Қазақстан Республикасының жалпы физикалық географиясы, жануарлар дүниесі

КІРІСПЕ

1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЖАЛПЫ ФИЗИКАЛЫҚ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТАМАСЫ
1.1 Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары
1.2 Қазақстанның жер бедері
1.3 Қазақстанның климаты 1.4 Қазақстанның ішкі сулары

2 ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖАНУАРЛАР ДҮНИЕСІНЕ ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
2.1 Қазақстанның орманды және дала зонасының жануарлары 2.2 Қазақстанның шөл және шөлейт зонасының жануарлары
2.3 Қазақстанның Тянь.Шань тауының жануарлары
2.4 Қазақстанның Алтай тауның жануарлары

3 ҚАЗАҚСТАН ЖАНУАРЛАР ДҮНИЕСІН ТУРИЗМДЕ ПАЙДАЛАНУ
3.1 Қақақстанның ұлтық табиғи парктері мен қорықтары
3.2 Аңшылық
3.3 Балық аулау
3.4 Бедвочинг
3.5 Қазақстандағы сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген жыртқыш құстар

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ҚОСЫМША
Қазақстан жер аумағы жағынан Еуразия материгінде Ресей, Қытай, Үндістан мемлекеттерінен кейін төртінші орынды иеленеді. Жалпы жер аумағы 2717,3 мың шаршы километр. Қазақстан батысында Каспий маңы ойпатынан шығысында Алтай тауларына дейін 3000 шақырым, солтүстігінде Батыс Сібір жазығынан оңтүстігінде Тянь-Шань тауларына дейін 1600 шақырым жерге созылып жатқан кең байтақ мемлекет. Аумағының үлкендігі Еуропаның Франция, Испания, Португалия, Италия, Греция, Швеция, Норвегия және Финляндия сияқты елдерден тұтас алғандағы көлеміндей. Жер көлемі жағынан дүние жүзіндегі аса ірі мемлекеттердің бірі.
Республика жерінің солтүстігінде өсімдіктер Қазақстан жер аумағы жағынан Еуразия материгінде Ресей, Қытай, Үндістан мемлекеттерінен кейін төртінші орынды иеленеді. Жалпы жер аумағы 2717,3 мың шаршы километр. Қазақстан батысында Каспий маңы ойпатынан шығысында Алтай тауларына дейін 3000 шақырым, солтүстігінде Батыс Сібір жазығынан оңтүстігінде Тянь-Шань тауларына дейін 1600 шақырым жерге созылып жатқан кең байтақ мемлекет. Аумағының үлкендігі Еуропаның Франция, Испания, Португалия, Италия, Греция, Швеция, Норвегия және Финляндия сияқты елдерден тұтас алғандағы көлеміндей. Жер көлемі жағынан дүние жүзіндегі аса ірі мемлекеттердің бірі.
Республика жерінің солтүстігінде өсімдіктер мен жануарлардың Сібірге тән түрлері, ал оңтүстігінде тропиктік аймақтарға тән түрлері кездеседі. Еліміздің батысы мен шығыс аймағының табиғаты да ұқсай бермейді. Қазақстан солтүстік ендігі (55 26 с.е) Мәскеу мен Қазан қалаларының ендігінде, ал оңтүстігіндегі шеткі нүктесі (40 56 с.е) Мадрид, Стамбұл, Баку қалалары орналасқан ендікте жатыр. Сондықтан оңтүстігінде жеміс ағаштары гүлденгенде, солтүстік аймақтарында қар ери бастайды. Қазақстан қоңыржай климаттық белдеуде орналасқан. Табиғат зоналары (орманды дала, дала, шөлейт, шөл) негізінен ендік бағытта созылып жатыр. Дүниежүзілік мұхиттардан қашық жатқанжықтан, жерінің көбі шөл және шөлейт болып келеді. Оңтүстік-шығыс және шығыс бөлігіндегі биік тау бөктерлерін суармалы жерлер алып жатыр. Батысында Каспий теңізі жағасында теңіз деңгейінен 132 метр төмен жатқан Қарақия ойысы, ал оңтүстік-шығысында Қазақстан, Қырғызстан, Қытай елдерінің шекарасы тоғысқан жеріндегі биіктігі 6995 метр Хан Тәңірі шыңы бар.
Қазақстан Еуразия материгінде орналасқан бес мемлекетпен шектеседі. Шекарасының жалпы ұзындығы 15000 шақырымнан астам, оның 12000 мың шақырымы құрлықпен, ал 3000 шақырымы Каспий және Арал теңіздері арқылы өтеді. Батысы мен солтүстігінде Ресеймен, шығысында Қытай Халық Республикасымен, оңтүстігінде Қырғызстан, Өзбекстан және Түрікменстан мемлекеттерімен шектеседі.
мен жануарлардың Сібірге тән түрлері, ал оңтүстігінде тропиктік аймақтарға тән түрлері кездеседі. Еліміздің батысы мен шығыс аймағының табиғаты да ұқсай бермейді. Қазақстан солтүстік ендігі (55 26 с.е) Мәскеу мен Қазан қалаларының ендігінде, ал оңтүстігіндегі шеткі нүктесі (40 56 с.е) Мадрид, Стамбұл, Баку қалалары орналасқан ендікте жатыр. Сондықтан оңтүстігінде жеміс ағаштары гүлденгенде, солтүстік аймақтарында қар ери бастайды. Қазақстан қоңыржай климаттық белдеуде орналасқан. Табиғат зоналары (орманды дала, дала, шөлейт, шөл) негізінен ендік бағытта созылып жатыр. Дүниежүзілік мұхиттардан қашық жатқанжықтан, жерінің көбі шөл және шөлейт болып келеді. Оңтүстік-шығыс және шығыс бөлігіндегі биік тау бөктерлерін суармалы жерлер алып жатыр. Батысында Каспий теңізі жағасында теңіз деңгейінен 132 метр төмен жатқан Қарақия ойысы, ал оңтүстік-шығысында Қазақстан, Қырғызстан, Қытай елдерінің шекарасы тоғысқан жеріндегі биіктігі 6995 метр Хан Тәңірі шыңы бар.
Қазақстан Еуразия материгінде орналасқан бес мемлекетпен шектеседі. Шекарасының жалпы ұзындығы 15000 шақырымнан астам, оның 12000 мың шақырымы құрлықпен, ал 3000 шақырымы Каспий және Арал теңіздері арқылы өтеді. Батысы мен солтүстігінде Ресеймен, шығысында Қытай Халық Республикасымен, оңтүстігінде Қырғызстан, Өзбекстан және Түрікменстан мемлекеттерімен шектеседі.
1. Э.И.Гаврилов. "Фауна и распространение птиц Казахстана". Алматы, 1999.
2. "Жизнь Животных" том 5. Птицы. Москва. "Просвещение", 1970.
3. В.К.Рябицев. "Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири". Екатеринбург. Изд-во Уральского университета, 2000
4. Р.Л.Бёме, А.А.Кузнецов "Птицы открытых и околоводных пространств СССР" Москва. "Просвещение", 1983.
5. А.Ф.Ковшарь "Хищные птицы". Алма-Ата, "Кайнар", 1983 г.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЖАЛПЫ ФИЗИКАЛЫҚ ... ... ... ... орны мен ...
1.2 ... жер ...
1.3 ... ... 1.4 ... ішкі ... ... ... ДҮНИЕСІНЕ ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
2.1 Қазақстанның орманды және дала зонасының жануарлары 2.2 ... шөл және ... ... ... ... ... ... жануарлары
2.4 Қазақстанның Алтай тауның жануарлары
3 ҚАЗАҚСТАН ЖАНУАРЛАР ДҮНИЕСІН ТУРИЗМДЕ ПАЙДАЛАНУ
3.1 Қақақстанның ұлтық табиғи парктері мен қорықтары
3.2 Аңшылық
3.3 Балық аулау
3.4 ... ... ... ... және құрып кету қаупі төнген жыртқыш құстар
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
ҚОСЫМША
1 Қазақстан ... ... ... ... ...
1.1 ... географиялық орны мен шекаралары
Қазақстан жер аумағы жағынан Еуразия ... ... ... ... мемлекеттерінен кейін төртінші орынды иеленеді. Жалпы жер аумағы 2717,3 мың ... ... ... ... ... маңы ... ... Алтай тауларына дейін 3000 шақырым, солтүстігінде Батыс Сібір жазығынан оңтүстігінде ... ... ... 1600 ... ... ... ... кең байтақ мемлекет. Аумағының үлкендігі Еуропаның Франция, ... ... ... Греция, Швеция, Норвегия және Финляндия сияқты елдерден тұтас алғандағы көлеміндей. Жер көлемі жағынан дүние ... аса ірі ... ... ... ... өсімдіктер мен жануарлардың Сібірге тән түрлері, ал оңтүстігінде тропиктік аймақтарға тән түрлері кездеседі. Еліміздің батысы мен ... ... ... да ұқсай бермейді. Қазақстан солтүстік ендігі (55 26 с.е) ... мен ... ... ... ал оңтүстігіндегі шеткі нүктесі (40 56 с.е) Мадрид, Стамбұл, Баку қалалары орналасқан ендікте жатыр. Сондықтан ... ... ... ... солтүстік аймақтарында қар ери бастайды. Қазақстан қоңыржай климаттық белдеуде орналасқан. Табиғат ... ... ... ... ... шөл) негізінен ендік бағытта созылып жатыр. Дүниежүзілік мұхиттардан қашық жатқанжықтан, жерінің көбі шөл және ... ... ... ... және ... бөлігіндегі биік тау бөктерлерін суармалы жерлер алып жатыр. Батысында Каспий теңізі жағасында теңіз ... 132 метр ... ... ... ойысы, ал оңтүстік-шығысында Қазақстан, Қырғызстан, Қытай елдерінің шекарасы тоғысқан жеріндегі биіктігі 6995 метр Хан Тәңірі шыңы бар.
Қазақстан Еуразия материгінде ... бес ... ... ... жалпы ұзындығы 15000 шақырымнан астам, оның 12000 мың шақырымы құрлықпен, ал 3000 шақырымы Каспий және Арал теңіздері арқылы өтеді. Батысы мен ... ... ... ... Халық Республикасымен, оңтүстігінде Қырғызстан, Өзбекстан және Түрікменстан мемлекеттерімен шектеседі.
1.2 ... жер ... жер ... ... ... және күрделі. Республикамыздың жер бедері мен жер ... ... ... ... даму ... ... ... қазіргі қалпына келгенше үздіксіз өзгеріп отырған. Жер бедері мен жер қыртысының дамуы қазір де жүріп жатқан процесс. Физикалық картада ... ... жер ... ... ... ... ... жері шығыстан батысқа және оңтүстіктен солтүстікке қарай бірте-бірте төмендейтінін байқауға болады. ... жер ... ... мен ойпаттардан, үстірттер мен қыраттардан, аласа және биік таулардан тұрады. Жер бедерінің едәуір бөлігі жазық келеді. Оның оңтүстік - ... мен ... ғана биік ... бар. ... ... - ... ... 28м. Төмен Каспий маңы ойпаты жатыр. Каспий маңы ойпаты оңтүстігінде Маңғыстау түбегімен шектеседі. Түбектің жер бедері сортаңды ойпат, ... тау ... ... отырады. Оңтүстігінде теңіз деңгейінен 132 м төмен жатқан Қарақия, 57 м ... ... ... ... ... ... ... шығысынан Арал теңізіне дейінгі аралық үстіртті келеді. Арал теңізінің ... мен ... ... және Кіші ... Арал маңы Қарақұмы оңтүстікке қарай Қызылқұм шөлімен жалғасады. Қызылқұм шөлі Тянь- Шань таулы өлкесіне дейінгі кең алқапты алып ... ... ... өлкесіне Талас Алатауы, Өгем, Қаратау жотасы кіреді. Қаратудың шығыс жағындағы Мойынқұм шөлі солтүстігінде Бетпақдалаға жалғасады. Балқаш көлінің солтүстігінен Батыс Сібір ... ... ... ұсақ ... ... алып ... ... көлінің оңтүстігінде Сарыесік - Атырау құмды жазығы Тарбағатай, ... ... ... ... ... ... ... Алтай тауының сілемдері жеке жоталарға тарамдалған. Қазақстан жерінің біраз аумағын Каспий маңы ойпаты, Тұран, ... ... ... алып ... ... маңы ... - ... солтүстік - батысында теңіз деңгейінен 28 метр төмен жатыр. Каспий маңы ойпаты - еліміздегі ірі жазықтардың ... Ол ... ... ... шығысында Жем үстірті, оңтүстігінде Каспий теңізі аралығында орналасқан. Жер ... ... ... аз ... ... тұзды келеді. Каспий маңы ойпатына тән ерекше құрылымдар - тұз күмбездері.
Тұран ойпатының солтүстік бөлігі ғана Қазақстан ... ... Бұл ... ... ... ... тысқарыжатады. Теңіз деңгейінен есептегенде ойпаттың биіктігі 100-200 м. ... ... ... Торғай ойысы арқылы Батыс Сібір жазығымен жалғасады. Республика аумағында Сырдария ... бұл ... қақ ... ... ... оңтүстік бөлігін Қызылқұм шөлі, ал солтүстігін Арал теңізі маңайындағы Қарақұм, Үлкен және Кіші Борсық құмдары алып жатыр. Тұран ойпатының топырағы лесс ... саз ... ... құмды келеді. Төбелер мен қырқалар жиі ұшырасып ... Кей ... ... ... ... аумағына Батыс Сібір жағығының оңтүстік бөлігі ғана кіреді. Ойпат оңтүстіктен солтүстікке қарай еңіс ... ... ... ... ... 200 ... біртіндеп солтүстігінде 100 метрге дейін төмендейді. Ойпаттың топырағы шөгінді жыныстардан құралған.
Батыс Сібір ойпаты ... ... ... бойы және ... жазықтары болып екіге бөлінеді. Қазақстан жерінің көп бөлігін үстірттер мен қыраттар алып жатыр. Олар: Үстірт, Бетпақдала, Жем, Торғай үстірті және ... Сырт ... бір ... Қыраттар негізінен жазық бағыттағы шөгінді жыныстардан түзілген, көбінесе ойпаттар мен аласа таулы аймақтар аралығында кездеседі. Үстірт жан- жағы тік беткейлі ... үсті ... ... ... 200 ... биік жатқан жазықтық. Жарқабағы жауын-шашын суларынан тілім-тілім болып жатады.
Қазақстанның орталық бөлігінде ... ... 200-600 метр ... ... ... Оның топырақ құрамы саз балшық, құм, құмтастардан құралған. Жер бедері ойлы-қырлы жазықтық болып келеді. ... ... - ... ... ал ... ... аралығын алып жатыр. Торғай үстіртінің теңіз деңгейінен биіктігі 250 метр. Торғай үстіртінің ортасында солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан ойыс бар. Бұл ... ... ... ... Торғай бұғазы деп аталады. Мыңдаған жылдар бұрын бұр жер теңіз ... ... ... ... - ... Мұғалжар, ал шығыста Каспий маңы ойпатына дейінгі аралықта созылып жатыр. Теңіз деңгейінен биіктігі 300 метр Жем ... ... саз ... құм ... ... қойнау фосфорит рудасына бай. Жалпы Сырт қыратының қазақ жеріне азғана бөлігі кіреді. Оның топырақ құрамы бор заманының шөгінділерінен құралған. Жалпы ... ... ... ... ... бастау алады.
1.3 Қазақстанның климаты.
Қазақстанның климаты шұғыл континентті кедеді, оның сотүстік аймағының қысы суық, жазы ... Ал ... қыс онша ... ... жазы ыстық, қуаңшылықты. Бұл температураның тез ауысуынан, ауаның құрғақ болып, жауын-шашынның аз ... ... ... климаттың қалыптасуына географиялыұ ендік, күн радиациясымен қатар атмосферада жүріп жатқан күрделі процестер әсер ... ... ... ... ... ... үстінде қалыптасатын арктикалық ауа массасы көктемнің соңғы, жаздың алғашқы жаздың ... ... ... үсік алып ... Орта Азия үстіеде қалыптасатын тропиктік ауа массасы жаз айларында Қзақстан жерінде температурасы өте құрғақ ауа райын қалыптастырады. ... ... Азия ... ... мол. Қыс ... ... ... қалыптасатын антициклонның әсерінен ауаның жоғарыдан төмен қозғалуына байланысты бұлт ... жер беті ... ... ауа райы ... ... Қазақстанда , болады. Климаттың қалыптасуына климат түзуші факторлар ықпал етеді. Қазақстанның климаты оның ... ... күн ... ... циркуляциясына байланысты қалыптасады.
Географиялық орынның эсері. Қазақстан Республикасы Еуразия материгінің орталығында орналасқан. Дүниежүзілік мұхиттардан бірнеше мыңдаған шақырым ... ... ... ... алып ... еліміздің климаты континентті. Биік таулардың республиканың онтустігі мен оңтустік-шығысында жатуы, ал ... биік ... ... ... суық ауа оның ішкі ... ... өтеді. Бұл да климаттың өзгеруін туғызады. Климаттың құрылуына географиялық ендіктің де әсері мол. Күн ... жер ... ... ... одан ... жылу мөлшері климатты қалыптастырудағы негізгі фактор болып саналады. Жылу мен жарық- ауа мен су қабатында өсімдіктер мен жануарлардың тіршілігінде болып ... ... ... ... ... Қазақстанның табиғат зоналары да географиялық ендік бойынша ... ... ... төрт ... ... ... аумағы түгелімен қоныржай белдеуде жатқандықтан, жылдың төрт ... өз ... ... ... ... қыс ... ... басталып, наурызға дейін созылады. Дала зонасының қысы боранды, өте суық әрі ... ... қар ... Қардың қалындығы 30см-ге дейін жетіп, 125-175 күндей жатады. Қантар айында ауаның орташа температурасы -18℃, кейбір ... аяз - ... ... ... ... ... қысы ... әрі суық келеді. Қар негізінен қарашадан ақпан айына дейін жатады. ... және ... ... ауа райына Азия (Сібір) антициклоны едәуір әсер етеді. Таулы аудандардың қысы биікті белдеулікке баиланысты қалыптасады.
Қазақстанның ... қысы ... ... наурызға дейін созылады.Кей жылдары арктикалық ауа қиыр онтүстікке жетіп, ауа райы ... ... ... ... ... ауа массалары Орта Азия мен ирандық тропиктік ауа массалары ауыстырып, күн қайтадан жылына бастайды. Суық ауа мен жылы ... ... ... ... Ауа райының кенеттен өзгеруінен жер көктайғақтанады.
Көктем республика ... ерте ... ... ... ... ... ... алдымен оңтүстік өнірде шығады. 1,5 - 2 айдың шамасында көктем солтүстік аймаққа да ... ... беті ... ... ... қар ... ақпан айында, Орталық Қазақстанда наурыз айында, Солтүстік Қазақстанда сәуір айында ери бастайды. Ал биік тау беткейлерінде көктем айында жауын-шашын молырақ ... жазы ... әрі ... мамырдан қыркүйекке дейін - 5 айға созылады. Жаз айларында ауаның ... ... ... ... +46˚ С-ге ... ... Солтүстік Қазақстанның жазы ылғалды. Солтүстік-батыстан соғатын циклондар жауын-шашын әкелетіндіктен, мұндай ауа райы жаздық егіске өте ... ... ... ... ... ... ... бастап күн ысып, құрғақ ауа райы қалыптасады. Мұнда 2 - 3 ай бойы жауын-шашын түспейтін кездер ... ... ауа ... әсері Үстірт, Бетпақдала, Сыр бойы мен Қызылқұмда қатты сезіледі. Қызылқұмның шөлі шілде кезінде кейде +60-70˚С-ге дейін ... тірі ... бәрі ... ... Бұл ... жауған жаңбырдың суы жерге жетпей жатып-ақ кеуіп кетеді.
Биік ... ... жазы ... әні ... да жақсы түседі. Таудың басына көтерілген сайын ауаның температурасы төмендей бастайды. Қазақстанның күз ... ... айы ... әрі құбылмалы келеді. Солтүстік аймақта күз тамыз айынан басталып, қазан айына дейін созылады. Көбіне күні ашық, бұлтсыз болады. Қазан ... ... ... ауа райы ... кей жерлерде қар түсе бастайды. Ал республиканың оңтүстігінде күз айының екінші жартысынан желтоқсан айына дейін созылады. ... ... - ... сирек жауып, құрғақ, ашық ауа райы қалыптасады. Күздің соңғы айында ғана күн бұлыңғыр тартып, ауа ... ... суық жел соға ... ... аудандарда күз өте қысқа болады.
1.4 Қазақстанның ішкі сулары.
Ішкі суларға республикамыздың аумағындағы судың ... ... яғни ... ... жер асты суы мен ... жатады. Жер бедері мен климат жағдайларына байланысты еліміздің өзендері әр түрлі. Қазақстанның барлық өзендері негізінен екі алапқа бөлінеді: Солтүстік ... ... ... және ішкі ... ... ... Мұзды мұхит алабына жататын өзендер Сауыр-Тарбағатай, Алтай тауларынан, Сарыарқадан және оңтүстік Орал тауының оңтүстік - ... ... ірі ... ... ... ... алабы өзендерінің бірі - Ертіс. Қара Ертіс деп аталатын бұл өзен Қытай жеріндегі Монғол Алтайы ... ... ... ... алып ... ... құяды, ол дүние жүзіндегі ірі өзендердің бірі. Жалпы ұзындығы 4248 км, ал Қазақстан жеріндегі арнасының ұзындығы 1700 км. ... ... ... көлі мен ... ... ... Алтайтауының Қалба, Нарын жоталарының тау аралықтары мен тар шатқалдары арқылы ағады. Ертіс өзеніне ... ... ... ... Өскемен қаласынан төменірек тұста кең арнамен Ертіске Үлбі мен Об ... ... ... Бұд өзен ... жылдамдығын арттырады. Ал Семей қаласының мағында жазықтыққа шыққаннан кейін өзен баяу және жай ағады. Ертіс салаларының біразы Алтай тауының ... қары мен ... ... ... жер асты суы мен ... ... Сондықтан Ертістің суы жыл бойы мол болады. ... ... ... ... бар ... бекіре, шортан, алабұға, тағы басқа түрлері ауланады. Ертіс өзеніне республика жерінен тыс ірі екі сала келіп құяды. Олар - Есіл мен ... ... ... ... - ... оң жақ саласы. Бұл өзен оңтүстік Алтайдың ... мен ... ... ... - ... ... ... шоңғалды, ағыны қатты тау өзені. Ертістің ең суы мол саласы да осы ... ... ... суы ... ... ... ... дейін тасып жатады. Су деңгейінің шұғыл көтерілетін кезі - маусым айы, ал арнасынан төмен түсетін кезі - қыс ... ... ... ... ... арасымен өтеді. Өзеннің әрбір бұрылысы табиғаттың әсем көрінісімен астасып жатады. Өзен жағалауларының биіктігі екі жүз ... ... ... ... тік құлама беткейлі болып келеді. Өзен жағалауынан таудың етегіне дейін әр түрлі ағаш, бұталар өседі. Ертістің сол жақ ... - Есіл мен ... ... ... ... ... ұсақ шоқысының солтүстік- шығыс бөлігіндегі Нияз тауынан басталады. Оның бірнеше ұсақ салаларының суы кейде жазда тартылып қалады. Есілдің Ақмола қаласына ... ... ... суы ... ... ... ... маңында оған бірнеше салалар қосылып суы молая түседі. Батыс Сібір жазығына жеткенге дейін Петропавл қаласы тұсында жан- жақты қосылған ... ... одан да ... ... кезінде еріген қар, жауын-шашын суымен өзен арнасынан асып ... ... ... ... деңгейі күрт төмендей бастайды. Жалпы су деңгейі қыс айларында қатты төмендейді. Өзен кішігірім кемелердің ... ... ... ... өзен ... 270 ... жүзе алады. Алайда жаз айларында суының тартыла бастауынан кемелер үнемі жүзе ... ... ... ... қолайлы болуы үшін әрі сол аймақтың егісін суландыру үшін Сергеевка, Вязьма су бөгендері салынған. Бөгендерде көктемде еріген қардың, жауын-шашынның суы ... Бұл ... бір ... Есіл өзенінің ағынын бір қалыпта ұстап тұрады. Тобыл ... ... ... ... ... ... ... өзеннің тек басы ғана ағып өтеді. Жол жөнекей оған ... ... ... әр ... ... қосылады. Есіл сияқты Тобылдың суы да көктем айында молайып, қыс ... ... ... ... суы ауыз су ... және ... ... Тобыл бойында Қызылжар, Амангелді бөгендері салынған. Каспий теңізі алабы - бұл алапта өзендер сирек. ... ... суы ... келеді. Алаптағы ең ірі өзен - Жайық. Жайық Орал тауынан басталып, Каспий теңізіне ... ... ... ... ... 2428 км, оның 1107 ... ... жері арқылы өтеді. Жайықтың төменгі Каспий маңы ойпатында ағысы баяулап, арнасы кеңіп, ... ... ... Суы ... ... жартысында тасып, арнасынан шығып, жайылып кетеді. Мамыр бойы суы мол болады. Бұл өзенде ең бағалы бекіре балығы уылдырық ... Жем ... ... ... басталып, Каспий теңізіне құяды. Өзен аңғары жақсы қалыптасқан, суын мұнай кәсіпорындары мен егістікке пайдаланады. Көктем айында тасиды, ал кей ... суы ... ... ... ... ... ... құм және жыныстарынан түзілген. Қарашадан наурыз айының соңына дейін теңіз ... мұз ... ... Арал теңізінің алабы өзендері сирек, шөлді аймақта орналасқан. Теңізге Қазақстан аумағы арқылы ағып өтетін Сырдария өзені құяды. ... деп ... ... Шянь ... Нарын мен Қарадария өзендері қосылған жерінің бастауы аталады. Оның жоғарғы ағысына бірнеше сала қосылса, ал ... ... Арыс және ... өзендері құяды. Өзеннің жалпы ұзындығы 2212 км, ал оның 1400 километрі құмды аңғармен ағып өтеді. Арналары иір-иір, жарқабақты ... ... ... шайып әкетеді. Қазақстан жеріндегі Сырдария өзені бойында Шардара су қоймасы, қызылорда бөгеті, Қызылқұм, Қазалы ... ... ... Шу, ... ... және ... ... кішігірім көлдерге құяды, кейбір қуаңшылық жылдары олардың да арналары кеуіп кетеді. Балқаш-Алакөл алабы. Балқаш көліне құятын өзендер Тянь-Шань тауы мен ... ... ... ... - ... ... ... қатты тау өзендерінің ішіндегі ең ірісі. Қапшағай су қоймасы саоынғаннан кейін Іле жазықтық өзенге айналады. Жоғары және орта ... оған ... сала ... ... ... Шарын, Шелек, Қаскелең, Күрті, Түрген өзендері. Қаскелең өзенінің салалары - ... ... мен Кіші ... ... ... ... аңғары құлама жартасты болып келеді, қат-қабат жарқабағы қайталанбас әсем көрініс береді. ... ... ... ... үшінші өзен. Оның жалпы ұзындығы 439 км, ал республика жеріндегісі 815 км. ... ... ... және орта ... ... ... ... бірнеше салалар келіп құяды. Бұлардың ішіндегі ең ірілері - ... ... және ... ... ... және қар ... ... өзендер қатарына жатады. Оның суы сәуірдің аяғынан тамызға дейінгі аралықта тасып ... ... тау ... қар мен ... ... өзен суы мол ... Кұз айларында биік таулардың басындағы қар мен мұз баяу ... өзен ... ... ... Іле ... ... ... басталатындықтан, тасты, лайлы тасқындар жиі болып тұрады. Тасқын жолындағы тау беткейлерін бұзып, өзен арнасын бұзып алып кетеді, жолындағы ... мен ... ... елді ... ... төндіреді. Іле өзенінің Қытай шекарасына дейінгі жері кеме ... ... Іле ... суы егін ... ... - ... ... жоталарынан басталатын Балқаш көлі алабындағы екінші ірі өзен. Оның салалары терең, аңғарлары тар, ... ... ... ... соң, өзен ... ... ... Балқашқа жақындаған сайын өзеннің аңғары кеңейіп, беткейлері түседі. Іле сияқты Қаратал да Балқашқа ... бір ... ... ... ... барып құяды. Өзен көктемгі жаңбыр суынан, таудағы мұздықтар мен қардың еріген кезінде сәуір айының аяғынан шілдеге дейін ... ... Өзен ... ... маусым айында қатты көтеріліп, қыс айларында күрт төмендейді. Сарыарқадан бастау алатын көптеген шағын өзендердің ішінен Аягөз ғана Балқашқа жетіп құяды. ... ... ... ... және ... жоталарының түйіскен тау торабы беткейлерінен басталатын бұлақтар келіп қосылады. Ол еріген қар суымен және ... жер асты ... де ... ... ең көп болатын мезгілі - көктем айы, содан кейінгі уақытта су шығыны азаяды да, қыркүйек айында орта мөлшерге ... ... ... ... ... ... басталып Сасықкөлге келіп құяды. Бұл - Алакөл ... ... ... ең ... Әрі суы да ... ... ... қорланатын өзенге жатады. Өзен суының көктем айында деңгейі көтеріледі. Сәуір айында оның су ... он ... ... ... ... мен жаз ... өзен суы егістікке пайдаланылады. Қазақстанда үлкенді кішілі 48 мыңнан астам көл бар. Республиканың кең-байтақ жері ... бай десе де ... ... ... ресурстардың негізгі қайнар көздеріне жатады. Қазақстан жеріндегі Каспий, Арал теңіздері, Балқаш сияқты ірі көлден басқа да аумағы әр ... ... ... мен ... мыңдап кездеседі.
2 ҚАЗАҚСТАН ЖАНУАРЛАР ДҮНИЕСІНЕ ЖАЛПЫ ... ... ... және дала ... ... дала ... көптеген географ мамандар жеке зона деп есептемей оны тек жалпақ жапырақты ормандардың бір тармағы ретінде қарастырады. Орманды дала аумақтың бар ... 6%-н ғана алып ... да, дала ... ... жануарлар мен орманда тіршілік етушілерге пана болып отыр. Бұл зонада орманды шағын ... ... ... олар "шоқ ... ... деп аталады. Осы шоқ ормандарда аққайың, көк теректер басқа да ағаштармен және бұталар араласып ... ... ... ... сөз ... ... ... қайыңды - теректі, шоқ ормандар онша сулы емес ... ... ... ... ... ... жалбыз, қымыздық және тағы басқаларын кездестіруге болады. Қарағайлы орманның кейпі ... ... ... дала ... ... ... ... жиі кездеседі. Олардың ең оңтүстігі Қазақстандағы ескі қорықтардың бірі аталған, Наурызым орманы. Құмдауыт бөлігінде өсетін қарағайлар қалың ... ... олар ... дала ... құрайды. Орманды дала ландшафтысына мыңдаған көлдер кіреді. Олар су маңы ... мен ... ... ... ... пана болып отыр, әсіресе құстардың қайту кезеңі мен суда ... ... ... ... ... зор.
Сүтқоректілер:
Бұлан - Қазақстандағы бұғылар тұқымдасына жататын ең ірі ... ... ... ... ... 2 метрге жетеді, салмағы 600кг-дай. Қазақстандағы Жайық өзені аңғарындағы ормандарда, ... ... ... және ... ... бойы мен ... ... Наурызымдағы қарағай ормандары мен шоқ ормандарда кездеседі. Аталықтарында үлкен ... ... ... ... ... ... ... Жазда шөппен, қыста бұтақ, ағаш қабықтары және бұталармен қоректенеді. Күйлеу уақыты қыркүйек-қазан. 225-230 күн буаздықтан кейін мамыр-маусымда аналығы 1-2 ... ... алып ... Аң ... ... нысаны болып келеді. ... - ... ... ... ... ... ... ормандарға дейін кең таралған шағын, әсем бұғы. Елік - ... ... тән ... ... ең ... ... 37 кг, ... кішілеу болады. Аталығының мүйізі кішілеу, бірақ өте әдемі, үш өсіндісі бар. Жүні қоңыр сұр түсті, ... ... ... ақ дағы болады, оны "айнасы" деп атайды. Шөппен, ағаштың бүршік, бұтақтарымен және ... ... ... ... - шілде-қыркүйек. Күйлеу кезінде аталықтары өте қатты өкіреді. Тоғыз айлық буаздықтан кейін, аналығы 2,сирек 3 өте ... ... ... 12 жыл өмір ... Аң ... ... нысаны. Қазақстанда 18-20 мың елік бар, арнайы рұқсат арқылы ғана аулауға болады. ... ... - ... тұқымдасының ішіндегі ерекше туыс, жәндіктермен қоректенетін сүтқоректілер отрядына жатады. Өте ұсақ жануар (денесінің ұзындығы 7-10 см, ... 5-10 г). ... ... - ... ... кңшкентай тышқанға ұқсас, төменгі жағында ұзынша құйрығы болады., ол суда жүзуіне қатты көмектеседі. Су қоймаларының жағасын қоныстанып, жартылай суда ... ... ... мен ... екі рет 3-8 ұрпағын береді. Су омыртқасыздарымен, кейде балық шабақтары және уылдырығымен қоректенеді. Жертесердің сілекейі улы. Қазақстанда жертесерлер ... жеті түрі ... ... ... орманды дала аймағында кәдімгі жертесер, тундра және кіші жертесерлер ... Кіші ... өте аз және ... ... ... ... ... қоян - орқоянға өте ұқсас, денесі шамалы кішілеу (салмағы 3-4 кг). Олар көбіне бірге мекендейді. Ақ қоянның ... ... сырт ... ақ ... бар, ... ... әрі ... Қыста терісінің бояуы ағарады, сондықтан ақ қоян деп аталады. Ақ қоян тоғайлар мен өзен, көлдердің ... ... ... ... ... жаулары - қасқыр, түлкі. Басқа қояндар сияқты, аң аулау нысаны болып табылады. Су тышқаны - тоқалтіс ... ... ... ... ұзындығы 14-25 см, құйрығы 15см. Тоспа су және жай ағатын су қоймаларының жағаларында жартылай суда ... ... ... белсенді.Аналығы су жағасында қазылған інінде 14-ке дейін ұрпағын береді.Өсімдіктер мен қоректенеді,кей ... егін ... зиян ... тышқаны қауіпті жұқпалы ауру - тулеремияны тасымалдаушы болып табылады.Су тышқаны терісінің бағалы аң терісін дайындауда алатын орны шамалы.
Тоған ... - ... ... ... орташа денелі өкілі (денесінің ұзындығы 5 - 7см, салмағы 15 - 22 г).Орманды даланы мекендейді,одан өзен аңғарлары арқылы далаға,тіпті ... ... ... ... жоқ ... қашқақтайды.Бұл түнгі жануар үшін күндізгі баспана - тұрғын үй шатырлары ,т.б.Қараңғы түсісімен жақын маңдағы су қоймаларына ... ... ... ... ірі түнгі көбелектерді ұстайды.Бірнеше оңдағаннан мыңдаған жарқанаттар бірге тіршілік ететін топтағы әрбір аналық маусымда бір ұрпағын дүниеге ... ... ... - ... ... себепсіз қыратын адамдардан қорғауды қажет етеді.
Құстар:
Құр - бұл құстың ерекше келбеті әркімге таныс.Осындай ... тек ... тән ... көпшілік біле бермейді. Аналығының құйрығында ешқандай "желпуіші" жоқ, әрі өте реңсіз сұр түсті құс. Құрдың ... ... - ... ... ... Жазда қорегін іздеп,уақытының көбін жерде өткізеді,қыста ағаштарда қоректенеді. Жаздағы негізгі қорегі - әртүрлі жемістер мен ... ... - ... сырғалар, қылқандар. Ағашта қоректеніп отырған құр қауіп төнген кезде, ешқандай шусыз ұшып кетеді, ал жерден ұшқанда ... ... тән ... ... ... жүреді. Құрдың күй - ойнағын "құс ойнағы"деп атайды, ол туралы әдебиеттерде көп жазылған. Алаң - ... ... ... ... ... аталықтар қанаттарын жайып мынгырлап дыбыс шығарады, ары- бері жүгіреді және ара-арасында секіріп ... Құс ... ... ... ... болады, содан кейін аналықтары 4-12 шұбар жұмыртқаларын салып,өзі басып шығарады. 2 аптадан кейін балапандары ұшады. Құрлар күзде ... ... да, ... дейін қоныс ауыстырып ұшып жүреді. Қыста қар астындағы шұңқырда топ болып қыстайды және де әрбір түн ... жаңа ... ... Құр ... ... ... кәсіп.
Ителгі - қазақстанда кездесетін 9 қыранның ішіндегі ең ірісі және баспада жиі жарияланатын болғандықтан көпке таныс. Бұл ... ... ... ... ... өсіп тұрған түрдің тез арада сирек кездесуі және құрып кетуін түсіндіруге ... ... 20жыл ... Қазақстанда ителгі туралы тек орнитолог мамандар ғана білетін. Ол туралы басылымдарда былай жазған: бұл-саны біршама және кең ... ... ірі ... Ұясы ... ... жерінде кездеседі, дегенмен оның саны ешқашан көп болған емес деп ... ... xx ... соңғы онжылдығы бұл қыранның түбіне жетті: мыңдаған құс ұсталып, араб ... ... ... ( ... ... ... ... , құстар бұл жерде ұя салуды тоқтатты. Қазіргі кезде Оңтүстік және ... ... ... саны өте ... ол тек ... далалардағы қорықты жерлерде ұялайтын болды. Ителгі - лашыннан шамалы ірі( ... 0,7-1,3 кг) . ... ... көп түсе ... ... айқайы - деп дыбыс щығарып, басқа сұңқарға белгі берсе, ... ... ... тек ... кезеңінде ғана, оның озінде сирек естіледі. Құстармен, майда сүтқоректілермен қоректенеді. Құстардан шіл, ірі үйректерді , ... ... ... да ... Өздері ұя салмайды, қарғалардың немесе жыртқыш құстардың ... ... ... ... ... 6 ... жұмыртқаларын аналығы 30 күнде басып ... ... ... да ... ... аталығы оларға жем тасиды. 2-3 балапан ғана ... Бұл ... ... ... ... ... ... Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген.
Тырна - көп тараған сұр ... , ақ бас ... ... ... 4 - 7кг) және түсі ... ... осы тырнаны біледі. Аңыз, әңгіме, ертегілер - осы тырна туралы . Бұл ұзын ... ұзын ... құс ... ... ... ... жерлер мен ылғал шабындықтарды мекендейді. Тек кейбір жұптары ғана өзен аңғарлары мен көл жағалауларының қолайлы жерлерінде, яғни оңтүстікте Солтүстік Тянь-Шань ... ... ... ... ... ... ұшып ... кейін ұшып кетеді. Жұптасып ылғал жерлерге қоныстанады, ұясын таяз жердегі томар, төмпешіктердің ... ... Ұясы ... , ... ... шөптесіннен биік болып тұрады. 2-3 шұбар ... ... бір айда ... ... ... қорғайды. Шілдеде балапандары ұшады, содан кейін тырналар топқа жиналады. Ұшып өту кезеңінде тырналарды Қазкқстанның ... ... ... болады. Олар әлсін-әлсін тыраулап, 500-2000 метр биіктікте болып ұшады. Топтың басшысы сына ... ... да, ... ... ... ... тыс ... қыстағанда да, топ болып тіршілік етеді. Тырналар - өте сақ құс. Топ ... ... ... бір немесе екі құс айналаны бақылап, қауіп төнсе тез xабар береді. Тырналардың осы қасиетін басқа жабайы ... да ... ... ... ... тырналарды үй жануарларын қорғау үшін қолға үйретуде.
Қырғи ( салмағы 150-300г) - нағыз ... ... ... ... қанаты ұзын құйрығы мен бұтақтар арсынан ... ... өте ... ... - құстар. Қырғи - жасырын құс, жемтігінің алдынан кенеттен пайда болып , бай-балаң тудырады. Ол - ... ... және ... өз ... жету ... бірінші ұстаудан мүлт кетсе, жемтігіне есін жиғызбай, соңына түсіп, жемтігі үшін қауіпсіз ... ... ... де ұстап алады. Негізгі қорегі - бөдене, түркептер, ол балапандарын тор,ай тектес құстардың балапандарымен қоректендіреді. Қырғидың ... шығу ... әнші ... ... ұшу ... ... келуі кездейсоқ емес. Ұяларын өздері ағаш басына салады. 2-5 ақшыл түсті сирек теңбілдері бар жұмыртқаларын ... отыз ... ... шығарады, аталығы жем тасиды. Сонан кейін тағы елу күн балапандарын асырайды. Балапандары ұяларын тастағаннан кейін, ұзақ уақыт ... ... ... ... ... да ... Орманды даладан қазанда ұшып келеді. Ұзақ уақыт бойы бұл қырғиды барлық жерде аң аулау кәсібінің зиянкесі деп есептеп, оны ... ... ... ... Әлі де оны көп ... зиянды құстар қатарына орынсыз жатқызады.
Аққұр - орманды далаларда алыс солтүстік қонағы. Қазақстанда солтүстік, шығыс, кейбір орталық ... ... ал ... Сарыарқадан Балқаш көліне дейін жетеді. Қазақстанның солтүстігінде негізінен ақ қайың ормандарында, ал Алтайда шоқ ақ қайың тоғайларында да мекендейді. ... ... өте ... ... бұл ... ... (салмағы 0,5-0,9 кг) аппақ болады, тек құйрығында қара қауырсындар болады, оның өзі ақ қауырсынмен жабылып тұрады. Көктемде аталықтарының ... ... ... түс ... ... ал ... ... қара қоңыр түске шұбарланады. Аққұрдың қауырсындарының түсінің өзгеріп отыруы күрделірек, себебі аталығы бір жылда тқрт рет, аналығы үш рет ... ... ... бұл ... құс ... ... аталықтары шоқысқанда, әр түрлі дыбыстар шығарады, сөйтіп жұпқа бөлінеді. Ұясы жерде, түбіне шамалы шөп ... 10-12 ... ... ... ... шығарады, аталығы қорғайды, балапандарын бірге ертіп жүреді. Балапандары ұшқаннан кейін, аққұрлар топ болып, көшпелі өмір сүреді. Аң ... - ... ... - ірі ... бүркітке өте ұқсас, көбіне бүркітпен шатастырады. Қарақұстың айырмашылық ... - ... ақ ... ... бірақ ол көбіне байқала бермейді, бұл қыранды айыру үшін еңбек дағдысы керек. Қазақстанның көп жерін мекендейді, бірақ орман даласы үшін ... құс, ... ... ... мен ... әдістері бүркітті еске түсіреді, бірақ қасқыр, түлкі сияқты ңрң аңдарды жаттыққан ... қана ... ... ... күші ... Оның ... - ... қоян, аламан, кірпі кейбір құстар мен жыландар. Ағашқа қолайсыз, үлкен ұяны екеуі салады, көптеген әртүрлі ... ... 2-3 ... ... ... ... күннен аса басып шығарады. Балапанадарын 70 күн асырайды. Қазақстанда наурыздан қарашаға дейін кездеседі. Қазақстанның қызыл кітабына енгізілген.
Дыркептер - ... ... ең ... ... 400-500 г). ... орманды даланың солтүстік батысында және оңтүстік - шығыстың таулы ормандарында ұялайды. Ұшып өту кезеңінде Жайық аңғарынан ... ... ... кездеседі, саны аз. Денесінің пішіні жағынан кептерге қарағанда, түркептерге ... ... ... ... мен ... біршама ұзын, басының екі жағында ақшыл жақша тәрізді таңбасы жақсы көрініп тұрады, бұл - түркептерге тән ... ... ... ... ақ ... ... ... Ағаштар мен бұталардың тұқымдарымен, мысалы емен жаңғағымен қоректенеді. Жылына 2-3 рет балапан шығарады. ... дала ... ... ұшып ... ... - суірде ұшып келеді. Басқа жабайы кептерлер сияқты аң аулау нысаны болып табылады.
Түзкептер - дыркептерге қарағанда, онша көзге түсе ... ... 250-300 г). ... ... ... ... ... Қазақстанда тек үш жерде ғана, екуі - орманды дала ... ... ... ... және ... ... Аманқарағай орманында кездеседі. Ұшып өту кезеңінде кең таралады. Саны аз құс. Бұл кептер жапырақты аралас ... ескі ... ... ... қуыстарында ұясын салады. Дауысы - өзгеше, бірнеше рет "тутутутуту" деп ... ... Өте ... ... ... ... үлкен жылдамдықпен, керемет ептелікпен ұшады. Ұшқанда қауырсын қанаттары көксұр кептерде болмайтын өзіндік ысқырық шығарады. Жеке жұп ... ... ... ... топ ... ...
Жылқышы - неміс тілінен аударғанда "орман шалшықшысы". Ұзын тұмсықты, шымыр денелі, сары қауырсынды кішкене құс ... г). ... ... ... қыр құсы деп есептелген. Татрең тәрізді отряды, шалшықшылар отряд тармағы, тауқұдірет тұқымдасының өкілі. Өзінің суда ... ... ... ... ... ... ... мекендейді, ол күрең тартқан өткен жылғы төсеніш шөптің арасынан байқалмайды. Орман төсеніші арасынан ұзын тұмсығын ... ... ... әр түрлі омыртқасыздармен қоректенеді. Тұмсығының ұшында ... ... сол ... ... ішіндегі жемтігінің аз қозғалысын сезіп қояды. ... ... ... таңдап, ұя салады, аналығы 22-24 күн ішінде төрт шұбар жұмыртқасын басып, балапандар шығарады, содан кейін ... өзі ... ... Бұл ... не жұп, не топ ... ... наурыз - сәуірде ұшып келіп, қазан - қарашада ұшып ... ... ... - мысық торғайдың дене пішініндей (салмағы 60-90 г), бірақ бояуы қарапайым, торғайтектестер отрядының сайрақтар тұқымдасының өкілі. Жайық ... ... тал ... ... ... Ұшу, өту ... Қазақстанның көп жерінде кездестіруге болады. Бурабай көлінің ... ... ... ... ... жаңа тастаған балапандары кездеседі. Ол әуезшіл сайраққа ұқсас, одан ... сары ... ... шыңғырлаған әуенінде, көптеген қатаң дыбыстар бар, басқа сайрақтардың әуенңнен нашарлау. Ағашта, сирек ... ... Жеті ... ... ... ұшып ... тамызда ұшып кетеді.
Бөктергі - Ұсақ қыран (салмағы 130-200 г). Бөктергі қазақстанда тек орманды дала ... ... ал ... жерлерде наурыз - сәуір, тамыз- қыркүйек айларында ұшып өту кезеңінде кездесуі ... Ол ... ... ... Бұл - кішкентай, шапшаң жыртқыш, ұсақ қырандарға тән ... ... ... ... ... тек жәндіктерментқоректенеді. Балапандарына кеміргіштер мен кесірткелер әкеліп береді. ... ... ... құс, бұл - жыртқыш үшін сирек кездесетін қасиет. Тіпті ұялағанда да ... топ ... ... ал ұшып өту ... ... жүздеген дара топ құрайды. Адам қорғауына тұрарлықтай өте ... ... - ... ... жағы ... ... және ... жағы сары қошқыл жіңішке ұзыншақ теңбелдері бар ашық түсті кішілеу қыран (салмағы 160-33 г). ... ... дала мен ... аймақтарда кең таралған. Мінезі қаршығаға ұқсайды, көбіне жерге жақын ұшып жүріп, жемтігін ұстау үшін кез келген баспананың артына тығылады. Жиі ... ... ... ... ... ... жерде суат маңында жерге отырып, құстарды аңдиды. ... ... ... ... ... ... ... түсіп, ауада алады, мүлт кеткен жағдайда қырғи сияқты соңынан қуады. Бұл қыранның негізгі жемтікткері - ... ... ... ұсақ ... де ... жәндіктерден де кет әрі емес. Орманды далалаларда наурыздан қазанға ... ... ... ... - ... фаунасының сарыторғай туысындағы 13 түрдің бірі. Ашық боялған, орташа денелі сарыторғай ... 19-23 г). ... ... ... арқасы - қара қоңыр, тамағы, жемсауы, беті - қара, денесінің төменгі жағы ашық сары түсті, жемсауында ... ... бар. ... жоғарғы жағы қоңырлау, төменгі жағы сарғыш қызыл түсті. Бұталы, ылғалды, биік шөпті шалғындықтары бар Солтүстік және ... ... ... ... оңтүстігінде қыстайды. Еменшіл сұлыкештің әні - көптеген басқа сарыторғайларға қарағандағ сазды және өзгеше. Мамырдың басында кеш ұшып ... ... ... ... ұшып ...
Ала бұлбұл - нағыз бұлбұлдың жақын туысы, сайрақтар тұқымдасының ұсақ өкілі (салмағы небары 13-19г). Біздегі ең ... ... ... Қара ... аталығының тамағы мен кеудесі ашық көгілдір, кейде көк ... ... ... дағы ... Аналығы мен балапандарының үсті сұрғылт - қоңыр, төменгі жағы ақшыл түсті болады. Екі жыныстың ... де ... екә ... анық ... - түбі ашық сары, ұшы қара болады. Ала бұлбұлдарға тән қасиет - ... ... ұзын ... ... және ұзын ... ... жоғары көтеріп жүреді. Керемет сыртқы келбетіне сәйкес, әні де күшті, әуенді, кейбір шұмақтары бұлбұл ... ... ... ... ... әнін ... ... орындайды. Аналықтары ән салмайды. Жеке жұп болып ... ... ... ... наурыздың басы сәуірдің соңынан қазанның аяғына дейін ... ... ... ... ... - ... шыққан түр болғандықтан, тек солтүстік-батыс Қазақстанды мекендейді. Ол елдің атырауынан Ырғыз су қоймасы Сырдария сағасына дейін таралған. Жайық өзенінің сағасынан ... ... ... ... тіршілік етеді. Соңғы кезде саз тасбақасы Қостанай ... ... ... мен ... кездесіп жүр. Ағысы жай тұщы су қоймаларын мекендейді. Өзендер, көлдер және шалшық сулардың тыныш және ... ... ... ... жері - су ... ... лай, әрі сол жерде қыстайды. Тасбақа жазда су ... ... ... ауа ... үшін су ... ... ... тек тұмсығының ұшын судан шығарады. Қысқы ұйқыдан ... ... ... қорегі - су жәндіктері, ұсақ балықтар мен ... ... ... ... де ... кесіртке - ашық сұр, қоңыр ... ... ... ірі ... (денесінің ұзындығы 120 мм). Күйлеу кезінде аталығының үсті қою жасыл түсті болады, күзде бұл түс көкжасылға ... ... мен ... сұр ... ... ... ... Қазақстанның солтүстік бөлігінде таралған, шығыста, оңтүстік-шығыс таулары Жоңғар және ... ... ... ... ... дала ... орман шетінде, сирек бұталардың, өзен мен көлдердің жағалауларындағы жайылымдарда кездеседі. Сүйсініп суға түсіп, жақсы жүзеді, су астында 12 ... ... бола ... ... ... ... ... қазанда да белсенді. Жәндіктермен және олардың ... ... жиі өз ... ... Аталығы мен аналығы қыстан шыққаннан кейін, көп кешікпей шағылысады. Аналығы маусымда 3-15 ... ... Тірі ... ... - ... ... кішілеу (денесінің ұзындығы 75 мм). Денесі қоңыр және сары түске боялған, жоны қара ... екі ... екі ... ақ теңбілді: аналығының құрсағы сары немесе жасыл реңді ақ, ал аталығынікі қызғылт сары ... ... тірі ... ... ... дала ... ... жерінен ғана табылады: Орал мен Көкшетау қалаларының маңы, солтүстікте - ... мен ... ... ... Бұл ... ... ... себебі, жұмыртқасы ұзақ уақыт аналығының жұмыртқа жолында қалып қояды. Жұмыртқалаған ... ... ... бірнеше минуттан кейін шығады. Қосмекенділер:
Қызыл бауыр шұбар бақа - Қазақстандағы құйрықсыз қосмекенділер отряды, дөңгелектілділер тұқымдасының жалғыз өкілі. ... ... ... қара ... бар ... не ашық қызғылт түсті, дене пішін кішлеу бақа ... ... ... немесе қара дақтары бар қызғылт не ашық ... ... дене ... кішлеу бақа (ұзындығы 3-5 см). Еуропада кең таралған. Қазақстанда тек Жайық ... ... ... ... ол ... ... ұсақ ... бақшалар, тағы басқа жерлерді мекендейді. Су беті өсімдіктері көп, түбі лай жерлерді ұнатады. Бұл ... ... ... суда ... ... тек ... және ... шығады. Ешқашан судан алысқа кетпейді. Ең ұзақ, алыс кететін уақыты - күз. Бұл бақаның ерекшелігі - ... ... ... ... қатты күйдіретін, терісінен улы шырыш бөліп шығарады. Сүтқоректілер мен құстарды ... ... ... алуын әлсіретіп, бұлшық еттерін жансыздандырады. Сондықтан қызыл бауыр шұбар бақаны ешқандай аң, құс, ... ... ... ... - ... бұрыштістер туысының жалғыз өкілі,ал Шығыс Азияда 15 түрі бар. Бұрыштістер тұқымдасына 31 түр бар, бұлар ... ... ... мен ... ... қарапайым, құйрықты құс мекенділер. "Бұрыштіс" деген ат таңдай ... ... ... ... ... орналасқандықтан берілген. Сібір бұрыштістісі Сібір тайға ормандарында кең таралған, тіпті Паляр шеңберіне де ... ал ... ... ... ... ... ... шекарасына дейін жетеді. Қазақстанда Солтүстік Қазақстан облысының Конюховский ауданында бір рет ... ... ... ... аз ... жерлерден кездесуі мүмкін, Орынбор жерінд жерінде сібір бұрыштістері дағдылы, уақытының көбін ылғалды жағалаудағы баспаналары мен суда ... Суға ... шашу ... ... ... ...
Шөпбақа - Қазақстандағы бақалар туысының төрт өкілінің бірі. Ірі бақа, ұзындығы он см. Тұмсығы боялған. ... ұшы ... ... ... ... қара дағы ... арқасын бойлай қара жолақ жатыр. Аяқтары көлденең қара жолақтармен қапталған.Бұл Еуропа бақасы шығыстан Объ өзеніне дейін кіреді. Қазақстанда ... ... ... ... ... далаларында, әдетте Петропавл қаласы, және Елек пен Жайық ... ... ... ... ... ... су ... шабындықтар мен сазды жерлерді мекендейді. Сәуірдің аяғынан бастап белсенді. Бұлар көптеген су қоймаларының бетінде әлі де мұз ... ... ... ... ... және ... ... Су астында лайға көміліп қыстайды.
Тарбақа - Қазақыстандағы Еуропалық қосмекенділердің тағы бір өкілі. Бұл тарбақалар ... ... ... ... ... ... анатомиялық ерекшіліктері бар, дене пішіні орташа (ұзындығы 5-8 см) қосмекенді. Қазақстанда Жайық өзенінің аңғарында және Ырғыз - ... су ... ... ... бақадан айырмашылығы: суда тек көбею кезеңінде ғана болады, басқа уақытта құрлықта кеміргіштердің інін, қалың шөптің арасын, ... ағаш ... ... ... ... Түсіруші өрмекшілер мен басқа түнгі омыртқасыздар арасынан жекелеген ашық қызыл рубиндер көрінеді. Бұл ... ... ... өте ... тиіп ... киім сияқты үстінен шешіліп қалады, ал құйрығын лезде тастайды. ... және ... ... көбіне шегірткелер коректенеді.
2.2 Қазақстанның шөл және шөлейт ... ... ... ... жартысынан көбін, яғни 58% алып жатқан, үлкен құрғақшылық аймақ әртүрлі ландшафты шөл мен шөлейттер. Шөл ... ... ... ... 500-700 км - ге, ал батысында Каспий теңізі жағалауынан шығыстағы Тарбағатай таулары мен Зайсан шұңқырына дейін 2800 км ... ... Оның ... 1,1 ... шаршы шақырымды құрайды. Шөл аймағының солтүстік шекарасы 470 және 480 ... ... Ауа райы ... ... әрі ... ... жер үсті сулары да тапшы, бұл жерден Шу, ... ... ... ағып ... осы ... ... бітеді. Қазақстандағы шөл ландшафтысы алуан түрлі. Мұнда құмды шөлдер (Қызылқұм, Мойынқұм, Арал маңы Карақұмы, Тауқұм), балшықты кең ... сор ... шөл ... мен ... ... Бетпақдала), сортаңды шөлдер (Каспий маңы, Арал маңы), тастақты ... (Іле ... оң ... және ... көп ... кездеседі. Олардың әрқайсысының өз өсімдіктері, мекендейтін жануарлары бар.
Сүтқоректілер: ... - ... ... ... белгісі болып табылады. Сүтқоректілердің жұптұяқтылар отряды, қуыс мүйізділер тұқымдасынының өкілі (денсінің ұзындығы 150 см, ... ... 80см, ... 50кг), шөл мен ... ландшафтысының әдеттегі өкілі. Қазақстанның қуаң аймақтарында сақталған. Үйір ... ... ... 10-12 жыл өмір ... ... үшін ... жау - қасқыр. Тибет медицинасында бағаланатын мүйізі үшін браконьерлер бір аулағанда 50-70 бөкенді алады. Қазақстан фаунасындағы бұл ... аңды тек ... ... ғана ... ... - ... оңтүстік аймағын мекен ететін басқа тұяқты жануарлардан өзінің әсемдігімен және көр - кем - дігімен бірден ерекшеленетін сүтқоректі.
Қазіргі ... ... ... түрі Орта және Орталық Азияда кеңінен таралған. ТМД бой - ынша ... ... ... Әзір - ... ... Тә - ... мен Түр - кі - ... аумақтарында мекен етеді. Бұрындары қарақұйрық аңшылық нысаны болып табылған. ХХ ғ. ортасында республика аума - ғын өнер - кә - ... ... ... ... ету ... - ның күрт қысқаруына әкеліп соқты, соның сал - дарынан жа - нуарлар саны едәуір азайды. Нә - ... ... - ... ... аңшылық етуге 1951 жылдан бастап тыйым салынды. Осылайша, антропогенді әсер ету салдарынан, қарақұйрықтың кезінде ... ... ... ... Іле, Тауқұм, Мойынқұм, Қы - зылқұм және Үстірт-Маңғыстау болып жекеленген, оңаша микропопуляцияларға бөлініп кетті. 1978 жылы қарақұйрық мекен ету ... мен саны ... ... бара жатқан сирек кездесетін түр ретінде Қазақ КСР ... ... ... - қатты қиыршықты және сазды жамылғылы болып ... әр ... шөл ... ... ... ... ол бітік өсімдігі бар құмды далаларды - Қызылқұм, ... ... ... ... да ... Бұл биік емес құм төбе - ... ... таспа, тікенек, жыңғылбас, сексеуіл сияқты әр түрлі жыңғыл бұталары өседі. Шөп жамыл - ғы - сы шөл ... ... мен ... - ... ... Қыс - тың суық ... ... қорғану мақсатында қа - рақұйрықтар өсімдіктері қалың ойпатты орманды, ... ... ... да паналайды. Оңтүстік далаларда қар жамылғысы өте қалың емес (шамамен 10 см. және одан да аз) және ұзақ ... күн ... тез ... буланып кетеді. Қарақұйрықтар сон - дай-ақ, ашық тау бөктерлерінде және шөл өсім - ... бар ... ... да ... ... ... ... теңіз дең - гейінен 800-1200 м. биіктікке еркін көтеріледі.
Қарақұйрық мекендеу аймағында біркелкі тегіс таралмаған. Олар ... ... мол ... ... тау ... сулы және қорғаныштық қа - сиеті бар өңірлерде өмір сүреді. Оның таралу ... - ... көп ... ... ауысыммен байланысты көшіп жүре - тін жерлер: таралу аймағының солтүстік бөлі - гінде қар түсумен ... - ... ... және ... ... жері мол - жазғы болып келеді. Жазғы көшулері өсім - дік - ... қу - ... ... ... жайы - лым - ды, суға ... ... ауысуымен көрінеді.
Қарақұйрық дәнді дақылдар, барқын, қына, жыңғылдар мен бұтақтар сияқты әр түрлі нәр - ... ... ... Ол ... ша - ... 70 ... жей - ді. ... азықтық өсімдіктердің мол жиынтығы - оның белгілі азығының жоқ екендігін көрсетеді. Нәтижесінде қарақұйрық шөл даладағы өсетін бар - лық ... ... ... Бұл қара - құй - ... ... ... ... өскен шөл далаларда кеңінен жортуына жол береді.
Қарақұйрықтар тек тұщы суды ғана емес, соны - мен қатар ащы суды да іше ... Олар - дың су ішу ... ... өсім - ... ... бай - ланысты. Көктемде және жаз мезгілінің бас кезінде олар көктемгі шырынды азықтармен қанағаттан - ған - ... суды ... ... ... ... түсе бас - та - ... жануарлар сулы аймақтарға көше бастайды.
Қарақұйрықтардың табын құрып өмір сүруі өте сирек - негізінен олар жалғыз жүреді, не ... 2-5 ... 6-15 ... ... кезде - седі) құралған ша - ғын топ болып өмір сүреді. Қарақұйрық популя - ... ... құ - ... шөл дала ішіндегі арнайы табиғи жағ - дайға қалыптасуын көрсетеді. Осындай құры - лымда жануарлар қорегі аз шөл өсімдіктерін толығымен ... ... ... қарақұйрықтардың жас және ересек аталықтар мен аналықтардан тұратын әртүрді табындары ... ... Бұл ... ... ... табуына, жыртқыш жануарлардан және т.б. қорғануына мүмкіндік береді. Көктем шығысымен табындары ыды - рып ... ... ... қарақұйрықтар көбіне жалғыз жүреді, кейде 2-4 бастан құрал - ған ... ... ... ... ... соңы және күз ... бас кезінде де олар шағын топ болып өмір сүре береді. ... ай - ын - да, ... ... ... қарақұй - рық - тар біртіндеп бірігіп ... ... құра ... - ... аң. ... ... ... жүреді, еш - кі - лерінің буаз болу мерзімі шамамен 5,5-6 айға со - ... Жыл ... ... ересек еш - кілері 3-4, ал жас аналықтары 1-2 төл береді. Төлдері тез жетіледі.
Басқа жабайы жануарлар сияқты қарақұй - рық - тар - дың да ... жиі ... ... ... - лар - дан қарақұйрыққа аса қауіптісі - қалың қар мен көктайғақ мұз. ... ... ... ... ... ... ... қиын және оның астынан азық іздеп табуы да қиынға соғады. Сол себептен қар қалыңдығы 10 см.-ден жоғары болған жағдайда ол ... ... ... аударады.
Қарақұйрықты қорғау және санын қалпына келтіру - бұл мемлекеттік көлемдегі мәселе болып табылады. Қазақстанда сирек және ... бара ... ... ... ... Қазақстан Респуб - ликасы Үкіметі және Ауыл шаруашылығы министрлі - гінің Орман және аңшылық шаруашылығы комитеті жануарлар әлемін қорғау ... ... ... ... ... ... Ауыл ... - лы - ғы министрлігі Орман және аңшылық шаруашы - лығы комитетінің "Охот - ... ӨБ" ... ... қазыналық кәсіпорнында 2003 жылдан бері сирек және құрып бара жатқан жануарлар түрлері мен ... ... ... ... ... қызмет атқаруда. Қорғау шара - ла - рының нәтижесі бойынша Қазақстанда қарақұй - рықтың саны 2005 жылғы 12150 бастан 2009 жылы 17000 ... ... ... ... аймақтарының көп бөлігінде экожүйелер аздап бұзылған - дық - тан, алдағы уақытта оларды қалпына келтіру мүмкін болатын ... ... ... бұл ... ... қалған популяция - ларын экологиялық бақылап отыру қажет. Бұл ретте республикадағы сирек кездесетін және құрып бара ... ... ... жануарлар түрлері мен киіктерді қорғау және санын арттыру ... ... ... ... тұяқты жануарлар мен киіктерді қорғау және санын арттыру бойынша 2005-2007 жылдарға арналған бағдарлама" (2005 жылғы 25 наурыздағы №267) мен "Су ... - тары - мен ... ... ... мен ... ... - ла - ну және 2010 жылға дейін ерекше қорғалатын та - биғи аумақтар жүйесін дамыту жөніндегі бағдар - ... (2007 ... 8 ... №914) бекіткен Қазақстан Республикасы Үкіметі қау - лыларының маңызы зор. Аталған қаулыларға сәйкес Қазақстанда қарақұйрықтарды ... ... ... ... жұмыстары белсенді жүргізілуде, бұл мақсаттарды "Алтын Емел" ұлттық бағы жүзеге асырады.
Қазіргі уақытта ... үшін асыл тұ - қым алу ... ... ... ... ... бағы аумағындағы қарақұйрық саны 2009 жылғы санақ бойынша 7078 басты құрайды. Басқа аймақтарға қо - ныстандыру үшін олардың біразын ... ... ... ... ... әсер етпейді.
Қарақұйрықты тобырлары өте сирек кездесетін Шарын ұлттық бағы мен ... ... ... мемлекеттік қорық аймағына көшіру жұ - мыс - тары жүргізіледі. Жануарлардың қосымша тобын шығару олардың санының артуына ықпалын тигізеді.
Қазіргі ... ... ... ар - ... сирек кездесетін тұяқты жануарлар мен киіктерді сақ - тау және санын қалпына келтіру ... бағ - дар - ... ... жасалуда, онда жабайы тұяқты жа - нуарлар санының көбею мәселесімен қоса олар - дың өмір сүру ай - ма - ғын ... да аса ... ... Қа - ра - ... ... ... ... тарихи ме - к - ен - деріне көшіру, ... ... бұл жану - ар - ... асырап, кейін оларды жабайы табиғатқа шығаратын арнайы питомниктерді ұйым - дас - тыру ... ... ... алу ... ... ... - ... ( ұзындығы 60 см), қоңыр түсті, қысқа доғал құйрықты ... ... екі ... ... жуандықты сияқты болып көрінеді, сондықтан екі басы бар бұл ... бір ... ... ... ... ... алады деген аңыз пайда болған. Каспий маңы мен Қызылқұм шөлдерінде, яғни батыс пен оңтүстік Қазақстан құмдарында тіршілік етеді. ... ... ін ... ал ... жерлерде баспана ретінде сарышұнақпен қосаяқтың індерін пайдаланады. Күндізгі белсенділігінің екі кезеңі бар: ... және ... ... ұсақ ... ... ... таңғы 7-ден кейін демалысқа кетеді, ал жастары сағат 10 - 11 - де ... ... ... Кеміргіштердің інінде қазаннан наурыз - сәуірге дейін ысқы ұйқыға кетеді. Усыз, ... ... ... ... - ... ... ұзындығы 12 - 13 см 10 кішкентай жыланды ... ... ... басқа түр - шығыс айдаһаршасы тіршілік ... Сырт ... мен ... етуі ... құм ... ... Бұл құмды шөлден басқа, сазды,сары топырақты шөл, тіпті жусанды далаларда да кездеседі. Бұл да усыз жылан. ... ... - ... ... ... (денесінің ұзындығы 60 см), жалпақ жапырылған денесі сыртынан әр ... ... - ... ... ... Арқасы сұр немесе қоңыр сұр түсті, көлденең ... ... бар. ... екі ... бір ... қызыл дағы ақшыл көгілдір түспен көмкерілген. Құрсақ жағы ақ, тек құйрығының төменгі жағы қызыл түсті. Тақыр, сортаң, ... ... және ... әртүрлі тығыз топырақты шөлдерде шөлейттерде кең таралған. Қысқы ұйқыдан наурызда шығып,қазанда қайта ұйқыға кетеді. Күндіз белсенді. Ашық ыстық ... аз ... өте ... ... тіпті үрейлі кезінің өзінде 10 - 20 метрден кейін тығылады. Тақыр жерде көзден лезде жоқ болады. Бұлтты ... ... ... ерте ... ... өте аз ... сөйтіп кез келген жыртқышқа жем болады. Таңертен және кешке ... Ұсақ ... ... аяғына дейін бірнеше рет жұмыртқа салады.
Қосмекенділер:
Жасыл құрбақа - Қазақстанда кең таралған қосмекенді. Дала, шөл, ... ... ... ... ... көбін судан тыс жерлерде өткізеді , суға тек ... ... яғни ... ... ... ... Денесінің ұзындығы 7 - 14 см. ... ... ... үсті сұр ... ... ... Ымырт пен түнде белсенді ұшып жәндіктерді, әсіресе ... ... ұзын ... ... ... ... інінде,тас астында және басқада баспаналарға қазан қарашадан наурызға дейін қыстайды. Күйреу кезінде аталығы ән салады,құс дауысына ұқсас ұзақ ... ... ... ... мамыр маусымда тоспа суларда 12мың уылдырық шашады. Шыққан итшабақтары балықтар ғана емес, басқа да жануарлар үшін корек. Сондықтан ... ... ғана ... құрбақаларға айналады, бірақ соның өзі, әсіресе шөлдерде құрғап жатқан шалдықтарда көп ... ... өте ... жануарлардың бірі.
Қызылаяқ бақа - жалпы келбеті мен дене ... ... ... 8cм) сүйіртұмсық бақаға ұқсас, бірақ денесінің төмендегі жағы ашық қызыл дақты (көктемде қызғылт). Қазақстанда тек ... су ... ... ... 50 жыл ... оның саны азайып, таралуы қысқарды. Сондықтан бұл деген атпен Қазақстан Қызыл кітабына енгізілді. Мұның ... ... ... оны ығыстырып шығаруына байланысты деп есептейді. Уақытының көбін ... ... ... ... ... қоректенеді. Аналығы сәуірде таяз суаттарда 600-1200 уылдырық салады. Қазаннан наурызға дейін су өсімдіктері бетін жапқан ... емес су ... ... ... - ... ... ежелгі отрядының өкілі. Қазақстанда 2 түрі: Кавказ және шұбар сарышаян тіршілік етеді. Саны көп. Сарышаянның түрі елдің бәріне ... Бұл ... ... ... бар, құйрығы тік көтерілген, оның ұшында бүгілген іспегі бар ұзыншақ буынаяқты. Денесінің ұзындығы 20cм. Сарышаяндар туралы аңыздар мен қиялы ... ... улы ... ... ... ... шабуылы немесе қорғанысы. Тірі жемтікпен қоректенеді, егер ірі де белсенді жәндікті ұстаса, алдымен улы іспегімен жансыздандырады. ... ... ұсақ ... және құстарды сарышаян уы өлтіреді, бірақ адамның өлгені туралы ... өте аз. ... ... ... аймақтан кездестіруге болады. Ымырт пен түнде белсенді. Бірнеше жыл өмір сүреді.
Құмырсқа арыстаны - ... ... ... ... ... және шөлді аймақтарда жиі кездеседі. Ересек түрлерінің ... ... ... ұқсайды, бірақ ұзын шоқпар тәрізді мұртшалармен оңай ерекшеленеді. Бұл ... ... ... ... дернәсілінің тіршілігіне байланысты. Олар шұңқыр қазып, құрғақ жерде тіршілік етеді. Дернәсілдері ... ... ... ... тек ... ... жақтарын сәл қалқалап, шұңқыр ұстіне қалдырады. Ұсақ жәндіктер қасынан өтіп бара жатып, қабырғасы құлап тұрған шұңқырға түсіп, шыға ... ... Осы ... олар ... ... ... ... - тақтамұртты қоңыздар тұқымдасының өкілі. Бұл ... 2,5 - 4 см қара ... ... ... қазуға бейімделген тістешлері бар. Мұртшаларды шоқпартәрізді, ұшы жіңішкерген немесе тарқатылған әдемі желпуіш сияқты. Киелі қоңыз өзіне жақын ... да қи ... ... қи ... ... ... ... 10 м қашықтыққа дейін домалатады. Қоңыздар жаңа қидың иісін алыстан сезіп, қи шарын жасау үшін ұшып келеді. Қи үйіндісінен ... бір ... алып ... жерге көмеді. Жиі өздері осы шармен бірге көміледі,исөйтіп шарды бірнеше толық жеп бітіреді. Аналықтары ж топырақта шарлардан өздеріне тән шар ... ... ... ... жұмыртқа салады. Дернәсілдері жеп коректенеді. Осыдан кейін дернәсіл ... ... бір ... ... ... ... айналады, жер бетіне келер жылы ғана шығады. Қоңыздың бұлай ... ... ... ... ... Ол бойынша шарды домалатуы - Күннің аспанда қозғалуы, ал аяқтарындағы тістешлері - Күн ... ... ... ... - ... мөлшерлі улы өрмекші (аналығы 10 - 20 мм, аталығы 4 - 7 мм). ... ... және ... ... ... Құрсағында қызыл дақтары бар қара түсті өрмекші. Апандарда тіршілік етеді, оның маңына жәндіктерді ұстау үшін тор құрады. ... ... ... 100 - ден 700 - ге дейін жұмыртқа салады, оның ... ... ... ... ... ... жылы пайда болған жас өрмекшілерөздері тоқыған өрмектерімен желмен ұшып кетеді. Осындай өсімталдығының нәтижесінде, кейде қарақұрт саны күрт көбейіп, адамдар мен ... оның ... ... ... ... уы ... ... уынан 15 есе күшті, әсіресе ересек аналығы өте улы.
Балықтар:
Майқап - ... ... бір ... ... Алтай өзендері мен Марқакөл көлін мекендейді. Бұл қарақоңыр жалтыраған ... ... ... 2,5 кг. ... ... немесе сүтқоректілер мен қоректенеді. Төрт жылдан кейін жынысты жетіледі. Көктемде құмды және ұсақ тасты таяз суларда уылдырықтарын ... ... - ... жарты шарда кең таралған, бала кезден ертегіден таныс жыртқыш балық. Шортанның денесі ұзынша жебе ... ұсақ ... ... және қоршаған ортасына байланысты алуан түске боялған. Денесінің алдыңғы жағы шығыңқыраған, жалпақ тұмсықты. Аузында тістері көп, олар ұшымен кері ... ... ... ... ... ... қақпаннан қайтып шыға алмайды. Шортан - жыртқыш, балықты басынан бастап жұтады, 1,5 ... ... ... ... 30-35 кг. ... ... ағыны жай өзендер мен су маңы өсімдіктері жақсы жетілген ... ... ... балық - өте кең таралған, өзгергіш тұщы су балығы. ... ... ... бар, ... оны ... ... атап, әрқайсы жеке түр деп есептейді. Қара теңіз су қоймасында - тыран балық, ... - ... ... ... - Арал тортасы, Ыстықкөл мен Сібірде - кергек балық тіршілік етеді. Көзінің қызыл сары ... ... ... қабығы жоғарғы жағындағы қызыл дағымен ерекшеленеді.
Табан балық - тұқы балықтар отрядының ... ... ... ... екі ... ... ... 45 см, салмағы 2,5-3 кг. Кішкентай табандар күмісше жалтыраған сұр ... ... келе ... ... ... ... - түбі құм, лай, ... және тыныш, суы жылы өзендер мен шығанақтарда тіршілік етеді. ... ... ... мен Арал ... су қоймаларында қоныстанған. Ертіс, Балқаш, Талас су қоймаларында, Солтүстік және Орталық Қазақстан көлдерінде ойдағыдай жерсінд ірілген. Сібір ... - ... ... ... ... үлкен арқа жүзу қанаты бар. Тұщы су балығы, Оңтүстік Алтай ... мен Ма ... ... ... ... ... ... өте құбылмалы - ақшыл және қара түрлері бар. Салмағы 1кг-ға жетеді. Ерте көктемде ұсақ тасты таяз таяз ... ... Су ... ... дәрнәсілдері мен ұсақ қоректенеді. Кәсіптік түр. Жайын - Қазақстандағы жайынтәрізділер отрядының жалғыз өкілі, көпке танымал балықтың ... ... ... ... төмен арай шамалы жалпайған, арқасы қара, құрсағы ақшыл түсті, екі бүйірінде дақтары бар. Үлкен аузының жоғарғы жағында екі ұзын ... және ... ... екі қыса ... бар. Бұл ... ... балық. Қорегінің көп бөлігін балықтар, баалар, былқылдақденелілер құрайды, кейде тіпті суда жүзетін құстарды да ұстайды.
2.3 ... ... ... ... Қазақстан жерінің 10% алып жатыр, олар республиканың шығысы мен оңтүстік- шығысында орналасқан. Орталық аймақтардағы таулы қыраттардың биіктігі ... ... ... 1000 м жетпейді. Оларға атақты Қазақтың ұсақ шоқылары немесе Сарыарқа және ... ... ... ... Маңғышлақ түбегіндегі Қаратау, солтүстік жағында орналасқан Көкшетау таулары жатады. Нағыз биік таулар - ... және ... ... ... және ... Алтай, сонымен қатар осылардың ортасындағы Қалбы, Сауыр, Тарбағатай жоталары мен Жоңғар Алатауы. Олардың көлемі ... ... өте ... түрлі жүйесінде Қазақстанның кең байтақ аумағындағы барлық биологиялық әртүрліліктің жартысынан көбі ... ... ... ... ... ... Батыс Тянь-Шаньның біршама бөлігі, сонымен қатар Нарынқол ауданы және Текес пен Баянкөл өзендерінің маңындағы Орталық ... ... ... ... ... пен ... ... табиғаты мен жануарлар әлемінде кәдімгідей айырмашылық бар. Солтүстік ... ... ... ... ... жапырақты ормандар мен ондағы тіршілік ететін жануарлар, орман, сібір фаунасы өкілдері - ... ... ... құс, ... рең ... құр, үшсаусақты тоқылдақ және басқалар мекендейді. Батыс Тянь-Шань өз келбеті ... ... Азия ... ... ... ... ... ормандар, Оңтүстік Азия мен Жерорта теңізінен шыққан көкқұс, жұмақ шыбыншы, сайрағыш сандуғаш, қызылқанат құралай және ... ... ... - ... алты ... бірі. Денсі орташа пішінді, теңбелді терісі мен сарышұнаққа тән ... ... ... ... ... ... ... жоталары мен Хан-Тәңірі сілемінің ұшағында таралған. Күндіз белсенді. Өсімдіктер, жәндіктер және олардың дәрнәсілдерімен қоректенеді. Таутеке немесе Сібір тау ... - ... ірі ... 1,5м, ... 130 кг) ... ... Азия континентінің тауларын мекендейді. Арқасында қара жолағы бар сұр қоңыр түсті жануар. Аталығының басында ұзындығы бір ... ... ұзын ... ... ... онда жануарлардың жасын анықтауға болатын көлденең жұмыр бөліктері бар. Аналығының мүйізі қысқа, 40 см. ... ... ... ... және ... ... ... Таутеке таудың тік жарларында щың-құздары мен тасты ... бай ... ... деңгейінен 5000 метр биіктікке көтеріліп, тіршілік етеді. Қыста төмен түседі, таудың оңтүстік баурайындағы қары еріген жерлеріндегі шөптерге дейін көтеріледі. Таутеке - ... және ... аң ... ... ... ... - күшті, дембелше, ұзын құйрықты (денесінің ұзындығы құйрығымен 225-250 см, ... 40 кг), ... ... ... ... қарлы тау етегінде тіршілік етеді. Қыста қоректену үшін төмен түседі. ... ... жеке ... ... ерте ... ... үш ... кейін, көктемнің соңында құз арасындағы апанда 1-5, көбіне 2-3 ұрпағын дүниеге әкеледі. ... екі ... бір рет ... ... ... он бес жыл өмір сүреді. Ымыртта белсенді. ... ... ... ... ... ұлармен қоректенеді. Өзінің күштілігі, ептілігі мен құпиялығына ... ... ... ... ... ертегі кейіпкері болатын, ал қазір Қазақстанның мемлекеттік ... ... өте ... ... аң, ... ... кітаптың барлық түріне енгізілген.
Ақкіс - ұсақ (денесінің ұзындығы 23 см, құйрығы 8 см, ... 180 г) ... ... жыртқышы. Бұл - әсем, қозғалғыш аң, ... жүні бар ... ... ... ... жағы ... төменгі жағы ақ түсті, ал қыста түгелдей ақ, тек құйрығы ғана қара түсті болады. Қысқы сәні терісінің ақ ... ... ... ақ ... ... Қазақстанда солтүстік ормандарда, сонымен қатар оңтүстік және оңтүстік-шығыс тауларында тіршілік етеді. Ақкістің терісі бұрыннан бағалы, хан терісі болып ... ... ... ... ... ... - денесі орта пішінді (денесінің ұзындығы 38-60 см, ... 30 см, ... 2,5кг) ... тұқымдасының өкілі. Денесі сымбатты, күшті, қоңыр сарғылт бағалы терімен қапталған. Кеудесінде ақ дағы бар, сол үшін кейде оны "ақтөс" деп те ... ... ... және ... ... ... ... қоныстайды. Ақтөс сусар ағашта керемет өрмелеуіне қарамастан, жерде жүгіргенді ұнатады. Түнде белсенді, күндіз үңгірде, ірі құстардың тастап ... ... ... ... ... Тас ... ... сирек кездесетін аң, сондықтан Қазақстан Қызыл кітабына енгізілген.
Арқар - тау қойы түршелерінің бірі. Тау қойы кең ... өте ... ... бес түршесі бар. Қуыс мүйізділер тұқымдасының жұптұяқты өкілі. Оңтүстік-шығыс Қазақстан тауларында тіршілік ететін түршені арқар деп ... Бұл тау ... ... ең ... Сұр қоңыр түсті үлкен шиыршықталып бұраатылған мүйізі бар. Арқар таудың тегіс, ашық ... ... ... ... ... ауыстыруы - қыста биік таудан төмен түседі немесе көршілес ... ... ... ауыстырады. Көктемде бір кейде екі қозы туады. Арқар - сирек кездесетін жануар, соңғы жылдары ... ... ... сонымен қатар үй жануарларының жайылымдардан ығыстыруы нәтижесінде, саны азайып кетті. Қазір Қазақстан Қызыл кітабына енгізілген.
2.4 Қазақстанның Алтай тауларының ... - ... ... төрт ... ... ... ... Қазақстан аумағында орналасқан үлкен таулы ел. Осы 4 мемлекеттің шекарасының түйіскен жерінде Алтайдың ең биік нүктесі, биіктігі дүние ... ... ... 4506 м Белуха тауы орналасқан. Алтай таулы жүйесі ... 300 ... жыл ... ... ... деп ... Осы уақыт ішінде бұл аумақ бірнеше рет жазықтық болып, одан кейін қайтадан таулы жербедеріне айналған. Тек 67 миллион жыл бұрын бұл ... ... ... қалыптасты. Алтай таулары соңғы 2 миллион жылда ... рет ... мұз ... ... Оның ізі ... дейін көшпелі мұз шөгінділері түрінде сақталып қалды. Қазақыстанда бұл тау ... ... ... ... (Рудалы) және Оңтүстік Алтай орналасқан. Профессор И.А.Долшиннің дәл ... ... ... - бұл ... жер ... ... Сібір тайгасы. Мұнда қылқан жапырақты орман шыршалар патшалық етеді. Құз шыңдарының тегістелген жоғарғы бөліктерін тырбық ақ ... ... ... мен ... тау ... алып ... Бұл жердің ауа райы да нағыз Сібірдікі - шұғыл континенталды. Қыс ... суық ... ... жаз ... қоңыржай ылғалды. Оңтүстік Алтайдағы Марқакөл шұңқыры Қазақстанның ең суық ... деп ... ... ... мұнда қысқы температура - 55˚ болғаны белгіленген. Орталық Азиядағы Тянь-Шань биік ... ... ... ... ететін жануарлар да басқа.
Сүтқоректілер: ... - ... ... ... ... ... ең кішкентай (денесінің ұзындығы 85-100 см, салмағы 10-15 кг) ... Бұл жүні қара ... ... әсем ... ... 50 - 60 ... жетеді, бірақ денесінің артқы жағы алдыңғы жағынан биік.Жастары ... ... ... ... белгісі - иегінен төмен түсіп түратын ұзын иілген(7см-ге дейін) азу тісі. ... жоқ, оның ... ... ... ... ... ... мускус бездері болады, сол үшін құдырды аулайды (мускусты парфюмерия өндірісінде пайдаланады). Тау ормандарында тіршілік ... ... тек ... Алтайда кездеседі. Негізінен жер және ағаш қыналармен Қараша-желтоқсанда күйлейді де, ... 1-2 ... ... Бір ... ... ... жетіледі. Қазақстанда саны аз.
Қоңыр аю - Тянь-Шань аюынан едәуір ірі (ұзындығы 2м, салмағы ... қара ... ... ... де ... Алтай аюының адамға шабуылы жиі кездеседі, ал Тянь-Шань аюының мүндай мінезі жайында мәліметтер жоқ. Мүмкін Алтайда аю ... ... ... сондықтан жаралы аю өте қауіпті. Көру қабілеті төмен, сондықтан есту мүшесіне сүйенеді. Қазақстанда аюды терісі, еті, ... өті үшін ... ... ... ... ... ... - сусарылар туысындағы жыртқыш сүтқоректі. Бұл ... ... ... ... еске ... ... құну ... (денесінің ұзындығы 1м, салмағы 30кг), аяқтары ұзындау, құйрығы қысқалау. Қара қоңыр ұзын ... ... ... екі ... ақшыл жолағы болады. Қалың тайгада кең тараған аң. ... тек ... ... ... кездеседі.
Алтай шақылдағы - Қазақстандағы қоян тәрізділер отряды, шақылдақтар тұқымдасындағы 5 түрдің бірі. ... ... ... қысқа шөп үйіп, қор жинайды, сондықтан бұларды пішен салғыштар депте атайды. Алтай ... аяғы ... ... ... ... және ... ... болады. Басқа шақылдақтарға қарағанда ірілеу және табаны қара немесе қоңыр түсті. Қазақстанда тек Алтайда, ірі тасты ... ... бас ... ... - ... ... аламан тәрізділер тұқымдасы, бұраубас тұқымдас тармағының жалғыз өкілі. Бұл едәуір ірі кеміргіш, жер асты ... ... ... ... денесі, қысқа алдыңғы аяқтарының ұшында ұзын орақ сияқты ... ... өте ... ... ... ... байқала бермейтін құлағы болады. Қазақстанда тек Алтай, Қалбы Алтайы, Тарбағатай және Шынғыстауда мекен етеді.
3 ҚАЗАҚСТАН ... ... ... ... ... ... табиғи парктері мен қорықтары
Мемлекеттiк ұлттық табиғи парк - ерекше экологиялық, ғылыми, тарихи-мәдени және рекреациялық құндылығы бар ... ... ... ... ... ... мен ... биологиялық және ландшафтық саналуандығын сақтауға, оларды табиғат қорғау, экологиялық-ағартушылық, ғылыми, туристiк және рекреациялық мақсаттарда пайдалануға арналған табиғат қорғау және ... ... ... бар ... ... ... аумақ.
Қазақстанда қазіргі уақытта 10 ұлттық парк ұйымдастырылған.
1 кесте
Ұлттық парктер тізімі* [1]

Сурет
Атауы
Құрылған жылы
Көлемі, га
Орналасқан жерi
1
Баянауыл мемлекеттік ұлттық табиғи ... ... ... ... мемлекеттік ұлттық табиғи паркі
1996
199 703
Алматы облысы
3
мемлекеттік ұлттық табиғи паркі
1996
161 153
Алматы облысы
4
... ... ... ... ... облысы және Солтүстік Қазақстан облысы
5
Қарқаралы мемлекеттік ұлттық ... ... ... ... ... ұлттық табиғи паркі
2000
129 935
Ақмола облысы
7
Катонқарағай мемлекеттік ұлттық табиғи паркі
2001
643 477
Шығыс Қазақстан облысы
8
Шарын мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ұлттық табиғи паркі
2006
149 053
Оңтүстік Қазақстан облысы
10
мемлекеттік ұлттық табиғи паркі
2007
161 ... ... ... мемлекеттік ұлттық табиғи паркі
2010
356 022
Алматы облысы
12
мемлекеттік ұлттық табиғи паркі
2011
88 968
Ақмола облысы және Қарағанды облысы
Қорықтар - биосфера эталоны. ... ... жай ... ... мен ... ... ... шалқар көлдер, ағыны қатты өзендер мүмкіндігіне қарай сол ежелгі әсем қалпында сақталынуы тиіс.Қай заман болмасын, ... ... күн ... еш ... да ... ... ... биосфера байлықтарын қорғау, онда ғылыми-зерттеу жұмыстарын сондай-ақ, биосфера ... ... ... үгіт-насихат экологиялық білім және тәрбие беру жұмыстарын жүргізуде қорықтар өте маңызды роль атқаратыны ... ... орай ... ұйымдастыру бөлініп Қазқстанның шөл-шөлейтті аймақтарында үйір-үйірімен жайылып жүретін, бірақ кейіннен мүлде азайып ... ... ... ... қорықтардың, әсіресе Бадхыз қорығының ролі орасан зор болды. Сондай-ақ, Барса-келмес қорығыда айтарлықтай үлес қосты. Бүгінгі ... ... ... саны ... ... ... аралы жойылып кеткеннен кейін ондағы құландарды арнаулы ұшақтармен Алтынемел ұлттық биосфера паркіне, Іле өзенінің жағасына ... ... осы ... олар ... өсіп ...
Қазақстанның бірнеше табиғи-географиялық аймақтары - солтүстүгінен оңтүстүгіне ... ... ... ... ... ... Қазақстан жерінде Д.И. Менделеев кестесіндегі химиялық элементтердің бәрі дерлік кездесетін біздің республикамыз табиғи ресурстарға аса бай ... ... ... ... 5777 ... ... 150, ... 480, баурымен жорғалаушылардың 150, қос мекенділердің 12 түрі тіршілік ететін айтпай кетуге болмайды. Бұл бай ... шын ... ... ... ... көзі деп ... бекерден -бекер айтпаған болар. Бірақ, бұл інжу-маржандар қанша мол болғанымен, ол сарқылмайтын дүние емес ... ... ... ... өне ... зат емес. Сондықтан да оны пайдаланумен бірге, ұқыпты түрде қорғап, байлығын молайта беруге барлық мүмкіндікті ... ... Осы ... ... бірі - деп ... ... ... небір тамаша аймақтарды, өлкелерді, өңірлерді қорыққа айналдыру ... ... өмір ... ... Бұл ... ... ... соңғы жылдарда қыруар ғылыми - зерттеу жұмыстарын жүргізіп келдік. 1962 ж Қазақстан ССР Жоғары ... ... ... заңы ... Мұнда табиғи ортаны көркейтудің бірнеше нақты шаралары анық ... Олар - ... ... ... мен табиғат ескерткіштерді сақтау ережесі. Сонымен бірге 1972 ж Қазақ ССР мемлекеттік ... ... ... ... ... бұл көрсетілген құжаттарда қорықтар мен табиғат ескерткіштерін ұйымдастырудың мақсатымен міндеттері және биосфераны қорғау тәртібі ... ... 1969 ... 9 шілдеде , 1972 ж 2 тамызда , 1976 ж 12 шілдеде қаулылар ... ... Бұл ... өлкеміздегі қорықтардың өлкеміздегі қорықтардың ғылыми-ұйымдастырушылық жұмыстарын жақсартуда зор маңызы болғанын айтпай кетуге болмайды. Қазақстан Республикасының Қорықтарында қол жеткен табыстары мен орны алып ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген. Осы кезде Қазақстан Республикасы жерінде (1980 жылғы мәлімет бойынша) 531 мың гектар ... алып ... 6 ... ( Ақсу-Жабагылы, Алматы, Наурызым, Барсакелмес, Қоғалжын және ... ... 4288 мың ... ... ... ... заказниктер, көлемі 3644 мың гектардай 26 зоологиялық және ботаникалық объектілер, қорғалатын ... және 3 ... ... бар. Олар (Павлодардағы , шарын бойындағы көне ... бері ... ... ... өсіп-өніп келе жатқан ағаштар, Іле Алатауындағы шыршалар). Қорғауға алынған ... ... ... , ... осы ... ... ... соңғы жылдары саны азайып кеткен жабайы хайуанаттар мен сирек кездесетін өсімдік түрлері есепке алынған. Мұндай түрлердің, мәселен, Шығыс ... ... ... өсімдіктердің 1600 түрі тек осы аймаққа тән болғандығын және сирек кездесетінін айтуға ... Ал ... ... ... 15-ке ... ... ... өсімдіктер, Бетпақ даладағы өсімдіктің 1800 түріні 15-і, Каспийдің оңтүстік жағалауындағы өсімдіктердің 1800 түрінің 7-і Республикамыздың басқа жерлерінде кеддеспейді. ... ... ... ... 1740 түрі кездессе, оның 18-і, Жоңғар Алатауында 2021 түрі ... оның 58-і, ... 500 түрі ... оның 100-і сол ... ғана тән ... ... турлер. Адамның үнемі қамқорлығы мен аялы алақаны болмаса, мұндай бағалы түрлердің биосферадан жойылып ... ... ... ... ... болмайды. Сондай-ақ, қорықтар өзінің табиғи сұлу көрінісі мен онда өсетін ағаш түрлерінің ерекшеліктерімен де ... ... ... ... ... биосфераны қорғаудың халықаралық Одағының құрамына Ақсу-Жабағалы қорығы. Оларда тек саны ... ... ... ... кету қаупі төнген хайуанаттар дүниесі мен аса бағалы өсімдіктер ... ғана ... ... ... ... бірге Қазақстан Республикасының ежелден бері әйгілі болған таңғажайып көрікті орындарының бұрынғы атақ даңқын арттыра беру ... да зор ... ... ... жүргізілуде.
Қазақстан Республикасының қорықтарында алдағы уақытта табиғи ресурстарды пайдалану және ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі үлкен мақсат пен міндеттер тұр. Бұл мақсат пен міндеттердің ... ... ... ... ... шаруашылығына рационалды түрде пайдалану үшін зор маңызы бар. Бұл мақсат пен міндеттердің Қазақстан Республикасы ... да ... ... аян. ... 2,7 ... ... ... жерді алып жатқан байтақ өлке өзінің саялы да а ялы қалың орман-тоғайы оны мекендеген сан ... ... ... мен ... өлке. Қазақстан Республикасы территориясында 34-35 миллион гектар егін егуге, бау-бақша өсіруге жарайтын құнарлы жер бар. 186-187 миллион гектар шабындықтар мен ... 22 ... ... ... (оның ішіндек 4-5 миллион гектар аса бағалы сексеуіл орманы бар). Д.И. Менделеевтің ... ... ... элементтерін жинақтаған түрлі қазба байлықтардың ірі кен орындары, 11000 өзен, 7000-нан астам көлдер мен су қоймалары бар. Сондай-ақ, туған өлкеміз ... ... елім ... ... түрлі жан жануарларға өте бай. Осымен биосфера қазыналарын көздің ... ... ... ... ... ... ... Ақсу-Жабагылы, Алматы, Наурызым, Барсакелмес, Қоғалжын, Марқакөл, Баян-ауыл, Үстірт, Алтын Еміл және тағы ... ... ... ... зор. ... ... мемлекетінің территорияларында келешекте де осындай табиғи қорықтар-лабораториялық көбее берсе екен деген ойдамыз.
Жер көлемі 2754 мың шаршы ... ... ... алып ... ... Республикасында небары 10 қорық бар дегенге сенудің өзі қиын. Республикамыздың табиғи ресурстарын қорғайтын жаңа қорықтарды ... үшін ... ол ... арнайы түрде ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізуді қажет етеді. Қорықтарды ұйымдастыру үшін ғылыми деректер керек. Табиғи қорықтардың ... ... дала ... ... ұйымдастырған жөн деген ғалымдар бір ауыздан шешімге келген. Бетпақ дала қорығы территориясында Шу өзенінің ... ... ұсақ ... шөлді аймақты енгізу жоспарланып отыр. Бетпақдаланың шөлді даласында жусан, баялыш, бұйрығын өссе, ал үстіртті ... ... ... өседі. Өте көне заманның ескерткішіндей болып реликті бұта көзге шалынады. Ауа-райы өте ... жазы ... қысы ... ... ... ... өте аз түседі. Небары 90-100 мм. Бұл қорықта сүтқоректілердің 40, құстардың 150-200-дей ... ... ... ... ... түрі тіршілік етеді.
Екінші - ... ... Оған ... облысына қарасты Ағадыр селосының батысындағы бұталы дала жатады. Көлемі 40-50 мың ... ... ... ... ... ... ... камшат, орман сусары, құр, емен, шегіршін сияқты сирек кездесетін аң құс өсімдіктер.
Үшінші - шөлейтті аймақ ... Бұл ... ең ... - ... батыс тік жарлы қыраттары. Үстірт қорығында кекілік, құлан болса, гепард, бұлдырықтарда көзге жиі-жиі шалына шалына береді. Шөлейтті аймақтық қорықтардың бірі - ... ... Оның ... 330 мың ... ... қамтиды. Қорғалатын обьектілері арқар, құлан, қара құйрықкиік, жалман, реликті ... ... ... ... ... ... күрті өзенінің Ілеге құя берісіндегі тоғайлы алқапта да ... ... ... ... жер ... ... Ол ... қорық ұйымдастыратыны анықталып отыр. Іле өзені Тоғайлы қорығын ұйымдастыру ғалымдардың ойында. Мұнда мекендейтін ... ... ... ... шұбар бұғы, сарғыш күзен, қырғауыл және сирек кездесетін тоғай өсімдіктері қорғалуға тиіс.
Қазақстан Республикасында алдағы уақытта ұйымдастырылатын қорықтардың бір тобы - тау ... ... ... Бұл ... ... - ... Алатауы. Басқан өзені, Сарқанд ауданының территориясын қамтиды. Қорғалатын негізгі обьектілер - ... ... аю, ... тас сусары, қызыл қасқыр, арқар, таутеке, ұлар, сабыншы құр, май қарағай, шыршалы ормандар, алый шабындықтары, оларда ... ... ... ... ... Ал ... ... Шығыс Қазақстан облысы, қорық ұйымдастыратын көлемі 200 мың гектар жерлер кездеседі. Мұнда қорғалатын обьектілер өте көп - ... ... аю, ... тұндра шілі, меңіреу құр, шұбар шіл, тырбақ қайың, жапырақты орман.
Ал Шыңғыстау, Тарбағатай бұл өңірде қорық ұйымдастыруға келетін ... 50-60 мың ... жер бар. Бұл ... ... ... - ... ... алма бағы, субальпі шабындығындағы өсімдіктердің кейбір түрлері. Зайсан ойпатында да қорық ұйымдастыруға болтын жерлердің бар екені ... ... ... бұл ... ... ... хайуанаттардың өкілдері бар. Олардың ішінде елік, қарақұйрықты жерсіндіруге болатыны толығымен дәлелденіп отыр. ... ... ... үшін ... ... күн ... тұр. Міне,осындай шараларды іске асырғанда ғана биосфера байлықтарын ғылыми тұрғыдан қорғауға болатыны анықталды.
Ақсу-Жабағлы (Оңтүстік-Қазақстан облысы). 1927 жылы құрылған. Атауы екі ... ... ... Ақсу және Жабағлы. Әсіресе Ақсу өзені өзінің өтуге ыңғайсыз тік жағасымен (300-500 метрге дейін) ерекшеленеді. Жалпы ауданы 85,3 мың га. ... ... ... ... шатқалы мен Угам шатқалының көркем биіктаулы ландшафты кіреді. Қорықта өсімдіктің 1404 түрі, аңдардың 47 түрі, 239 ... құс ... ... Мінезді тіршілік иелері - сібір тауешкілері, еліктер, малар, қабан, аққұлақ, грифтер, сирек ... қар ... ... ... ... ... аюы, ... балобан, улы жыландар. Қорықтың Қаратау тауларының еңісінде Қарабастау және Ақбастау палеонтологиялық қабірлері бар. Онда ... 120 млн. жыл ... ... бассейнінде тіршілік еткен сирек кездесетін түрлі балықтар,, моллюска, тасбақа, юр ... ... ... бар. ... ... облысы). 1934 жылы Қазақстанның ең оңтүстік массивіндегі қарағай орманы ... ... ... орманын, және суда жүзетін жұмыртқалы құстардың мекені көлдерді сақтау мақсатында құрылған. Аумағы - 87,7 мың га. ... ... 961 ... 39 ... ... мен 239 ... құстың түрлері кездеседі. Ерекше тіршілік иелерінің қатарына өте сирек кездесетін ақ қарқара жатады.
Қорғалжын қорығы (Ақмола ... 1968 жылы ... ... ... салатын - қызғылт фламингоны сақтау мақсатында құрылған. ... ... ең ... ... ... көлінда. Қорықтың жалпы ауданы - 243,7 га., акваториясы 199,2 га алып жатыр. ... 42 ... ... түрлері, 298 түрлі құс, 331 өсімдік түрлері тіршілік етеді. Авиафауна құрамы өте бай. ... ... ... ... ... ... ... көлі - көктемгі ұшып келу кезеңінде суда жүзетін құстардың ... ... ... ... ... ... қорық дүниежүзілік атаққа ие болды. Ол ЮНЕСКО тізіміне айрықша қорғалатын батпақты-көл ландшафт есебінде кірді.
Алматы (Алматы облысы). 1961 жылы ... ... 73,3 га ... 137 ... ... 39 жануарлар түрі мен 200 ге жуық құстың түрлері бар. Сирек кездесетіндердің қатарына тянь-шань қоңыр аюы, қар барысы, түркістан ... ... Іле ... ... бос ... ... ... нысаны - 150 метрлік құмды төбе жатады, оның ерекшелігі құмдық еңістермен қозғалғанда қатты дыбыс береді. Табиғаты өте ... ... ... ... мен ... да бар.
Марқакөл (Шығыс-Қазақстан облысы). 1976 жылы Оңтүстік Алтайдың ... ... ... мен тану үшін құрылған. Жалпы ауданы 75 мың га. Қорықта 721 өсімдік түрлері, 59 аң түрлері мен 254 ... ... бар. ... ... - марал, аю. Тектоникалық текті Марқакөл таулы көлі ерекше қызығушылық танытады: теңіз деңгейінен 1485 м ... ... ... 544 ... метр, тереңдігі 27 м. Онда сирек кездесетін сиг-ускуч балығы тіршілік етеді.
Үстірт қорығы (Маңғыстау облысы). 1984 жылы құрылған. ... - 223 га. ... ... ... ... алып жатыр. Тұрақты ағынсуы жоқ. Ағынсыз ойыстар бар, ... ең ... - ... ... 70x30 км. ... 261 өсімдік түрлері, 27 түрлі аңдар, 111 түрлі құс және бауырымен жорғалаушылардың -27 түрі тіршілік етеді. Сұр ... ... ... ... Сирек кездесетіндер қатарына үстірт муфлоны, ұзынаяқты кірпі, ... ... ... улы ... ... ... жатады. Батыс-Алтай (Шығыс-Қазақстан облысы). 1992 жылы құрылған. ... ... 56 мың га. ... 564 өсімдік түрлері, 30 түрлі жануарлар түрлері, 120 құстың түрлері бар. Ондағы жарыққылқанды (сібір ... және ... ... және ... ... табиғи кешені ерекше назар аударады.
Барса-Келмес (Қызылорда облысы). 1939 жылы құрылған. Арал теңізінің біратаулы аралында орналасқан. Аумағы - 30 мың га. ... 250 ... ... саны бар. ... ... 56 түрлі жануарлар түрлері - құлан, жайран, сайғақ, ... ... ... ... 203 түрлі құстың түрі бар.
Сонымен қатар, 1997 жылы Баян-ауыл табиғи бағы ұйымдастырылды. Оның аумағы - 45 мың га ... Оны деп ... ... ... ... мен ... орманымен көмкерілген Баянауыл таулары Қазақ ұсаққұмды жартылайқуаң жазықтармен биіктейді, олардың арасында Жасыбай, Торайғыр, ... ... ...
3.2 ... - еті мен терісі үшін ауланатын түз жануарлары. Қазақ халқы терісі үшін ауланатын орташа сүтқоректілер (құндыз, суыр, ... ... ... ... ... қарсақ, т.б.) мен терісі, еті, мүйізі үшін ауланатын жануарларды (қара құйрық, ақбөкен, елік, ... ... ... кәмшат, марал, бұлан, т.б.) да аң деп атаған. Қазақстанда кейін арнаулы аң ... ... ... Онда аң ... екі ... торда және жартылай еркіне жіберіп өсіру қолданылады. ... ... қара ... ... ... ... қара ... торда өсіріледі. Ал жартылай еркіне жіберіп өсіруде ... ... тобы ... ... да, жаз бен ... ... мен жасы еркіне жіберіліп, бірге бағылады. Республикада дайындалған аң ... 12 - 15%-ы ... ... 82 - 85%-ы ... ... ... үлесіне тиеді. Аңшылық - түз жануарларын аулау кәсібі. Қазіргі Қазақстан жерінде адамдар ... ... ... ... ... ... ... қойнауында (Қаратау қаласының солтүстік-батыс жағында 36 км жерде) мустье дәуірінде өмір сүрген аңшылардың ... ... ... ... тұрақтарының ізі сақталған. Ондай тұрақтар суатқа келетін аңдарды (бизон, бұғы, киік, жылқы) аңдуға қолайлы бұлақ түбіне салынған. ... ... ... ірі ... ... адам ... ... негізі болды. Мысалы, адамдар Жайық өзенінің бойынан мамонттар мен жүндес мүйізтұмсықтарды аулап, олардың сүйектерінен әр түрлі кескіштер, ... ... мен ... ... ... ... найзалар, сүйек инелер, біздер жасаған. Сонымен қатар адамдар аң терісінен киім тігуді де үйренген. Аң аулау дәстүрлері мен ... ... ... аң аулау шаруашылығы дамыған. Соған байланысты қазақтар арасында ... ... ... ... - аңшы (аңды аулаушы), аңкөс (аң аулаудың сырларын жетік ... ... ... ... түрге, топқа жақсы ажырататын), бүркітші (бүркітті баптай алатын) және қағушы (бүркітшілерге қолғанат болатын) пайда болды. Олар аң аулаудың ... (ор ... ... ... қарға омбылатып аулау, тасқақпанмен, тормен, құмқақпанмен, тұзақпен ұстау, құспен, итпен қуу, түтін, жемтік салу, мұзға отырғызу, т.б.) жетік ... ... ... ... ... ... және ғылыми болып бөлінеді. Кәсіптік аңшылықтың мақсаты - аңдар мен ... ет, ... ... ... ... т.б. ... алу. Өнімнің сапасы аңның түлеуіне, балалау мерзіміне байланысты белгіленеді. Спорттық-әуесқойлық аңшылық аңдар мен құстарды белгілі тәртіппен аулап, табиғат саясында дем алу. ... ... ... ... шек қойылады. Ғылыми аңшылықтың құрамына: аң шаруашылығының экономикасы, кәсіптік ... мен ... ... ... ... ... сан мөлшерін көбейту, алынатын өнімді арттыру және сапасын жақсарту, аң аулау ... ... ... ... ... ... ... тұзақ, тор, қақпан, апан, найза, садақ пен жебе, кейіннен мылтықтың көмегімен аңшылық етіп, азығын ... ... аңға шығу ... ... ең кең ... түрі болатын. Неғұрлым олжалы және тәжірибелі аңшылар - бүркітшілер немесе құсбегілер - халық арасында үлкен ... пен ... ие ... ал ... ... ... ... мен тәрбиелеу өнері ғасырлар бойына жинақталып, мұра ретінде ұрпақтан ұрпаққа табысталып, құпияда сақталған. Қазіргі кезде азық ... бұл ... аса ... жоқ, ... ... ... құмарлық гендік деңгейде сақталған. Барлық елде аңшылық клубтар мен ... ... заң ... жануарларды мейірімсіз атып жоюға шектеу қойылып, олардың кейбір түрлерінің популяцияларын реттеу және тіпті бұрын жойылуға жақын қалған түрлерінің санын ... ... ... болды. Құс салып аңға шығу енді спортқа, өнер түріне айналды. Бұл өнермен араб шейхтары, ағылшын лордтары айналысады, және ол, ... ... ... - ... ... қырғыздарда және басқа да халықтарда сақталған.
1 сурет. Аңшылық
1998 жылы Алматы облысының Нұра ауылында атты ұлттық аңшылық түрлерінің ... ... ... ... Ол ГЭФ Шағын гранттар бағдарламасының қолдауымен құстар ... ... ... ... ... ... Жобаның мақсаты - сирек жыртқыш құстардың популяциясын қорғау және аңшылықтың ұлттық дәстүрлеріне қолдау көрсету. Клуб үлкен ... және ... ... ... БҰҰ ... ... құстар ұя салатын жерлерге жем салып, олардың қыстан аман шығуына көмектескен. Нәтижесінде бір жылдың ішінде бүркіт ... саны ... 53-ке ... ... БҰҰ ... ... ... нәтижеге сенбей, тексеруге келіп, және нәтижеге көздері жеткеннен кейін клубтың керемет жұмысын ерекше атап ... ... ... ... - ... Исабеков. Кезінде ол құжат жинап, ақсақалдардың әңгімелерін ... ел ... Аңшы ... ... құру ... ой сол ... ... болатын. Нәтижесінде 2003 жылы мұражай ресми мәртебеге ие ... аңыз ... ер ... жеті ... ... - ... жары, жүйрік сәйгүлігі, аңшы бүркіті, адал иті, мылтығы, қақпаны мен қазаны. Осы байлықтың барлығы деп аталған. Дәстүрлі құндылықтардың ... ... да ... аталады. Мұражайда бір әулет жұмыс істейді: директоры Динара Серікбаева, оның ... - ... ... және ... ... Бекмұханның ұлы Қаныш, Мұхаммедтің ұлы Қуаныш. Жақында атты кітап жарық көрді, оның авторы Қуаныш Исабеков. Кітап Мәскеуде өткен кітап ... ... ... ие ... Бұл ... ... ... ісін зерттеушілер мен кинологтар үшін қызықты, себебі онда ежелден келе ... ... аңшы ... - ... мен ... ... - төбеттер жайлы баяндалған. Мұражай жанында иттің осы түрлерін өсіретін шаруашылық жұмыс істейді.
- ... ... ... ... ... ... ... мұражай. Мұнда бүркітшінің және бүркіттің жабдықтары ұсынылған. Құстарға арналған берперделер - ... аңшы ... ... тұғырықтардың (отырғыштардың) үлкен топтамасы бар. Бүркіт - ауыр құс, оның ... үш ... он ... ... ... Аңшыға жеңіл және құсқа ыңғайлы болу үшін ерге арнайы тұғырықтарды бекітеді. Жаяу жүрген ... ... ... ... ... ал ... қашанда арнайы қолғап киіледі. Мұражайда осы бұйымдардың топтамасы да ұсынылған. Мұнда бүркіттердің ... да бар: ... ... қасқыр, сілеусін, қызыл түлкінің терілері. Үзеңгінің көне түрлерінен қазіргі түрлеріне дейінгі үлкен топтамасы да қызықты. Атақты құсбегілердің (аңшы құстармен аңға ... ... ... ... да бар.
Ашылғаннан кейін небары екі жылдың ішінде мұражай атағы ... ... ... Оған ... ... ... ... қонақтар келіп кетті. Экспозицияны түрлі елден: Польша, Австрия, Америкадан ұсынылған; және жеке адамдардың ұсынған сыйлықтары - Түркіменстанның бұрынғы ... ... ... ... әнші ... ... тартқан сыйлары толықтырды. Мұражай қа-бырғасында суретші-анималист Вадим Горбатовтың топтамасынан суреттер ілінген. Венгрлер садақ пен ... ... ҚР ... ... ... ... ... көне арқан мен 500 жылдық мылтықты сыйға тартты. Қазір мұражай үшін екі шағын бөлменің іші тар болып келе жатыр, ... мен ... саны арта ... Айтпақшы, сыйлықтарға тоқталып өтейік.
Исабектовтар әулетінің өкілдері ал-ғашқы жүлдеге 2003 жылы ие болды, ол кезде ... - ... аңға ... ал ... - ... аңға шығу ... ... чемпионы атанды. Былтырғы жылы Лондонда аңшылардың I халықаралық фестивалі өтті. Оған 33 елден бүркітші қатысты. Біздің ... ... пен ... ... және ... ... қатысып, жүлделі орындарға ие болды. Қазақстанның соңғы чемпио-наты ... ... ... ... Қостанайда өткен болатын. Алты жүлделі орынның бесеуін Исабектовтар алып кетті - бүркітпен аңға шығу ... ... үш ... мен ... аңға шығу ... ... және екінші орындар. номинациясындағы Қазақстан чемпионы Қаныш Исабеков болды. Бүркітші өнері Исабековтар ... мұра ... XII ... бері ұрпақтан ұрпаққа ауысып келе жатыр.
Қазақ аңшыларының шеберлігі пат-шалық ... ... де ... ... 1913 жылы ... ... ... әулетінің 300-жылдығына орай өткен мерекеге қатысқан болатын. ... ... ... бүркітшілер туралы әңгімелерді тыңдай аласыз.
Дәулетбек Көкшінов туралы 1945 ... ... атты ... пен ... фильм шығарылған болатын, онда бүркіттің қасқырға шыққан кезінде тырнағын ... ... оған ... ... ... ... туралы баяндалады. Керім Күдеков, атақты шебер құсбегі, оның әкесі өзінің қанатты досын жауыннан қорғау үшін үстінен киімін шешіп, бүркітті жауып, ... ... ... ... болған. Тоқтасын Мәметов өткен ғасырдың елу-інші жылдарының аяқ кезінде Қытайдан еліне қайтып оралғысы келген, бірақ оны шекарашылар тоқтатып, бүркітті ... елге ... ... ... Шекарашылар: деген. Құсбегі: . - деп күледі шекарашылар. Мәметов үйіне қайта оралып, бүркітті өз ұлы Сәрсенбек ... ... ... ... оны шекарадан алып өткен. Сәрсенбекпен бірге ол Нұра ауылында 20 жыл тұрған.
-308038520955
2 ... Аңшы ... аң ... облысының Шет ауданында (аудан орталығы Ақсу-Аюлы) Орталық Қазақстанда аңшы ... пен ... ... үйрету және оларды көбейтумен айналысатын бірден-бір арнайы ... бар. ... ... бүркітшілік өнеріне, яғни құс салуға үйрететін мектеп ашылған. Осы аңшы құстармен саятшылыққа қажетті қазақтың ұлттық тері ... ... ... ... мен ... аулау кәсібіне бүркіт, сұңқарларды ертеде пайдаланған. Жақсы бапталған құстарды қасқырға, жайран киіктерге де салуға болады. Ұядан алынған балапандарды қолға үйрету және аңға ... ... көп ... және ... ... мамандықты талап етеді. Бапталған сұңқарлар, қырандар әлемдік ... өте ... ... ... - жыртқыштар тобындағы бүр-кіттер отбасына жататын құс. Оның көлемдері 95 см жетеді, ал қанатының құлашы 2 метрден ... Олар жұп ... өте биік ... ... ... ... қуыстары мен шоқыларында, кейде ағаш басына орнатады, диаметрі 2 метрге жетеді. Наурыз-сәуір ... ... 1-3 ... салады, оларды шамамен бір жарым ай басады. Балапандары 70-80 күн ішінде ұясын тастайды, бірақ ата-анасы оларға ұзақ ... ... ... ... ... ... тауып, балапанын алу өте қиын. Бүркітті әлі ешкім арнайы көбейтіп өсірмейді. Бүркітшілер балапандарды жабайы табиғаттан ... ... ... ... ... бүркітшілерді 7-10 жасынан бастап үйретеді. Алғашында балаға аса үлкен емес ... ... мен ... ... ... ... ал 14-15 ... бүркітті сеніп тапсыра бастайды. Құстың адамды мойындауы өте қиын. Ол үшін олар ... үш ... ... ... болуы тиіс. Бұл уақыт ішінде адам құсқа ұйқы бермейді және өзі де ұйықтамайды, болмаса құс мұны адамның әлсіздігі ретінде ... ... Олар ... ... ... Егер екеуі де осыған төзсе, төртінші тәулікте бүркіт адамды ... ... ... ... аңшы ... оны өз атын ... ... орындауға үйрету үшін кемінде тағы 9 ай қажет.
Бүркіт ішімдік пен ... ... ... ... ... аңға ... ... зиянды дағдыларын тастауы қажет. Бүркіт адамдармен 10 ... ... ... ... одан ... ... ... беру үшін еркіндікке жібереді. Қамауда бұл құстар көбеймейді. Табиғи жағдайларда бүркіт 80-100 жыл өмір сүреді. Қазақстанда 15 миллион адам ... ал ... саны ... ... ... қазақ аңшылығының ұлттық дәстүрлерін және құсбегілік өнер ... ... ... ... ... ... лайық.[2]
Құрметті қонақтар, материалдарды пайдалану кезінде
www.nomad-kazakhstan.kz
2 кесте
Сұңқармен саят құру, аңшылықпен балықшылықтың бір ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру, әртүрлі құстарды баптап өсіру, үйрету кездерін көрсету.
Күн сайын, дүйсенбіден басқа күндері сағат 17:00-де - ұзақтығы 1 ...
10 ЕВРО - ... 5 ЕВРО - ... ... ... ... бойынша
200 ЕВРО - 1 - 15 адамдық топ 10 ЕВРО - 16 ... ... ... ... аңшылық
5 адамнан құрайтын топ, топқа қосылған келесі әр адамнан 400 ЕВРО
Бүркітпен ... ... ... иті - ... ... не ... аңшылық жасау
Бағаға 3 мәрте тамақ, көлік, киізүй кіреді
3900 ЕВРО
Балабанмен немесе қаршығамен для қырғауыл, қоян, ... ... ... ... ... ... ...
1800 ЕВРО
4
2 күндік балықшылық, орналастыру жері
Бағаға 3 мезгіл тамақ, көлік, киізүй және балық ... ... ...
5 ... ... топ
киізүй - көшпендінің үйі, 1920 жылға дейін қолданылып келді, және де тау ... ... ... жазда бағатын жер) кездеседі
2000 ЕВРО
Тент
1500 ЕВРО
5.
Атысқа сапар
Бағаға көлік, қару және 25 атысқа ... ... ...
5 ... кем емес топ 500 ЕВРО
6.
Сұңқар орталығына экскурсия
5 ЕВРО - ... 3 ЕВРО - ... ... ... ... ... 15 ЕВРО
8.
Сұңқар орталығындағы бөлме стандарт делюкс
Тамақсыз
35 ЕВРО /түн 45 ЕВРО /түн
Конец формы
3.3 Балық аулау
Қазақстандағы кәсіптік ... ... - ... және өзендік блып бөлінеді. Географиялық орнына байланысты мемлекеттің суқоймалары екіге бөлінген: оңтүстік және ... ... ... ... балықтар болса,оңтүстікте жоқ.
Мемлекеттік қорғауға алынған табиғи парктер мен қорықтардан басқа Қазақстанның барлық су қоймаларында кәсіптік балық аулаумен айналысуға болады. Республикада ... ... ... Федерациясы құрылған. Дүние жүзі бойынша Қазақстан балық аулау командасы ең мықты командалар қатарында.
Көлдік балық аулаулар - ... ... ... ... ... ... ... Сасықкөл, Теңгіз, Үлкен алматы өзендерінде болады. Балқаш көлі - Қазақстандағы ірі көлдердің біріне жатады. Көл ... - 614 ... ... ені - ... 44 шаршы метрге дейін созылған, ал тереңдігі 26 метрге дейін жетеді. Балқаш көлінің ең басты ерекшелігі - оның ... ... ... егер оның батыс бөлігі тұзщы су болса, шығыс бөлігі тұщы сулы. Балқаш көлі ... ... және ... ... аумағында орналасқан. Көлдің солтүстігінде Қазақ соқпақтары, батысында Бекпак дала, оңтүстігінде Шу-Іле таулары, Тауқұм құмдары қоршап жатыр. Балқаш көлі жер ... ең көне көл ... ... көл ... ... ... деректерді қытайлықтар берген. Көлдің флорасы мен фаунасы өте бай. Көлде 20-дан астам балық түрлері, 120-дан астам құс ... кең ... ... ... ... ең ірі ... бірі - ... қаласы. Қала Қарағанды қаласынан 380 км қашықтықта Бертыс айлағында орналасқан. Халық саны - 75,6 мың ... Қала 1937 жылы ... ... базасында құрылды. Қала тарихы Балқаш тау-кен-металургиялық комбинаттың дамуымен тығыз байланысты. 1967 жылы ... ... ... ... мыс ... мыс эталоны болып танылды. Көл және көл маңындағы табиғат ескерткіштерінің ... ата ... ... ормандар) рекреациондық потенциалы туристерді қабылдауға таптырмас мүмкіндік береді. Балқаш көлінің жағасында танымал туризм түрлері болып жағажай туризмі, ... су ... ... ... ... және ... есу, ... балық аулау табылады. Балқаш көлінің жағалауында жылына 4 мыңнан астам адам демалады. Демалушыларға жағдайды облыстың ірі ... мен жеке ... ... 9 ... ... ... ... батыс жағалауында халықаралық және республикалық маңызы жоғары Алматы - Екатеринбург тас жолы өтеді. Аймақта ... ... ... бірі - Бектау ата тау ... ... ата ... шыңы 1000 метрге дейін жетеді. Бектау ата тау желісінің ұзындығы 4000 га, алайда оның ... ... ... мен ... ... Мұнда өсімдіктердің жүзге тарта түрі кең таралған, олардың 45 сирек кездесетін болса, 8 Қызыл Кітапқа енгізілген. ... ... ... ... киелі саналатын тұзщы су көзі бар үңгірі орналасқан. Бектау ата тау желісі - туристердің қызығушылығын тудыратын табиғат ... ... бір ... ... ... облысы көлемінде халықаралық балық шаруашылығы маңызы бар су айдындарына Кіші Арал теңізі жалпы ... 320,0 мың ... және ... өзені болып есептеледі. Сонымен қатар жергілікті маңызы аумағы 41,0 гектар 155 көл ... ... Осы су ... сумен қамтамасыз ететін жалғыз Сырдария өзені болып есептеледі.Балық шаруашылығына маңызы бар су айдындарына Сырдария ... ... ... ... ... ... ... қазіргі Сырдария суының жетіспеуіне байланысты жердің көлемі екі есеге дейін азайды. Өткен жылы Шардара су қоймасынан төмен қарай судың аз ... ... ... ... балық шаруашылығы маңыздылығын жоғалтқан. Басқарма және балық ... ... ... ... бірлесіп жергілікті балық шаруашылығы маңызын жоғалтқан 54 көлді анықтап, облыс әкімінің қаулысымен есептен шығарылды.Облыс көлеміндегі ... ... ... 27 түрі ... және Оңтүстік Қазақстан облысында орналасқан су айдындарына балық қорын және басқа да су жануарларын қорғау, ... ... және ... жұмыстарына бақылау жасау Арал- Сырдария облысаралық балық шаруашылығы бассейіндік инспекциясына міндеттелген. Қызылорда облысындағы балық шаруашылығы көлдерінен ... ... ... ... ... және ... ... 3700 тонна болып бекітілген. Арал теңізінде қаяз балығының популяциясын көбейту жұмыстарына облыстық бюджеттен 7000 мың теңге бөлінді, жұмыстар кестеге ... ... ... ... ... ... 2020 жылға дейінгі бағдарламасынан техника-экономикалық негіздемесі дайындалды.2011 жылдан бастап жергілікті маңызы бар су айдындарынан балық ... ... ... ... ... ... ... Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі Балық шаруашылығы Комитетінің (бұдан әрі-Инспекция) мемлекеттік мекемесі.Балық шаруашылығы саласындағы іске асыру, ... ... ... Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан облыстарының әкімшілік шекарасы шегінде балық шаруашылығы саласында салааралық үйлестіруші аймақтық орган болып табылады.
Инспекцияның ... ... ... ... мәселелері бойынша мемлекеттік және өңірлік саясатты, стратегиялық жоспарларды, мемлекеттік, салалық және өзге де бағдарламалар мен ... іске ... ... ... ... ... және ... да су жануарларын қорғауға, өсімін молайтуға әрі пайдалануға және балық шаруашылығын жүргізуге мемлекеттік бақылауды қамтамасыз ету;
3. ... ... ... және балық аулау мен балық өсіру-өсімін молайту қызметін мемлекеттік ... ... ету ... ... ... ... 820 км орналасқан.Бассейннің су тоғандарының негізгі су көзі - ... ... Су ... мен ағын ... ... 25-ке жуық ... өмір сүреді. Бүгінгі күні Қызылорда облысы аумағындағы 158 балық шаруашылығына маңызы бар көлдің 128 көлі ... ... 128 ... ... ... ... ... ұзақ мерзімге (10 жылға) бекітіліп берілген. Кіші Арал ... 10 ... ... ... ... 7 ... ... облыс әкімінің қаулысымен ұзақ мерзімге (10 жылға) бекітілген. Су айдындарын ұзақ мерзімге табиғат пайдаланушыларға бекітіп беру арқылы балық ... ... ... ... және ... ... күрес жұмыстарын ұтымды, сапалы жүргізуге мүмкіншіліктеріміз арта түсуде.
Үкімет қаулысымен Арал-Сырдария бассейнінің Қызылорда ... ... 2009 ... 2650,87 тонна балық аулау лимиті бекітіліп, 2009 жылдың 9 айында 2255,74 тоннасы табиғат пайдаланушылармен ауланды. Балық аулау рұқсатының төлем ... ... ... 13470,8 мың ... қаржы түсірілді.Балық қорларының өсімін молайту жұмыстарының тұрақты жүргізілуі нәтижесінде Сырдария өзенінің төменгі сағасындағы су ... ... ... ... ... ... ақ амур) қоры қалыптасты. Қазіргі уақытта РМҚК екі балық өсіру питомнигіннен құралған:
1. Арал ауданының орталығынан 120 шақырымдағы ... ... ... ... ... ... өсіру питомнигі.
2. Арал ауданы орталығынан 220 шақырымдағы Тастақ ... ... ... ... өсіру питомнигі.
Екі инкубациялық цех бар, оның біреуі гуманитарлық көмек арқылы ... ... ... заманға сай құралдармен жабдықталған. Жыл сайын мемлекеттің ... 15,0 млн. дана бір ... ... ақ-амур, дөңмаңдай балықтарының шабақтарын балық шаруашылығы су ... ... ... ... ... ... ... алқаптарында балық шабақтарының қырылуына жол бермеу, балық қорын сақтау және молайту мақсатында бірқатар шаралар қабылданып жатыр. Облыс әкімиятының 2003 ... 11 ... № 578 ... ... жыл сайын күріш алқаптарындағы суды тарту кезінен бастап каналдар мен арық-атыздардан, ... ... ... ... ... жұмыстары ұйымдастырылып, 10 млн. шабақ балық шаруашылығы су тоғандарына жіберіледі
Өзендік балық аулау - Аят, ... ... ... ... Іле, ... Келес , Күршім, Нарым, Нұра, Сарысу, Сырдария, Тобыл, Торғайда болады.
3.4 Бедвочинг ... - бұл ... ... ... ... табылады. Құстарды әуесқой бақылаумен дүние жүзі бойынша 60 миллион адам шұғылданады. Құстардың жаңа ... көру ... жыл ... ... ... саяхатқа шығады. Қазақстандағы бедвочинг үшін ең қолайлы орын болып ... ... ... ... табылады.
95250top3 сурет. Әуесқой құс бақылаушылар
Қорғалжын ЮНЕСКО тізіміне ландшафт ... ... ... ... ... ретінде енген - Қазақстанның ең ірі қорығы болып табылады. Қорғалжын ... ... ... ... ... ... бөлігінде орналасқан. Қорықтың алаңы (қорғалатын жерден басқа) қазіргі таңда 258963 ге. құрайды оның 197919 ге. су ... ... ... алаңы солтүстіктен оңтүстікке қарай 60 кл. ал, ... ... ... 75 ... ... және Қарағанды облыстарының түйіскен жерінде орналасқан. Оның ... ... ... және Егіндікөл аудандарынан, Ақмола облысы, Нұра ауданы және Қарағанды облысының Мемлекеттік жер қорының жерлері бойынша өтеді.
Қорғалжындағы ... ... 260 мың ... құрайтын өзендер жүйесі бүкіл Орта Азиядағы құстардың ең ... ... ... болып табылады. Қорғалжындағы өзендер жүйесі қызғылт қоқиқаз (фламинго) және ... ... ... ... ... ... ... және тарғақтың әлем бойынша солтүстіктегі ең шалғай мекені. Қорықта құстың 294 түрі жұмыртқа салса, суларында ... 17 түрі ... ... ... ... ... (фламинго)
Сондай-ақ мұнда сүтқоректі жануарлардың 41 түрі тіршілік етеді. Бұл Қазақстандағы сүтқоректі барлық жануарлар түрінің 26 ... ... ... ... ... кездесетін өсімдіктердің 45 түрі қорғалады. Олардың арасында Шренк қызғалдағы, Қазақстанның Қызыл кітабына енген екі ... ... ... жуа, орал ... ... ... ... алтей, қара жусан, ақмия, бозы және дала ... бар. ... ... дала және жартылай шөл дала аймақтарына тән., құстардың 294 түрі, бауырымен жорғалаушылардың 6 ... ... 2 ... ... 11 түрі бар. Қорықтың омыртқасыздар фаунасы мүлдем ... ... ... - ... ... ... алтын және бозша мөңкелер, шортан, аққайран, линь, алабұға және торта балықтар тіршілік етеді. Қорғалжын көлінде ұшып-қонушы құстардың санына ... ... ... ие ...
4 ... ... - ... пен сәуірдің ортасы. Қорыққа саяхаттаудың жақсы мезгілі - сәуірдің ортасынан маусымның ортасына дейін. Ең қызықты мезгіл ... басы ... ... ... бұл ... ... қызғалдақтары құлпырып, барлық дала Қызыл кітапқа енген таңғаларлық және сирек кездесетін өсімдіктермен толысады.
Экосайт - Коргалжын (села Коргалжын и ... ... ... ... тур
3.5 Қазақстандағы сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген жыртқыш құстар Жыртқыш құстар мен жапалақ ... ... ... түрлері жыртқыш құстар деп танылады.
Жыртқыш құстар - тірі жануарларды ... ... ... жеп тіршілік ететін құстар. Жыртқыш құстардың арасында тұрқы 1 метрге, жайған қанаты 2,75 ... ... ең ірі ... ... 15 ... өте ұсақ ... ... түрі бар. Жыртқыш құстардың тұмсығы имек, шеті өткір, кескіш. Қанаттары ұзын, көбіне ... ... ... сан ... ... ... Көру, есту жүйелері жақсы жетілген. Тырнақтары өткір, имек, жемін бүріп ұстауға, өлтіруге бейім.
Жыртқыш құстардың көбі жемін күндіз аулайды. Кейбір түрі сүт ... ... ... ... бауыры мен жорғалаушыларды, кейбіреуі моллюскілерді жейді. Өлексемен, балықпен, насекомдармен ... де ... ... 5 ... ... ... ... және Солтүстік Америкада тараған америка құмайлары (6 түр), ... ... ... ... (1 түр), жер ... кең ... балықшы (1 түр), тек Антарктика мен кейбір ... ... ғана жоқ ... (205 түр) және ... ... (58 түр). Бұдан Қазақстанда 38 түрі кездеседі. Жыртқыш құстар - моногамды ... ... бір рет ... ... 1 - 2, ұсақ ... 6 - 7 ... салады.
Балапандарын 28 (сұңқар), 55 күн (құмай) арасында шығарады. Ауыл шаруашылығына зиянды кемірушілерді, насекомдарды, өлекселерді жеп, ... ... ... ... ... ... құстарды, жануарларды оңай ұстап, табиғи сұрыптау процесіне қатысып пайда келтіреді. Жыртқыш құстардың кейбір түрі (бүркіт, қаршыға, ителгі т. б.) өте ерте ... бері ... аң ... үшін ... құстардың Қазақстанда тараған түрлері:
Бүркіт - біздің елімізде жеті түрі ... ... ... ең бір ерекше ғажабы -- қыран бүркіт. Ол - ... да ... өте ... ірі ... алып құс. ... Орта Азия мен ... ... халықтар ежелдеи бүркіт салып, аң аулайды.
Ең алдымен бүркітші ... ... ... ... Мұмын өзі өте қауіпті кәсіп. Өйткені, бүркіт өзінің ұясын жан аяқ баспайтын қия жартасқа салады және аталық (шәулі) ... пен ... ... өз ... ... сала ... еліміздің оңтүстігіндегі адам аяғы баспаған, ешкім аспаған ... ... мен қия ... ... Олар ... ит тұмсығы өтпейтін қалың ормалдарында, сондай-ақ еліміздің Европалық бөлігіндегі ормандарда да кездеседі. Ормандағы бүркіттер елден, жолдап аулақ алыс түкпірлердегі кәрі ... ұшар ... ұя ... ... өте сақ. Адам ... ... шалынады.Тек күздігүні балапандары есейігенде ғана бүркіт ұясымсн топтанып, шырқау биікте қалықтап жүреді.
Күн суығанда бүркіттер ұясынан алыс жақа ... ... Жас ... ... ... аударған жаңа жерге тұрақтанып, келесі суық түскенге дейін осы өңірді мекен етеді.
Ал енді кәрі аталық бүркіт пен ... ... ... ... ... ... оралады. Олар бұрынғы ұяларын жөндеп, мұнда тағы да балапан басып шығарады.
Дала қыраны - саны ... ... келе ... түр. ... ... ... ... далалық және шөлейтті аймақтарында кең тараған. Әсіресе Батыс ... мен ... ... тау ... көп ... күресу кампаниясынан кейін (50-60 жылдар) саны азайып кетті, екінші себеп - жоғарғы кернеулі электр ... ... ... ... ... Бұл қырандардың жердегі ұялары өте жеңіл бұзылады. Бүркіттерді және олардың ұяларын қорғауды насихаттау, сонымен қатар ... ... ... ... ... қорғаныш құрластармен жабдықтау қажет.
Қарақұс - сирек, саны ... бара ... түр. ... ... ... ... 53-ші градусқа дейін кең тараған; ол тек биік ... мен ... ... жоқ ... ғана кездеспейді. Саны белгісіз, бірақ 50-60-шы жылдардағы күрт төмендеуден кейін қайтадан қалпына келуі өте баяу жүрсе, ал кейбір ... - ... жоқ. ... ... ... ... ... тарату тіректерінде жиі өлім-жітімге ұшырайды, кейде бүркіт орнына аулаушы қүс ретінде қолда ұстау үшін ұядан да балапандарын алады. Қарақұсты қорғау үшін үгіт ... ... ... ұя ... ... қорғау және орманы жоқ, аудандарда оларды ұялауға тарту үшін ағаш басына жасанды ұялар тұғырын ... ... ... - ... саны ... бара ... түр. ... мен Евразиядо кең тараған, Қазақстанның барлық оңтүстік бөлігіндегі құмды шөлдерде, шөлді таулар мен ... тау ... ... Саны ... ... бірақ соңғы он жылдықтарда оның кемуі жақсы байқалады. Негізгі ... ... ... ... ... өлім-жітім, қасақылардың тікелей кыруы, ұя маңында мазалау факторлары. Қаратауда, Бетпақдалада және Қызылқұмда, Іле өзенінің аңғарында қорықтар құру қажет.
Сақалтай - саны ... ... аз, ... ... түр. Қазақстандо Талас Ала-тауынан Жоңғар Алатауына дейінгі тау жоталарында таралған, ұясын таудың жартасты-құзды жерлеріне салады. Санының қанша екені белгісіз, ... 100-ге жете ... ... және ... ... ... 20 шақтысы қорғауға алынған. Олардың қорықтардан тысқары ұяларын ... оны ... ... ... ұясы бар ... ... ... қолдан өсіруді жолға қою керек.
Құмай - аз зерттелген, сирек кездесетін құс. Тибет, ... ... жене ... ... ... ... биік тау жоталарында, тау орманынан жоғары тіршілік етеді. Санының азаю себептері ... ... оған улы ... өлуі және оның ... тұяқтылардың азаюы себеп болуы мүмкін. Ұяларын тауып, оларды қорғауға алу керек, мүмкін, қыста қосымша жемдеуді үйымдастырып, қолдан өсіру тәсілдерін табу ... ... ... - саны ... келе ... сирек кездесетін құс. Евразияның солтүстік белігінде, оңтүстігінде Орталық Азия мен Моңғолияға дейін кең тараған. Соңғы 30-40 жылда Қазақстанның ... ... ... ... кездеспейтін болды. Кәзір Қазақстанда 200-дейі ұялайтын болса, оның жартысынан көбі Жайық пен Іле өзендерінің су алқаптарында. Сонының азаюының негізгі себептері - ... жою, ... ... ... ... өрт кезінде ұяларының жой-ылуы. Балқаш маңы, Торғай және Алакөл қорықтарын ұйымдастыруды тездету ... ... - ... ... ... бар түр. Оңтүстік және Орталық Азияда біршама кең тараған. Қазақстанда үстіміздегі ғасырдың ортасында оның ұясын Алтайда, Сырдария мен Іле ... ... ... кездестіруге болатын. Жыртқыш құстарды жою науқанынан кейін ол өте сиреп кетті: соңғы 25 жылда ұя ... ... 5, ал, ... 50-дей ғана кездескен. Ұялары табылмаған. Ұялайтын жерлерін тауып, оларды қорғау керек.
Бақалтақ қыран - ... аз ... құс. ... мен ... ... ... ... кең тараған. Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығысындағы ор-манды тауларында, шөл ... ... ... 50-60 -шы жылдары, жыртқыш құстармен күресу шаралары кезінде, саны күрт ... ал ... саны өте жай ... ... ... қорғауды насихаттау, сонымен қатар Қаратауда, Жоңғор Алатауында және Іле өзенінің аңғарында қорықтар құру қажет.
Ителгі - қазақстанда бұл ... ... 3-4 ... саны күрт ... ... жойылып кету қаупы бар. Оның басты себебі: араб ... сатү үшін ... ... және ... балапандарын алу. Заңсыз аулаудың осындай түрі соңғы жылдары кең тарап отыр. Бұл түрді Ақсу-Жабағлы, Наурзым және Үстірт қорықтарында ғана ... ... ... ... Жаңа ... ұйымдастырудан да бұрын оларды аулауға толық тыйым салу керек.
Бидайық - жойылып кету қаупы бар өте сирек түр. ... ... ... жене ... ... ... ... етеді, ал Қазақстанның оңтүстігіндегі және шығысындағы таулардың шағын аймақтарында мекендейді. Қазақстанда саны өте аз, ... ... ... ... ... ... ... күз және қыста 1 -5 бидайықты кездестіруге болады. Санының азаю себептері және ... ... ... ... жоқ. ... ... ... оны қорғоу керек және қолдан өсіру әдістерін зерттеу қажет.
Лашын - жойылып кету қаупы бар түр. Лашын жер ... кең ... ... анық ... ... ұясын тапқан-біреуі Наурыз қорығында 1935 ж., екіншісі ... ... 1958 жылы ... Бұдан кейін оның Қазақстанда ұя салғанын ешкімде көрген емес. Республикамыздың үстінен қыста да ұшып өткенімен, біздө қыстайтындарының саны азаюда; ... ... ... ... 2-ден 5-ке дейін лашындар қыстаған. Қолдан өсіріп, жетілген балапандарын ... ... ... сүңқар - сирек кездесетін, бізде өнебойы қыстамайтын түр. ... ... мен ... ... ... ... үшін оңтүстікке ұшып кетеді. Қазақ-станда қыста Көкшетау, ... ... ... ... ... ашық ... кіші ... қоректенеді. Барлық жерде де жекелеген құс көзге түскен. Санының азаю себептері анықталмаған, қорғау шаралары белгіленбеген. ... ... ... ... арасында кеңінен насихаттап, оларды қолдан өсіруді тездету қажет.
Балықшы тұйғын - ... кету ... ... түр. ... Қазақстанның балығы мол және ұя салуға ағаштары бар көптеген су қоймаларында мекендеген.
Қазір ұя басар кезінде ... ... ... ... ... ... ... Іле өзендерінде ғана кездеседі. Саны 60-70 -ке дейін (оның ... ... ... ... ... себептер - орманды кесу, балық қорларының таусы-луы, ересек ... жою. ... ... ... ... ... ... тыныштық аймаққа айналдыру қажет.
Алтай ұлары - таралу аймағы шағын сирек кездесетін тур. ... ... ... ... ... (оған Марқакөл қорығы да кіреді) мекендейді. Саны белгісіз, бірақ, осындай шағын аумақта бірнеше ондап кездесуі ... Өте ... бұл ... қорғауды онан сайын күшейтіп, шопандар мен аңшылар арасында үгіт-насихатты кең таратып, оның заңсыз аулануын тежеу керек. Питомниктерде қолдан өсіруді жолға ... ... ... ... ... болар еді.
Ғылыми- техникалық прогресс адамдардың қолына табиғат әлеміне әсер ететін күшті құралдар берді. Бұл құралдар қаншалықты пайдалы болса, соншалықты зиянды. ... ... ... ... ... ... ... қалпына келтіру үшін ұзақ уақыт қажет болатынын ойламастан, оған қалай болса солай қарайды. Сыңсыған орманның орнындағы ... ... су ... ... тау ... жыртылған жерлер, ағаш ағызу кезінде ластанған өзендер. Осының бәрі сирек кездесетін көптеген бағалы аңдар мен ... ... әкеп ... ... ... әрбір түр өзінші бірегей және ешқашан қайталанбайды, сондықтан да оның ... орны ... ... ... Және де бұл ... ... ... мен табиғаттағы жалпы тепе- теңдіктің бұзылуына әкеп соғады. Сондықтан да ... ... ... ... мәселесі дүниежүзілік мәселеге айналып отыр. Бұл мәселе бүкіл әлемде маңызды мемлекеттік мәселе ретінде қаралады. Адамдар мыңдаған жылдар бойы өсімдіктер мен ... ... ... ... және де өзінің жан- жақты тіршілігінде жануарлар мен өсімдіктердің пайдалы ... ... ғана ... жоқ, ... ... ... өзгерту арқылы көптеген түрлердің өмір сүру жағдайларына әсер етті. Табиғатқа антропогенді ықпал етудің әсерінен жер бетінде ... мен ... ... ... ... ... басталды. Қазіргі кезде Қазақстанда кездесетін жыртқыш құстардың көбі, олар - Жыланшы қыран, бүркіт, ... ... Дала ... ... Бүркіт, Ақиық субүркіт, Аққұйрық субүркіт, Жұртшы, Ақсұңқар, Ителгі, Лашын Қызыл кітапқа енгізілген.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ... ... и ... птиц ... ... 1999.2. ... Животных" том 5. Птицы. Москва. "Просвещение", 1970.3. В.К.Рябицев. "Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири". Екатеринбург. Изд-во Уральского ... 20004. ... ... ... открытых и околоводных пространств СССР" Москва. "Просвещение", 1983.5. ... ... ... ... ... 1983 г.

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алматы облысының жер ресурстарын пайдалану ерекшеліктері93 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының таулы аймақтарының географиясы мен оның рекрациялық маңызы85 бет
Биологиялық ырғақтар4 бет
Биогеография туралы түсінік8 бет
Биогеография ғылымының қалыптасу тарихы3 бет
Физикалық географияның бастауыш курсын оқытудың білімділік, тәрбиелік, дамытудың мақсаттары10 бет
Қазақстан, ресей және дүни жүзі елдерінің географиясында халықтардың зерттелуі8 бет
Адамның ішкі дүниесінің бірегейі10 бет
Адамның рухани дүниесі11 бет
Алматы облысының туристік рекреациялық географиясы61 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь