Chenopodiaceae Vent тұқымдасының Climacoptera B. туысы C.lanata өсімдігінің түрінің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері

Орта Азия териториясының көп жерлері табиғи тұзданған және топырақтың екіншілік тұздау процесу байқалады, сол үшін де қауіпті болып келеді. Арал маңы тұз жиналу аймағы болып табылады[1]. Белсенді тау түзу процестері құрамында тұздары бар топырақ түзетін материалдың шығарылуына және оның жиналуына әкеледі. Орталық Азия териториясында қалыптасқан жер беті және жер асты ағындары қазірде әрекет етуде. Ағындар өздерінің қозғалысы барысында жыныстардан тұздарды шығарады және қозғалыс процесінде ежелгі тұз қабаттарының тұздарымен байытылады. Судың қозғалысы кезінде олар химиялық құрамы мен минералдануын өзгертеді(сурет 1).
Тұздану өсімдіктердің тіршілігін жояды және өнімділігін төмендетеді, күріштің өнімділігіне тыңайтқыштардың әсерін 20-25% - ға дейін азайтады, тіпті жаңа сұрыптардың тұқымдары да дұрыс өнбейді, нәтижесінде күріштің өнімділігі 30-40% - ға төмендейді. Бірақ мұның қалай жүзеге асатыны көпшілікке беймәлім. Ортаның тұздылығына байланысты өсімдіктердің тамырлануы әлсіз жүреді, ал әлсіз дамыған тамыр арқылы өсімдіктің жер үсті мүшелеріне қоректік заттар аз түседі де нәтижесінде өнімділігі төмендейді[2].
Жалпы топырақтың тұздануында және грунт суларының минералдануында жазық орманды және жазық аудандарда тұздардың құрамында сода-сульфатты тұздануына әкеледі. Бұл аймақтардағы соданың жиналуы оның сульфат және натрий хларидімен салыстырғанда аз ерігіштігіне байланысты.
Жартылай шөлді және шөлді аймақтарда натрий сульфаты және хлориді, гипс және нитраттардың жиналуы көптеп кездеседі. Бұндай зоналарда кейде соданың тұздануы және топырақтың содалы тұздануы байқалады.
Топырақтың тұздануы әлсіз, орташа және қатты деп, сонымен қатар сортаң, сор деп бөлінеді. Әлсіз тұзданған топырақтарда 0,25-0,4% әлсіз еріген тұздар болады, орташа тұзды топырақтарда — 0,4-0,7%,қалыпты тұзданған топырақтарда — 0,7-0,1% тұз болады[3].
Сор дегеніміз – топырақтың профиллінде жоғарғы горизонтынан бастап суда еритін тұздардың көп мөлшері болатын топырақ. Сорлар буланып түскен тұз жауын-шашын мөлшерінен жоғары болғанда түзіледі. Мұндай режим құрғақ климат жағдайында минерал грунт сулары жақын орналасқанда жүреді. Мұнда судың біраз бөлігі топырақтың жоғарғы қабатынан буланады, біраз мөлшері өсімдіктің транспирациясына кетеді, ал тұздар концентрленіп, топырақтың жоғарғы горизонтына түседі.
        
        4
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Адамзат қоғамы дамуының экологиялық дағдарыстарының бiрi дамыған өркениеттiлiктiң өз мүмкiндiктерiн топырақтың тұздануы нəтижесiнде жоғалтқаны белгiлi.
Топырақтың тұздануы деп натрий, кальций, ... ... ... ... өсуi мен дамуына зиянды əсер ететiн концентрацияда жинақталуын айтады.
Топырақтың тұздануына ... ... ... ... Олардың бiрi -- құрғаған теңiздерден пайда болған тұздың жел арқылы ... Суда ... ... ... ... жақсы бейiмделiп, топырақтан тұзды сiңiруге қабiлеттi, соның нəтижесiнде топырақтың ... ... одан əрi ... ... ... өсімдіктер тұз сүйгіш өсімдіктер. Олар топырақтан қоректік заттар алып, тіршілігін сақтау ... ... ... өз ... ... Осы арқылы топырақтың тұздануынан сақтануда өте үлкен рол атқарады.
Қазақстанның кең ... ... ... көп ... шөлейітті тұзданған жерлер басып жатыр, әсіресе, Арал өңірі. Сол себепті тұзға төзімді галофитті өсімдіктерді ... ... ... ... ... ... технологиялар арқылы олардың морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктерін анықтаудың маңызы зор.
Зерттеу жұмысының мақсаты: Chenopodiaceae Vent. тұқымдасының Climacoptera B. туысы C.lanata өсімдігінің ... ... және ... ... ... жету үшін алға ... негізгі міндеттер:
-Зерттеуге алынған Climacoptera lanata өсімдігінің ... ... ... ... ... ... ... сипаттау;
-Зерттеуге алынған Climacoptera lanata өсімдігінің экологиялық ортасына байланысты сабағының бейімделуінің морфологиялық ерекшеліктерін анықтау;
-Зерттеуге ... ... lanata ... экологиялық ортасына байланысты жапырағын адаптациялық белгілерін көрсету.
Зерттеу материалдары мен ... ... ... ... Vent. ... Climacoptera Botsch. туысының Climacoptera lanata деген түрі. Галофитті аймақа өсетін өсімдіктердің экологиялық ерекшеліктерін анықтау, морфологиялық және ... ... ... ... ... ... ... шолудан, зерттеу әдістерінен, зерттеу обьектілерінен, зерттеу нәтижелерінен, қорытындыдан, бейне суреттерден және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. ... ... - ... Botsch. ... жататын өсімдіктердің жалпы сипаттамасы берілген.
Зерттеу әдістері бөлімінде - зерттеу жұмысында пайдаланылған әдістер ... ... ... ... ... ... lanata ... табиғи жағдайда фитоценозда жасалған үлгілерінің морфологиялық ерекшелігі;
2. Climacoptera lanata өсімдігінің экологиялық ортасына байланысты ... ... ... ерекшеліктері;
3. Climacoptera lanata өсімдігінің экологиялық ортасына байланысты жапырағын адаптациялық белгілерін көрсетілген.
Зерттеу жұмысының жаңалығы:
-Climacoptera lanata ... ... ... ... ... үлгілерінің морфологиялық ерекшелігі сипатталды;
-Climacoptera lanata өсімдігінің экологиялық ортасына байланысты ... ... ... ... анықталды;
-Climacoptera lanata өсімдігінің экологиялық ортасына байланысты жапырағын адаптациялық ... ... ... ... ... Қазақстанда топырақтың тұздану процесі
Орта Азия териториясының көп жерлері табиғи тұзданған және топырақтың екіншілік тұздау процесу байқалады, сол үшін де ... ... ... Арал маңы тұз ... ... ... табылады[1]. Белсенді тау түзу процестері құрамында тұздары бар ... ... ... шығарылуына және оның жиналуына әкеледі. Орталық Азия териториясында қалыптасқан жер беті және жер асты ... ... ... ... ... өздерінің қозғалысы барысында жыныстардан тұздарды шығарады және қозғалыс процесінде ежелгі тұз қабаттарының тұздарымен байытылады. Судың қозғалысы ... олар ... ... мен ... ... ... өсімдіктердің тіршілігін жояды және өнімділігін төмендетеді, күріштің өнімділігіне ... ... 20-25% - ға ... ... ... жаңа ... ... да дұрыс өнбейді, нәтижесінде күріштің өнімділігі 30-40% - ға төмендейді. Бірақ мұның қалай ... ... ... ... Ортаның тұздылығына байланысты өсімдіктердің тамырлануы әлсіз жүреді, ал әлсіз дамыған тамыр арқылы өсімдіктің жер үсті ... ... ... аз ... де нәтижесінде өнімділігі төмендейді[2].
Жалпы топырақтың тұздануында және грунт суларының ... ... ... және ... ... ... ... сода-сульфатты тұздануына әкеледі. Бұл аймақтардағы соданың жиналуы оның ... және ... ... салыстырғанда аз ерігіштігіне байланысты.
Жартылай шөлді және шөлді аймақтарда натрий сульфаты және хлориді, гипс және ... ... ... кездеседі. Бұндай зоналарда кейде соданың тұздануы және топырақтың содалы тұздануы байқалады.
Топырақтың тұздануы әлсіз, ... және ... деп, ... қатар сортаң, сор деп бөлінеді. Әлсіз тұзданған топырақтарда 0,25-0,4% әлсіз еріген тұздар ... ... ... топырақтарда -- 0,4-0,7%,қалыпты тұзданған топырақтарда -- 0,7-0,1% тұз болады[3].
Сор дегеніміз - ... ... ... ... ... суда ... ... көп мөлшері болатын топырақ. Сорлар буланып түскен тұз жауын-шашын ... ... ... түзіледі. Мұндай режим құрғақ климат жағдайында минерал ... ... ... орналасқанда жүреді. Мұнда судың біраз бөлігі топырақтың жоғарғы қабатынан буланады, біраз мөлшері өсімдіктің транспирациясына кетеді, ал ... ... ... ... ... ... 1 - Топырақтың тұздануы.
Сор топырақтың жағары қабатынан бастап суда еритін тұздардың жоғары мөлшері (1%-дан астам) болады. ... өзен ... ... ойпаттарында, кеуіп кеткен көлдерде орналасады. Сорлардың беткі қабатында
8
тұз көп (25%) болады. Мұндай су режимінде ... ... ... ... ... ... ... отырады. Егер грунт сулары жақын орналасып, онда оңай ерігіш тұздар болса, онда олар сумен бірге жоғарғы қабатқа көтеріліп, су буланған соң ... ... ... ... ... және ол түзілу жағыдайларына байланысты. Көбінесе хлорид-сульфатты сортаңдар кездеседі, олардың бетінде NaCl және NaSO4 болады. NaCl-мен тұзданған сор беті қабықпен ... Сор ... ... ... ... ... ... тұздануы зиянды болып табылады(сурет 2).
Мұндай топырақ сорлардың жоғарғы горизонттарынан тұздардың шайылуы нәтижесінде түзіледі. Грунт ... ... ... тұздану және күз-қыс-көктемдік тұзсыздану процесінің кезектесуіне себеп болады. Өсімдік қалдықтарының ыдырауы натрийдің биогенді жиналуына және атмосфералық ... ... ... ... ... ... ... әкеледі[4].
Тұзды топырақ түзілгенде онда натрий тұздарының мөлшері жоғары болады. Алайда коагулияция төмен болады, нәтижесінде сіңірілген Ca және ... ... ... ... ... ... ... атауы топырақтың зоналық типіне байланысты анықталады. Түзілу жағдайларына байланысты әрбір тип үш ... ... 1) ... 2) ... 3) ... тұздықтар нашар агрофизикалық және агрохимиялық қасиеттерімен және төменгі құнарлылығымен сипатталады. Тұзды горизонттың ісінуінен олар суды нашар өткізеді. Ылғал тұздықтарды өңдеу ... ал ... ... топырақ жоғары тығыздылығы және қаттылығына байланысты олар да нашар өңделеді. Мұндай жағымсыз қасиеттері 40%-ға ... ... ... ... ... байланысты тұзды топырақ сілтілі немесе күшті сілтілі реакцияға ... ... ... ... ... ... ... және жазық зоналарда таралған және шалғынды, шалғынды-батпақты өсімдік жамылғысының астында және ... ... ... кездеседі[5].
Сортаңдарға тән белгі - жоғарғы горизонттарында аморофты кремний қышқылының болуы. Сортаңдану процесі және бос ... ... ... жоғары ылғалдану және топырақтың шайылу жағыдайында жүреді. ... ... ... ... ... Сортаңдардың мынадай тип тұрлері болады: шалғынды-батпақты, шалғынды, шалғынды-жазық және ... ... және ... ... ... ... ... болады. Тұздануға қызылша төзімді болады, орташа төзімділер - ... ... ... ... ... сәбіз; төзімсіздері - күнбағыс, бұршақ тұқымдастар, ... ... ... ... ... ... өсімдіктердің өзі тұздың жоғрғы концентрациясына төзе алмайды. Сондықтан, тұзданған ... ... ... ... (1-га ... 2-18 мың ... су етеді). Шаятын минерелды суды дренажды құбыр арқылы жібереді[2].
9
Сурет 2 - Climacoptera lanata және Salicorina europaea ... ... ... және ... еру ... ... әр ... әдіспен мәденилендіреді, яғни олардың қасиеттеріне, түзды горизонттың тереңдігіне және аймағына байланысты. Тұзданған топырақ - ... ... суда ... ... ... ... хлорид, сульфат, натрий карбонаты, кльций және магнийдың жоғары ... (0,25%) ... ... ... ... ... әсіресе табиғи тұзды жыныстарда немесе грунт суларына жақын орналасқан жерлерде кездеседі. Теңіз ... ... ... ... Якутин, Батыс Сібірде, Воронеж обылысының орман массивтерінде және Каспий маңының жартылай шөлді ... ... ... ... және ... шөлді зоналарда тұздың жиналуы биогенді факторлар, желдену, топырақ түзілу, сонымен қатар импуль-веризация (желмен таралу) арқылы жүреді[3].
Материктің ағынсыз облыстарына сумен бірге 1 ... т. тұз, ал ... 2-20т. тұз ... ... Орманды-жазықты зоналарда тұзды топырақ 16%, жазық зонада - 24%; жартылай ... ... ... 51% және сұр ... ... ... ел териториясының 54%-ын құрайды. Тұзданған топырақ көлемі 160 мил. га. немесе ел териториясының 7,2%-ын құрайды. Бұл топырақтар Төменгі ... ... ... ... маңында, Орта Азияда, Қазақстанда, Батыс Сібірде кең таралған[2].
Таулардан аққан ағындар өзендерге ағып, сулары аккумуляцияланады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... олардың көп бөлігі тұздануға ұшыраған.
Тұздардың екіншілік күшті көзі тереңдік тұздықтар болып табылады. Олар тереңде жатқанмен, сорлардың түзілуінде ... рөл ... ... ... негізгі өзендерінің суларының құрамы және минерализациясы соңғы жүз ... ... ... ... минерализациясы артты. Тау аймағынан шыққанда өзен суының ... 0,3 - 0,4 г/л ... және ... сипатта болады[6]. Жер асты және суландырылатын аймақтың ағынды суларымен араласа отырып өзен суының минерализациясы 1,0 - 2,0 г/л ... де ... ... ... мәселе мынадан туындаған: Орта Азия өзінің алқаптарында суландырылатын аймақтардың ... ... ... орын ... ... ... ... қалыпты ағыны мен гидрохимиялық рережиміне шайілатын судың үлгілері және қайтымды сулардың ... әсер ... ... ... ... су қоршауының өсуі ағындардың азаюына алып келеді, ал коллектерлы-дренажды сулардың түсуі оның қалыпты режимі мен сапасын бұзады. Сапасы жақсы ... су ... ... минералдануы 3-5г/л болатын дренажды-қалдықты суларды қолданады[7].
Арал маңында тұзданудың үшінші көзі теңіз сулары болып табылады. Жағалаулар ... ... ... ... ... ... топырақтар тұзданған болып табылады. Ежелгі теңіз қабаттары тұздардың ... ... ... теңізінің кеуіп қалған бөлігінің топырағында тұз динамикасының анализі тұзды сумен суару кезінде де сордың, сонымен қатар аз ... ... ... ... ... Тұз ... құрылысы кішкене өзгереді.
Табиғи жағдайларда қыстық-көктемдік-жаздық жауындардың мөлшерінің
11
көп болуы кезінде топырақтың бірінші метрлік қабатында автоморфты сордың қатты ... ... ... көп ... ... ... ... көреді. дегенмен тұз профилінің құрылысы тіптен өзгермейді.
Атмосферлі жауындардың мөлшерінің артуы аз тұзды топырақтардың бірінші метрлік қабатта тұзданудың кемуімен қатар, ... ... ... ... ... және аз ... ... бұндай тұз динамикасының айырмашылықтары өсімдіктердің функционирленуімен байланысты.
Жарты жылдық өсімдік экземплярларын өсуінің жағдайына және ... ... емес ... ... бөлу ... бір ... - полимониальді алтыншы реттің бөлінуімен сипатталады[5].
Атмосферлі жауындардың аномальді жоғары болуы кезінде аз сорлы ... Арал маңы ... ... Kochia iranica және ... бұта ... papposa үшін ... ... (суарусыз) қалыпты деп есептеуге болады, ал біржылдық Climacoptera lanata үшін суаруды эффективті деп айтуға болады[8].
Арал теңізінің сор ... ... ... ... aphyllum ... тұзды сумен суаруды эффективті деп есептеуге болады, себебі ол ... ... ... ... ... (4-5 есе) көбірек пайызын береді[6].
Құрғақ климат жағдайларында суландырылатын топырақ тұздануының үшінші көзі өзен ... ... ... ... болып табылады. Өзен суларын қолдану деңгейінің көбеюі топырақта тұз ... ... ... ... ... есебінен тұздануға ұшыраған жерлер көлемі артты. Таулы түзілімдерден қалыпты және жасанды грунт суларының ағынын жою өзінің химизмін гидрокарбонаттан хлоридті-сульфатты және ... ... ... үш ... ... енуі мен ... тауға жанасқан жыныстардың қабаттарында жақсы сіңеді;
-Тығыз немесе әлсіз сортаңды су ізбестті және гипсті топырақ қабаттары түзілуінің көзі болып табылады. Олар жер асты ... ... ... өткізгіштігі нашарлаған жерде түзіледі;
-Жоғары минералданған грунт суларының екіншілік енуі, олардың деңгейі атмосфералық жауын-шашын және топырақ беті мен ... ... ... ... ... өзен ... территориясы беткі жағымен тұзданбаған, себебі мұнда атмосфералық жауын-шашын мөлшері жеткілікті, ал грунт суларының су ... ... ... және ... ... ... ... жазықты аймақтарда да топырақ қабаты астында гипсті және ізбестті горизонттар бар, олар " щоха" немесе ... деп ... ... ... негізгі массивтері минерализациясы аз 2 - 5 г/л жер асты ... ... ... ... ... аймақтарында және төменгі рельфтерде орналасқан, "шор" немесе "сор" деп
12
аталады. Сорлардың түзілуі осыдан ... ... ... суларының деңгейі, олардың минерализациясы және тұздардың қоры - шайылатын жағдайдағы тұздардың басты фақторлары. Грунт суларының деңгейі және ... - ... ... ... ... шаю ... ... өтуіне әсер етеді, шайылуға арналған су топырақ үшін тұздың көзі ... ... ... оның 80%-ы ... ... ал ... топырақта қалады. Шайылудың жүргізілуі, оның топырақ қабаты ылғал жетіспеуін ... ... ... ... жағйына байланысты болады. Жергілікті аймақтың жеткіліксіз шайылуы жер асты суларының ағыны есебінен тұздануға әкеледі.
Қалыпты жағыдайда шаю және ... ... ... су ... ... жергілікті және аймақтық деңгейдеде жылдам өзгереді. Шаю, суланыру топырақтағы табиғи процестердің ағымын интенсификациялайды. Жасанды суландыру жағдайында топырақтың тұздануы және тұздану ... ... ... әрекетіне байланысты, себебі суландырылатын жер топырақтың гидрологиялық режимін өзгертіп, гидрологиялық процеске әсер етеді.
Бұл мынадай жағыдайда көрінеді:
-Мелиоративті жүйелердің суландырылатын каналдары ... ... ... түсуінің көзі болып табылады;
-Жеткіліксіз техника судың алқаптарға біркелкі таралуын қамтамасыз ете алмайды.
-Дренаж топырақтың тұз баланысын ұстап қана ... ... ... ... ... (80% қайтадан су көздеріне).
Климаттың құрғақтық жағдайына қарамай тұз жиналу ... ... ... ... ... ... ылғалдың өтуімен анықталады. Топырақ сулы-тұзды режимін қалыптастыру үшін судың онда қалай ... білу ... ... ... шайылатын жерлердің маусымдық тұздануы шайылатын су мөлшеріне ғана байланысты емес, сонымен қатар грунт суларында еріген тұз ... де ... ... Грунт сулары буланғанда тұз өте көп шығады.
Тұзданған ... ... ... жаңа ... ... дамуына өткен ғасырдың жартысынан бастап суландырылатын жерлердің қарқынды дамуы ықпал етті. Жерлердің "екіншілік" тұздануы немесе тұздануға ұшырауы мәселелерін көре отырып ... сол ... ... ... ... ... Сол кездегі негізгі идея "тамырлық мелиарация" болды, ал жасанды дренаж фонында өте тереңге су ... ... ... ... ... түрі және даму ... тамыр және грунт қасиеттеріне, топырақтағы ылғал мөлшеріне, тұздану типіне байланысты болады. Өсімдіктің әрбір түрі және сорты үшін топырақ ... ... тән, ол ... ... ... ... ... қасиеттері және тұзға төзімділігі). Бұл қажеттілігі өсімдік дамуының әртүрлі фазаларына ауысады. Ол өсімдік дамуының репредуктивті фазасына максималды
13
болады[10].
+ Галофитті ... өсу ... ... ерекшеліктері
Галофиттер ертеде глюкофиттерден шыққан, яғни сор емес топырақта өсетін өсімдіктер ( грек тілінде -- тәтті)[7]. ... ... ... сор ... ... ... ... тек тұзға төзімділері ғана тірі қалды. Енді көптеген галофиттер басқа жерлерде өмір сүре алмайды және салыстырмалы түрде топырақта тұз көп ... ... ... ... ... ... ... дәнінің аз тұзды топырақта жақсырақ өсетіні дәлелденді. Әдетте күзде, қыста және ерте көктемде сор жер тұздан ... ... ... тұз ... ... бірге топырақтың терең қабаттарына кетеді. Кейін тұздар ... ... ... көтеріледі, ол жерде оларды өсімдіктің өскен тамыры сіңіреді.
Енді сор топырақта адамның ... ... ... өмір сүретін өсімдіктер жайлы еске түсірейік. Олар ... ... ... процесінде бейімделгендіктен өмір сүреді. Бұндай өсімдіктер галофиттер деп аталады. ... ... үш ... ... ... ... жинақтаушы. Немесе тұзды суккуленттер. Олардың сабақтары мен ... ... ол өз ... ... тұзды топырақтан алып, жасушаларда жинақтауға мүмкіндік береді. Мысалдар: сарсазан, ... ... ... ... Бұл ... тұз үшін өткізгіш болып келеді және тұз ... ... ... ... бар. ... ... жеткеде бұл жасушалар жарылады, сөйтіп тұз сыртқа төгіледі. Дегенмен өсімдіктің басқа жасушаларында тұз ... ... және ... ... ... ... ... кермек, жыңғыл.
Тұзды өткізбейтін. Олар көмірсуларды жинақтай отыра тұздан қорғайды, олар өз ... ... тыс ... ... және ... ... ... жусан, алабота.
Бірақ сор топырақтар басқа да ... ... ... ... ... дымқыл, құмды немесе сазды, тасты немесе шалшықтанған және т.б.
Сондықтан галофиттердің табиғаттағы әртүрлілігі алуан:
-тропикалық сазды теңіз жағалауы
-шөптесін ... бар сор ... жер ... ... ... құмды немесе қиыршық тасты топырақтардағы шөптер немесе бұталар
-теңіздің құмды топырағындағы тропикалық ормандар
-құмды топырақтағы жапырақсыз галофиттердің ормандары
-сор ... ... ... немесе бұталар (сор дала)
-сор шөлдер
14
-теңіз бойындағы жайылымдар
Галофитті өсімдіктер сор топырақта өмір сүреді: теңіз жағалауларында немесе ... ... ... ... шөл және шөл ... ... ... топырақ бетінен су қатты буланады, ал онда еріген тұздар (поваренная соль, сернокислый натрий, сода и др.) ... ... ... де, топырақта қалады. Сөйтіп тек галофиттер ғана өмір сүре алатын солончактар пайда болады. Әдетте сор өте қатты, өсімдіктер мүлдем жоқ ... ... дәл ... ... ағарып жатады. Тұздар азырақ жерде, өсімдіктер өспейтін жерде әлемдегі ең тұзға төзімді өсімдік - ... ... ... түрі ... Бұл биіктігі 10 мен 30 см аралықтағы біржылдық шөптесін өсімдік. Ол бөлек қалың және етті ... ... ... ... мүше ... ... кеткен сабақ түрінде болады. Бізбелдік өзінің ұлпаларының ішінде тұз жинайды. Ұлпаның ішінде тұз ... ... ... ... ... ... қалады. Сөйтіп бізбелдік ағза ішіндегі тұздардың шамадан тыс ... ... ... тура ... ... ... оның ... және етті қалың жапырақтары бар. Ол бізбелдікке қарағанда топырақтың тұздануын жаманырақ көтереді. ... ... ... ... түрде күреседі, оның жапырақтарының тамыр жанындағы розеткасы болады. Ыстық күндері кермектің жапырақтарын ұнға ұқсас ақ зат ... Егер ... ... көрсеңіз, онда сіз тұзды дәмді сезесіз. Арнайы бездері арқылы ... ... ... ... ... шығарады, ал сол жерден оны жаңбыр жуып-шаяды. Тура солай тұзды ортаазиялық жыңғыл бөліп шығарады[10].
Сор жердің ... ... ... түрі - сораң жусан өседі[12]. Ол сор топырақта өсе алады, бірақ бізбелдік пен кермектен ... ... ... аз ... ... ... жер шары ... шамамен төрттер бір бөлігі тұзданған. Гумидті климатты облыстарда топырақ жеңіл еритін тұздармен тұздануы тек кейбір ... ... ... ... ... ... жүреді (теңіз жағалаулары). Бірақ жауын-шашын аз түсетін ыстық, аридты климатта тұздану қалыпты құбылыс, сондықтан тұзды ... ... ... және ... кең ... ... ... болады. Егер топырақ тек хлорид және сульфаттармен тұзданса, онда топырақ ертіндісінің реакциясы бейтарап болады; содалы тұздануда ... ... ... ... ... топырақ ертіндісінің pH мәні 9 - 11 ... ... ... ... ... ... ... сияқты құбылыс байқалуы мүмкін, яғни тұздану процесі, ол климат ылғалданғанда, грунт суларының деңгейі төмендегенде ... ... ... ... ... ... тұзды өсімдік жамылғысы жасаң, кейін дәнді дақылдарға ауысады.
Грунт суларының ... ... ... ... ... ... ... бөлікке қарай кетеді. Өсімдік жамылғысы ақырындап жазыққа ... ... ... ... ... суларының деңгейі төмендемеуі мүмкін, нәтижесінде сортаңдар түзіліп, процесс сортаңдану деп аталады. Жазық зонаның ... және ... ... сорлар микрорельефте
15
орналасқан және бұл аймақтардың өсімдік жамылғысының сипатын анықтайды.
Гликофиттер (гликогалафиттер) клеткалық шырынның осмостық қысымы тұздармен емес, органикалық ... ... ... (Artemisia, Elaeagnus ) негізделген. Бұлар тұз сіңірмейтін өсімдіктер, олардың цитоплазмасы тұздарды өткізбейді. Кейде бұл үш ... ... ... ... ... тұз протоплазмаға еніп, жапырақтың көпіршік тәрізді түктерінде орналасады. Алайда, бұл топтардың барлығы ... ... ... ... ... ... бейімделді. Мангр өсімдіктері тропикалық теңіздердің жағалауларында өседі, яғни ... ... ... шығанақ, бұғаз немесе өзендердің сағасында өседі. Қытайдың тропикалық бөлігінде, Хайнань аралында мангр өсімдіктері адам бойынан айтарлықтай ұзын бұталар ... ... ... ... ... ... 20м және одан биік ұзындықта болады.
Мангр өсімдіктерінің көбісі жапырақтары тегіс көн тәрізді қабықты, бөлмелік фикустарды еске ... ... ... діңгекте тұрады. Бұл жасанды тамырлар, олар мангр өсімдіктеріне тасу ... ағаш ... алып ... ... Топырақ бетінен қисық тыныс алу тамырлары шығады. Олардың көмегімен көптеген мангр өсімдіктері атмосферадан оттегін сіңіреді. Топырақта манг өсімдіктеріне ол ... ... ... оны ...
+ ... өсімдіктердің морфологиялық және анатомиялық ерекшкліктері
Тұздардың ара-қатынасы өсімдік үшін белгілі форма түзетін фактор болып ... Яғни ... ... сипаттағы жеке экотиптер түзілуі мүмкін. Әсіресе галофиттер франкен, тамарис тұқымдастарында өте көп. Ылғалды және сулы ... ... ... ... табылады. Мысал ретінде біржылдық солеросты алуға болады (Salicornia herbacea). Бұл шырынды, суккулентты, жапырақсыз өсімдік. Фотосинтез қызыметін жасыл жамылғысы ... ... ... ... ... өсіп ... ... жұқа эпидермис, екі қабатты полисадтты паренхима, суы көп ішкі кілеткалы паренхима; ортасында орталық өткізгіш түтік. Өсімдік құрлымының осындай ... ... деп ... ... жиналатын тұздарға байланысты галофиттер - ... ... ... ... ... ... өзгерістері тұздану сапасымен байланыста болады. Мысалы тұзға төзімді (бірақ галофит емес) мақтада ... ... ... ... мөлшері ұлғайғаны, саңылаулар санының азайғаны, полисадты және ерін тәрізді паренхиманың қуатының жоғарлауы байқалды.
Сонымен қатар, хлоридті тұздануда клетканың созылуы стимулденеді. ... ... ... ... ... ... ... ал
16
сульфатты тұздарда - галоксероморфизм байқалады. Алайда галофиттердің суккуленттілігі ксерафиттерге тән суккуленттліктен біршама айырмашылықтары ... ... және ... ... ... ... ... жоғары тұтқырлығы есебінен байланысқан күйде болады. Суккулент-галофиттерде суды ұстайтын күштері негізінен жоғары осмостық қысыммен анықталады; олардың тұздануға бейімделуі клетка ... ... ... ... ... ... орналасқан егалофиттерде суккленттіліктің түзілуі, клетканың кішіреюі байқалады.
Тұздың өте жоғарғы концентациясында галофиттердің де ... ... ... ол өсімдіктің өсуін тежейді. Топырақтың қатты тұзданы өсімдікті қысқа уақытты тыныштық күйіне әкеледі, ол да өсімдіктің өсуін ... ... ... ... органикалық заттармен байланысады, сондықтан өсімдік үшін зиянсыз болады. Галофиттердің ... ... ... бейтарап немесе әлсіз сілтілі болады.
Топырақтың тұздылығы галофиттың өсуін стимулдейді. Тұзданған топырақта ... ... өсуі ... тұз көлемділігінің ұлғаюына әкеледі, ал бұдан клетканың тұз концентрациясы азаяды[12]. ... ... тұз ... одан ары ... өсуді тежейді. Бірақ бұл уақытта клетка шырынының тұтқырлығы жоғарлайды, ол галофитті транспирация кезінде судың көп жоғалуынан сақтайды.
17
* ЗЕРТТЕУ ... МЕН ... ... ... ... ... [13] бойынша анықталды. Қазақша атаулары С.А.Арыстангалиев, Е.Р.Рамазанов кітабы бойынша келтірілді [19].
Анатомиялық зерттеулер ... ... ... өсімдіктер сабағының және жапырағының ортаңғы бөлігіне жүргізілді. Жер үсті ... ... ... ... ... М.Л.) ... фиксацияланды [20-21]. Анатомиялық зерттеулер қолдан және тоңазытқыш микротомда даярланған кесінділерде жүргізілді. Кесінділер қалыңдығы 10-15-20 мкм.
Суреттер арнайы фотоқондырғылы МС-300 ... ... ... х 630). ... ... ... ... өлшеуге арналған окулярлы микрометр МОВ 1-15х (ұлғайтылуы - 10,7 есе, ... х 9) ... ... сабағы мен жапырағынан 100 уақытша препараттар даярланды.
Өсімдіктің морфологиялық және анатомиялық құрылысын сипаттауда ғалыми ... ... [22-23]. ... ... ... ... арнайы компьютерлік бағдарлама "STATІSTІCA" арқылы жасалды.
+ Систематикалық жағдайы мен таралуы
Climacoptera B. туысы Chenopodiaceae Vent. тұқымдасына, тармағына жатады [13]. ... ... аса ... мен ... жуық түрі ... Алаботалар тұқымдасы барлық жер шарында полярлы аймақтан тропиктерге дейін таралған. ... ... ... ... ... ... ... және ақсора сияқты туыстар Еуразия, Солтүстік және Оңтүстік ... ... және ... ... ... 3). Бұл алаботалар тұқымдасының негізінен континенттер арасында тікелей ... ... ... яғни бор ... ... ... ... Дегенмен алаботалардың анық іздері тек үшінші дәуірден кейін ғана белгілі.
Алаботалар арасында біржылдық және ... ... ... ... ... тіпті үлкен емес ағаштар да бар (сексеуіл -- Haloxylon)(сурет 4)[14].
Туысқа тән белгілер: гүлсерік жапырақ қолтықтарында ... ... ... ... ... ... және масақты-шашақты гүлшоғырын түзе орналасқан; гүлсерік жапырақшаларында жемістер арқысының ортаңғы бөлігінде және одан ... ... ... ... ... ... ал ұрық күйінде олар тарақтәрізді өсінділер түрінде болады; қанатшалар астында гүлсерік жапырақшалары ... ... ... ... ... қауламайды, қатып қалмайды және жеміс бекінетін тегіс аудан түзбейді. Аталығы бесеу, тозаңдары үстіңгі жағында тығыз, үрлеген дән секілді өсінділер болады; ... ... ... ...
18
сирек қиғаш және вертикальды. Ағаштар, бұталар, жартылай бұталар ... ... ... ұшында тікендері бар, кезектесіп орналасытын біржылдықтар[14].
Сурет 3 - Алабұталар тұқымдасы (Chenopodiaceae):
* Итсигек ... ... ... ... 2. Сорқаңбақ (Kalidium gracile), Моңғолия; 3. Жапырақты ... ... ... ... ... 4 - Алабұталар тұқымдасы (Chenopodiaceae):
* Қара сексеуіл (Haloxylon ammodendon), Орта Азия; 2. Рихтер сораны (Salsola richteri), Түркмения.
Тамыры ... ... ... ... ... туыстарда оның ұлғаюына, қалыңдануына және қор мүшеге айналуына тенденциясы болады. Бұл тенденция қызылшада анығырақ көрінеді, ол адаммен оның дақылдық сорттарын ... үшін ... ... ... тік түрады, кейде жайылған. Көптеген алаботалыларға сабағының және бұтағының мүшеленуі тән, мысалы, бізбелдік (Salicornia) пен сексеуілде ... ... ... ... ... да аз болмайды, олардан тек қысқа төмпешік немесе шипиктер түрінде жапырақ пластинкаларының ... бар ... ... қалады. Кейбір алаботалыларға бұтақтарының тікенекті ұштары немесе жапырақтарының тікенекті ұштары (сораң бұталардың, итсигектің көптеген ... және ... ... тән, олар бұталы түрлерінде (мысалы, ноэа -- Noaea, ... ... ... ... ... -- ... телоксис -- Teloxis) де кездеседі[15].
20
Сурет 5 - Алабұталар тұқымдасының жемісі және дәні:
* Бақша шпинаты (Spinacia oleracea) - ... ... 2. Құм ... (Ceratocarpus arenarius) - жемісі; 3. ... ... (Bassia ... - жемісі; 4-5. Ақ алабұта (Chenopodium album) - ... және ... 6 - ... ... ... ... ... - гүлі(1) және жемісі(2); 3. Европа бұзаубасы (Salicornia europaea) - жемісі; 4. ... ... ... lanata) - ... ... және гүл жапырақшасы.
21
Алаботалылардың жапырақтары бөбежапырақсыз, пішіні бойынша алуан түрлі -- біз ... ... ... қаттыдан кең, сопақша тәрізді, етті, бүтін шетті, тісті, кейде терең емес қалақты. Жапырақтарының орналасуы кезектес (басым көпшілігі), сонымен ... ... ... ... ... ... ... кішкентай, көрінер-көрінбес, жасыл немесе сары, дара немесе көбінесе аз гүлді шумақта, ... ... ... ... ... ... гүл ... кейде кейбір алаботалылардағыдай (ақ алабота - Chenopodiumalbum, үлкен алабота - С. ... гүл ... ... ... ... немесе біржынысты, жапырақсыз. Гүл тостағаншасының жеке жапырақшаларының саны 5, кейде 3 немесе 4, ал кейде 1-2, шөптесін немесе кішкене көн ... ... ... ... ... бірігіп өскен. Кейде гүлсерігі алаботаның аналық гүлдеріндегідей, терескен (Ceratoides), ... ... ... ... мүлдем дамымаған, гүлжапырақтарының ішінде болады. Гүлдегеннен кейін тостағаншасы түсіп қалмайды, өзгеріссіз қалады немесе өсіп етті, тіпті шырынды және ... ... ... жмин - ... ... ... ағаштай қатты (мысалы, қызылшада - Beta, галимокнемис -- ... ... ... ... ... ... ... мен өлшеміне келеді(сурет 7).
Аналықтарының саны гүл тостағаншаларының санына тең ... олар ... ... ... ... ... аталықтарының саны аз болады, тіпті ебелек және майқаңбақ(Corispermum), петросимонияның (Petrosimonia) кейбір түрлеріндегідей 1 болады. Аталықтарының жіпшелері бос немесе негізінде бірігіп ... ... ... ... ... реңді боялған (сары, қызыл, қызғылт) және айтарлықтай үлкен болады. Қатты гүлдеу кезінде гүлсеріктен шығып тұрғанда боялып ... гүл ... ... ... Кейбір алаботалыларда төбесінде түрлі пішіндегі жанамалары болады, кейде тозаңдарына қарағанда қампайған немесе үлкен болады; реңді боялған (қызғылт, ақ, ... тура ... ... береді. Алаботалылардың гүлдері бір өсімдікте қос жынысты және дара жынысты болуы мүмкін, бұндай ... ... ... ... аталық, ал төменгілері аналық болады, бірақ өсімдік қосұялы және полигамды бола алады.
Гинецей әдетте 2, ... 3-4 ... 5 ... ... бос немесе бір-біріне жабысып өскен бағаналар. Жатыны жоғарғы немесе жартылай төменгі (қызылша), бір базальді ұрықты болады.
Алаботалылар ашық ... ... ... ... ... ... дамыған. Ол келесідей тәсілдермен қамтамасыз етіледі: кішкентай гүлдердің массасы, олар үлкен және ... ... ... ... ... ... ... гүлшоғырға жиналған.
Алаботалылар сыртынан қарағанда реңсіз өсімдіктер, олардың арасында мәдениетке ... ... ... жоқ ... ... Бірақ көп болып өскенде кеңістікте әдемі көрік береді.
Climacoptera B. туысының пайда ... ... және сол ... Африканың су баспаған бөліктерімен (Орталық, Оңтүстік) байланысты. Climacoptera B. туысының ең көне, бастапқы ... - ... ... ... - ... жас ... болып табылады. Егер бүталы түрлер тау-тастарда, жарықшақ тастарда өссе, біржылдықтар құмдар мен ... ... ... ... болған жерлерде өседі.
Chenopodiaceae тұқымындағы ең ірі үрінің бірі - Climacoptera[9]. Орталық Азия осы туыстың ... ... ... ... ... ... Өзбекстанда туыстың 22 түрі кездеседі, дерлік барлығы эндемиктер. Climacoptera туысының түрлері ... (сор) ... ... ... пайда болуында басымдылық көрсетіп, көп орын алады, және де галоталеранттылық бойынша гипергалогиттер тобына жатады.
Сурет 7 - ... ... ... lanata):
* Гүл тозаңы; 2. Аналық ұрық; 3. Бұтағының бір бөлігі; 4. Жеміс беру кезіндегі гүлсерік; 5. ... ... B. ... ... ... сипаттамалары
Шөлдердің ландшафтты өсімдіктері кең таралған басты эдификаторлар.
23
Алабұта тұқымдасына жатады. Ең алдымен, олар шөлдің ... ... ... өкілдерінің ішінен ең алдымен Haloxylon Bunge, Anabasis L., Climacoptera B. және т.б туыстарын атайды.
Басқа ешқандай биологиялық ... ... ... ... топырақ пен климатқа байланысты шөлдегі кездесетін мөлшерде кездеспейді. Шөлдер ксеротермиялық жағдайларымен ... - өте аз ... ... ... жаз ... ... ... қыста өте төмен температура. Шөлде арнайы орталардың түзілуіне әкеліп соғатын барлық физикалық процестер ... ... ... ... байланысты[11]. Шөлдердегі топырақтар жауған жауын-шашын мөлшерінен артық ылғалды буландырады. Ылғалдың мұндай ара ... ... ... ... ерітінділерінің беткі қабаттарға ауысуын тудырады. Осындай ауысулардың нәтижесінде сортаңды жерлер пайда болады. Топырақтағы жиналған тұздар ... ... ... болып табылады. Шөлдердегі сортаңды жерлер мен соған сәйкес сортаңды өсімдіктердің дамуы топырақта тұздардың жиналуы ... ... ... ... ету ... және ауа ... төмен болғанда, тек осындай жағдайларға бейімделген өсімдіктер дами алады. Құрғақ орта әсеріне қарсы тұратын қасиеттерге грунт суларын пайдалануға қабілетті формалар, не ұзақ ... ... ... ете ... ... не буландыруды шектеуге бейімделген формалар ие болады[11]. Шөлде көбінесе кездесетін формалар ксероморфты өсімдіктер болып табылады. Осы ... ... ... ... тән: ... ... афильді (Eremosparton L., Haloxylon Bunge және т.б); қатты жапырақты немесе склерофильді формалар. Құрғақшылық секілді фактор шөлде ... ... суды ... ... ... ... ... етеді. Оларға етті суккуленттер немесе суккулентті формалар жатады. Суккуленттер суды шектеулі мөлшерде ... ... суды ... мен ... ... су сақтағыш ұлпаларында жинайды.
Шөлдегі өсімдіктер жабыны бір қарағанда біркелкі болып көрінеді. Мұндағы өсімдіктер жабыны көптеген ассоциациялармен көрініс береді. ... да бір ... ... ... ботанико-географиялық зерттеу тәжірибесінде, әдетте, екі принцип қолданылады - экологиялық және фитоценологиялық. Бірінші әдісті пайдаланғанда ... ... орта ... ... ... және т.б) ... ал негізінде тек рельеф пен топырақтың әр түрлі формаларына ботаникалық сипаттама беріледі. Өздерінің жұмыстарында Попoв М.Г.[11] шөлдерді ... ... ... (сазды, құмды, тасты, әкті), осы принципті ұстанды.
Фитоценологиялық принцип өсімдік жабынына тән ерекшелiктерден ... ... ... ... жабыны типі біртекті экологиялық формалардан (мезофиттер, ксерофиттер), белгілі бір тіршілік формасынан (ағаш, бұталар және т.б.) құралған ... ... ... ... ... ... ... бұл экологиялық типтеріне өздерінің экологиялық өсімдіктер жабынының типі тән. Сазды және сортаңды (тұзды) шөлдерге - ... ... ... сортаңды), ал құмды - шөлді ағашты (сексеуілді) және шөлді бұталы (жартылай бұталы) ... ... ... B. ... өкілдерінің тіршілік мекенін анықтаудан мынадай өсімдік типтеріне бейімделген: ... ... ... ... және ... ... мен далалар.
Climacoptera B. туысы өкілдері тек шөлде ғана емес басқа да зоналарда кездеседі. Шөлді аймақтар үлкен территорияларды алып ... ... ... типтері гумусы аз, карбонаты мен гипсі көп қоңыр, сұр-қоңыр болып келеді. Көлдер мен теңіз жағасы, өзен аңғарларында сортаңды ... әр ... ... ... ... ... ... және сортаңды шөлдер мезотермді (биік тауларда микротермді) мен басым көпшідігі жартылай бұталар болып келетін көпжылдық ксерофильді өсімдіктер қауымдарынан тұрады. ... және ... ... ... ... ... тән. Сипатталған қауымдастықтардың құмдармен байланысы шөлдердiң сексеуілді және бұталы шөлдер деп ... ... ... типі ретінде бөлінуіне негіз болды.
Құмды шөлдердің ксеротермиялық жағдайы шөлдің ... ... ... ... ... ... тіршілігіне қажетті өзіндік ерекшеліктер қалыптасады.
Біріншіден құмда өсімдік жабыны аз болса,құмның беткі қабаты жылдам ... ... ... ... ... ... ... ие. Бұл жағдайда өсімдіктер екі еселі қызуды қабылдайды, яғни ... күн ... және ... күн ... өсімдіктерге жапырақтану деңгейінің аз болуы тән, жапырақ пластинкаларының көлемі кішірейген . ... ... үшін ... ... пайда болған. Бұл бейімделу құрғақшылығ кезеңінде өсімдіктер ... ... ... кейбір өсімдіктерде мықты тамырлары және басқс да белгілері пайда болады. Тұзды шөлдердің қатал жағдайлары галофит деп аталатын ксерофиттердің физиологиялық бейімділіктің ... алып ... ... ... ... вегетациялық кезеңі ұзақ группалар болады. Олар негізінен ерте ... ... ... ... осы ... уақытты гүлдеу үшін пайдаланады. Сонымен қатар тамыры тереңге созылып үлгереді, бүкіл жаз бойы дамып, жаздың аяғында немесе күздің басында өнім ... ... және ... ... ... ... ... ол күз айларында күндізгі және түнгі температура айырмашылығы байқалғанда пайда болады[16].
Біржылдық сораңдар динамикалық өседі, ... ... ... ... ... пайда болуы мүмкін және ауа райы өзгерісінде, антропогендік әсер нәтижесінде ... ... ... ... қауымдастығы басқа да шөлдердің өсімдіктер типінде кездеседі, негізінен қазіргі өзендердің құрғақ ... ... ... ... ... ... ... жағалауларында тұздың мөлшері көп жағдайда тіршілік ететіндер гидрогалофиттер деп аталады[10].
25
Cораңдар сонымен қатар тақыр және дала ... ... ... ... ... түрлік алуан түрлілігі үлкен емес,мұнда тұздану деңгейіне байланысты орналасады, көпшілігі галоксерофиттерге жатады.
+ Климасоптераның (Climacoptera) анатомиялық құрылысының ерекшелігі.
Аридті зона ... ... ... 25 жыл бойы ... Республикасының Ғылым Академиясы ботаника Институтының анатомия және морфология лабораториялары ... ... ... ... дәстүрлі мектебі дамыған, құрамында П.А.Баранов, О.Н.Радкевич, Е.А.Мокеева, И.Д.Романов, В.К.Василевская және олардың шәкірттері болған. Эколого-анатомиялық зерттеулерді ... ... ... ... көп үлес ... ... Vent. жапырағының құрылысында ерекше бейімдік белгісі бар - кранц-ұлпа, ол фотосинтездің жаңа ... жол ... С4. Ол ... үлкен экологиялық диапазонда фотосинтез процесінің жүруін қамтамасыз етеді[14]. Дүние жүзі бойынша бұд тұқымдас C4 - ... ... - ... ... ... Азиялық флорада бірінші орынды алады. Хлорофильді кранц-қоршаушы клеткалар әрдайым бағаналы паренхиманың ішкі бөлігінде және өткізгіш шоқтың сыртында ... ... Сырт ... ... паренхимамен байланыста болады, ал іш жағынан ксилемамен және су тасушы паренхимамен байланыста болады.
Кранц-қоршаушы клеткаларының формасы куб тәріздес, ... олар ... ... ... ... ... Палисадты паренхимаға қарағанда кранц-қоршаушы клетка қабырғасы қалыңдау, көптеген ... және ... ... ... ... ретінде хлоропластар болады. Көптеген мамандардың ойынша кранц-қоршаушының шығу тегі бірдей емес. Көптеген түрлерде ол ... ... ... ... жас жапырақтардың негізгі паренхимасынан пайда болады. Мысалы, паникоидты астық тұқымдастарда[17]. Кранц-қоршаушы прокамбиден ... ... ... ... ... L. түрінде.
Chenopodiaceae Vent. түрлерінде кранц-қоршаушы бар, ол мезофилдің модификациясы. Жапырақ мүшелерін ... ... және ... шөлді өсімдіктер жабынының анатомиясын зерттеушілер бойынша кранц-ұлпа жапырақтың центрлі және ... ... бар ... ... тән. ... деп - ... ... симметриялы орналасқан палисадты паренхиманы атайды. Центрлі мезофилдің кранцты және ... емес ... ... ... және ... модификация центрлі жапырақта болады.
* Кранцты емес радиальды орналасқан екі-үш қатарлы палисадты паренхима, су тасушы ұлпа жапырақ ортасында орналасқан.
26
* Кранц - ... ... ... ... ... ... орналасқан, клетканың тобы кранц-обладканың бүйірінде орналасқан.
* Кранц-центрлі, палисадты паренхима бір қатарлы радиальды орналасқан және бірыңғай кранц-қоршаушы.
* Кранц-вентродорсальды мезофилл түрі жапырақтың ... ... ... ... ... ... ... ортасында орналасқан, ал шеткілері адаксиальді бөлігінде орналасады. Адаксиальді бөлігінде эпидерма су тасушы паренхимаға жақындайды.
Алабұталар тұқымдасы остік мүшелері 2-деңгейлі қалыңдықта болады. ... ... ... ... ... байқалады - ювенильді және имматурлы.
Эволюцияда алабұталар тұқымдасының поликамбиальді құрылысының пайда болуы ерекше бір құбылыс, ал оргоногенездің ... ... ... ... болу ... ... ... камби сақинаның пайда болуы тіпті жойылып, 2-деңгейлі қалыңдау ... ... ... ... ... болды. Нәтижесінде камбий редукциясының немесе пайда болу ұзақтығының қысқаруынан ұлпа функциясы ауысып кетті. Поликамбиальданудың онтогенезде және ... ... ... ... ... тән. Ол ... ... пайда болады және Chenopodiaceae Vent тұқымдастары генетикада қалыптасты[18].
+ Климакоптера (Climacoptera) ... ... ... ... ... ... адамзат шаруашылығында бұрыннан қолданыс тапқан. Олар шөлді аймақтарда отын ретінде қолданылады (S.arbuscula Pall., S.paletzkiana Litv., S. richteri Kar. Et Kir). ... ... ... ... ұстаушы, құрғақ тұзды топырақты орнықтырып ұстап тұру үшін қолданылады, жайылымдарды жақсарту үшін, көгалдандыру (S.arbuscula Pall., S.dendroides Pall., S. nodulosa L., ... Litv., S. richteri Kar. Et Kir), ... ... ... (S. nodulosa L., S. ... Pall.,S.richteri Kar.et Kir) үшін пайдаланылады. Арам шөптерге - ... ... Iljin ... Сораңдардардың көп түрі аридті жағдайда жануарлармен желініп кетеді. Климакоптераның кейбір құрамды бөліктері оларды техникалық өсімдік ... ... ... ... ... ... ... мен жүндерді бояуға қолданылады, құмды және қара(S.paletzkiana litv.), жасыл және қара(S.arbuscula Pall.,S.richteri kar.et kir.,S.gemmascens Pall.,), сары және жасыл(S.australis Botsch). Сода және ... ... көзі ... ... ... Botsch., ... Pall., ... Pall., S.paletzkiana litv.,S.soda L) былғары өңдеу үшін пайдаланылады (S.arbuscula Pall.,). Олифтеу және лакпен бояу өндірісіне де ... ... ... тағам ретінде де қолданылады ( S.australis Botsch). ( S.soda L., S.richteri kar.et kir.,). Медонос және пергонос болып табылады(S. nodulosa L). ... ... ... емшілігінде емдеу мақсатында да пайдаланылатындығы жайында айтылады. Сораңның тұнбасын және қайнатпасын пайдалану өте кең тараған. Көптеген авторлардың
27
мәліметтері бойынша, сораңның шөбі мен ... ... тез ... ретінде қолданған, фурункулез және жараларды, бүйрек ауруларын,бауыр мен жүрек,көздің көру қабілетін жақсарту үшін ... ... ... ... тер ... зәр ... жайландырғыш, қабынуларға қарсы және асқорытуды жақсартушы ретінде пайдаланған. Сораңдардардың кейбір түрлері медицинада да ... ... S.Kali L. ... қасиет көрсетеді және грануляцияның артық өсуін емдеуге қолданылады. S.richteri kar.et kir.құрғақ күйде 0,2-0,3% құрайды,ал жаңа алынған ... ... 1939 ж. ... ... алколоиды -С11Н15О4 кактус карниніне ұқсас. Сальсолинді тамырға енгізу қан қысымын біршама төмендетуге ... 25-30 ... ... ... ... экстрактивті заттар өт қабына тас жиналудың профилактикасы ретінде ... ... Pall ... және антиоксидантты препарат алуда шикізат көзі болып табылады. Туыс өкілдері құрамындағы биологиялық белсенді ... ... ... ... ... көптеген түрлер биологиялық белсенді қоспалар алуда шикізаттың потенциалды көзі ретінде қызығушылық тудырады,мысалы: ... Pall ... ... ... ... ... сапонин- 0,02%,флавоноидтар- 0,63%[7].
Жапырағында дубильді заттар болады. S.australis Botsch көмірсулардан тұрады: полисахарид (гидролиз кезінде ... ... ... ... ... ... аминоқант береді), органикалық қышқылдар: щавель янтарь, сапониндер, алколоидтар және басқа да құрамында азоты бар қосылыстар: бетаин. Жерүсті бөлігінде: алколоидтар ... ... ... бар. Жапырақтарында, жемістерінде және ұрығында - сапониндер бар. Ұрығының майлылығы жоғары-17,5%. Salsola collina Pall: Стериодты сапонинді, ... ... Salsola ... Pall: ... ... 1,43%, алколидтар 0,05% бар. Сабағында, ұрығында және жемісінде - сапониндер бар. Salsola gemmascens Pall: органикалық қышқылдар: щавель қышқылы - 6,08%, ... - 3,4%. Жер үсті ... ... ... щавель - 4,86 - 7,34% лимон - 0,75 - 3,40, ... ... Kali L. Жер үсті ... алколоидтар - 0,05 - 0,2%: сальсолин 0,03%, салбсолидин, май: ... - 1,48% ... ... және май ... ... 2:1) ... ... бөліктерінде құрамында азоты бар қосылыстар - бетаин 0,95% болады. Salsola richteri Kar.et Kir.: ... 0,7 - 3,1%: ... бар. ... ... ... өсу ... тәуелді: құмдарда өсімдіктер оң реакция береді, тасты жерлерде - теріс болады. Флавоноидтар - 0,01 - 1,01%. Жер үсті ... ... ... - 0,3%: d - ... 1- ... d,1 - ... d,1 - ... салбсомин, кумриндер, флавоноидтар - 0,62 - 1,01%. Жапырақтарында алколоидтар - 0,32 - 1,4%. Гүлі мен ... ... 2,84 және 1,62% ... ... ... ... Salsola sogdiana Bunge: алколоидтар - 0,19%: ... ... 28 ... ... ... ... алколоидтар бар түрлер: S. paletzkiana Ltiv., Salsola gemmascens Pall. Алколоидтардың жалпы құрамын ... ... ... ... ... ... қоса
28
кумариндер, фенолды қосылыстар, органикалық және май қышқылдары болады. Сораңдардың экологиялық қабілеттілігін ескере отырып экстремальды жағдайларда өсу және ... өнім ... ... ... ... мәдени өсіру ұсынылады. Сораң туысын өсіру тәжірибесі жөнінде Ташкенттің Ботаникалық бағында АН Өзбекстанда айналысқан. Сонымен қатар аздаған көрсеткіштер сораңдардың өсуі ... ... ... ... бар.
Құрамында үш терпеноидтар, флавоноидтар және белгіленген құрылысы бар жоғары май қышқылдары бар. С. crassa (М. Bieb.) Botsch ... 16 % ... май ... ... С. lanata (Pall.) Botsch. ... бөлігінен алкалоидтар, кумариндер, С, Е, Р дәрумендері анықталған.
29
* ЗЕРТТЕУ ... ЖӘНЕ ... ... Climacoptera lanata өсімдігінің морфологиялық ерекшеліктері
Түкті климакоптера ( Climacoptera lanata Pall. ) - кең таралған тұз ... ... ... ... биіктігі 10-60см(сурет 8). Бозалаң, негізінен бұтақталған, қалың салбыраңқы ұзын, тарбиған түктермен жабылған; жапырақтары төменгілерінен басқалары ... ... ... ... ... ені ... ұшы ... жұмсақ әрі мамық түктері болады. Гүл жапырағы аздап қысқа, қияқ жапырақты, соңғылары гүлсеріктерінің ұзындығына жетеді. Гүлдері дара ... ... ... тәрізді шашақты гүлшоғырын қалыптастырады; гүлсерігі 5, қандауыр пішінді. Гүлсерігіның жапырақшасы ланцет тәрізді, сүйір, түкті, жемісінің ортасынан төмен ... ... ... ... ... қызыл қанатш болады, гүлсерігінің жапырақшасы осы қанаттың үстінде болпылдақ бағана тәрізді ... ... ... ... ... бірге өсіп отырады; тозаңқап шар тәрізді, қызғылт, қысқа болып келеді; аналық аузы үлкен, бірақ өте қысқа болғандықтан гүлсеріктен ... ... ... өседі, диаметрі 3мм. Бұл өсімдік үшін генаративті органдарының дамуында акропеталды жүйелілік тән. Тұқым шілде-тамыз айларында дамиды, қырқүйекте пісіп-жетіледі. Вегетация кезеңінің ... ... 170см ... ... ... гүлі гүлтабанға бекінген, ұзындықтары бірдей 5 аталық жыныс мүшесі орналасқан. Аталықтар гүлтабанда бір ... бос, тік ... ... ... тор ұясы ... ... бос, ... ірі, ашық түйіні болады. Түрлердің аталық саны бірдей.
30
Сурет 8 - Climacoptera lanata өсімдігінің морфологиялық құрлымы
31
Түкті климакоптера жайылымды далалы ... ... ... шөлді, тастақты дала және шөлейттерде, тау жоталарында, жартылай ұсақталған құмдарда және батпақтарда өседі, сонымен қатар сор өсімдік түрінде және сортаң жол ... ... ... арықтарды бойлай дала мен ауылды мекендерде кездеседі. Қазақстанда - түкті климакоптера деп ... ... ... Каспий, Балқаш маңы, Солтүстік және Орталық Тянь- Шань, Шығыс Памир, ... ... ... ... ... - ... Еуропа, Ресей бөліктері), Орталық Азия, Батыс Сібір (оңтүстік және Алтай), Шығыс Сібір, Қиыр Шығыс оңтүстігі, солтүстік Монғолия, ... ... ... ... ... lanata өсімдігі жапырағының анатомиялық ерекшеліктері
Жапырақтарының пішіні цилиндр тәрізді, ... ... жағы ... ... ... Жапырақтың ұзындығы 7 см - ге дейін жетеді, ал ені 11 ... ... ... ... ... ... ... пішінді, көлденең кесіндісінде жапырақтың диаметірі 0,76 см. Эпидермасы бірқатарлы, парадермалық кесіндіде өсімдіктің эпидерма ... 4-5 ... ... аппараты гемипарацитті және парацитті. Устицалары паралелді қатармен жапырақ осінің бойымен орналасқан. Кутикуласы жұқа ... ... ... ... ... ... ... орналасқан. Эпидерма клеткаларының астында бір қатарлы бағаналы паренхима орналасқан, бағаналы ұлпаның астында кранц-қоршаушы клеткалар ... ... ... ... ... ... ... щеңбер бойымен орналасқан, адаксиальды бөлігінде су жинаушы паренхиманың бірнеше клеткаларымен ғана үзіледі. ... ... ... ... ... ... топтары орналасқан. Су жинаушы паренхима жапырақтың көлденең кесіндісінің үлкен бөлігін алып жатыр, су ... ... ірі (96,15 мкм), ... ... ... бар. Жапырақтың ортасында негізгі жүйкемен оны қоршаған склеренхима клеткалары орналасқан (сурет 9).
Climacoptera lanata өсімдігі жапырағының ... ... ... ... кранц-орталықты типті болады. Суккуленттік белгілері анық көрінеді.
32
1-эпидермис, 2-устьица, 3- бағаналы ұлпа, 4-кранц-қоршаушы клеткалар, 5- су жинақтаушы паренхима, 6-друзалар, ... ... ... ... шоқ, 9-түк
Сурет 9 - Climacoptera lanata өсімдігінің жапырағының көлденең кесіндісі
3.3 Climacoptera lanata өсімдігі сабағының анатомиялық ерекшелігі
Сабағы қырлы, ... ... ... ... дөңгелек пішінді. Парадермалық кесіндіде эпидермиялық клеткалар изодиаметриялық, үстінгі бөлігінен қарағанда сызықты клеткалардан тұрады. Устицалары гемипарацитті және парацитті. Гемипарацитті устица ... ... ... ... Бірқатарлы эпидерма клеткаларының астында алғашқы қабықтың клеткалары орналасқан. Субэпидермальды қабат бағаналы ... ... ... ұлпаның бөліктерінен тұрады. Олар өз кезегінде кранц-қоршаушы клеткалар тығыз орналасады. Ассимиляциялық ұлпа шеңбер бойымен орналасқан, кейбір жерлерінде ... ... ... ... олар ... ... бөліктерінде орналасқан. Ассимиляциялық ұлпа мен колленхиманың астында 3-4 қатарлы қабықтың клеткалары орналасқан. Алғашқы қабық клеткаларында ... ... ... ... ... ... 1 ... эндодерма клеткаларымен аяқталады. Қаңбақ сораңның сипатталған алғашқы қабығының типі - кранцты маманданған ассимиляциялаушы болып анықталды. Барлық ... ... ... алғашқы қабығы сақталады.
Орталық цилиндрі шоқты типті, өткізгіш шоқтары жабық, ірі және бір ... бір ... ... ... сабақтың төменгі бөлігінде өткізгіш шоқтар біріккен және біртұтас шеңбер құрайды, шоқ аралық ... ... ... ... анық ... Өзек паренхимасының клеткалары дөңгелек пішінді, жұқа бабырғалы, ірі болып келеді, ... 132,59 мкм ... Өзек ... ... да ... оксалаты друзалары кездеседі (сурет 10).
33
1-эпидермис, 2- палисадты ұлпа, 3-кранц ұлпа, 4-сулы паренхима, 5-эндодерма, 6-перецикл, ... шоқ, ... - ... ... қабық, 2-орталық цилиндр, 3-склеренхима, 4-флоэма
Б - генеративтік сабақ
Сурет 10 - Climacoptera lanata өсімдігі сабағының көлденең кесіндісі
34
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді:
І. Морфологиялық бейімделу белгілері:
* Сабақтары ... ... ... ... ... жоғары қарай-моноподиальді. Сабағы түкті қабатпен жабылған, түбірлік мойынының диаметрі 2,5 ... ...
* ... ... ... ... төменгі бөлігі кеңейген, жоғары жағында шеміршекті қылшықтары болады. Гүл серік жапырақтары сабақ жапырақтарына ұқсас.
ІІ. Жапырақтың анатомиялық бейімделу белгілері:
+ ... ... ... тип, саны өте көп.
+ Эпидерма клеткалары ... тік ... ... қабатында бір клеткалы жәй түктері болады.
+ Жапырақ паренхимасында ... ... ... ... Жапырақтың негізгі бөлігін су жинақтаушы паренхималар алып жатыр. Қүрамында кальций оксалаты друзалары бар.
+ ... ... ... ... ... ... ... Сабақтың анатомиялық бейімделу белгілері:
* Сабақ эпидермисінің астында орталықты-кранцты мезофилл болады.
* Мезофилл клеткаларының астыңда 2-3 қатарлы су ... ... ... оларда сирек кальций оксалаты друзалары бар.
* Өткізгіш шоқтары механикалық ... ... lanata ... және ... ... ... экологиялық типі галофитті өсімдік, тұзданған аймақтарды өсуге бейім және тұзды бойына жинақтау қасиетіне байланысты тұзданған экологиялық аймақтарды тұздың ... ... ... ... ...

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Salicornia europaea өсімдігінің жер үсті бөлігінен қышқылдық компоненттерді бөлуі71 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарын ажырату белгілері5 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарын ажырату белгілері жайлы мәлімет7 бет
Сібір жарасы7 бет
Тыныс алу жүйесі туралы50 бет
Өсімдіктердің зоналарға бөлінуі. Өсімдік қауымдастығы мен түрлердің экотопикалық араласуы жайлы мәлімет7 бет
"Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі"4 бет
"Дәннің құрылымы мен оның анатомиялық бөліктерінің микроқұрылымының технологиялық маңызы"9 бет
Aspergillus туысына жататын саңырауқұлақтардың эндоглюконаза гендерін прокариот жүйесінде экспрессиялау және клондау40 бет
Convolvulaceae vent. Тұқымдасының дәрілік түрлері өкілдерінің морфо-анатомиялық ерекшеліктері36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь