ТМД аумағының климаты

ТМД – ның климаты атмосфераның төменгі қабаты мен аудан – аумағы жағынан аса зор, әрі көпшілік бөлігі қоңыржай ендіктерде орналасқан, сипаты жағынан алуан түрлі болып келетін жер бетінің өзара күрделі әрекеті нәтижесінде қалыптасады.
Жер шарының, Евразияның және Бұрынғы Кеңес одағының климатын зерттеуде А. И. Воейков, Б. П. Алисов, А. А. Григорьев, М. И. Будыко және т.б. орыс және Кеңес ғалымдары өз үлестерін қосты.
А. И. Воейков (1842 – 1916) Ресей климатологиясының негізін салушы болып табылады. Онымен әр аумақтардағы климат ерекшеліктерін анықтайтын факторлар туралы түсініктер негізделген, Азиядағы муссонды азияттық аймақ анықталған, және бірінші рет солтүстік – шығыс Азияның муссондары зерттелген. А. И. Воейков өзінің барлық жұмыстарында климаттың табиғаттың басқа компоненттерімен, сонымен қатар өзендердің гидрологиялық режимімен байланыстылығына аса назар аударған.
Климаттың қалыптасуына әсер ететін факторлар. ТМД – ның климаты көптеген факторлардың әсерінен қалыптасады: жер аумағының аса зор болғандығынан күн сәулесінің мол түсуі, ауа массаларының әсері, жер бетінің өзара күрделі әрекеті нәтижесі және адамның шаруашылық әрекеті.
Климаттың қалыптасуына негізінен радияциялы0 және циркуляциялық жағдайлар әсерін тигізеді. Ауа массаларының типтерін және олардың қозғалысын фронтальді процестердің дамуын және атмосфералық жауын – шашынды анықтайды, нәтижесінде жылу мен ылғалдың арақатынасын реттейді.
Күн радияциясы – Географиялық қабықтағы болып жатқан барлық құбылыстардың, сонымен қатар климаттың қалыптасуының басты энергия көзі болып табылады. Сондықтан ТМД – ның климатының қалыптасуының негізгі факторларының бірі – радияциялық жағдайлар. Көбіне ТМД аумағының қоңыржай және субарктикалық белдеулеріне түсетін жылдық радиация мөлшері ерекше мол болады. Мысалы,Арктикалық белдеуде солтүстік жерде жиынтық радияцияның мөлшері 60 ккал/см2 (2520 МДж/м2) болса, қиыр оңтүстікте субтропикалық белдеудегі тұран жазығында 160 к ккал/см2.
ТМД аумағына күн радиациясының мол түсетін кезеңі мамыр – маусым айларында. Бұл күннің көк жиектен жоғары тұрғандығымен және күннің ұзаруымен байланысты болады.Мысалы. 600 Солтүстік жарты шарда мамыр айында түсетін жиынтық радияция 14 – 16 ккал/см2 (588 – 672 МДж /м2) болса, 600 оңтүстік жарты шарда 15 – 21 ккал/см2 (630 – 882 МДж /м2) болады.Ал,қыста күннің көк жиектен төмен болуына, полярлық түндегі күннің аз түсетіндігіне, қар қар жамылғысының болуына байланысты. Солтүстікке қарай күн радияциясы азаяды. Сондықтан қаңтардағы жиынтық радиация оңтүстікте 5 – 6 ккал/см2 (210 – 252 МДж /м2) 600 солтүстік жарты шарда 1 ккал/см2 (42 МДж /м2) шамасында. Ал, Таймырда арктикалық аралдарда мүлдем болмайды.
Күн радияциясының мөлшеріне уақытқа немесе кеңістікке қарай өзгеріп отыратын бұлттылық күшті әсер етеді. Бұлттылық артқан сайын күннен келетін радиция мөлшері азайып, шашыранды радияция көбейеді, жиынтық радиация азаяды. ТМД – ның солтүстігінде бұлттылық болғандықтан жер бетінің альбедосының жоғары болуынан және күннің түсу бұрышының аздығынан жиынтық радиация мұнда кемиді. Орта Азиядағы бұлттылықтың аздығы және күннің түсу бұрышының үлкен болуы жиынтық радиацияның көп түсуіне әкеледі. Жылдық радиациялық байланыс Арктиканың орталығында 2 – 2,5 ккал/см2 (84 – 105 МДж /м2), Таймырдың оңтүстігінде 600 МДж /м2. ал, субтропиктік аймақтарда 2400 МДж /м2 – ді құрайды. Қыста, Тұран жазығы мен Кавказ аумақтарынан басқа жерде радиацияның баланс көрсеткіші теріс мәнге ие.
Климаттың қалыптасуына циркуляциялық жағдайлар үлкен әсер етеді. Бұған аймақтың жан-жағын теңіз және мұхиттардың қоршауы , жоғарғы және төменгі қысымды аймақтардың болуы және олардың жылдың әр мезгілінде орын ауыстырып және жоқ болып кетуі әсер етеді.
ТМД – ның климатына келесідей барикалық орталықтар әсер етеді: жоғарғы қысымды аймақтар- Азор (Солтүстік – Атлантикалық ), Арктикалық және Азият максимумдары және Исландиялық және Алеут минимум төмен қысымды аймақтар. Жоғары және төмен қысымды аймақтардың бірлесуі ауа массалардың қозғалысын,желдердің бағыты мен жылдамдығын анықтайды.
Барикалық орталықтардың жыл мезгілдеріне байланысты жеке аумақтарға бөлінуі ауа қысымының карталарында көрініс береді. Осылайша, қаңтарда солтүстік – шығыс және батыс белдеулерімен үлкен жоғары қысымды аймақ белгіленген ( Азияттық максимум).Бұл аймақтың Оңтүстік Сібір(1037,5 гПа) және солтүстік-шығыс(1030 гПа) тауларында жоғары қысым анықталған.Осы аймақтардан бастап жоғары қысым төмен қысымды аймақтарға:Исландиялық және Алеут минимумдарына қарай (1000гПа) төмендейді.
Шілдеде Азор, Арктикалық және Солтүстік-Тынықмұхиттық максимумдары (1012,5гПа) көршілес теңіздер мен мұхиттар бетінде орнайды. Ал, ТМД аймағының барлық жерінде неғұрлым төмен қысым орын алады (1005 – 1010 гПа).
Ауа массалары ТМД аумағында қалыптасады. Олар оны қоршап жатқан мұхиттардан, теңіздерден, құрлықтардан келеді. Олардың барлығының өзінің қасиеті бар. Кеңістігіне және жер бедеріне байланысты ауа массалар типтерте бөлінеді, олар ТМД климатын қалыптастырады.
Арктикалық ауа Солтүстік-Мұзды мұхиттың және оның теңіздерінің мұздықтарының үстінде қалыптасады. Температурасы мен ылғалдылығына байланысты оларды континентік және теңіздік деп бөлінеді.
Теңіздік арктикалық ауа Арктиканың қатпайтын бөліктерінде қалыптасып, ТМД аумағына солтүстік-батыстан,ал, континентік арктикалық ауа арктиканың мұздықты аймақтарынан келеді. Арктикалық ауа суық және ылғалы аз болады. Ол ТМД аумағына еркін еніп температураны төмендетеді.
Қоңыржай аумақтардың ауасы (полярлы) қоңыржай ендігінде қалыптасады .Ол арктикалық ауа сияқты теңіздік және континенттік болып бөлінеді. Ылғылы көп теңіздік ауа батыстық көшкінмен атлант мұхитынан келеді де, сонау шығысқа Верхоянск қыратына және Байкалға дейін жетеді. Қиыр Шығыста муссондық циркулияция тынық мұхиттың қоңыржай ендіктерінен ылғалды теңіздік ауаның келуіне әсер етеді, бірақ тынық мұхиттың жағалауларындағы таулар есебінен ене алмайды. Сондықтан ол тек қиыр шығыста ғана климатты қалыптастыра алады.
Қоңыржай ендігіне енген әртүрлі ауа массалары құрлық бетінде трансформацияланып қоңыржай ендігінің континентік ауасына айналады. Ол, ылғалдылығы мен температурасы бойынша әртүрлі болып келеді.
Тропикалық ауа (теңіздік және континенталдік) субтропиктік белдеулерге тән.Теңіздік тропикалық ауа Жерорта және қара теңіздерінен енеді. Ол ТМД – ның оңтүстік батысына ылғал мен жылу әкеледі. Континентік тропиктік ауа оңтүстікте Азияның континенталды аудандарынан енеді және Тұран жазығында қалыптасады. Бұл ауа жылы, ылғалы аз болып , шаңы көп болады да ТМД – ның оңтүстік аймақтарын құрғатады.
        
        ТМД  -  ның климаты атмосфераның төменгі қабаты мен ...  -  ... ... аса зор, әрі ... ... ... ендіктерде орналасқан, сипаты жағынан алуан түрлі болып келетін жер бетінің өзара күрделі әрекеті нәтижесінде қалыптасады.
Жер шарының, ... және ... ... ... ... ... А. И. Воейков, Б. П. Алисов, А. А. Григорьев, М. И. Будыко және т.б. орыс және ... ... өз ... ... И. ... (1842 - 1916) ... климатологиясының негізін салушы болып табылады. Онымен әр аумақтардағы ... ... ... факторлар туралы түсініктер негізделген, Азиядағы муссонды азияттық аймақ анықталған, және бірінші рет солтүстік - ... ... ... ... А. И. ... өзінің барлық жұмыстарында климаттың табиғаттың басқа компоненттерімен, сонымен қатар өзендердің гидрологиялық режимімен байланыстылығына аса назар аударған.
Климаттың қалыптасуына әсер ... ... ТМД - ның ... ... ... ... ... жер аумағының аса зор болғандығынан күн сәулесінің мол түсуі, ауа массаларының әсері, жер бетінің өзара күрделі әрекеті нәтижесі және адамның ... ... ... ... ... және циркуляциялық жағдайлар әсерін тигізеді. Ауа массаларының типтерін және олардың қозғалысын фронтальді ... ... және ... жауын - шашынды анықтайды, нәтижесінде жылу мен ылғалдың арақатынасын ... ... - ... ... ... жатқан барлық құбылыстардың, сонымен қатар климаттың қалыптасуының басты энергия көзі ... ... ... ТМД - ның ... ... ... ... бірі - радияциялық жағдайлар. Көбіне ТМД аумағының қоңыржай және субарктикалық белдеулеріне түсетін ... ... ... ... мол ... ... ... солтүстік жерде жиынтық радияцияның мөлшері 60 ккал/см[2] (2520 МДж/м[2]) болса, қиыр оңтүстікте субтропикалық ... ... ... 160 к ... аумағына күн радиациясының мол түсетін кезеңі мамыр - ... ... Бұл ... көк ... ... ... және ... ұзаруымен байланысты болады.Мысалы. 600 Солтүстік жарты шарда мамыр айында түсетін жиынтық радияция 14 - 16 ... (588 - 672 МДж /м[2]) ... 60[0] ... жарты шарда 15 - 21 ккал/см2 (630 - 882 МДж /м[2]) болады.Ал,қыста күннің көк ... ... ... ... ... күннің аз түсетіндігіне, қар қар жамылғысының болуына байланысты. Солтүстікке қарай күн радияциясы азаяды. Сондықтан қаңтардағы жиынтық радиация оңтүстікте 5 - 6 ... (210 - 252 МДж /м[2]) 60[0] ... ... ... 1 ... (42 МДж /м[2]) ... Ал, ... арктикалық аралдарда мүлдем болмайды.
Күн радияциясының мөлшеріне уақытқа немесе кеңістікке ... ... ... ... ... әсер етеді. Бұлттылық артқан сайын күннен келетін радиция мөлшері азайып, шашыранды радияция көбейеді, жиынтық радиация азаяды. ТМД - ның ... ... ... жер бетінің альбедосының жоғары болуынан және күннің түсу бұрышының аздығынан жиынтық радиация мұнда кемиді. Орта ... ... ... және ... түсу ... ... болуы жиынтық радиацияның көп түсуіне әкеледі. Жылдық радиациялық байланыс Арктиканың орталығында 2 - 2,5 ... (84 - 105 МДж /м[2]), ... ... 600 МДж /м[2]. ал, ... ... 2400 МДж /м2 - ді құрайды. Қыста, Тұран жазығы мен Кавказ аумақтарынан басқа жерде радиацияның баланс ... ... ... ... ... ... ... үлкен әсер етеді. Бұған аймақтың жан-жағын теңіз және ... ... , ... және төменгі қысымды аймақтардың болуы және олардың жылдың әр ... орын ... және жоқ ... ... әсер етеді.
ТМД - ның климатына келесідей ... ... әсер ... жоғарғы қысымды аймақтар- Азор (Солтүстік - Атлантикалық ), ... және ... ... және Исландиялық және Алеут минимум төмен қысымды аймақтар. Жоғары және төмен қысымды аймақтардың бірлесуі ауа ... ... ... мен ... анықтайды.
Барикалық орталықтардың жыл мезгілдеріне байланысты жеке аумақтарға бөлінуі ауа ... ... ... ... ... ... ... - шығыс және батыс белдеулерімен үлкен жоғары қысымды аймақ белгіленген ( Азияттық максимум).Бұл ... ... ... гПа) және ... гПа) ... ... қысым анықталған.Осы аймақтардан бастап жоғары қысым төмен қысымды аймақтарға:Исландиялық және Алеут минимумдарына ... ... ... ... ... және ... максимумдары (1012,5гПа) көршілес теңіздер мен мұхиттар бетінде орнайды. Ал, ТМД аймағының барлық жерінде неғұрлым төмен ... орын ... (1005 - 1010 гПа). ... ... ТМД ... ... Олар оны қоршап жатқан мұхиттардан, теңіздерден, құрлықтардан келеді. Олардың барлығының өзінің қасиеті бар. ... және жер ... ... ауа ... ... ... олар ТМД климатын қалыптастырады.
Арктикалық ауа Солтүстік-Мұзды мұхиттың және оның теңіздерінің мұздықтарының үстінде қалыптасады. Температурасы мен ... ... ... ... және ... деп ... ... ауа Арктиканың қатпайтын бөліктерінде қалыптасып, ТМД аумағына солтүстік-батыстан,ал, континентік ... ауа ... ... ... келеді. Арктикалық ауа суық және ылғалы аз болады. Ол ТМД ... ... еніп ... ... аумақтардың ауасы (полярлы) қоңыржай ендігінде қалыптасады .Ол арктикалық ауа сияқты теңіздік және континенттік болып бөлінеді. Ылғылы көп теңіздік ауа ... ... ... ... ... де, сонау шығысқа Верхоянск қыратына және Байкалға дейін жетеді. Қиыр Шығыста ... ... ... ... ... ендіктерінен ылғалды теңіздік ауаның келуіне әсер етеді, бірақ тынық мұхиттың жағалауларындағы таулар есебінен ене алмайды. Сондықтан ол тек қиыр ... ғана ... ... алады.
Қоңыржай ендігіне енген әртүрлі ауа массалары құрлық бетінде трансформацияланып қоңыржай ендігінің континентік ауасына айналады. Ол, ... мен ... ... ... ... ... ауа (теңіздік және континенталдік) субтропиктік белдеулерге тән.Теңіздік тропикалық ауа Жерорта және қара теңіздерінен ... Ол ТМД - ның ... ... ... мен жылу ... ... тропиктік ауа оңтүстікте Азияның континенталды аудандарынан енеді және Тұран жазығында қалыптасады. Бұл ауа жылы, ылғалы аз болып , шаңы көп ... да ТМД - ның ... ... ... екі ауа ... қосылуынан атмосфералық шептер қалыптасады.ТМД аумағында 3 ... ауа ... ... болғандықтан (арктикалық, қоңыржай және тропикалық) екі ... шеп ... ... және ... ... арктикалық ауа мен қоңыржай ендіктерінің ауасының бірлесуі ... ... ... ... шеп және ... және ... белдеулерінің оңтүстігіндегі қоңыржай және тропикалық ауа массалардың бірлесуі нәтижесінде пайда болған полярлы шеп.
ТМД аумағынан ... ... және ... өтіп отырады, олар ауа райының өзгеруіне әсер етеді. Алайда кейбір ... ... ... қыста (Саян, Байкал маңы және ОртаСібір жазығы) немесе циклонды ауа райы (прибалтика, Камчатка, Курил ... және т.б) ... ... ... ... Жер ... атмосфераның метеорологиялық элементтері жайлы мәліметтер және ауа райын қалыптастыратын үрдістердің фотосуреттерін алады. Бұл ... ірі ... ... ... ... және ... типтері көрініс береді. Барлық дистанционалды метеорологиялық мәліметтерді ТМД - ның ... ... ... (ауа райы ... ... массаларының қозғалысына, жылу мен ылғалдың таралуына жер ... ... әсер ... жазықты аймақтарда ауа еркін енеді, таулы қыраттар болса ауа массаларының қозғалысына айтарлықтай кедергі жасайды. Мысалы: арктикалық ауа ... ... ... қыраттарына келіп тоқталып қалады.Осы кезеңде қуатты Азиялық максимумның суық ауасы ... ... ... таулар жүйесі мен және Қиыр Шығыстан еркін өтіп Тынық мұхиттының теңіздерінің ... ... ... ... оларда суық ауаның жиналуына байланысты температуралық инверсиялардың дамуына әсер етеді. Қазан шұңқырлар тереңдігіндегі ауа ... ... ... ... Солтүстік жарты шардағы ауаның ең төменгі температурасы ТМД - ның солтүстік - шығыс қазаншұңқырларында қалыптасады.
Тау жүйелері ... ... ... ... желдетілмейтін беткейлерге қарама-қарсы беткейлер мен қатарлас жазықтарға қарағанда жауын - шашын мол түседі. Тау беткейлерімен көтерілген ауа ... ... ... ... ... ... сайын температура төмендейді, ал қарлы белдеуде ол әрқашанда теріс мәнді болып келеді. Бұл көпжылдық қарлар мен мұздықтардың қалыптасуына әсер ... ... ... әрекеті нәтижесінде атмосфера ластанады. Отын жағу әсерінен, өнеркәсіптік және химиялық кәсіпорындардың қалдықтарды тастауынан, автомобиль және теміржол ... ... ... және дала ... ... ... үлкен мөлшерде әр түрлі зиянды заттар түседі.Газдар (көмірқышқыл газ, азот, көмірсутек, сынапты қосылыстар және т.б.), шаң және түтін, атмосфераның ... ... ... ... ... Мысалы,1972 жылы Батыс Сібір аумағында Шығыс Европа жазығында болған өрттің салдарынан таралған түтін іздері байқалған. Сонымен қатар қалалар және ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Атмосфераның елдімекендер аймағында ластануына сол жердің географиялық жағдайлары әсер етеді. Мысалы,бұл игерілген қазаншұңқырлардың аз желдетілуіне байланысты болады. Бұрынғы КСРО ... 1980ж. 25 ... ... ... ... ... заң ... болатын. Бұл заң бойынша әрдайым өнеркәсіптік және автотранспорттық кәсіпорындардың ауаны қорғау ... ... ... керек болатын. Атмосфераға зиянды заттарды шығару нормалары бекітілген . Жаңа және ... ... ... тек осы ... ... ескергенде ғана эксплуатацияға кіруге рұқсат берілетін.
Қыс мезгілінің ... ... ... ... ... ТМД аумағында қазаннан сәуірге дейін жоғары қысым ( Азиялық максимум), ТМД - ның шығыс жағалауларында төмен ... ... ... ... Қара ... ... ... минимум күшейе түседі. Аймақтың дерлік барлық жерінде қоңыржай ендігінің ауасы орнайды, алайда, Қиыр Шығыста, Солтүстік Сібірде ... ... ауа ... сондықтан ТМД - ның батысында ... ... шеп ... және ... ... ... ... шеп қоңыржай ендіктің ауа массаларымен оңтүстікке ТМД - ның шекараларынан ары ... ... ... ... және ... ... көшкіннің әсерінен дамуына байланысты циркулияциялық үрдістер анық байқалады және олар ылғал мен жылудың тепе - теңдігін ... ... ... ауа массалары арқылы үлкен мөлшерде жылу келеді. Азиялық максимумның әсері Орта ... де, ... ... температурамен байқалады. Қазаншұңқырларда температура -70 [0]С қа жетеді ... және ... ... жазығының оңтүстігінде қаңтар изотермасы өтеді- 0 [0]С.Осыдан оңтүстікке қарай температурасы + 2,1[0]С ... ТМД - ның ең жылы ... ... орналасқан.
Қыста ең жоғары жауын - шашын мөлшері батыста жауады. Бұл жерге Атлант мұхитынан Циклонмен ауа массалары ... ... ... және ... шығысқа қарай жауын - шашын мөлшері азаяды.
ТМД - дан басқа жер шарында үлкен көлемді,өзінің түрлілігімен ... қар ... ... ... жоқ. ... қар ... ғылым Ресейде туған ал, оның

Пән: География
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ҚР және ТМД елдеріндегі отын-энергетикалық баланс8 бет
Түркия7 бет
Қазақстан Республикасының ШҚО және Оңтүстік Қазақстан облыстарының туристік потенциалдары. Шекара қызметiнiң негiзгi функциялары4 бет
Швеция6 бет
Қазақстан Республикасы географиялық орны, табиғат жағдайлары5 бет
Алакөл аумағының геоэкологиялық картасын құру73 бет
Алматы облысының шекара маңы аумағының экономикалық – географиялық байланыстарының дамуы (Панфилов ауданы мысалында)56 бет
Алматы қаласының орналасуы мен климаты23 бет
Алматы қаласының орналасуы мен климаты туралы13 бет
Ақтау қаласы аумағының топырағын экологиялық-мелиоративтік бағалау және көгалдандыру мәселелері112 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь