Биогазды алу мәселелері

Биомассаны утилизациялау ауыл шаруашылығында аса маңызды, мұнда әртүрлі технологиялық қажеттіліктерге жанармайдың үлкен мөлшерлері шығындалып, жоғарысапалы тыңайтқыштарға деген қажеттілік үздіксіз өсіп келеді. Биогаз – бұл метанның бөлінуін қамтамассыз ететіндей құрасытырылған және басқарылатын арнайы реакторларда – метантанктерде анаэробты іру процессінде түзілетін метан мен көмірқышқыл газының қоспасы.
Биогазды өндіруге арналған қалдықтардан басқа энергетикалық өсімдіктер де қолданылуы мүмкін. Бұл өсімдіктер әдейі осы мақсаттарға өсірілуі мүмкін. Бұған жүгері, бидай, күнбағыс, әртүрлі шөптер, қызанақ, сүрлем және т.б. жатады [3].
Кейбір сандар: ірі қара мал тезегінің бір тоннасы 30-50 м3 биогаз береді, оның 60% метан құрайды, ал өңдеуден кейін алынған бір тонна май 1300 м3 биогаз береді, оның 87 % метан құрайды. Жай сөзбен айтқанда бір тәулік ішінде бір сиырдан 2,5 м3 биогаз, семіртуге қойылған бұқадан 1,6 м3, шошқадан 0,3 м3 және құстан 0,02 м3 биогаз алуға болады.
Дәстүрлі емес энергетикада биомассаны (органикалық ауыл шаруашалық және күнделікті қалдықтар) құрамында шамамен 70% метан және залалсыздандырылған органикалық тыңайтқыштар болатын биогазды ала отырып, метанды іру арқылы өңдеу ерекше орын алады.
Метанды іру орташа (мезофильді) және жоғары (термофильді) температуралар кезінде жүзеге асырылған.термофильді метанды іру кезінде ең үлкен өнімділікке қол жеткізіледі. Метанды консорциумның ерекшелігі іру процессін үздіксіз етуге мүмкіндік береді. Анаэробты іру процессінің дұрыс өтуі үшін реакторда оптимальді жағдайлар қажет болады: температура, анаэробты жағдайлар, қоректендіргіш заттардын жеткілікті концентрациясы, рН мәндерінің рұқсат етілген диапазоны, токсикалық заттардын болмауы немесе олардын төмен концентрациясы [4].
Температура органикалық материалдадын анаэробты іруіне айтарлықтай үлкен әсерін тигізеді. Ең жақсы нәтиже көрсеткен іру 30-40о кезінде температурада (мезофильді бактериалды флоранын дамуы), сонымен бірге 50-60оС кезінде (термофильді бактериальді флораның дамуы) жүзеге асқан. Мезофильді және термофильді жұмыс жасау режимдерін таңдау климаттық жағдайлардын анализіне негізделеді. Егер термофильді температураларды қамтамассыз ету үшін энергияның үлкен шығындар қажет болса, реакторларды мезофильді температуралар кезінде эксплуатациялау эффективтірек болады.
Биогаз өндіру бойынша қондырғысының құрылысы басқа жағдайлар кезінде атмосфераны ластап ауруларға алып келетін токсикалық заттар да өңделетін қалдықтарға тән заттар да өтпейтіндей етіп құралғаның айтып кету маңызды. Биогазды органикалық қалдықтардан алу – бұл тек қана өзіндік газ көзі емес. Органикалық қалдықтарды (ОҚ) газ және тыңайтқыштарға биогазды қондырғыларының көмегімен өңдеу – бұл ең алдымен қауіпті қоқыстан құтылу мен одан зиян емес пайда алудын экологиялық әдіс.
Биогаз оттек болмағанда бактерия әсерінен органикалық заттардың ашуы нәтижесінде түзіледі. Биогаздың түзілу процесі табиғи табиғат құбылысы болып табылады. Биогаздың бары жайында шаруашылықта балшық газ қолданған арғы аталарымыз білген [5].
Қазіргі кезде биогаздың түзілу процесімен ауыл шаруашылық жұмысшылары жиі кездеседі. Арамшөпті шұңқырға тастағанда компост алуға болатынын бәрі біледі. Компостты шұңқырда табиғи түрде бактерия түзіліп, жылу бөлініп және ашу процесі өтеді. Нәтижесінде компост деп аталатын бақшаға қажетті құнды тыңайтқыш алынады, ал жанама өнім болып ашу процесінен түзілетін биогаз табылады. Компостты шұңқырда бактериялар органикалық заттардың аэробты ыдырауына әкеледі, яғни оттектің жетуі еркін болады, сондықтан бөлінген отынның мөлшері өте аз //.
        
        КІРІСПЕ
1 БИОГАЗДЫ АЛУ БОЙЫНША ӘДЕБИ ШОЛУ
Беспалов В.И., Адамян Р.Г. ... ... ... для полигонов по захоронению ТБО в условиях г. Еревана Республики Армения Журнал ... Р.Г. ... ... ... ... ... ... отходов потребления на окружающую среду XVI Международная межвузовская научно-практическая конференция , 2013
Адамян Р.Г. ... ... ... ... ... ... отходов потребления на полигонах в условиях республики Армения Международная заочная научно-практическая конференция 2013 г.
В. Баадер, Е. Доне Биогаз: теория и ... В.И., ... Р.Г. ... ... ... ... по захоронению твердых отходов потребления (ТОП).
Лаврухина О.С. Стимуляторы выработки ... ... ... ... ... -- большая и важная проблема современности. Она связана, с одной стороны, с ... ... ... энергетического потенциала биомассы для получения жидкого и ... ... ... с ... -- с необходимостью предотвратить загрязнение водоемов, заражение почвы болезнетворными бактериями и ... ... в ... ... ... ферм. Оба эти аспекта стали объектом исследований и экспериментов как в зарубежных странах, так и в ... ... с ... ... растет число действующих биогазовых установок, в особенности в ... с ... и ... климатом. В книге обобщен опыт исследований и эксплуатации биогазовых установок за последние 20 лет в ФРГ и ... ... ... ... важнейшие проблемы, связанные с теорией метанового брожения, технологическими приемами получения биогаза и его ... ... ... представляет методика оценки экономичности биогазовых ... в ... ... ... с ... ... использования биогаза для энергетических целей и ... в ... ... XX века ... невиданными темпами роста производительных сил в большинстве стран мира, что привело к резкому ... ... всех ... энергии, в особенности заключенной в ископаемом топливе -- угле, нефти и природном газе. В ... ... в ряде ... стала ощущаться нехватка традиционных видов топлива, главным образом такого универсального и удобного, как ... ... ... ... многие капиталистические государства, вызвал огромный рост цены на ... ... в ... ... 200 ... за ... Создавшаяся ситуация усилила стремление поставить на службу человеку так ... ... ... энергии -- солнечную, ветровую, геотермальную.
Хотя солнечная энергия представляет собой практически неисчерпаемый источник и могла бы удовлетворить ... ... ... населения земли на многие века, ее непосредственное применение связано с большими трудностями. ... путь -- ... ... ... -- ... ... энергию, запасенную в биомассе в результате фотосинтезной деятельности растений, для получения жидкого и ... ... ... пути уделяется сейчас большое внимание как в промышленно развитых, так и в ... ... Доля ... в ... разных стран колеблется в широких пределах. Если в США, например, она еще ... ... (~2,5%), то в ... ... ... биомасса служит основным источником энергии для отопления жилищ и ... ... ... ... ... энергии из биомассы -- анаэробное (без доступа кислорода) сбраживание отходов сельскохозяйственного производства. ... в ... ... процесса продукты -- биогаз и перебродившая полужидкая масса -- ... ... ... ... как ... ... и органическое удобрение.>>
Не менее важная сторона применения биогазовых установок -- предотвращение загрязнения воздушного и водного бассейнов, ... и ... ... ... и ... ... ... крупных животноводческих ферм и комплексов, получению обеззараженных высокоэффективных органических удобрений.
Все это объясняет большой интерес, проявляемый советской наукой к проблемам ... ... ... ... и ... органических отходов. В СССР научно-исследовательские и экспериментальные работы по этой теме велись в таких научных учреждениях, как ГрузНИИМЭСХ, ... ... АН ... ССР, в ... ... ВИЭСХа и др. Так, на острове Хортица учеными и специалистами Запорожского филиала ВИЭСХа еще в 1959 г. была ... ... ... рассчитанная на переработку навоза от 150 коров и 20 свиноматок с поросятами. Помимо ... ... в ... входили бродильные камеры, газгольдер и хранилище для перебродившей массы (шлама), были построены ... ... для ... ... на поля и ... ... на ... Десятилетняя эксплуатация установки, включавшая в себя эксперименты по подбору наилучшего состава биомассы и оптимальных режимов брожения, необходимых для получения биогаза, по ... ... ... ... ... ... ... дала положительные результаты и послужила основой для разработки ряда проектов биогазовых установок для ферм и ... с ... ... ... в ... нетрадиционных источников энергии, создании новых энергосберегающих технологий, подчеркнутая в решениях XXVI съезда КПСС, проблема ... и ... ... масс навозных стоков животноводческих ферм и комплексов, имеющая важнейшее природоохранное значение, требуют ... ... к ... ... ... ... отходов. С этой точки зрения предлагаемая читателю книга западногерманских ученых, обобщающая опыт исследований и эксплуатации биогазовых установок в ФРГ и ... ... ... за два ... ... ... принести немалую пользу советским специалистам, работающим в данной области. Кроме основ теории метанового брожения, технологических приемов получения ... и его ... в ... ... ... содержит экономический анализ производства биогаза и эксплуатации биогазовых установок. Хотя данные этого анализа относятся к условиям частных предприятий и, естественно, не ... ... быть ... в ... ... ... расчетов и некоторые относительные показатели представляют определенный интерес, так как ... ... ... установок -- многосторонняя проблема, имеющая определяющее значение при ... ... о ... ... ... в ... ... регионов нашей страны.
В списке литературы по тематике книги приводится 150 названий ... ... из ФРГ и ... ... стран за период, оканчивающийся 1977 г. Читателям, интересующимся этой проблемой, рекомендуем обратиться к следующим ... ... ... и ... ... в ... : П. Н. Листов, Л. Г. Прищеп и П. А. Кучер -- № 1 за 1976 г., с. 21; А. Н. ... -- № 4 за 1980 г., с. 57; И. Г. ... -- № 7 за 1981 г., с. 57. ... ... в ... из ... номеров журнала приводится аннотированный список зарубежной литературы по биогазу и ... ... ... в 1979... 1980 ... ... НЫС АНЫ МЕН ӘДІСТЕРІ
+ Биогаз алу барысындағы ... ... ... ... ... Метанды анықтау
1.2 Метанды қауіпсіздендруді есептеу не стандарт.....
1.3 Көмірқышқылгазын анықтау
ІІІ ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ МЕН ... ... ... алу ... танысу
Биомассаны утилизациялау ауыл шаруашылығында аса маңызды, мұнда әртүрлі технологиялық қажеттіліктерге жанармайдың үлкен мөлшерлері шығындалып, жоғарысапалы тыңайтқыштарға деген қажеттілік үздіксіз өсіп ... ... - бұл ... бөлінуін қамтамассыз ететіндей құрасытырылған және басқарылатын арнайы реакторларда - ... ... іру ... ... ... мен ... газының қоспасы.
Биогазды өндіруге арналған қалдықтардан басқа энергетикалық өсімдіктер де қолданылуы мүмкін. Бұл өсімдіктер әдейі осы мақсаттарға өсірілуі мүмкін. Бұған ... ... ... ... ... ... ... және т.б. жатады [3].
Кейбір сандар: ірі қара мал ... бір ... 30-50 м3 ... береді, оның 60% метан құрайды, ал өңдеуден кейін ... бір ... май 1300 м3 ... ... оның 87 % метан құрайды. Жай сөзбен айтқанда бір тәулік ішінде бір ... 2,5 м3 ... ... ... ... 1,6 м3, ... 0,3 м3 және құстан 0,02 м3 биогаз алуға болады.
Дәстүрлі емес энергетикада ... ... ауыл ... және ... ... ... шамамен 70% метан және залалсыздандырылған органикалық тыңайтқыштар болатын биогазды ала отырып, метанды іру арқылы өңдеу ерекше орын ... ... іру ... ... және ... ... ... кезінде жүзеге асырылған.термофильді метанды іру кезінде ең үлкен өнімділікке қол ... ... ... ... іру ... ... ... мүмкіндік береді. Анаэробты іру процессінің дұрыс өтуі үшін реакторда оптимальді жағдайлар қажет болады: температура, ... ... ... ... ... концентрациясы, рН мәндерінің рұқсат етілген диапазоны, токсикалық заттардын болмауы немесе олардын төмен концентрациясы [4]. ... ... ... анаэробты іруіне айтарлықтай үлкен әсерін тигізеді. Ең жақсы нәтиже көрсеткен іру 30-40о кезінде температурада (мезофильді бактериалды флоранын ... ... ... ... ... ... бактериальді флораның дамуы) жүзеге асқан. Мезофильді және термофильді жұмыс жасау режимдерін таңдау климаттық ... ... ... Егер ... ... ... ету үшін энергияның үлкен шығындар қажет болса, реакторларды ... ... ... ... ... ...
Биогаз өндіру бойынша қондырғысының құрылысы басқа жағдайлар кезінде атмосфераны ластап ауруларға алып келетін токсикалық заттар да өңделетін қалдықтарға тән ... да ... етіп ... ... кету ... ... органикалық қалдықтардан алу - бұл тек қана өзіндік газ көзі емес. Органикалық қалдықтарды (ОҚ) газ және тыңайтқыштарға ... ... ... ... - бұл ең алдымен қауіпті қоқыстан құтылу мен одан зиян емес пайда алудын экологиялық әдіс.
Биогаз оттек болмағанда ... ... ... ... ашуы ... ... ... түзілу процесі табиғи табиғат құбылысы болып табылады. Биогаздың бары ... ... ... газ қолданған арғы аталарымыз білген [5].
Қазіргі кезде биогаздың түзілу процесімен ауыл шаруашылық жұмысшылары жиі ... ... ... ... ... ... ... бәрі біледі. Компостты шұңқырда табиғи түрде бактерия түзіліп, жылу бөлініп және ашу ... ... ... компост деп аталатын бақшаға қажетті құнды тыңайтқыш алынады, ал жанама өнім болып ашу процесінен ... ... ... ... ... ... ... заттардың аэробты ыдырауына әкеледі, яғни оттектің жетуі еркін болады, сондықтан бөлінген ... ... өте аз ... ... және оның түзілу тәсілін зерттеу барысында микробиолог ғалымдар көптеген жұмыстарды жүзеге асырды //. Олар ... ... ... компоненті метан екенін анықтап, оның түзілуі үшін қажетті метантүзетінбактериялар бөліп шығарды. Органикалық заттардың ашу процесіне тек метаногендер ғана емес, сонымен ... ... және ... ... да ... ... бұл ... күрделі органикалық заттар жай заттарға түрлену үшін қажет. Бактериялардың әрбір бұл тобы алдыңғы топ бактериялардың жұмысы процесінде түзілген тіршілік ету ... ... ... ... [6] әр ... органикалық қалдықтардан биогазды алудың қондырғысы алынды. Мұндай қондырғылар қалдықтардың ашу процесін жылдамдатуға, осыдан құнды экологиялық таза ... пен ... ... ... ... ... қондырғы арқылы алынған отынды ары қарай зерттеу оның сапасын арттыруға мүмкіндік берді. Биогазда метанның ... ... ... ... соншалықты оның сапасы жоғары болады. Метаннан басқа биогаздың 50-80 %-н құрайтын көміртегі қос тотығы немесе басқаша айтқанда көмірқышқыл газы ... ... ... ... газы жанғыш емес, сондықтан ол тек метанды сұйылтып, оны сақтау кезінде отынның азаюын тудыруы мүмкін. Егер биогазды көмірқышқыл газынан ... онда ... алу ... ... ... биометан алынады [7].
Сонымен қатар, биогаздың сапасына құрамында болатын сулы бу мен күкіртсутек әсер етеді. Сулы бу отынның жану ... ... ал ... ... ... төмендетеді. Сонымен қатар, күкіртсутек өте агресивті, газ жабдықтарының әртүрлі бөліктерінің коррозиясын тудыруы ... ... ... ... ... санаушы және двигательдермен қиындықтар болуы мүмкін. Құрамында күкіртсутек болмаса ол ең таза ... ... ... ... ... аз ... басқа да газтәрізді заттар, мысалы азот, сутек, аммиак және оттек болады. Биогаз ... ... оның ... үшін ... ... сапасына байланысты, қалдықтың құрамында болатын заттар газға ауысады [8].
Биогазды табиғи газ секілді қолдануға болады. Ол әртүрлі газды ... үшін отын ... ... Оны жылу және ... су алу ... ... плиталар жасау, газды жарықберуші приборлар жасау, пішен құрғату, жылыжайларды жылыту, газогенератор ... ... ... ... жұмыстарында қолданылады. Биогаз үнемі органикалық қалдықтар түзілетін шағын фермерлік шаруашылықта энергия қажеттілігін ... ... ... ... таза отын ... ... [9].
Тамақ дайындау, су жылыту және тұрғын үйді жылытуды қазір Қарағандының екі шаруашылығында биогаз ... ... ... ... ... - үй ... алынған метан.
Қарағанды қаласының қоғамдық бірлестігі үшінші биогазды қондырғымен құрылысқа кірісті. Ғимарат астына мал үшін шұңқыр қазылған, ол ... ... және ... ... (ірі ... ... ... және картоп сабағын қолдануға болады). Биомассаны оттексіз жағдайда тұрғызып қояды. Содан кейін метан өзі тікелей түзетін бактерия жұмыс жасайды.
Метантүзетін ... бұл ... ... ... ... Қытайда белгілі болған. Процестің өзін білмей тұра қытайлықтар биогаз өндірді және оны ... ... үшін ... ... кезде метанды ашыту процесімен көптеген ғалымдар қызыға бастады, ... ... ... ... ... ... және ... алудың тәсілдеріне қол жеткізу үшін зерттеулер жүргізіле бастады.
Биогазды қондырғыда ауылшаруашылығының органикалық қалдықтарын ... ... екі ... ... бар. Біріншіден, әлемдік жылу апаты сәл кейінгі ... ... ... ... ... ... ... эффектіге себеп болатын көмірқышқыл газы мен метан бөлінеді. Екіншіден, жер асты суларының беттік су қоймалары аммонийлі ... ... ...
Сондықтан жобасының мақсаты, Нұра өзенінің жағалауында орналасқан ауылдарда биогазды қондырғыларды енгізу болып ... ... ... арқылы Нұра өзені нитраттардан, нитриттерден, ауылшаруашылық қалдықтарынан тазартылған.
Егер биогазды қондырғы өндірісін ағынға қойса, онда ... ... ... (6 куб ... 2 апта, ал үлкенге (30 куб метр) - 1-1,5 ай кетеді.
Қазіргі кезде осы мақала авторының бірі ... ... және ... ... ... ... ... Мичурин колхозында жұмыс жасауда және ешқандай артық шығынды талап етпейді. ... ... ... ... ... ... ... көлеміне, сапасына және биореактордың жұмыс режиміне (мезофильді немесе термофильді) тәуелді. 0,5 куб метр биомассаны қайта өңдеу кезіндегі ... ... жылу ... ... ... ... 6-8 куб метр ... құрайды, бұл табиғи газдың 3,6-4,8 куб метріне эквивалентті.
БГҚ-ды саласында пайдалану кезінде биогазды ON LINE ... ... ... ... Оны ... алып ... қарай (мысалы суландыру жүйесінде дизельді насостарды қуаттандыру үшін) пайдалануға болады. Мұндай жағдайларда газгольдердің көлемі ... ... ... ... ... ... немесе басқа да газды тұтынушылар жұмысының циклділігіне тәуелді анықталады. Өндірілген биогаздың тазалығына қойылатын талап тұтынушының түріне ... ... ... ... ... ... оның ... іс жүзінде талап етілмейді, ал іштен жану ... ... үшін ... ... болады.
Метантүзуші бактериялардың ферментация процесі барысында атқаратын ролі. Биогаз жануар және өсімдік заттарының органикалық қосылыстарының ыдырауы нәтижесінде түзіледі. Биогаздың құрамындағы ... ... ... ол ... ... ... ... түзіледі. Бірақ [10], метаногендер өздігінен метан және көмірқышқыл газында органикалық ... түзе ... ... ... ... қышқылтүзетін бактериялар қатысады.
Бұл микроорганизмдер күрделі органикалық қосылыстардан жай қосылыстарға түрлене алады, ... ... ... мен ... ... көмірсулар жай қанттарға айналса, ал майлар глицерин мен май қышқылдарына түрленеді. Ашудың бірінші фазасы аяқталғаннан кейін майлы, сірке және ... ... ... мен ... ... қатар, бірнеше бейорганикалық заттар, күкіртсутек, сутек және аммиак ... Тек ... ... ғана ... ... қатысады [11].
Метантүзгіш бактериялар өңдейтін ферменттер мен коферменттер әсерінен ашу цикл аяқталады, нәтижесінде биогаз құрамына кіретін метан және көмірқышқыл газы ... ... ... ... қатарына жатады. Олардың ақуызды және жасушалы қабықша құрамын синтездейтін ерекше аппараты бар, ол энергия алуға және көмірқышқылды сіңіруге мүмкіндік ... ... өте баяу ... және қоршаған орта өзгерістеріне жоғары сезімталдық қасиет көрсетеді [12].
Газ бөлінудің қарқындылығы көбінесе ... ... ... ету үшін ... ... тәуелді болады. Ортаның қышқылдығы төмен болуы метаногендердің өсуін басады, ол биогаздың тиімді шығымын төмендетеді. Биогазда болатын метанның ... ... ... ... құрамына тәуелді. Егер олардың құрамында майлар мен протеиндер болса, нәтижесінде метанның мөлшері көп биогаз алынады. Егер биомасса көмірсудың ... көп ... ... ... онда ... ... ... болмайды. Олар жылу шығара алмайды, тек жылуда болатындықтан олардың жұмыстарының тиімділігін жоғарылату үшін қыздыру қажет болады. ... ... ... қажетті температураға тәуелді метаногендер психофильді болады, олар +50С - ден + 200 С - ге ... ... ... +300 С - ден +420 С - ге ... ... ал термофилді метаногендер +540С - ден + +560 С - ге ... ... өмір сүре ... ... бактериялар температураның күрт төмендеуін көтере алмайды [13].
Қышқылтүзетін және метантүзетін бактериялар өсімдіктерде, жануарлардың нәжісінде (экскремент) және суда болады. Бұл микроорганизмдердің көп ... ... ... және әр ... ... ... ... батпақтарда болады. Олар органикалық заттардың анаэробты ыдырауының бөлінбейтін ... ... ... ... ... ... ... қайта өңдеу үшін бактерияны арнайы көшеттеу қажет емес, өйткені олар ... сол ... ... Жануарлардың нәжісінде микроорганизмдердің ыдырауы үшін қажетті толық жиынтық бар, сондықтан оларды қайта өңдеу үшін ашу процесін дамытуға тиімді жағдайларды жасау және соны ... тұру ... ... қалдықтардың ыдырауы бактериялардың белгілі бір типінің қызметінен өтетіндіктен, қоршаған орта ... әсер ... ... газ мөлшері белгілі дәрежеде температураға тәуелді: жылы болған ... ... ... жылдамдығы және ферменттеу дәрежесі жоғары болады. Сондықтан биогаз алудың алғашқы қондырғылары климаты жылы елдерде пайда болды.
Шикізатқа ... бір ... бар: ол ... ... үшін ... ... ... ыдырайтын органикалық заттар болуы және көп мөлшерде су (90-94 %) болуы тиіс. Ортаның бейтарап болуы және ... ... ... ... ... ... сабын, кір жуғыш ұнтақтар, антибиотиктер болмауы тиіс.
Биогаз алу үшін өсімдік және тұрмыстық қалдықтар, ... ағын ... және т.б. ... ... Ферменттеу процесінде резервуарларда сұйықтық үш фракцияға бөлінеді. Жоғарғысы - газ көпіршіктерімен көтерілген ірі ... ... ... ол ... ... соң ... болып, биогаздың бөлінуіне бөгет жасайды. Ферментатордың орта бөлігінде сұйықтық жиналады, ал төменгі қабатында газтәрізді фракция тұнба түседі //.
Бактериялар орта ... ... ... ... ... затты тәулігіне кем дегенде бір рет периодты түрде, ал мүмкіндігінше алты рет араластыру керек. Араластыру механикалық тетікпен, гидравликалық заттармен (насос ... ... ... жүйе ... ... біртіндеп рециркуляциялау) немесе өздігінен араластырудың әр түрлі әдістері ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығында тек жел, күн энергияларын ғана емес ... да ... ... - органикалық заттардың анаэробты микробиологиялық ыдырау өнімі, газ тәрізді отын. Биогазды технологиялар - бұл әр ... ... ... және ... ... ... ... қайта өңдеудің, залалсыздандыру мен утилизациялаудың біршама радикалды, қалдықсыз, экологиялық таза әдісі.
Аз габаритті биогазды ... ... ... ... ... шикізаттан және қандай технология бойынша алуға болатынын жан-жақты білуі қажет. Биогазды шығу тегі ... ... ... ... құстың саңғырығы, өсімдіктің сабағы, сабан, жапырақтар және басқа да жеке шаруашылықтың органикалық қалдықтарының анаэробты (ауа қатысынсыз) ... ... ... ... ... ... ... сұйық және ылғал күйінде ау қатысынсыз ашуға және ыдырауға қабілетті барлық ... ... ... ... ... қондырғылар (ферментаторлар) кез-келген органикалық массаны процестің екі фазада жүруі: органикалық массаның ыдырауы (гидротация) және оның газификациясы ... ... ... ... береді.
Биогазды қондырғыларда микробиологиялық ыдыраудан өткен органикалық массаны қолдану топырақтың құнарлылығын, түрлі мәдени өсімдіктердің өнімділігін 10-50 % - ға ... [16]. ... ... ... ашу ... ... биогаз мынадай газдар қоспасынан тұрады: метан - 55-75 %, көмірқышқыл газы - 23-33 %, күкіртсутек - 7 %. ... ашу - ... ... Бұл ... ... және ... ... басты шарты - биомассада ауа қатысынсыз жылудың болуы, оны қарапайым биогазды қондырғыларда жасауға ... ... жеке ... биомассаны ашытуға арналған арнайы ферментаторлар түрінде құру қиын емес. Үй шаруашылығында ферментаторға енгізілетін негізгі шикізат ... ... ... ... ... ірі мүйізді малдың тезегін салудың бірінші кезеңінде ферментация процесінің ұзақтығы 20 тәулік, шошқа тезегінде - 30 ... ... ... ... ... компоненттерді бірге салу кезінде бір ғана компонентті салумен салыстырғанда газ көп ... ... ... ірі ... мал мен құс ... қайта өңдеу кезінде биогаздағы метанның мөлшері 70 %-ға дейін барады. Бұл биогаздың отын ретінде тиімділігін айтарлықтай арттырады. Ашу ... ... ... ... ... күнделікті салып отыру керек. Шикізаттың ұсынылған ылғалдылығы жазда - 92-95 %, ... - 88-90 %. ... газ ... ... органикалық қалдықтарды патогенді микрофлорадан заласыздандыру, бөлінетін жағымсыз иістерді кетіру ... ... ... ... ... ил периодты түрде ферментатордан шығарылып, тыңайтқыш ретінде қолданылады.
Өңделетін массаны жылыту үшін оның ... ... ... ... жылуды пайдаланады. Ферментатордағы температураны төмендеткенде органикалық массадағы микробиологиялық процестер баяулайтындықтан газ бөліну ... да ... ... ... ... (биоферментатордың) қалыпты жұмыс істеуінің біршама маңызды шарттарының бірі сенімді жылу оқшаулау (теплоизоляция) болып табылады.
Ферментацияның қажетті режимін қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ... араластыру (мүмкіндігінше 35-40 ºС) ұсынылады. Сондай-ақ периодты түрдегі үстемелеу және ферментаторды тазалау кезінде жылу шығынын минимумға апару ... ... ... ... үшін ... ... пайдалануға болады. Ол үшін күмбездің үстіне ағаш немесе жеңіл металдан тірек қойып, полиэтилен ... ... ... ... ... 30-32 ºС, және ылғалдылығы 90-95 % болған кезде ең жақсы нәтиже ... ... ... ... ... ... ... массаны қосымша жылытпастан-ақ тиімді жұмыс істейді. Орта және солтүстік белдеулердегі аудандарда жылдың суық кезеңдерінде алынатын газдың бір бөлігі ашытылатын массаны ... ... ... тура келеді, бұл биогазды қондырғылардың кұрылымын күрделендіреді [17].
Ферментацияның мезофильді режимі:
Артықшылықтары
* Температураның оптималдыдан 20-қа ауытқуы кезінде газдың өнімділігі іс ... ...
* ... ... тұру үшін аз ... шығын қажет болады;
* Субстраттың ашу ұзақтығы -25-30 күн;
Кемшіліктері
* Газ ... ... ... Берілген режимде алынған биошлам толығымен стерильденбеген болып табылады.
Ферментацияның термофильді режимі
Артықшылықтары
- гадың бөліну қарқындылығы жоғары;
- ... ... ... аз ... кетеді - 12күн;
- берілген режимде алынған биошлам толығымен ... ... ... сондықтан оны жануарларға жемшөп ретінде қолдануға болады.
Кемшіліктері
* Температура оптималдыдан 1-20-қа ... ... ... ... ... ... ... ұстап тұру үшін көп энергетикалық шығын жұмсалады.
Сондай-ақ бір куб ... ... ... ... ... ... Шикізатқа. БГҚ үшін үй жануарларының тезегі, өсімдік массасы және басқа да органикалық қалдықтар шикізат ретінде ... ... ... ... ... ... өнімділігі түрленеді. Мысал ретіндегі мәліметтер №1 кестеде көрсетілген.
Кесте 1
Ферментация кезіндегі биогаз өнімділігінің пайдаланылатын
шикізатқа ... ... ... (субстратқа м[3])
Құс саңғырығы
53,71
Жылқы тезегі
40,60
ІҚМ тезегі
32,40
ІҚМ тезегі (жас)
76,69
Қой тезегі
162,00
Шошқа тезегі
25,52
- Енгізілетін шикізаттың ылғалдылығына; Ашу процесі 50%-дан 95%-ға ... ... ... алайда мал шаруашылық қалдықтар үшін метантүзілу процесі шикізаттың ылғалдылығы 90-95% болғанда тиімді жүретіндігін ғалымдар дәлелдеді.
- субстраттың реакторда тұру уақытына; ... ... ... ... ... ... істеу температурасына және ашытылатын шикізаттың түріне байланысты әр түрлі болып келеді. Ферментацияның мезофильді режимінде - 25-30 күн, термофильді режимде - 10-15 күн. ... ды ... енді бір ... ... жұмыс істейтін дизельді электр станциясының сумен салқындату жүйесі кеңсені жылыту жүйесіне кірістірілгендігінде.
Бастапқыда ... БГҚ ... ... биогаз және биошлам болып табылады. Биогаздың өнімділігі - фермертация пеоиодындағы субстрат бірлігіндегі (м3) ... ... (м3). ... ... ... параметрлерге тәуелді:
* Қондырғы реакторының көлеміне; қондырғы көлемі үлкен болған сайын газ ... ... Ашу ... ... (ферментация) реактордың температурасы;
Биогаз алу өндірісінің технологиясы және биогаз қондырғыларына сипаттама ... ... ... ... нәжіс және құс саңғырығының және де басқа да органикалық заттардың анаэробты ... (ауа ... ... ... ... табиғи процестер жатады. Осылайша анаэробты бактериялардың ерекше тобының әсерінен ... ... ... және калий бар органикалық қосылыстардың минералдануымен өтетін процестері жүреді, нәтижесінде патогенді микрофлоралар, гельминт жұмыртқалары, арамшөп, арнайы фекальды иіс, ... мен ... ... ... ... фосфор және калийдің өсімдіктер үшін тиімді минералды формасы алынады. Ашу процесі өтетін ... ... деп ... ... ... ... отыра ашудың тиімді температуралық режимін сақтағанда бастапқы ... ... және ... ... ... ... шығымы реакторда 2-3 м3-1 м3 болады, ал құс саңғырығын қолданғанда 6 м3 болады. Бір сиыр тәулігіне 2,5 м3 газ, ал ... бұқа -1,6 м3, ... - 0,3 м3, құс- 0,02 м3 ... ... ... [19-20].
Ауылшаруашылығы кез келген мемлекеттің экономикасының маңызды саласы болып табылады. Елдің экономикасының күшті болуы тікелей ... ... ... қамтасыз ету, соның ішінде адамдарды тағам өнімдерімен қамтамасыз етуге байланысты екені белгілі. Ауыл шаруашылығы бұл мәселені толығымен ... ... ... ... ел ... өте бай, ... ... қатаң, сондықтан еш инновациялық жағдайсыз жақсы нәтиже алу қиын. Қазіргі ... ... ... бірі ауыл ... ... жоғарылату үшін қазіргі заманғы биотехнологияны жасап шығару және енгізу болып табылады. Ғылыми тәсілдер ... ... ... және осы ... ... ... мүмкіндік береді.
Қазіргі тандағы кез келген ферманың басты ... бірі ... ... ... ... ... табылады. Мал басы және құстар көп болған сайын нәтижесінде қалдықтар да көп болады. Күніне ... ... ... ... пен ... литр зәр шығарады, олар қоршаған ортаға, жер асты ... зиян ... және ... иіс ... ... ... мал қора және құс ... қалдықтарын сақтау үшін жануарлар мен құстардың өнімдерін сақтау үшін үлкен резервуар құру ... ... ... ... ... салу керек, ол үшін көп қаражат қажет.
Әдетте ауылшаруашылығында жануарлардың ... ... ... ... қолданған, бірақ оларды топыраққа жылына бір рет қана енгізеді, сонымен қатар нәжістер бұл мақсатта таза ... ... Мал ... кезінде олардың нәжістері адамдар және басқа жануарлар үшін қауіпті болады, сондықтан залалсыздандыруды талап етеді. Осы ... ... ... ... биотехнология негізінде құрылған органикалық қалдықтарды пайдаға асыру үшін арнайы қондырғылар ... ... ... ... аз ... ... көп ... қайта өңдеуге және сапалы тыңайтқыш пен биоотын алуға мүмкіндік береді [21].
Тіпті шағын ғана қондырғы да ферма қалдықтарын пайдаға ... ... шеше ... және оны арзан отынмен қамтамасыз етеді. Жануарлар нәжісі органикалық қалдықтарды пайдаға асыру үшін қондырғының герметикалық резервуарына түскеннен ... онда ашу ... ... яғни оттек қатысынсыз және қосымша қыздыру арқылы процесс тез өтеді. Нәтижесінде шыққанда сапала экологиялық таза тыңайтқыш пен биогаз алынады. Осындай ... ... ... ... ... газ ... ... болады, өйткені онда метан бар. Ашу процесі жоғары температурада өтеді, сондықтан жануарлардың тіршілік өнімдері залалсызданады, ал ... ... ... ... ... ұшырайды, ол тыңайтқыштың тиімділігін бірнешеге жоғарылатып және топырақты гербицидтермен өңдеу қажеттігін төмендетеді.
Қондырғыға шығын қалдықтарды ... үшін ... ... ... ... аз ... ... сонымен қатар ол аз орын алады. Мұндай құрылғының бір пайдасы ол жылар бойы өз құнын атайды және ... ... ... ... биогазды ғимараттарды қыздыру және ыстық су алу үшін, газ жабдықтарының жұмысы және территорияны жарықтандыру үшін қолдануға болады, бұл ... үшін ... ... ... бар ... ... [22].
Метантекте биомассадағы бактерия әсерінен органикалық заттардың бөлігі метан (60-70 %), көмірқышқыл газы (30- 40 %), аз ... ... (0-3 %), ... ... аммиак және азот тотығы түзе отырып ыдырайды. Биогаздың жағымсыз иісі ... Оның жану ... ... 25 МДж ... ол 0,6 л ... 0,85 л ... 1,7 кг ағаш ... кг ағаш жануына немесе 1,4 кВт*сағ электрэнергиясын қолданғанға тең. Энергетикалықтан басқа биоконверсия процесі тағы бір тапсырманы шешуге мүмкіндік береді. ... ... егін ... ... кәдімгі нәжіске қарағанда ауылшаруашылығы өнімдерінің өнімділігін 10-15 % артық алуға мүмкіндік береді. Бұл анаэробты қайта ... ... ... ... және ... ... түсіндіріледі [23].
Адамдарды арзан экологиялық таза энергиямен қамтамасыз ету қазіргі кезде барлық елде үлкен мәселе болуда. Әр түрлі мемлекеттер ... әр ... ... ... бірақ сонымен бірге өз көршілерінің тәжірибелерін үйренуде. Біздің елде табиғи ресурстар қоры өте ... ... ... өте келе олардың таусылуын ойлау керек, ал ол отын алудың жаңа көздерін іздеуге алып келеді. Экология және энергияның қажеттілігі осы ... ... ... ... ... болып табылады [24].
Бұл салада потенциал үлкен, өйткені отын көздері ретінде өсімдік қалдықтарын, тұрмыстық қалдықтарды, құс өндіруші және малөсіруші, өндіріс ... ... ... бұл ... ... көзін алып қана қоймай, сонымен қатар, қалдықтарды пайдаға асыру мәселесін де шешуге мүмкіндік береді. Кейбір елдерде биоотын алу үшін ... ... ... ... қант ... ... ... майын т.б., ол тағам өнімдерінің құнын жоғарылатып және аштық мәселесі болып жатғқан елдердегі адамдар жағдайын тереңдетуі мүмкін. Ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... мәселесін тиімді шешуге мүмкіндік беретін қазіргі заманғы технологияны өңдеп шығару болып табылады.
Бұл ... ... елде ... назар органикалық биомассаны қайта өңдеу нәтижесінде алынған биоотынға аударылады. Бұл жағдайда шикізат ретінде эсімдік ... ... ... ... қолданылады. Оларды жағуға, газдауға, этил спиртін және биогаз алуға ... ... ... қайта өңдеудің тиімді тәсілдерінің бірі биореактор мен газгольдер қолдану.Бұл жағдайда биомассаны арнайы қондырғыға салып орнатып, ашу процесінен соң одан ... ... таза ... пен ... ... Қазіргі кезде биогаз алудың шамамен алпысмыңдай әртүрлі технологиясы бар.
Өңделетін шикізаттың үздіксіз қоры ... ... ... ... ... ... ... көмірқышқыл газы мен метанның жанғыш қоспасынан тұрады. Оны сақтауға, тасымалдауға және табиғи газбен қатар ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар таласады. Олардың айтуынша, ол қоршаған ортаға отынның дәстүрлі түрлері, мысалы ағаш, ... ... және ... ... ... ... аз десе, кейбірі мұнымен келіспейді. Қалай айтса да, Еуропа елдерінде және Америкада бұл программа енгізіле бастады.
Биотехнологияны қолдану ... ... де ... өйткені бұл белгілі бәсекелестік артықшылық беріп қана қоймай берілген сектордың экономикада инвестициясы үшін де тиімді жағдай жасайды. Сонымен қатар ауылшаруашылығы ... ... ... ... ... ... және ... көп мөлшерін қажет етеді. Қазіргі заманғы биотехнология көмегімен өндірістердің ... ... ... ... ... [25], ... қорытынды жасауға болады, биотехнология - біздің экономиканың және агроөнеркәсіптік кешеннің болашағы.
Румынияда биогаз ... ... ... Ең ... жеке қондырғы (1-сурет) 1982 жылы желтоқсанда эксплуатацияға енгізілген. Содан бері ол үш конфоркалы және духовкалы қарапайым газды плитасы бар үш ... ... ... ... ... ... екі рет пісірілген: алдымен электрлік пісіру, сосын сенімділік үшін ... ... ... төбе ... ... төселген диаметрі 4 м және тереңдігі 2 м (көлемі шамамен 25 м3) ... ... ... ... үшін ... ішкі беті ... қапталған. Ферментатордың сыртқы жоғарғы жиегінде гидроқақпаның функциясын ... ... 1 м ... сақиналы ор жасалынған, сумен толтырылған бұл орда резервуарды жауып тұратын қоңыраудың вертикалды бөлігі жылжиды. Биіктігі 2,5 м қоңырау табақшалы екі ... ... ... Оның ... бөлігінде газ жиналады.
1 - шикізатпен бірге ферментатор шұңқыры, 2 - ... 3 - ... ... ... 4 - ... ... ... (шланг), 5 - су бар гидроқақпақ оры (канавка).
Сурет 1. Конустық қоңырау арқылы биогаз алу үшін ... ... ... авторы газ жинаудың басқаша нұсқасын таңдаған //, яғни басқа құрылғылардан ерекшеленетін ферментатордың ішінде болатын және үш ... 3 жер асты ... бар ... ... ... қондырғы тапқан. Сонымен қатар гидроқақпақ орындағы су ағында, қыс кезінде мұз боп қалады.
Ферментаторға ... 12м3 жас ... ... ... сиыр зәрі ... (су қоспай). Генератор толғаннан кейін 7 күннен соң жұмыс жасайды.
Осыған ұқсас тағы қондырғы бар (2-сурет). Оның ферментаторы ... ... ... 2х2 м ... ... ... Шұңқыр қалыңдығы 10-12 см темірбетонды плитамен қапталған, цементпен сылақталған және герметикалық болу үшін шайырмен жабылған. Тереңдігі 50 см гидроқақпақ оры ... ... ... ... ... ... және төрт ... бетонды резервуарда орнатылған төрт вертикалды бағыттаушымен еркін жылжи алады. ... ... ... 3 м, оның 0,5 ... орға енгізілген.
1 - шикізатпен бірге ферментатор шұңқыры, 2 - қоңырау, 3 - ... ... ... 4 - ... беретін құбырөткізгіш (шланг), 5 - су бар гидроқақпақ оры ... 6 - ... ... 7 - ... 2. ... ... ... алу қондырғысының сызбанұсқасы
Алғашқы толтыруда фермкентаторға 8 м2 сиырдың жас нәжісі салынған, ал ... ... 400 л сиыр зәрі ... 7- 8 ... ... қондырғы иесін толығымен газбен қамтамасыз еткен.
Осыған ұқсас 6 м3 аралас нәжісті (сиыр, қой және ... ... ... ... ... бар. Бұл үш канфоркасы және духовкасы бар газды плитаның қалыпты жұмысын қамтамасыз етуге жеткілікті.
Тағы бір қондырғы қызық ... ... ... ... ... оған Т-тәрізді шланг көмегімен бір-бірімен байланысқан үш үлкен тракторлы камера жалғанған. Биогаз қосылмайтын және қоңырауға жинақталатын түнгі уақыттарда қауіп туады, ... ... ... ... ... ... Резиналы резервуар қосымша сиымдылық болады (3-сурет). Размері 2х2х1,5 ферментатор екі оттық жұмыс істеу үшін толығымен жеткілікті, ал ... ... ... 1 м3-қа ... жеткілікті және тұрғын үйді жылытуға биогаз алуға болады. Қондырғының осы нұсқасының ерекшелігі ... ... 138 см және ... 150 см ... қайық жасау үшін қолданатын рәзіңкеленген лентадан тұрады. Ферментатор 140-300 см және ... 4,7 м3 ... ... тұрады. Қоңырау нәжіс ферментаторында тереңдігі 30 см атмосфераға биогаз шығымын гидравликалық жабуды қамтамасыз ету үшін енгізіледі. Ісінген резервуардың жоғары ... ... ... кран бар; ол ... газ плитиға үш конфоркасымен және суды жылыту үшін құбырға түседі. Ферментатордың ... ... ... ... үшін ... ... сумен араластырады. Қондырғы шикізат ылғалдылығы 90 % және температура 30-35 0С болғанда жақсы нәтиже ... ... 3. ... ... ... ... қыздыру үшін жылыжай эффектісі қолданылады. Ыдысқа металдық каркас тұрғызылған, ол полиэтиленді пленкамен қапталады: жағымсыз ауа-райы жағдайында ол жылуды ... және ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Румынияда биогаз генераторы мемлекеттік немесе кооперативті шаруашылықта қолданылады. Оның полиэтиленді пленкалы каркаспен ... ... 200 м3 екі ... бар (4-сурет). Қыста нәжіс ыстық сумен қыздырылады. Қондырғының өнімділігі ... 300-480 м3 ... ... ... ... ... агроөнеркәсіптік кешеннің қажеттілігін қамтамасыз етуге жетеді.
1 - ... ... ... 2 - ... 3 - ... ... 4 - ... 5 - шикізат қыздыру жүйесі, 6 - қоңыраудың металдық конструкциясының тірегі, 7 - қоңыраудың бағытталған құбыры, 8 - жылыжайдың ... ... 9 - ... су ... ... 4. ... жоғары биогаз алу қондырғысының сызбанұсқасы
Айтып өткендей ферментация процесін дамытуда шешуші ролді температура атқарады: шикізатты 15 Сº-ден 20 Сº-ге ... ... ... екі есе ... болады. Сондықтан генераторлардың бір бөлігінің шикізат қыздыратын арнайы жүйесі бар, бірақ көп қондырғыда ондай жүйе бола ... олар тек ... ... ... ... ... ... жылуды қолданады. Ферментатордың қалыпты жұмысының маңызды жағдайларының бірі тиімді ... ... ... ... ферментаторды бункермен толтырғанда және тазалау кезінде жылу ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету қажеттілігін ескеру керек. Кейде бактерия өндірісінде қышқыл қарқындылығы олардың екінші топ ... ... ... ... Бұл жағдайда масса қышқылдығы өсіп, ал биогаз өнімділігі ... Бұл ... ... ... массасын төмендеткенде немесе оның ерігіштігін жоғарылатқанда (мүмкіндігінше ыстық сумен), немесе бейтараптайтын зат, мысалы әк суы, лас су немесе ас ... қосу ... ... ... [10]. ... ... ... пен азоттың қатынасының бұзылуынан төмендеуі мүмкін. Бұл жағдайда ферментаторға ... азот бар - зәр ... ... ... ... қолданатын (1 м3 шикізатқа 50-100 г) аз мөлшерде ... ... ... ... ... ... және ... болуы (биогазда мөлшері 0,5 % болатын) қондырғының металдық ... ... ... ... жасайды. Сондықтан ферментатордың барлық басқа элементтерінің күйін үнемі бақылау ... және ... ... бір ... екі қабат қорғасын бояуымен, сосын екі қабат кез келген майлы бояумен қорғау қажет [26].
Құбырөткізгіш ретінде биогазды тасымалдау үшін ... ... ... ... ... ... ... тұтынушыға дейін құбыр сияқты (металдық немесе пластмассалы) рәзіңкелі шлангтар қолданылады. Оларды қыста кондерсирленген суды қатырмас үшін терең орналастырған дұрыс. Егер ... ... ... тасымалдануы ауа бойынша жүзеге асса, онда конденсатты алып кету үшін арнайы құрылғы қажет. ... ... ең ... схемасы шлангқа ең төменгі нүктесімен жалғанған U-тәрізді түтік түрінде болады (5-сурет). Түтіктің еркін тармағының ұзындығы (х) сулы бағана ... ... ... ... ... ... болуы тиіс. Конденсат құбырөткізгіштен құбырға аққанда, су оның бос соңғы жағы арқылы газдың кемуінсіз ... - ... ... ... 2 - U - ... ... 3 - конденсирленген су.
Сурет 5. Конденсирленген су шығару үшін қажет қондырғысының сызбанұсқасы
Қоңыраудың жоғарғы бөлігінде қысымның шамасы арқылы жиналған ... ... ... ... құрылғысы үшін келте құбырды қарастыру керек.
Құрылғыларды ... ... ... ... әр түрлі органикалық заттардың қоспасын қолдану бір компонент ретінде ... ... ... ... ... ... ... ылғалдылығын қыста төмендетіп (88-90 %-ке дейін) және жазда жоғарылату (92-94%-ке дейін) ұсынылады. Сұйылту үшін қолданылатын су жылы ... тиіс (35-40 Сº). ... ... ... бір рет ... ... бірінші салғаннан кейін құрамында 60 % көмірқышқыл газы болатын биогаз өңделеді, сондықтан жанбайды. Бұл газды атмосфераға жібереді де, 1-3 күннен соң ... ... ... жасай бастайды [27].
Кез-келген ауыл шаруашылығында тек жел, күн ... ғана емес ... да ... ... - ... заттардың анаэробты микробиологиялық ыдырау өнімі, газ тәрізді отын. Биогазды технологиялар - бұл әр ... ... ... және ... текті органикалық қалдықтарды қайта өңдеудің, залалсыздандыру мен ... ... ... ... ... таза ... [28].
Аз габаритті биогазды қондырғы жасағысы келгендер биогазды қандай шикізаттан және ... ... ... ... ... ... білуі қажет. Биогазды шығу тегі әртүрлі органикалық заттардың (биомассалар): құстың саңғырығы, өсімдіктің сабағы, сабан, жапырақтар және ... да жеке ... ... ... ... (ауа ... ферментациясы (ыдырау) процесінің нәтижесінде алады. Осылайша, биогазды сұйық және ылғал ... ау ... ... және ... ... ... ... қалдықтардан өндіруге болады. Анаэробты қондырғылар (ферментаторлар) кез-келген органикалық массаны процестің екі фазада жүруі: органикалық массаның ыдырауы (гидротация) және оның ... ... ... ... ... ... қондырғыларда микробиологиялық ыдыраудан өткен органикалық массаны қолдану топырақтың құнарлылығын, ... ... ... ... 10-50 % - ға ... [29-31]. ... қалдықтардың күрделі ашу процесінде бөлінетін биогаз мынадай газдар қоспасынан тұрады: метан - 55-75 %, көмірқышқыл газы - 23-33 %, ... - 7 %. ... ашу - ... ... Бұл процестің жүруінің және биогаз өндірісінің басты шарты - биомассада ауа қатысынсыз жылудың болуы, оны қарапайым ... ... ... ... ... жеке шаруашылықта биомассаны ашытуға арналған арнайы ферментаторлар түрінде құру қиын емес. Үй шаруашылығында ферментаторға енгізілетін негізгі шикізат ... ... ... [32]. ... ... ірі ... малдың тезегін салудың бірінші кезеңінде ферментация процесінің ұзақтығы 20 тәулік, шошқа тезегінде - 30 тәулік болуы керек. ... ... ... ... салу ... бір ғана ... ... салыстырғанда газ көп мөлшерде алынады. Мысалы, ірі мүйізді мал мен құс ... ... ... ... ... ... ... 70 %-ға дейін барады. Бұл биогаздың отын ретінде тиімділігін айтарлықтай арттырады. Ашу ... ... ... ... ... күнделікті салып отыру керек. Шикізаттың ұсынылған ылғалдылығы жазда - 92-95 %, ... - 88-90 % [33]. ... газ ... ... ... қалдықтарды патогенді микрофлорадан заласыздандыру, бөлінетін жағымсыз иістерді кетіру жүзеге асырылады. Алынған қоңыр түсті ил периодты түрде ферментатордан шығарылып, тыңайтқыш ретінде ... ... ... үшін оның ... ... ... бөлінетін жылуды пайдаланады. Ферментатордағы температураны төмендеткенде органикалық массадағы микробиологиялық процестер баяулайтындықтан газ ... ... да ... ... ... ... (биоферментатордың) қалыпты жұмыс істеуінің біршама маңызды шарттарының бірі сенімді жылу оқшаулау (теплоизоляция) болып табылады.
Ферментацияның қажетті режимін қамтамасыз ету үшін ... ... ... ыстық сумен араластыру (мүмкіндігінше 35-40 ºС) ұсынылады. Сондай-ақ периодты түрдегі үстемелеу және ферментаторды ... ... жылу ... ... ... ... Ферментаторды жақсы жылыту үшін жылулық эффектіні пайдалануға болады. Ол үшін ... ... ағаш ... ... металдан тірек қойып, полиэтилен қабықшамен жабады. Ашытылатын шикізаттың температурасы 30-32 ºС, және ылғалдылығы 90-95 % болған ... ең ... ... ... Украинаның оңтүстігінде биогазды кондырғылар ферментатордағы органикалық массаны қосымша жылытпастан-ақ тиімді жұмыс істейді. Орта және солтүстік белдеулердегі аудандарда жылдың суық ... ... ... бір ... ... ... қосымша жылытуға жұмсауға тура келеді, бұл биогазды қондырғылардың кұрылымын ... [34]. ... ... рет ... және газ ... ... кезде газда жанбай қалатын жағдайлар болуы мүмкін. Бұл алғаш рет алынған газдың құрамында 60 %-дан аса ... ... ... ... ... ... оны ... жіберу керек. 1-2 күннен кейін биогазды қондырғының жұмысы қалыпты режимде ... ... ... ... ... бір ... бір тәулікте - ірі мүйізді малдан (тірідей салмағы 500-600 кг) - 1,5 куб метр ... ... ... ... 80-100 кг) - 0,2 куб ... тауық немесе қояннан - 0,015 куб метр алуға ... ... ... ... ... ... бір ... 36%, доңыздікінен - 57 % биогаз түзіледі. Энергия мөлшері бойынша 1 куб метр биогаз 1,5 кг тас ... 0,6 кг ... 2 ... ... ... 3,5 кг отынға, 12 кг шымтезекке тәуелді [35-36].
Биогазды технологиялар Қытайда кеңінен дамыды, олар Еуропа, Америка, Азия мен Африканың бірқатар ... ... ... ... ... ... мысалы, Румынияда, Италияда 10 жыл бұрын өңделетін шикізаттың көлемі 6-12 куб метр ... ... ... ... қондырғылар жаппай қолданыла бастады.
Украинада аулалық және ферма шаруашылығының иелері де мұндай қондырғыларға қызығушылық таныта бастады. Кез-келген аула ... ең ... ... ... ... ... ... мысалы Румынияның жеке шаруашылығында қолданылады. 1 суретте келтірілгендей шұңқыр 1 мен күмбез 3 жасалады. Шұңқырды қалыңдығы 10 см ... ... ... ... ... ... ... да, герметикалы болу үшін шайырмен жабады. Төбе жабатын қаңылтырдан биіктігі 3 м қоңырау жасайды, оның ... ... ... ... ... ... үшін ... майлы бояумен екі қабаттап периодты түрде бояп отырады. Немесе ... ... ішін ... ... ... өте жақсы болады [37].
Қоңыраудың жоғары жағына биогазды әкету үшін келте құбыр 3 және оның қысымын өлшеу үшін манометр 5 ... Газ ... ... 6 ... түтіктен, пластмасса немесе метал түтіктен жасауға болады.
Шұңқыр-ферментатордың айналасына сумен толтырылған бетон ор-гидрозатвор орналастырады, оған қоңыраудың төменгі бөлігін 0,5 м-ге батырып ... ... үй ... ... ... ... ... резина түтік арқылы беруге болады. Қыста суды конденсациялаушы құбырдың қатып қалуынан жарылып кетпес үшін қарапайым ... ... (5 ... U тәрізді түтікті 2 құбырөткізгішке 1 ең төменгі нүктесінде жалғайды. Оның бос бөлігінің биіктігі биогаздың қысымынан (мм с.б) ... ... ... ... 3 түтіктің бос ұшынан құйып алынады, бұл кезде газ шығыны болмайды.
Қондырғының 1 ... ... ... ... 4 мм, ... 2 м шұңқырды 1 ішінен беттері тығыз дәнекерленген қаңылтырмен қаптайды. Дәнекерленген резервуардың ішкі бетін коррозияға қарсы қорғаныс үшін ... ... ... ... резервуардың жоғарғы жиегіне бетоннан тереңдігі 1 м-ге дейін болатын сақиналы ор 5 жасап, оны сумен толтырады. Оған резерваурды ... ... ... тік ... 2 ... орнатылады. Осылайша су толтырылған ор гидрозатвор қызметін атқарады. Биогаз күмбездің жоғарғы бөлігінде жиналып, ол жерден сыртқа шығарушы ... 3 ... және ары ... құбырөткізгішпен 4 қолданылатын орынға жеткізіледі.
Дөңгелек резервуарға (1) 12 куб метрге жуық органикалық масса салынады да, оған су қоспай-ақ ... ... ... құяды. Толтырған соң бір аптадан кейін ферментатор жұмыс істей бастайды. Берілген қондырғыда ферментатордың сыйымдылығы 12 куб ... ... бұл ... ... ... 2-3 үйді ... етеді [38].
Қарапайым шағын габаритті қондырғылардың конструкциялы-технологиялық сызбалары 6 (А, Ә, Б, В) ... ... ... ... органикалық массаның, газдың, илдың орын ауыстырулары белгіленген. Күмбез қатты немесе полиэтилен қабықшадан жасалған болуы мүмкін. Қатты күмбезді өңделетін массаға терең ... үшін (6 ... (А)) ... гидравликалық қақпаға (6 сурет, (Ә)) қондырылған ұзын цилиндрлі бөлікті етіп ... ... ... етіп жапсырылған үлкен қап түрінде дайындауға болады (6 сурет, (Б)). Соңғысында қабықшадан жасалған қапқа ол ... ... ... ... ... ... жеткілікті қысым түзілу үшін жүк 9 салады.
а)
ә)
б)
1 - органикалық ... ... 2 - ... ... ... ыдыс; 3 - күмбездің астында газ жиналатын орын; 4 - ... ... ... ... 5 - илды ... 6 - ... 7 - полиэтилен қабықшадан жасалған күмбез; 8 - су қақпасы; 9 - жүк; 10 - ... ... ... ... 6 (а, ә, б) - ең ... ... ... сызбалары
7-суретте көрсетілгендей ферментаторды 1 ағаш материалдардан тікбұрышты етіп жасауға болады. Өңделген тезекті шығарып тастау үшін бүйір қабырғалары ... ... етіп ... ... ... - тор ... ... канал 10 арқылы ауа үрлегіштен 11 ауа үрленеді. Ферментатордың төбесін ағаш қақпалармен (щит) 2 ... Жылу ... ... үшін ... мен түбін жылу оқшаулаушы қаттамадан 7 дайындайды [39].
1- ферментатор; 2-ағаш қалқан; 3-суармалы мойын; 4-метантанк; 5-араластырғыш; 6-биогазды бөліп шығаруға ... ... ... оқшаулаушы қаттама; 8-тор тесік; 9-өңделген массаға арналған төгетін шүмек; 10-ауа жіберілетін канал; 11-ауа үрлегіш.
Сурет 7. ... бар ... ... ... ... ... жұмыс жасайды. Метантанкке 4 мойын 3 арқылы алдын-ала даярланған ылғалдылығы 88-92% ... ... ... ... ... ... ... төменгі бөлігі бойынша анықтайды. Аэробты ферментаторды 1 жоғарғы ашылатын бөлігі арқылы төселмелі тезекпен немесе ... 65-69% ... ... ... ... ... (сабан, үгінді) қоспасымен толтырады. Технологиялық канал арқылы ауа берген кезде ферментаторда органикалық ... ... ... да жылу бөлінеді. Ол ішіндегі метантанкты жылыту үшін жеткілікті. Нәтижесінде биогаз бөлінеді. Ол метантанктың жоғарғы бөлігінде жинақталады. Құбыр 6 ... оны ... ... ... Ашу ... ... ... 5 араластырылады.
Мұндай қондырғы бір жылдың ішінде жеке шаруашылықтағы қалдықтарды утилизациялау есебінен шығынының орнын ... ... ... ... ... - 1) 2-ден 6-ға дейін сиыры немесе 20-60 шошқасы, немесе 100-300 бас құсы бар ... ... ... ... ... ... 100-ден 300-ге дейін тезек өңдей алады және 100-300 кг ... таза ... ... пен 3-12 куб метр ... ... 3-4 ... тұратын отбасына тамақ әзірлеу үшін тәулігіне 3-4 куб метр биогаз жағу керек, ауданы 50-60 шаршы метр үйді жылыту үшін - 10-11 куб ... ... ... ... ... ... ... алады. Олардың сериялы өндірісіне зауыты мен жөндеу-механикалық зауыты іске ... ... ... ... және ... ... тасымалдаушы болып табылады. Ол үй шаруашылығында, орта және ұсақ ... ... ... ... ... энергиясы өндірісінде, тұрғын үйлерді немесе өндірістік ғимараттарды жылытуда, қайнату, кептіру және салқындату процестерінде ... ... ... ... ... ... ... жоқтығын, 100 %-ға толығымен импортқа тәуелді екенін ескерсек, онда ... ... ... ... ... ... ... аса өзекті болып табылады. Молдава Республикасы аграрлы ел болып табылады, сондықтан ... ... үшін ... ... ... қоры бар. Соның есебінен электр энергиясы мен ... ... су және ... ... ... және т.б. ... ... Оның үстіне биогазды қондырғыларды пайдалану зор экологиялық тиімділік әкеледі: метанды атмосфераға шығарып ... ... ... ... өндіру үшін жағылатын газ, ағаш немесе отынның ... ... ... ... органикалық заттар мен микроорганизмдерден тазарту; орманды шабудан сақтау; ... ... ... қажеттілікті азайту; үйдегі және ауылдағы ауаны көмірдің жану өнімдерінен ... ... ... ... ... ... ... сасық иісті кетіру [42].
1-суармалы мойын; 2-араластырғыш; 3-газды бөліп алуға арналған құбыр; 4- жылу оқшаулаушы қаттама; 5-өңделген массаны шығарып ... ... ... ... 8. ... ... ... ЖБГҚ-1 сызбасы
Биогаздың қаншалықты дәрежеде дәстүрлі отынды алмастыра алатындығы қондырғының көлемі мен ... ... ... ... Өзге ... БГУ-ды қолдану дәрежесі көрсеткендей көлемі 8 куб метр, шошқа тезегімен жұмыс істейтін қондырғы бес адамнан тұратын отбасында ... ... үшін ... ... ... ... ... баса алады. Көлемі 60 куб метр БГҚ ауданы 200 ... метр ... үй ... және ... 400 шаршы метр өндірістік ғимаратты жылыту үшін пайдаланыла алады.
Біздің елімізде шошқа, сиыр, құс, қой шаруашылығымен айналысатын көптеген ... және орта жеке ... бар. ... қатар, шарап, сыра және т.б. өндіретін едәуір ірі өндірушілер бар. Сол және басқа да кәсіпкерлерде органикалық қалдықтың орасан зор ... бар. Ал ол ... бен ... ... үшін ... шикізат болып табылады. Сондықтан, биоқондырғыларды кең масштабта қолданысқа енгізу энергия ресурстарының импортын төмендетіп, атмосфераға қалдықтың шығарылуын азайтады. Содай-ақ, ... ... ... ... шешеді.
Берілген жұмыста басқа қондырғылармен салыстырғанда өндірілген газдың энергиясын пайдалану проценті аумағында жақсы көрсеткіштерге ие болып келетін кешенді биоэнергетикалық ... ... ... ... ... биогаз өндірісінің шикізатқа және ашыту жағдайына тәуелді нәтижелері келтіріледі.
Мысалы, ірі мал шаруашылық және құс шаруашылық кешендерде биогазды қондырғыларды (БГҚ) ... ... ... ... ... ... ... қарастырады:
* Қоршаған ортаны ластайтын биомассалардың үлкен көлемде жинақталуын, олардың қауіпсіз қайта өңделуін және дәрумендер мен ... ... ... үшін ... ... Жерді құнарландыру және басқа да мәселелер
Биогазды қондырғыларды саласында қолданудың бірқатар ... бар:
* ... ... ... өндірістің нақтылы көлеміне байланысты 0,5-тен 1,0 м3-ге дейіні құрайды;
* Әдетте көлемі кіші ... да ... ... ... ... ... ... жан-жақтылығына деген талап шығады:
* Өндірістік ғимараттар мен кеңселерді сумен жылыту;
* Биогазды тағам даярлауда және дизельді электрлік ... ... ... ... массаны тыңайтқыш ретінде пайдалану.
Зерттеулер жүргізу нәтижесінде саласында пайдалануға арналған ... ... ... Бұл ... ... ... ... бөліктерден тұрады: 1-биомассаны қабылдайтын резервуар, 2-биореактор, газгольдер, дизель, генератор, ... ... ... Ол ... ... істейді: бункерге 1 шикізат құйылады және қажетті кондицияға (ылғалдылық 90%) жеткізіледі. Содан кейін дайындалған биомасса биореакторға 2 салынады. Ферментация процесін ... үшін ... бір ... ... ... және ... ... термофильді режимдер сақталады. Өндірілген газ газгольдерде 3 жинақталады. Осы жерден ол қажет кезде электр энергиясын өндіретін ... ... 4 ... ... ... генератор) келіп түседі. ДВС-ті салқындату сумен жүзеге асырылады. Электр станциясы биореактормен кері байланыста болады. Ол жұмыс ... ... ... температурасын ұстап тұрады. Параллельді газгольдердегі газ төмендеткіш редуктор арқылы тағам әзірлейтін газ плитасына ... ... ... ... (БГҚ) ... ... ... шағын габаритті өлшемдер;
- екі түрлі тәсілмен биомассаны ... ... ... ... іске ... термоэлектржылытқыш элементпен (ТЭЖ) және дизельді электр станциясының (ДЭС) биогазымен жұмыс істейтін пайдаланылған газдарымен (1-сурет);
- биомассаны қыздырудың екі түрлі тәсілінің ... ... ... (33-380) немесе термофильді (53-600) режимге жеңіл ауыстыруға мүмкіндік береді. Бұл режимдердің әрқайсысының өзіндік ... мен ... бар [3, 5]. ... ... технологиясы
Биогаз - бұл метанды ашу ... ... газ (1). ... ашу ... ... ашу деп ... және ... алынады:
Органикалық қосылыс+H2O-->CH4+CO2+C5H7NO2+NH4+HCO3 (1)
Биомассада болатын ерімейтін органикалық заттар (ақуыздар, көмірсулар, майлар) қарапайым органикалық қосылыстарға (амин қышқылдары, қанттар, май қышқылдары) ыдырай бастайды. Бұл ... ... деп ... және ацидогенді бактериялардың әсерімен жүреді. Екінші кезеңде қарапайым ... ... ... ... бактериялардың әсерінен гидролизді тотығуы жүреді. Нәтижесінде ацетат, көміртек қос тотығы және бос ... ... ... қосылыстардың басқа бөлігі екінші кезеңде алынған ацетатпен хлорлы қосылыстар түзеді (қарапайым органикалық қышқылдар). ... ... ... ... ... ... үшін қоректік орта болып табылады. Үшінші кезең бактериялардың түрлі ... ... екі ... ... ... ... бұл екі тобы екінші кезеінің қоректік қосылыстарын метан, су, көміртек қос ... ... [44]. ... қалдық ретінде қолданылатындар: тезек, дәнек тәрізді және мелассалы спирттен кейінгі төп (барда), қызылша сығындысы, фекальды тұнбалар, балық және мал ... ... (қан, май, ... ... ... тұрмыстық қалдықтар, сүт зауыттарының қалдықтары - лактоза, сүт сарысуы.
Ашу процесі катализатор қатысуымен немесе оның қатысынсыз өтуі ... ... ... ... 0,26 куб метр және газгольдердің көлемі 0,080 куб метр болатын қондырғыда шикізат ... құс ... ... отырып кататлизатор қатысынсыз биогаз алу процесі көрсетілген.
3.2.Биогаз алу барысындағы қауіпті және зияды факторларды анықтау
Биогаз технологиясы өндіру ... ... ... ... ... кезінде атмосфераны ластап ауруларға алып келетін токсикалық заттар да өңделетін қалдықтарға тән заттар да өтпейтіндей етіп құралғаның айтып кету ... ... ... ... алу - бұл тек қана өзіндік газ көзі емес. Органикалық қалдықтарды (ОҚ) газ және ... ... ... ... өңдеу - бұл ең алдымен қауіпті қоқыстан құтылу мен одан зиян емес пайда алудын экологиялық ... ... ... ... ... ... ... заттардың ашуы нәтижесінде түзіледі. Биогаздың түзілу процесі табиғи табиғат құбылысы болып табылады. Биогаздың бары ... ... ... газ ... арғы ... ... ... ережесі. Биогаз құрамына кұкіртсутек (Н2S), көмірқышқыл газы (СО2) және метан кіреді. Биогаз құрамына кіретін метан улы емес. Ол ауадан жеңіл, тез ... және ... (5-15% ... ... ... жарылатын қоспа түзеді. Винтиляция болғанда кему әсерінен газ еш жағдайсыз ұшып кетеді. Адамдардың денсаулығы үшін үшін қауіпті десек, ... аз ... ... және ... иісі ... тез ... ... ауадан ауыр болғандықтан газ шыққан кезде тереңге жиналмайды. Концентрациясы жоғары болғанда оның иісін байқамай, оны білу ... ... да, ... ... алып келуі мүмкін, бірақ айта кету керек биогазда күкіртсутек мөлшері өте аз және 1%- тен ... ... ... ... ... газы (СО2) ... ауыр болғандықтан терең қуыстарда жинақталып, тұншығуға алып келуі мүмкін.
Метан бактериялары 0-70ºС аралығында өмір сүруге ыңғайлы.Егер ... ... олар ... 900 С да ... ... штаммдары бар. Минусты температура болған жағдайда олардың қырылуы байқалмайды, бірақ тіршілік әрекетін тоқтатады. Әдебиеттерде ... өмір сүру ... 3-4ºС ... ... органикалық заттар бірнеше шіру этаптарынан өтеді: ацетатқа дейін, С02 және Н2. Метаболизмнің бұл өнімдері метантүзуші бактериялармен ... ... бұл ... ... ... кокка тәрізділер (Methanococcus), сарцина тәрізділер(Methanosarcina) және спирилла тәрізділер (Methanospirillum) деп бөлуге болады.
Сонымен қатар, оған айтарлықтай дәрежеде ... орта да әсер ... ... ... ... ... температураға байланысты: жылу көп болса, органикалық шикізат ферментациясының дәрежесі және жылдамдығы жоғары болады. Нақ осы ... ... ... алу ... жылы климатты елдерде пайда бастады. Жылу оқшаулағыштарды, сонымен қатар кейде ысытылған суды қолдану, қыс ... ... 20ºС - ге ... ... аудандарда биогаз генераторларының құрылысын меңгеруге мүмкіндік береді.
Шикізатқа келесі талаптар қойылады: бактериялардың дамуына қолайлы орта болуы ... ... ... ... заттар және құрамында (90 - 94%) көп мөлшерде су болуы керек. Орта ... және ... ... әсерін тигізетін заттарсыз болуы тиіс: мысалы, сабын, ұнтақ, антибиотиктер.
Биогаз алу үшін өсімдік және шаруашылық ... қи, ағын ... т.б. ... ... ... ... кезінде резервуардағы сұйықтық үш фракцияға бөлінеді. Жоғары бөлігі - үлкен бөлшектерден құралған, ... ... ... ... ... ... кедергі жасайды. Ферментатордың орталық бөлігіне сұйықтық жиналады, ал лас тәрізді фракция төменгі бөлігіне тұнбаға түседі.
Бактериялар ... ... аса ... ... ... құрамын әлсін-әлсін тәулігіне 1 рет, алты ретке дейін араластырып ... ... ... механикалық құрылымдар және гидравликалық құралдар (насостың әсерімен), ... жүйе ... ... немесе әртүрлі өзін - өзі араластыру әдістерінің көмегі арқылы ... ... ... ... ... тұрақты жылу алмасу жағдайында болады. Бұл процесте негізгі рөлді адамның жылу реттеуі негізгі орын алады. Ол ... ... жылу ... ... және дене ... 37оС жуық ... ... Адам ағзасының қоршаған ортаға жылу беруі киім, конвекция (таралу), қоршаған беттерге сәулелену, тері ... ... ... ... ... ... бір бөлігі демалатын ауаны жылытуға кетеді [5].
Жылуалмасу процесіне ортаның ... ... ... және ... ... әсер етеді.
Сондықтан қауіпсіздік техникасының барлық ережелері қатаң қадағалауды қажет етеді.
Сонымен, ... алу ... ... қауіптілік факторлары тууы мүмкін:
* Газдармен улану;
* Термикалық күю;
* Өрт пайда болу қауіптілігі;
* ... ... ... ... ... ... ... бойынша жарықтандыру, жылу беру, метео жағдайлар мен желдету бойынша санитарлы-гигиеналық нормаларын қадағалау керек.
Ағзаға қауіпті заттардың әсер деңгейі бойынша олар ... ...
1) аса ... ... 0,10 мг/м3 ... жоғарғы қауіпті (ПДК р.з. 0,10 -- 1,00 мг/м3);
3) орташа қауіпті (ПДК р.з. 1,10 -- 10,00 ... аз ... (ПДК р.з. выше 10,00 ... және ... ... ... іс-әрекеті табиғаты бойынша физикалық, химиялық, биологиялық, психофизиологиялық болып бөлінеді. Өндірісте жағдайсыз факторлар табиғаты, біліну түрі және адамға тигізетін ... ... ... ... ...
1. ... ... - жылжымалы машиналар мен механизмдер, қондырғылардың қозғалмалы бөлшектері, электр ... ... ... ... ... ... мөлшерлі шуыл мен вибрациялар т.б.
2. Химиялық факторлар - улағыш және зиянды заттар, газдар, булар, шаңдар.
3. ... ... - ауру ... ... вирустар, бактериялар, өсімдіктер, жәндіктер т.б.
4. Психофизиологиялық факторлар - физикалық, ... және ... қажу т.б. ... ... ... бойынша шаралардың тиімділігі өндірістік жүйелердің дұрыс жағдайы мен осы жағдайдың қандай да бір көрсеткіштері бойынша толығымен немесе жеке ... ... ... ... ... ... ... уақытта еңбек ауырлығының ұғымы ақыл-ой және физикалық еңбекке де ... ... ... ... ... улар ... Pb, ... Sn, бояулардың кейбір түрлері), сүйық улар және газтәрізді улар ... ... ... оксиді, бензин, бензол, күкіртсутегі, ацетилен, спирттер, эфир және т.б.). ... ... ... ... ... топтастырамыз:
1) каустикалық (күкірт қышқылы HCl, тұз қышқылы HSO, хром оксиді CrO және т.б.);
2) тыныс алу ... әсер ... ... екі ... SO, ... ... SiO, аммиак NH және т.б.);
3) қанға әсер етуші (CO, мышякты сутегі және т.б.);
4) ... ... әсер ... ... ... ... ... бойынша қауіптіліктің 4 санаты бекітілген:
1) төтенше қауіпті (ШРК

Пән: Автоматтандыру, Техника
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Альтернативті энергия көздеріне көшу11 бет
Биогаз9 бет
Биогаз технологиясы68 бет
Биогазды алу7 бет
Күн көзінен және альтернативті жолмен энергия көзін алу16 бет
Сарқылмайтын энергия көздері – жел, күн, биогаз энергияларын пайдалану23 бет
TCP/IP хаттамалар комплекстерімен жұмыс7 бет
«Агросервис Шапағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің есептіліктері мен алғашқы құжаттары33 бет
«Көлік шинасының резина үгіндісінің мұнай битумының сипаттамаларына әсерін зерттеу»26 бет
Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясы7 бет


Исходниктер
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь