасы бойынша, бұл белгілі уақыт ішінде адамдардың демалысын ұйымдастыруға арналған, рекреациялық іс ... үшін ... ... бар ... және табиғи техникалық геожүйелер мен мен табиғи құбылыстар.
тарихи мәдени объектілер және құбылыстар жатады. Бұл ресурстар бір жағынан материалдық және ... ... ... ... ... ... және қозғалатын ресурстар болып топтастырылады.
Материалдық ресурстар өндіріс құралдыр мен қоғамның ... да ... ... ... біріктірсе, рухани ресурстар қоғамның жетісіктерін білім, ғылым, өнер, әдебиет жағынан қамтиды.
Қозғалмайтын ресурстар тобын тарихи ескерткіштер, сәулет ... ... ... және ... ... ...
Жылжымалы ресурстар тобына өнер ескерткіштері, археологиялық заттар, ... ... және ... ... ... ескерткіштер және оңай қозғауға болатын заттар жатады. Мұндай ресурстар тобф әдетте ... ... ... ... ... және ... ... негізгі белгілері бойынша бес түрге: тарихи, археологиялық, сәулет өнері және қала ... өнер ... ... ... ... ... ЕСКЕРТКІШТЕРІНЕ үйлер, құрылыстар, қоғам мен мемлекеттің дамуына байланысты ескерткіш ... мен ... ... ... ... ... ... обалар, ескі үйлердің орындары, бекіністер, өндіріс және су құбырлары, тасты мүсіндер, тастағы бейнелер жатады.
Сәлет өнері мен қала ... ... ... ансамбльдері мен кешендері, тарихи орталықтар, алаңдар, кварталдар, көшелер, ежелгі қалалардың қалдықтары; азаматтық өнеркәсіптік әскери, діни сәулет ... ... ... ... ... ескерткіштері және осылармен байланысты монументалдық, бейне , декоротивтік қолданбалы, бак парк өнерінің ескерткіштері жатады.
Өнер ескерткіштеріне бейнелеу өнері, декоротивті ... ... мен ... да өнер ... ... боалды.
Дерекнеме ескерткіштер бұл мемелекет билігінің актілері, бейне, фотоқұжаттар және таспа жазулар, сондай ақ көне және басқа қолжазбалар мен ... ... мен ... ... сирек кездесетін баспалар.
Әлеуметтік экномикалық рекреациялы ресурстарға тарихпен, ... және ... ... іс ... ... басқа да объектілерді жатқызуға болады. Мысалы, тамаша салынған спорт кешені, хайуанат паркі, ботаникалық ... ... ... ... оқу ... ... мекемелер, театрлар, этнографиялық және фольклорлық көз тартарлық көрнекті ... ... ... және т.б. ... дамыту үшін табиғи және әлеуметтік экономикалық қолайлы жағдайы бар аумақтар өзінен өзі туристік ресурс бола алмайды. Егер оған ... ... және оны ... ... ... мүмкіндіктер табылса, онда олар туристік ресурстарға айналады.
Табиғи кешендер туристік рекреациялық ресурстар ... ... үлгі ... өте ... әлде ... бола ... 1) туристік сұраныс болмағандықтан табиғи кешендердің ресурстық сипаты жок; 2) туристік сұрансытың пайда болуы табиғи кешендерді тексеріп бағалауды ... ... 3) ... ... арқасында бағалы табиғи кешендер ресурстарға айналысады; 4) туристік сұраныстың көбеюі қолайсыз табиғи кешендер өңдеуден өткізіліп, турисік ресурстар класына енгізіле ... ... үлгі ... ... ... ... де ... рекреациялық ресурстар класына өтеді. Туристік сұраныстың арқасында мәдени және этнографиялық объектілер тесеріліп, экскурсиялық туризмге ... ... ... баға ... ... кеңеюі мен рекреациялық құндылық критерийлерінің дамуы, халықтың мәдени деңгейінің өсуі арқасында пайдаланатын нысандар ауқымы кеңейеді. Олардың көптеген саны арнайы ... ... ... ... ... қатарына енгізіледі. Бұрын өмір сүрген ұрпақтардың еңбек өнімі бола тұра, әлеуметтік эконмикалық объектілер мұнда танымдық сипаттағы ... ... ... ... еңбек құралына айналады. Туристік рекреациялық ресурстар ғасырлар бойы ресурстар түрлерінен рөлі мен ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Туризмнің әрбәр түрінің ресурстарын өзіне тән ерекше ресурстар болып табылады. Санаторлық курорттық емдеу үшін минералды ... мен ... ауа райы мен ... ... мен тұз ... қолданылады. Сауықтыру демалысы үшін жайлы, қолайлы климат, жұмсақ маусым, су, өсімдік, жер бедері және ландшафтың басқа ... ... ... ... үшін ... ... мүмкіндігі, белгілі қиындық дәрежедегі кедергілер, арақашықтық, жұрттың тығыз орналасуы және т.б. қажет. Экскурсиялық туризмнің нысандарына келсек, олар ... ... ... және ... ... ... шаруашылық нысандары, фольклорлық мерекелер мен халық мәдениетінің элементтері.
Туристік рекреациялық ресурстардың ... ... ... ТРЖ ның ... ... ... ... мөлшері (минералды сулар дебиты; қолайлы рекреациялық аумақтардың көлемі, туристік оратлықтардың экскурсиялық әлеуеті); игерілу деңгейі, жүктемелерді реттеу.
* ... ... ... ... және санитарлық қорғау шеңберлерін орнатуға мүмкінік беретін ресурстардың таралу ауданы (сулы қабаттардың көлемі, жағажайлардың аумағы, территорияның суарылуы, орман аумағы, тұрақты қар ... ... ... ... туристік ағымының ырғақтығын анықтайтын эксплуатциялық кезең (климат қолайлы кезеңнің ұзақтығы, суға түсу мезгілі, тұрақты қардың жатуы);
* Көптеген ресурс түрлерінің ... ... ... ... ... ... мен ағымдарды өзіне шоғырландырып тартуына себепші.
* Ақша ... аз ... және ... ... ... тым жоғары болмауы инфрақұрылымды жылдам құруға және әлеуметтік экономикалық нәтиже алуға, сондай ақ ... ... ... жеке ... ... береді.
* Табиғатты тиімді пайдалану нормаларын сақтай ... ... және ... ... ... ... арқылы туристік рекреауиялық ресурстарды көп рет пайдалануға мүмкіншілік береді.
Демалыс пен ... үшін ... ... ... және ... ... ... болады. Біріншісіне туристердің өздері қолданаатын ресурстар, яғни ландшафттың көз тартарлық ерекше сұлулығы және экзотикалығы, жергілікті жердің ... ... ... ... ... ескерткіштері және басқа да танымдық объектілері жатады. Тікелей ... ... ... үшін ... ... яғни ... энергетикалық жанармай , метриалдық, қаражат, еңбек ресурстарын тарту қажет. ... ... ... ... ... ұйымдастырылуына, туристік аудандар мен орталықтардың қалыптасуына әсерін тигізеді. Бірақ олар тікелей түрде әсер етпейді. Олар көптеген әлеуметтік экономикалық факторлардың, ең ... ... ... ... мен ... ... іске асырылады. Туристік рекреациялық іс әрекеттің аумақтық ұйымдастырлуының ұзақ мерзімді болжамы барлық рекреациялық ресурстарды анықтауды есептеуді және ... ... ... ...
18. Территорияның жарамдылығын анықтау және туризм мен демалыс үшін туристік-рекреациялық ресурстарды бағалау - туризм географиясының басты міндеті.
Туризм геогр зерттеу ... ... ... кеңістік же динамикалық элементтер-тур қозғалыс пен омен байланысты қызмет көрсету саласы кіреді. Осыдан туризм ... ... ... үш ... ... бөліп көрсетуге болады:
-географиялық кеңістіктің туристік қозғалыс үшін жарамдылығының мәселелері;
-әлеу экон құбылыс ретіндегі туристік ... ... бар ... ... ... негізінде тур құбылыстарды кеңістікте жіктеу мәселелері.
Туристік қозғалыс үшін жарамдылығын бағалаудың басты критерилері - - -тур қасиеттер мен тур ... ... ... ... ... ... басты түрткісі табиғи орын көркемділігі. Табиғи ортаның атрактивтілігін бағалау критерилері-жер, бедері, климат, гидрография, өсімдік жамылғысы. Сиымдылығын анықтау кк. ... ... ... ... бағалау кешенді сипатқа ие, ал элементтерінің, олардың топтарының тартымдылығы тек салыстырмалы болады. Мұның себебі - ... ... әр ... ... және ... орай ... ... формаларының болуы және маусымдық сипаты.
Табиғи орта қасиеттері мен тартымдылығын бағалау сандық әдіс ... ... ... ... ... яғни ... ... бойынша баға беру әдісі жиі қолданылады. Бұл ә: ... ... ... ... ... аспектілеріне белгілі балл беріледі, баллдарды қосқан кезде тартымдылық дәрежесін анықтауға болады.
Аумақтың рекреация үшін ... ... үшін ... ... ... ірі ... картографиялық зерттеулері өте маңызды.Мыс. физикалық геогр және ландшафттық аудандастыру карталары.
Келесі ... әлеу экон ... ... тур ... маңызын Унцикер, Крафт айтып кеткен. Статис зерттеулердің негізгі мәселесі тур ... ... ... бөліп көрсету, яғни оны халық шаруашылығының жалпы табыс суммаларынан бөліп есептеу, Мұндайда статистикалық массаны ... ... ... ... ... құралдарының құны, ақша айналымы же халықаралық туризмдегі волюталық табыстар мен шығындар ... ... ... ең көп ... әдіс ... ... алу. Шекарадағы тіркеуден алу, монография-бір мәселені жан жақты зерттеу.
Тағы бір күрделі мәселе-аумақтың ... қол ... ... мәс. Бұл ... ... торы және көлік қызмет көрсету статист нан тұрады.
Әлеу экон ... ... ... ... ... тур ... ... функционалды жүйелерге бағынатын әртүрлі уақыт кеңістік өзгерістерді ескеретін статист ... ... ие. Тур ... тур ... ... ... факторы б.т. тур ағымдар көлемін анықтау болжамы деуге болады. Тур құбылыстар дамуы деген ... ... же ... ... Тур ... ... ... бірліктерінің негізігісі тур аудан. Тур аудан функциялары келушілер талаптарына, табиғи орта түрі мен ... тур ... же тур ... ... ... жұмысына тәуелді.
Туризм гегорафиясының әдістемелігі қазір даму жолында. Оған ... ... саны өте көп. ... ... әдіс дегеніміз бұл тәсіл, мақсатқа жеті жолы, әрекеттер қалпы. Туризм географиясы әртүрлі жаратылсытану және қоғамдық ... ... ... Дәстүрлі географиялық әдістердің ішіндегі туризм географиясы үшін ең бастылары типологиялық, салыстырмалы географиялық, картографиялық әдістер. Олармен бірге ... мен ... ... қызметкерлерінің социологиялық зерттеулер әдісі, физиологиялық және ағымдағы дәрігерлік бақылау әдісі, математикалық, матемкатикалық статистикалық әдістер қолданылады. Өрістегі және ... ... ... ... ... ... пен ... үшін табиғи ортаның ресурстарына баға беріп, жарамдылығын анықтау туризм географиясының ең басты мақсаты. Мәдени және тарихи ... ... ... ... ... табиғи жағдайлардың алатын орны да ерекше, себебі рекреация мен туризмнің дамуының негізгі алғышарты табиғи орта болып табылады. Сондықтан, КСРО және ... ... ... ақ ... ... ... ... ресурстардың табиғи жағына ерекше баға берген.
Рекреациялық табиғи шарты ретінде табиғи ... және ... ... және ... ... мен жеке қасиеттері болып табылады, олардың ішінде аттарктивтілік, контрасттылық, кедергілерден өту ... ... ... немесе үлгі болатын сипаты, табиғи нысандарының ауқымы мен формасы жіне олардың орналасуы.
Алғашқыда табиғи ресурстар мен аумақтар санаторлық курорттық яғни емдік ... ... ... табиғи кешендердің рекреациялық бағалану қағидаларына, әдістемесіне және критерийлеріне назар аударыла бастады. Ресурстар мен шарттар ... пен ... ... ... да, ... жағынан да қарастырылғандықтан оларға баға беру өте қиын.
Табиғи әлеуеттің демалыс пен туризм үшін баға беру ... ... ... ... ... зерттеулердің ішінде Мухинаның еңбегін атап айту қажет. ... ... баға беру ... ... мәселелер қатарына қояды. Бұл жұмыста аумақтың рекреациялық әлеуетін демалушылардың демалыс пен шарттарына деген көзқарастарына негізделген баға беру ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру үшін физиологиялық жайлылығы мен ландшафтардың, табиғи және мәдени тарихи нысандарының әлеуметтік психолоиялық аттрактивтілігін ескеру ұсынысы берілген.
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... ғылымынң медициналық биологиялық, әлеуметтік, психологиялық салаларында демалушылардың табиғи кешендеріне қоятын талаптары әзірше дұрыстып ... ... пен ... үшін ... ... баға беру өте ... Емдік ресурстарына баға беруден айырмашылығы, мұнда пейзаждың тартымдылығ, экзотикалығы, қайталанбайтындылығы бағаланады.
Баға беру ... мен ... ... ... ... ... баға беру реті ... міндетті кезеңдерден тұрады:
* Баға берудің объектісін анықтау,яғни табиғи кешендердің компаненттері мен қасиеттерін бағалау.
* Субъектіні анықтау, оны позициясы ... ... ... ... баға беру субъектісі ретінде туризм жиі қолданылады.
* Зерттеудің мақсатымен және ... ... ... баға берудің критерийлерін бөлу;
* Баға беру шкалалрының көрсеткіштерін құрастыру. Шкалалар субъектісі мен объектінің арасындағы бағалық ... ... Бұл ... ... ... саны ... ... туады. Көбінесе 3-4 немесе 5-6 сатылар қолданылады. Әрбір саты объекті мен ... ... ... интесивтілігінің көрсеткіші болып табылады. Рекреация үшін бағалаудың ғ сатылы шкаласы келесі градациядан тұрады: 1 ең ... ... 3 ... ... 4 аө қолайлы, 5 қолайсыз.

көрсеткіш
сипаттама
Баға балл
1
Таяз су зонасының ені, ... су ... ... ... ... қиыршық тас
Дөңбек тас
Саз
тұнба
4
3
2
1
0
3
Судың орташа тәулі температурасы 18-22 градус болатын жазғы ... ... ... ... ... да ... ... Оған жауап беру үшін объекті мен субъекті арасындағы байланыстар тікелей немесе тікелей емес екендігін анықтау қажет.
Туристік ... ... баға ... ... ... және ... ... ескеру қажет.
Туристік ресурстарға баға берудің негізгі үш түрі бар:
* Медециналық биолгиялық (физиологиялық) баға беру демалысты ... үшін ... ... ... ...
* Психологиялық эстетикалық баға беру демалушыларға тиетін табиғат ерекшеліктерін эмоциялық әсерлеріне талдау жасау;
* Технологиялық баға беру мамандандырылған және ... ТРЖ ... ... және ... ... ... ұйымдастыру үшін ресурстардың жарамдылығын анықтау.
Ресурстардың құндылығын анықтау және олардың ... ... ... ... ... ресурстардың кешенді сипаты баға берудің үш түрін үйлесімді болуын қажет ... ... ... ... биологиялық түрі табиғи факторлардың адам ағзасына тигізетін әсерін көрсетеді. Бұл ... ... ... үшін ... да ... Медициналық биологиялық баға бергенде климат басты рөл ... ... мен ... ... пен ... үшін ... ресурстарға баға беру әдістері жүйесін ұсынған. Климат дегеніміз белгілі бір аудандарға лайықты ауа райының көп жылдық режимі. Оның адамға әсері ... ауа райы ... ... ... ... бойы ауа ... адам ағзасына әсер ететін элементтері мен құбылыстарын өлшеу ... ... ... адам ағзасына бір мезгілде көптеген метеорологиялық элементтер әсер етеді, сондықтан мұндай ... ... ... Әдістерді таңдау барысында шартты (эффективті) температураның жүйесі құрастырылған. Осындай шартты температуралар метеорологиялық көрсеткіштерін кешенді әсерін сипаттайды.
Температура мен ... ... ... кешенді көрсеткіш эффективті температура ЭТ деп аталады. Температура, ылғалдылық және жел жылдамдығын сипататйтын кешенді көрсеткіш эффективті эквивалентті ... ... ... ... жел күші және күн ... ... кешенді көрсеткіш радияциялық эквивалентті температура (РЭТ) деп аталады. РЭТ есептері күн сәулесінің адам денесін ... ... 1 ... адам ... 1 ... ... күн энергиясының 0,7 кіші калориясы келіп тұрса, адам оны температураның 3 ... ... ... ... ... мәлімететріне сүйенсек, жоғары температураны ауа құрғақ болған кезде оңай шыдауға болатыны анық.
Адам организмі үшін ... ... мен ... үйлесімді көрсеткіштері 6 кестеде корсетлген.
Адам ағзасына қолайлы температура мен салыстырмалы ылғалдылық ... ... ... температура жүйесімен байланысады, көптеген адамдар үшін оның температурасы 17 градуспен 23 градус аралығы болады. Белсенді ... үшін ... зона 12 ... ... ... эффективті эквивалентті температурада бола алады. Комфортты зонасынан тыс эффективті эквивалентті ... адам ... ... ... зонасы адамның денсаулығына және жыл мезгіліне қарай өзгеріп ... ... ... баға ... ... ... кешенді климотлогиялық әдіс. Бұл әдіс адам организміне тигізетін ... ... ... ... ... Бұл әдіс ... ... қолдану себебі адам ағзасының көптеген функцияларының ауа райының тәуліктегі өзгерістеріне ... ... ... ... түн мен ... ... ... жағдайлары бір бірімен байлансты , бұл жағдай адамның тәуліктік ритмикасын анықтау үшін өте ... ... ауа ... ... ... аудандар климаттарын зерттеп салыстырған кезде өте пайдалы ... Ауа райы оның ... ... ... классификациясы арқылы сипатталады. Бұл жіктелуде ауа райының 16 ... ... оның ... ... ауа райы тобы /8 ... ауа температурасы 0 градустан өтетін ауа райы /2 класс/ және аязды ауа арйы 6 кл.
Соңғы жылдары ауа райының күрт өзгерісі ... ... ... Ауа ... күрт ... ұшырауы ағзаның физиологиялық функцияларын ойдағыдай өзгерістеріне әкеліп соғады. Мұндай ... ... ... ... ... және ... ... жағдайында да байқалады. Өзгеріс көрсеткішінің мөлшеріне қарай ауа райының мынадай режимдері: өте тұрақты, тұрақты, құбылмалы және өте құбылмалы режим болады. Ауа ... ... ... ... ... ауа ... болжау қиынға түседі.
Климаттық зерттеулермен бірге климаттық факторлар әсеріне ұшыраған ағзаның күйін сіреттейтін көрсеткіштер іздестірілуде. Климат ... мен ағза күйі ... ... ... жиі ... ... бірі - сұрапталған топ ішінде олардың субъектівті ... ... ... ... ... ... ... ағзаның терморегуляторлық тетіктерінің кернеуі болып табылады. Ол адам денесінің орташа температурасының немесе терлеу көлемінің өзгеруі бойынша ... ... ... ... ... ... жылу ... ескерумен ауа райы түрлері тоғыз категорияларға - өте суықтатн өте ыстыққа ... ... ... ... ... адам терісінің температурасы көп өзгермейтіндіктен ыстық ауа райының әсреін бағалау үшін терлеу ... ... жөн. ... ... - дене терісінің орташа температурасы 31-33 градус болған кезде байқалады, бұл жағдайда дам ыстықтамайды да, тоңбайды да. Температураның ... бір ... ... әсер ... ... ... ... бірқатар қолданбалы мақсаттарды шешуге болады: демалыс, туризм, емдеу үшін климаттың қолайлылығы ... ... ... жүргізуге болады. Адам организмі үшін қолайлы ортаның ұзақтығы - ... ... ... баға беру жұмысының негізгі көрсеткіші болып табылады. ... ... ... ... ... ... атап айту керек. Біріншіден, тау климаы теңіз деңгейінен ... ... ... ... ... мен ... жер ... қарай жылдам өзгерістерге ұшырайды. Екіншіден, өзіне тән ерекшеліктермен бірге, айналасындағы ландшафт ... да ие ... ... ... климаттық жітелуі тау круорттарының классификациясында көрінісі табады. Бұл классификацияда курорт мамандандырылуы; тау ... ... ... зонасы; биіктік белдеуі; курорт ауданындағы өсімдік көрсетілген.
Негізгі ... адам ... үшін ... ... ... ... ... климаттың меде биолгиялық бағалануы әсіресе территориясы үлкен елдер үшін қажет. Осындай жұмыстар шетелдік туризм дамуы үшін де маңызды. Олардың қорытындылары ... мен ... ... енгізіледі.
Психологиялық эстетикалық баға бергенде адамға тиетін табиғи ландшафтының ерекшеліктерін ... ... ... Баға ... ... өте күрделі. Сондықтан ол кез келген табиғи кешенге ... ... ... ... қана қояды.
Сұлулықты аңсау адамның рухани дүниесінің ең маңызды ... бірі ... ... ... орай ... ... рекреациялық ресурстарды бағалаған кезде оларды психологиялық эстетикалық жағынан қарасытрған жқн болып ... ... ... теңдес болған жағдайда эстетикалық қасиеттері жоғары аумақтар ререанттарды өзіне көбірек тарататыны белгілі.
Ең соңғы уақытқа ... ... ... ... ... ... ... сәклетшілер талғамдары мен пікірлеріне ғана негізделген. Соңғы жылдары психолгтар, социологтар , географтар ландшафтын эстетикалық тың ... ... үшін ... ... ұсынған. АҚШтың ұлттық паркінде туристердің орналасуы туралы зертетудің нәтижесі көрсеткендей , ең жоғары тартымды әсерді ... ... мен ... ... алып ... анықталды. Шекаралық зоналар деп әр түрлі екі ортаның арасындағы шекаралық сызықты айтады: су - ... ... ... ... - ... ... әсер\, төбешіктер - жазық \шамалы әсер\.
Табиғи кешендердің жұптырының контраст деңгейіне салыстырмалы баға беру
Веденин, филлипович 1975

Табиғи ... ... ... ... ... ... ... \өріс\
3
4
Қалың бұталар-жайылым
2
5
Орман - қалың бұталар
2
6
Өріс - жайылым
1
Аумақтың фокустық пункттерімен қанықтығы көбінесе жер бедеріне байланысты. Ландшафттын осы ... ... ... мысалы, орташа максималды салыстырмалы биіктіктердің аумақ бірліген деген қатынасын қолданады.
Көптеген зерттеушілердің айтуынша, эстетикалық құндылық ландшафтың морфологиялық құрылымына, ... ... ... ... ... ... ... іртүрлілігі\ деген түсінік енгізілді. Бұл түсінік 1) табиғи кешеннің ішкі ... 2) ... ... кешендермен сыртқы байланыстан тұрады.
Табиғи пейзаждың ішкі әртүрлілігі ... ішкі ... ... арқылы анықталады. Табиғи пейзаждың ішкі әртүрлілігінің мынадай көрсеткіштері болады: ландшафттың сорфологиялық бөліктерінің контурларының ландшафтық аудан көлеміне деген қатынасы; ... ... ... ... ... ... фондық доминанталар мен құрылымдық доминанттардың маршруттағы жиілігі. ... ... ... ішкі ... мынадй көрсеткіштермен де сипатталады: орманның тығыздық дәрежесі, ... ... ... жік қабаты, балауса орман ағаштарының молдығы және т.б. Тегістіктегі орманды аудандар ішкі басым белгі - кеңістіктің ... ... ... Орман тығыздығының пайызына байланысты кеңістік ашық, жартылай ашық және жабық ... ... ... ... мен ... ... де ... болады. Төбелі жер бедерінің биік жерлерінде орналасқан орташа биік орманмен үйлесуі ландшафттың тілімделуін ... ... ал ... ... ... ... жазық болып көрінеді.
Сыртқы пейзаж әртүрлілігі көршілес табиғи кешндердің көрініп тұратын пейзаждың ... ... ... жерлерде таулы аудандарға қарағанда табиғи кешеннің сыртқы айналасының эстетикалық орман ... ... орын ... ... ... ... көрсеткіштері мынадй: бірден көрінетін көрші табиғи кешендердің саны, сыртқы ... ... ... ... ... және ... ... көкжиек сызықтарын кесілуі, сонымен қатар сыртқы пейзаждарды жақсы көру үшін көп орындардан пайда болуы. ... ... ... ең ... ... тау шыңдары алуы керек, себебі солар арқылы барлық табиғи кешендер жақсы қабылданады, ең ... ... - тау ... алып ... ... ... көрі ... үлкен болса, көршілес кешендердің көрінісі кең болады, пейзаждардың әртүрлілігі жоғары.
Психологиялық эстетикалық бағлаудан жаңа түрлері табиғи кешеннің экзотикалық және қайталанбау ... ... ... ... ... ... ... тұратын жеріне ұқсамау мөлшері. Қайталанбау сипаты - нысандар мен құбылыстардың кездесу немесе кездеспеу жиілігі.
Технологиялық баға ... адам мен ... ... ... ... ... іс ... \технологиялық\ мен техникасы арқылы ерекшеленеді. Бағаның бұл түрі екі ... ... Бір ... ... баға беру ... ... жүйедегі жұмыстарының мүмкіндіктерін бағаласа, екінші жағынан аумақты игеру үшін ... ... ... ... ... ... көзқарасынан бағалау субъекті рекреациялық сала болады. Рекреациялық салада пайдалануы үшін табиғи кешен біршама ... ... мен ... ... ... ... ... қоры мен көлеміне ұзақ уақыт пайдалану мүмкіншілігне ие болуы ... ... ... ... ... үшін ең қолайлы тәсіл - ланшдафтық картаны пайдалану, ... ... ... бағалау объекті ретінде синтертикалық бірліктер - табиғи аумақтыө ... ... ... ... ... және оған сәйкес карталардың масштабымен анықталады: орта масштабта - аудандар, ... ... ... ірі бөліктері, ірі масштабта - урочище мен ... ... ... ... ... сұлбасы құрастыралады, ол үшін табиғи және шаруашылық шектеуші факторлар ескеріледі. Тек осыдан кейін баға беру жұмысына кіріскге боалды. ... ... ... ... ... ... ... жыртқыш жануарлардан кездесіп қалу мүмкіндігі, санаторлық - курорттық емдеу үшін қолайсыз микроклиматтық жағдай; жағажай, су, ... ... ... және т.б. ... ала ... аумақтық кешендердің қазіргі пайдалану сұлбасы құрастырылады және халық шаруашылық жоспарлары ескеріледі. Қалалар мен өнеркәсіп ... әсер ету ... ... ... ... ... ауыл ... жерлері және т.с.с бағаланатын аумақтарға кірмейді.
Технологиялық баға беру критерийлерін талдау - кәдімгі ... ... ... ол әлі де ... ... жоқ. ... біздің субъект объект қатынастары жөніндегі білімімзді көрсетеді. Ал ... ... ... жеке ... мен ... топтардың талаптары емес, бүкіл сала болғандықтан, баға беру субъектісі жалпылану керек, тіпті кейбір субъективтік талаптар қарастырлмау ... Сала бға беру ... ... ... ... ... олардың кешені, демалыс пен туризм формалары мен түрлері және т.б. қарастырылуы ... ... беру ... ... кезеңі - бағаның түрін анықтау. ... ... ... екі түрі бар: ... және ... ... баға аумақтардың морфоологиялық құрылымын анализі бойынша бағалық белгілерді логикалық түрде дәлелдеуге мүмкіндік береді. Соның негізінде қысқаша, математикалық әдістерді ... ... ... ... ... ... дәлелдеуге мүмкіндік береді.
Рекреация үшін табиғи ... баға ... ... ... ... көптеген елдердің ғалымдары айналысады. Осындай зерттеулердің арасында 1973 жылы шыққан Мухинаның \методы и ... ... ... ... комплексов\ атты жұмысы маңызды болып табылады. Бұл еңбекте рекреациялық бағалау үшін әдістемелік ұсыныстар келтірілген. КСРО ның ... ... ... баға беру ... туралы 1969 жылы шыққан Веденин мен мироненконың жұмысы бар.
Бұл ... ... ... 60шы ... соңынан бестап белсене жүргізілуде. Жалпы туристңк қасиеттер жүйеленетін, терминология ... ... ... ... туристік қасиеттердің аттрактивтілігін анықтауға арналған жұмыстар жүргізіліп жатыр. Мұнда ... ең ... әдіс - ... ... Бұл әдіс кең ... және ... субъективтік элементтерден құтылу әрекеттері жүргізіледі,себебі субъективті фактор баға бергенде дұрыс қорытынды ... ... ... ... ... \тартымдық коеффициенті\ деген синтетикалық көрсеткіш қолданылады. Ол 0 ден 1 ге дейін ... және 1 ... ... максималды деңгейі болып табылады.
Демалушылар мен туристердің табиғи рекреациялық айналасына деген таңдау сипаты ... ... ... ... ... ... ... сайын, оның табиғи элементтерінің саны да көп болды, және рекреациялық іс әрекеттің көптеген түрлеріне қолайлы болады. Рекреациялық жергілікті жержі ... ... ... ... элементтерге тәуелді. Мұнда рекреациялық жергілікті жер деп рекреациялық мақсатта қолдану алышарттарына ие болатын табиғи кешенді айтамыз. Жергілікті жер ... ... ... кешеннің рекреациялық іс әрекет түрлеі үшін пайдалаун мүмкіншілігі. Рекреациялық іс ... ... яғни ... саны ... көрсеткіш арқылы сипатталады, әрбір функция түріне теңдес.
Рекреациялық жергілікті жердің қабілеті жететін функциялар сумасын білсек, оның тартымдылық ... ... ... Ал осы ... ... ... да болсын аймақтын рекреациялық жергілікті жерлердің бағалануы өткізіледі.
Тартымдылық коэффициенті ... ... ... ... бағалану бағдарламасы мынадай кезеңдерден тұрады:
* Аталған аймақта мүмкін болатын рекреациялық іс әрекет түрлерін болжап, зертеу және ... ... ... ... ... жер мен ... ... материалдарды таладу, мұнда табиғи компаненттер бөлек түрде және бірітіріліп зерттеледі;
* Әртүрлі рекерациялық әс әрекет жүргізу мүмкіншілктерін анықтау;
* Рекреациялық ... жер ... ... ... ... ... рекреациялық ресурстарды дифференциалдық рентаның қалыптасуын ескерумен, бір тектес ресурстарды игеру ... ... ... ... ... ... түсетін табысты анықтау арқылы бағалау әдістері жасақтауда.
Табиғи ресурстарды демалыс пен туризм мақсатында антропогендік жүктеме нормаларына сәйкес ... ... ... ... ... үшін ... және ... әдістер қолданылады. Биологиялық әдіс бойынша туристік ауыртпалық табиғи кешен өз биологиялық қасиеттерінен ... ... ... 100
4
3
2
1
0
2
Таяз су зонасының түбіндегі топырақ титологиясы
Құм
Ұсақ қиыршық тас
Дөңбек тас
Саз
тұнба
4
3
2
1
0
3
Судың орташа тәулі температурасы 18-22 градус болатын жазғы күндерінің саны
80
60-80
50-60
30-50
80
4
3
2
1
0
Сатылар арасындағы интервал ... да ... ... Оған ... беру үшін ... мен ... арасындағы байланыстар тікелей немесе тікелей емес екендігін анықтау қажет. ... ... ... баға ... бағаланатын объектінің және субъектінің ерекшеліктерін ескеру қажет.
Туристік ресурстарға баға ... ... үш түрі ... ... ... (физиологиялық) баға беру демалысты ұйымдастыру үшін табиғаттың комфорттық дәрежесін табу.
* Психологиялық эстетикалық баға беру демалушыларға тиетін табиғат ерекшеліктерін эмоциялық ... ... ... ... баға беру ... және кешенді ТРЖ қалыптасуының мүмкіндіктерін және туризмнің әралуан түрлерін ұйымдастыру үшін ресурстардың ... ... ... ... анықтау және олардың түрлерін тиімді пайдалану үшін, рекреациялық ресурстардың кешенді сипаты баға берудің үш түрін ... ... ... ... ... берудің медециналық биологиялық түрі табиғи факторлардың адам ағзасына тигізетін ... ... Бұл ... ... организм үшін комфорттылығы да бағаланады. Медициналық биологиялық баға бергенде климат басты рөл атқарады. Климотологтар мен курортологтар демалыс пен ... үшін ... ... баға беру ... жүйесін ұсынған. Климат дегеніміз белгілі бір аудандарға лайықты ауа райының көп жылдық ... Оның ... ... ... ауа райы арқылы беріледі.
Ұзақ уақыт бойы ауа райының адам ағзасына әсер ететін элементтері мен құбылыстарын өлшеу әдістері іздестірілген. Бірақ адам ... бір ... ... ... ... әсер ... ... мұндай іздестірулер нәтижесіз болады. Әдістерді таңдау барысында шартты (эффективті) температураның жүйесі құрастырылған. Осындай шартты ... ... ... ... ... ... ... мен ылғалдылықтың әсерін сипаттайтын кешенді көрсеткіш эффективті температура ЭТ деп аталады. Температура, ылғалдылық және жел жылдамдығын сипататйтын кешенді көрсеткіш ... ... ... ... ... ... жел күші және күн радияциясын сипаттайтын кешенді ... ... ... ... (РЭТ) деп ... РЭТ ... күн сәулесінің адам денесін қыздыратынын көрсетеді. 1 минутта адам денесінің 1 ... ... күн ... 0,7 кіші ... ... ... адам оны температураның 3 градусы к-тер3лгендей болып ... ... ... ... ... ... ауа ... болған кезде оңай шыдауға болатыны анық.
Адам организмі үшін қолайлы ... мен ... ... ... 6 ... ... ... ағзасына қолайлы температура мен салыстырмалы ылғалдылық үйлесімі
температура
Салыстырмалы ылғалдылық, пайызбен
20
85
25
60
30
44
35
33
Шартты температура жүйесімен байланысады, ... ... үшін оның ... 17 ... 23 градус аралығы болады. Белсенді рекреанттар үшін комфортты зона 12 градуспен 16градус арасында эффективті ... ... бола ... ... ... тыс эффективті эквивалентті температура адам ағзасына қоалйсыз. Комфорт зонасы адамның денсаулығына және жыл ... ... ... ... ... ... баға ... клесі әдісі кешенді климотлогиялық әдіс. Бұл әдіс адам организміне тигізетін метеорологиялық элементтер кешешнінің әсерін ескереді. Бұл әдіс арқылы ... ... ... адам ... ... ... ауа райының тәуліктегі өзгерістеріне байланысты болуы. Алдында өткен түн мен келесі күннің метеоролгиялық жағдайлары бір бірімен байлансты , бұл ... ... ... ... ... үшін өте ...
"тәулік ауа райы>> ұғымы курорттық аудандар климаттарын зерттеп салыстырған кезде өте пайдалы болды. Ауа райы оның морфологиялық негізінде құрастырылған классификациясы ... ... Бұл ... ауа ... 16 ... кіреді, оның ішінде оясыз ауа райы тобы /8 класс/, ауа температурасы 0 градустан өтетін ауа райы /ә класс/ және ... ауа ... ... ... ауа райының күрт өзгерісі көрсеткішін бағалау қолдануда. Ауа райының күрт өзгерістерге ұшырауы ағзаның физиологиялық функцияларын ойдағыдай ... ... ... ... ... ... ... өткен кезде және жергілікті циркуляция жағдайында да байқалады. Өзгеріс көрсеткішінің мөлшеріне қарай ауа райының ... ... өте ... ... ... және өте құбылмалы режим болады. Ауа райының өзгеріс көрсеткіші жоғары болса, ауа райын болжау қиынға түседі. ... ... ... климаттық факторлар әсеріне ұшыраған ағзаның күйін сіреттейтін көрсеткіштер іздестірілуде. Климат ерекшеліктері мен ағза күйі арасындағы ... ... жиі ... ... бірі - ... топ ішінде олардың субъектівті пікірлері жөніндегі сауалнама жасау. Объективті бағалау критерийі ағзаның терморегуляторлық тетіктерінің кернеуі болып табылады. Ол адам ... ... ... немесе терлеу көлемінің өзгеруі бойынша анықталады.
Адам терісінің орташа температурасына ... жылу ... ... ауа райы ... ... категорияларға - өте суықтатн өте ыстыққа дейін бөлінеді. Ыстық болған кезде адам терісінің температурасы көп ... ... ауа ... ... ... үшін терлеу уөрсеткішін қолданған жөн.
Комфорттық жағдай - дене терісінің орташа температурасы 31-33 градус ... ... ... бұл ... дам ... да, ... да. Температураның белігілі бір мөлшерде салқындауына әсер етеді. Көрсетілген әдістерді қолданып, бірқатар қолданбалы мақсаттарды шешуге болады: демалыс, туризм, емдеу үшін ... ... ... ... аудандастыруды жүргізуге болады. Адам организмі үшін қолайлы ортаның ұзақтығы - климатқа медециналық биологиялық баға беру жұмысының негізгі көрсеткіші ... ... ... ... ... бағалау әдістемесі жөніндегі атап айту керек. Біріншіден, тау климаы теңіз деңгейінен ... ... ... ... көлбеуі мен бағытына, жер бедеріне қарай жылдам өзгерістерге ұшырайды. Екіншіден, өзіне тән ерекшеліктермен бірге, айналасындағы ландшафт сипаттарына да ие ... ... ... ... жітелуі тау круорттарының классификациясында көрінісі табады. Бұл классификацияда курорт мамандандырылуы; тау аймағы орналасқан табиғи зонасы; биіктік белдеуі; курорт ауданындағы ... ... ... ... адам ... үшін қолайлы мезгіл ұзақтығы болып табылатын климаттың меде биолгиялық бағалануы әсіресе территориясы үлкен елдер үшін қажет. Осындай ... ... ... дамуы үшін де маңызды. Олардың қорытындылары жолнамалар мен ... ... ...
Психологиялық эстетикалық баға бергенде адамға тиетін табиғи ландшафтының ... ... ... ... Баға ... ... өте ... Сондықтан ол кез келген табиғи кешенге адамның эмоциалық рекреациясымен анықталып қана қояды.
Сұлулықты аңсау адамның рухани дүниесінің ең ... ... бірі ... ... ... орай табиғи туристік рекреациялық ресурстарды бағалаған кезде оларды психологиялық эстетикалық жағынан ... жқн ... ... ... ... теңдес болған жағдайда эстетикалық қасиеттері жоғары аумақтар ререанттарды өзіне көбірек тарататыны белгілі.
Ең соңғы уақытқа шейін ... ... ... ... көзқарастар ландшафтық сәклетшілер талғамдары мен пікірлеріне ғана негізделген. Соңғы жылдары психолгтар, социологтар , географтар ландшафтын эстетикалық тың ... ... үшін ... көрсеткіштер ұсынған. АҚШтың ұлттық паркінде туристердің орналасуы туралы зертетудің нәтижесі көрсеткендей , ең жоғары тартымды әсерді шеткі зоналар мен ... ... алып ... анықталды. Шекаралық зоналар деп әр түрлі екі ортаның арасындағы шекаралық сызықты ... су - ... ... әссер\, орман - алаңқай \орташа әсер\, төбешіктер - жазық \шамалы ... ... ... ... ... салыстырмалы баға беру
Веденин, филлипович 1975

Табиғи кешендердің жұбы
Баға \балл\
1
Орман ... ... ... жайылық \өріс\
3
4
Қалың бұталар-жайылым
2
5
Орман - қалың бұталар
2
6
Өріс - жайылым
1
Аумақтың фокустық пункттерімен ... ... жер ... ... ... осы қасиетін бағалау үшін, мысалы, орташа максималды салыстырмалы биіктіктердің аумақ бірліген деген қатынасын қолданады.
Көптеген зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... табиғи пейзаждың әртүрлілігіне тәуелді. Осыдан \табиғи пейзаждың іртүрлілігі\ деген түсінік енгізілді. Бұл түсінік 1) табиғи ... ішкі ... 2) ... ... ... ... байланыстан тұрады.
Табиғи пейзаждың ішкі әртүрлілігі ландшафтың ішкі морфологиялық құрылымы арқылы анықталады. Табиғи пейзаждың ішкі әртүрлілігінің мынадай көрсеткіштері болады: ... ... ... ... ... ... ... деген қатынасы; морфологиялық бөліктері түрлерінің ландшафт ауданына қатынасы; фондық доминанталар мен құрылымдық доминанттардың маршруттағы жиілігі.
Табиғи кешендердің эстетикалық ішкі ... ... ... де ... ... тығыздық дәрежесі, ағаштардың толықтығы, орманның жік қабаты, балауса орман ағаштарының молдығы және т.б. Тегістіктегі орманды аудандар ішкі басым белгі - ... ... ... ... ... тығыздығының пайызына байланысты кеңістік ашық, жартылай ашық және жабық болып бөлінеді.
Жер ... мен ... ... де ... ... ... жер ... биік жерлерінде орналасқан орташа биік орманмен үйлесуі ландшафттың тілімделуін күшейтіп ... ал ... ... ... ландшафт жазық болып көрінеді.
Сыртқы пейзаж әртүрлілігі көршілес табиғи кешндердің көрініп тұратын пейзаждың әралуандығымен сипатталады. Жазық жерлерде таулы аудандарға ... ... ... ... айналасының эстетикалық орман аумақтары маңызды орын алады.
Сыртқы пейзаж әртүрлілігінің көрсеткіштері мынадй: бірден көрінетін көрші табиғи кешендердің саны, сыртқы ... ... ... ... ... және ... ... көкжиек сызықтарын кесілуі, сонымен қатар сыртқы пейзаждарды жақсы көру үшін көп орындардан пайда ... ... ... ... ең ... ... тау шыңдары алуы керек, себебі солар арқылы барлық табиғи кешендер ... ... ең ... бағаны - тау шатқалы алып ұрады. Сыртқы пейзаждарды көрі бұрышы ... ... ... ... ... кең ... ... әртүрлілігі жоғары.
Психологиялық эстетикалық бағлаудан жаңа түрлері табиғи кешеннің экзотикалық және қайталанбау сипаттары. Эзотикалық сипаты дегеніміз демалы орынынң турист тұратын ... ... ... Қайталанбау сипаты - нысандар мен құбылыстардың кездесу немесе кездеспеу жиілігі. ... баға ... адам мен ... ортаның өзара байланысы рекреациялық іс әрекеттің \технологиялық\ мен техникасы арқылы ерекшеленеді. Бағаның бұл түрі екі аспектіні қамтиды. Бір жағынан, ... баға беру ... ... жүйедегі жұмыстарының мүмкіндіктерін бағаласа, екінші жағынан аумақты игеру үшін инеженерлік құрылыс мүмкіндкітерін бағалайды. Мұнда рекреант көзқарасынан бағалау субъекті рекреациялық сала ... ... ... ... үшін ... кешен біршама халықтың демалысы мен санаторлық емдеуін ұйымдастыруға жарайтын ... қоры мен ... ұзақ ... ... ... ие ... қажет.
Туристік рекреациялық ресурстарды бағалау үшін ең қолайлы тәсіл - ланшдафтық ... ... ... ... ... ... ... ретінде синтертикалық бірліктер - табиғи аумақтыө кешендер болады. Бірлік дәрежесі зерттек және оған ... ... ... ... орта масштабта - аудандар, ландшафтар немесе олардың ірі ... ірі ... - ... мен ... ... алдымен рекреацияның шектеулер сұлбасы құрастыралады, ол үшін табиғи және шаруашылық шектеуші факторлар ескеріледі. Тек ... ... баға беру ... ... боалды. Шектеуші факторлар мынадай болуы мүмкін: климатты қолайсыздығы, ... ... ... қалу ... ... - курорттық емдеу үшін қолайсыз ... ... ... су, ... ... ... және т.б. алдын ала табиғи аумақтық кешендердің қазіргі пайдалану сұлбасы құрастырылады және халық шаруашылық ... ... ... мен өнеркәсіп нысандарының әсер ету зоналары, пайдалы қазбаларды өндіру орындары, ауыл ... ... және т.с.с ... ... кірмейді.
Технологиялық баға беру критерийлерін талдау - ... ... ... ... ол әлі де ... ... жоқ. ... біздің субъект объект қатынастары жөніндегі білімімзді көрсетеді. Ал біздің қарастырып отырғанымыз жеке тұлғалар мен әлеуметтік топтардың талаптары емес, ... сала ... баға беру ... ... ... тіпті кейбір субъективтік талаптар қарастырлмау керек. Сала бға беру субъектісі ... ... ... ... ... ... демалыс пен туризм формалары мен түрлері және т.б. қарастырылуы мүмкін.
Баға беру жұмысыынң ... ... - ... ... ... ... ... бағаның екі түрі бар: сапалық және баллдық. Сапалық баға ... ... ... анализі бойынша бағалық белгілерді логикалық түрде дәлелдеуге мүмкіндік береді. Соның негізінде қысқаша, ... ... ... ... ... тетік факторлардың салмақтарын дәлелдеуге мүмкіндік береді.
Рекреация үшін табиғи жағдайларға баға берудің критерийлерін анықтау ... ... ... ... ... Осындай зерттеулердің арасында 1973 жылы шыққан Мухинаның \методы и принципы технологической оценки природных комплексов\ атты жұмысы маңызды болып табылады. Бұл ... ... ... үшін ... ұсыныстар келтірілген. КСРО ның табиғи аумақтарына рекреациялық баға беру әдістемелері туралы 1969 жылы шыққан Веденин мен мироненконың жұмысы бар. ... ... ... ... 60шы ... соңынан бестап белсене жүргізілуде. Жалпы туристңк қасиеттер жүйеленетін, терминология анықталатын теориялық жұмыстармен бірге туристік қасиеттердің ... ... ... ... ... жатыр. Мұнда қолданатын ең сүйікті әдіс - ... ... Бұл әдіс кең ... және ... ... ... құтылу әрекеттері жүргізіледі,себебі субъективті фактор баға бергенде дұрыс қорытынды жасауға кедергі болады. Кейінгі кезде \тартымдық коеффициенті\ деген ... ... ... Ол 0 ден 1 ге ... ... және 1 ... ... максималды деңгейі болып табылады.
Демалушылар мен туристердің табиғи рекреациялық айналасына ... ... ... ... ... ... ... табиғатты әртүрлі болған сайын, оның табиғи элементтерінің саны да көп болды, және ... іс ... ... түрлеріне қолайлы болады. Рекреациялық жергілікті жержі функциялары бойынша ... ... ... ... Мұнда рекреациялық жергілікті жер деп рекреациялық мақсатта қолдану алышарттарына ие ... ... ... ... ... жер ... дегеніміз табиғи кешеннің рекреациялық іс әрекет түрлеі үшін ... ... ... іс ... ... яғни ... саны сандық көрсеткіш арқылы сипатталады, әрбір функция түріне теңдес.
Рекреациялық жергілікті ... ... ... ... ... ... оның тартымдылық коэффициентін табуға болады. Ал осы коэффициент арқылы қандай да ... ... ... ... ... ... ...
Тартымдылық коэффициенті бойынша рекреациялық жергілкті жергілікті жерлердің бағалану бағдарламасы мынадай кезеңдерден тұрады:
* Аталған аймақта мүмкін ... ... іс ... ... болжап, зертеу және олардың санын анықтау
* Рекреациялық жергілікті жер мен айналасын сипататйтын материалдарды таладу, мұнда табиғи ... ... ... және ... зерттеледі;
* Әртүрлі рекерациялық әс әрекет жүргізу мүмкіншілктерін анықтау;
* Рекреациялық жергілікті жер функцияларының суммасын есептеу
Сонымен қатар туристік ... ... ... ... ... ескерумен, бір тектес ресурстарды игеру құндарын салыстыру арқылы, ... ... ... ... ... анықтау арқылы бағалау әдістері жасақтауда.
Табиғи ресурстарды демалыс пен туризм мақсатында антропогендік жүктеме нормаларына сәйкес пайдалану қажет. ... ... ... үшін биологиялық және психологиялық әдістер қолданылады. Биологиялық әдіс ... ... ... ... ... өз биологиялық қасиеттерінен айырылмай шыдай алатындай

Пән: Туризм
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 196 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аумаққа рекреациялық баға берудің әдістемесі4 бет
Қазақстан Республикасындағы өлкетанудың мәні мен мақсаттары84 бет
Павлодар облысының туризм индустриясының даму үрдісі79 бет
Тау туризмі77 бет
Туристік рекреациялық ресурстар мен Қазақстан Республикасындағы экскурсиялық орталықтар және емдеу саласындағы туризмнің үлесі79 бет
Қазақстан Республикасында туризмнің дамуы, оның мәселелері мен өзектілігі13 бет
Қазақстан Республикасындағы туризм саласы50 бет
"Физика" пәнінен тест сұрақтар6 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь