Тұщы судың қоры, өзендер

Жер бетіндегі әр түрлі мақсаттарға пайдаланылатын тұщы судың қоры қаншама мол болғанымен, жалпы есеппен алғанда, ішуге жарамды су табиғатта аз. Әлемдегі су ресурсын адамзат баласы қалай пайдаланса да аздық етпейді, бұл жердегі проблема – ағзаға зиянын тигізбейтін таза суда, ішетін ауыз суда болып тұр. Мәселе – тұщы судың мол қорында емес, оның химиялық құрамы қандай элементтерден тұратындығында. Судың адамға қажеттілігін ауамен салыстыруға болады. Таза су ішпеген адамнан дені сау ұрпақ тарамайды. Сусыз ас болмайды, сусыз күн көру мүмкін емес, оны бәріміз білеміз.
Адамзатқа алдағы бес-он жылдың ішінде бір амалын таппаса, судың сұрауы қымбатқа түсейін деп тұр. Ішуге жарамды таза су жер қойнауынан шығатын басқа да пайдалы қазбалар сияқты бағалы және шектеулі ресурс, оны жөнсіз ысырап қылмай, жүйелі түрде пайдаланған дұрыс. Жер асты су қорын мен “нәзік ресурс” деп айтар едім. Олай дейтінім, қазіргі техниканың, ғылымның өркендеген заманында таза суды оңай құртып немесе бүлдіріп алуға болады. Қазіргі кезде қоршаған ортаға, соның ішінде жер асты суының бүлінуіне, құрып кетуіне табиғи және техногендік процестер зор ықпал етеді. Мысалы, Оңтүстік Қазақстан облысының Созақ ауданындағы жер асты сулары уран өндірудің технологиясына байланысты бүлініп, жергілікті тұрғындардың денсаулығына зиянын тигізуде. Өскемен қаласындағы зауыттардың бірінен кезінде далаға ағып, жерге сіңіп кеткен жүздеген тонна сынап қазір жылжып, Ертіс өзенінің арнасына жақындап қалды. Егер бұның алдын алып, шара қолданбаса, сынап өзеннің суына қосылады да, төменгі ағыстағы елді мекендерге орасан зиян келтіріп, шығынға батырады. Бұл жерде адамдар өз қолдарымен табиғи таза суды жарамсыз етіп отыр.
ХХІ ғасырда басты стратегиялық ресурс мұнай емес, тұщы су болмақ. Парсы шығанағындағы әміршіліктерінің тұрғындары қазірдің өзінде шикі мұнайды литрлеп, басқа-бас ауыстыратын болса, ұтымды сауда жасадым деп қуанады. БҰҰ-ның болжамдары бойынша, жер бетіндегі тұщы судың жетіспеушілігі, атмосфераның глобалды жылуынан да көп проблема туғызуы мүмкін. Бүгінгі күннің өзінде 1,1 млрд жуық адам тұщы суды емін-еркін пайдалануға қолы жетпей жүрсе, 2030 жылдарға таман жер бетінің 2,7 млрд тұрғыны ауыз су тапшылығынан қатты қиналатын болады. Осы күннің өзінде кейбір қыс болмайтын, экватордың маңайындағы елдерді су тапшылығы экономикалық жағынан титықтатып, кедейшілікке, саяси тұрақсыздыққа итермелеп отыр. Осындай себептерден келіп, бұрыннан тату отырған көршілес мемлекеттердің бір-біріне көз алартулары шығады.
        
        1.3.Тұщы судың қоры
Жер бетіндегі әр түрлі мақсаттарға пайдаланылатын тұщы судың қоры ... мол ... ... есеппен алғанда, ішуге жарамды су табиғатта аз. Әлемдегі су ресурсын адамзат баласы ... ... да ... ... бұл ... ... - ... зиянын тигізбейтін таза суда, ішетін ауыз суда болып тұр. Мәселе - тұщы ... мол ... ... оның химиялық құрамы қандай элементтерден тұратындығында. Судың адамға қажеттілігін ауамен салыстыруға болады. Таза су ішпеген адамнан дені сау ұрпақ ... ... ас ... ... күн көру мүмкін емес, оны бәріміз білеміз. Адамзатқа алдағы бес-он ... ... бір ... ... судың сұрауы қымбатқа түсейін деп тұр. Ішуге жарамды таза су жер ... ... ... да ... қазбалар сияқты бағалы және шектеулі ресурс, оны жөнсіз ысырап қылмай, жүйелі түрде пайдаланған дұрыс. Жер асты су ... мен ... ... деп ... едім. Олай дейтінім, қазіргі техниканың, ғылымның өркендеген заманында таза суды оңай құртып немесе бүлдіріп алуға болады. Қазіргі кезде қоршаған ортаға, ... ... жер асты ... ... ... ... табиғи және техногендік процестер зор ықпал етеді. Мысалы, Оңтүстік Қазақстан облысының Созақ ауданындағы жер асты ... уран ... ... ... ... ... тұрғындардың денсаулығына зиянын тигізуде. Өскемен қаласындағы зауыттардың бірінен кезінде далаға ағып, жерге сіңіп кеткен жүздеген тонна сынап қазір жылжып, ... ... ... ... қалды. Егер бұның алдын алып, шара қолданбаса, сынап өзеннің суына қосылады да, төменгі ағыстағы елді ... ... зиян ... ... ... Бұл ... ... өз қолдарымен табиғи таза суды жарамсыз етіп отыр.
ХХІ ғасырда басты стратегиялық ... ... ... тұщы су ... ... шығанағындағы әміршіліктерінің тұрғындары қазірдің өзінде шикі мұнайды литрлеп, басқа-бас ауыстыратын ... ... ... ... деп ... ... ... бойынша, жер бетіндегі тұщы судың жетіспеушілігі, атмосфераның глобалды жылуынан да көп ... ... ... ... ... ... 1,1 млрд жуық адам тұщы суды ... пайдалануға қолы жетпей жүрсе, 2030 жылдарға таман жер бетінің 2,7 млрд тұрғыны ауыз су ... ... ... ... Осы ... ... кейбір қыс болмайтын, экватордың маңайындағы елдерді су тапшылығы экономикалық ... ... ... ... тұрақсыздыққа итермелеп отыр. Осындай себептерден келіп, бұрыннан тату отырған көршілес мемлекеттердің бір-біріне көз ... ... ... жан-жағындағы барлық мемлекеттермен трансшегаралық өзендер арқылы байланысып жатыр, сондықтан бұл проблеманы айналып кете алмайтын ... деп ... Жер, су дауы - атам ... келе жатқан, көршілер арасындағы дау. Талай соғыстарға себепші болғанын жоққа ... ... ... көрші елдердің су саясатына қатысты пиғылдары таяу жылдарда белгілі болып қалар деп ... ... ... стратегиялық маңызы бар объектілерді пайдалану саясаты алдын ала мемлекеттік деңгейде жоспарланып, жүйелі түрде жүргізілуі тиіс. Қара Ертістің суын ... ... ... ... пен ... суын ... ... алса, біз Өзбекстан мен Ресейге ағатын өзендерімізді бір жақты шешіммен тоқтатып қойсақ, әрине, даудың көкесі сонда болады. ... ... ... ... бейбіт жолмен шешілуі тиіс.
Созақ жерінде сонау жетпісінші ... бері уран ... ... жер ... алу үшін ... ... сумен араластырып ерітіп барып, уранды жоғарыға сорып шығарады, Отыз жылдан астам уақыт бойы жүргізіліп жатқан уран өндірісінде ... ... ... Жұмыс барысында техникалар істен шығады немесе уранды тасымалдау кезінде әр ... ... ... ... ... уран қосылған сұйық ерітінділер жер асты суларына қосылады да, ауыз судың құрамы уранмен уланады.
Аудан аумағында малмен ... ... ... ... ... су ішіп отыр. Салыстырып қарасақ, олардың жағдайы Семей полигоны маңайында тұратындардан да жаман. Мемлекеттің бірінші байлығы - ... не ... де, не ... ... де, ... халықтың игілігі үшін істелуге тиіс. Сондықтан, алдымен Созақтағы 5 мың халықты экологиясы бүлінбеген басқа аймаққа көшіріп ... уран ... әрі ... жалғастыру керек деп ойлаймын.
Қазақстанның жер асты су қоры мол. Біз ... ауыз су ... ... жасап отырмыз. Гидрогеологтарымыз республика бойынша, тәулігіне 17 мың текше метр су ... ... бар, 494 жер асты су ... ... ... ... Мәселе сол суды жер бетіне шығарып, халыққа жеткізуде. Мысалы, Қызылорда облысында су тапшы дейміз, қате пікір. Жер асты суын 120-150 метр ... ... ... Суы да ... жері де ... Алматының тас араласқан жерін бұрғылаудан Қызылорданың құмын бұрғылау 5 есеге оңайға түседі. Тек ... ... ... жыл ... шамамен 5 миллион адам ауыз сумен тарайтын әр түрлі аурулардан көз жұмады ... Бұл ... ... ... ... соғыстар мен қақтығыстарда қаза болғандардың санынан 10 есе көп, сондықтан ауыз су мәселесіне ат үсті ... ... ... ... ... айналысатын, оның жұмыстарын үйлестіріп, жүйелі түрде жұмыс істейтін мемлекеттік құрылым керек.
Бүгін тұщы су мәселесі маңызды экологиялық мәселелердің бірі болып ... 2000 ... ... ... ... шешілуі тиіс:
- қалалардың әрбір тұрғынын бір адамға шаққанда ең ... ... ... ауыз ... ... ету;
- өнеркәсіптік, тұрмыстық шайынды суларды залалсыздандыру ережелерін ... ... ... ... ауылдық аудандардың тұрғындарын экологиялық қауіпсіз ... ... ... су ... -- ... ... су (көл, ... бөген); лотикалық немесе ағынды сулар (өзендер, жылғалар, бұлақтар) және батпақтанған жерлер (теңіз жайылмалары мен батпақтар). Лотикалық экожуйелерде мынадай ... ... ... ... су -- ... ... жерлерде, көбінесе төселе, жапсырыла тіршілік етуге бейім ... ... ... ... ... ... ... су -- ағыны бәсең, әдетте, грунты жұмсақ, су өсімдіктері мен ... ... ... ... Лентикалық суда органикалық тіршілік едөуір мол. Бөген экожүйесінің ... ... ... ... ... ... ... құрайды (жоғары өсімдіктер -- шалаң, қоға, ... ... т.б. ... жасыл, көкжасыл, диатомды балдырлары). Бұл өсімдіктермен зоопланктонның өкілдері қоректенеді (шаян тәрізділер, бүйірлеп жүзгіштер), олар өз ... ... ... ... ... азық болатын өсімдікпен қоректенетін бірінші қатардағы жыртқыш ... ... жемі ... Бұл ... ... ... ... толық ыдыратады
Тұщы су экожүйелері -- лентикалық, тоқтау [[су]] ([[көл]], [[тоган]], [[бөген]]); лотикалық ... ... ... ... ... ... және батпақтанған [[жер|жерлер]] ([[теңіз]] жайылмалары мен [[батпақ|батпақтар]]). Лотикалық экожуйелерде мынадай экологиялық белдемдер ажыратылады: қайраң су -- ағыны ... ... ... ... ... ... етуге бейім [[организм|организмдер]] немесе жақсьы жүзгіштер (бақтақ) мекендейді; терең су -- ... ... ... ... ... су [[өсімдік|өсімдіктері]] мен планктонның дамуына қолайлы жерлер. Лентикалық суда органикалық ... ... мол. ... ... ... ... қоректік тізбектің бірінші буынын продуценттер құрайды (жоғары өсімдіктер -- шалаң, қоға, қамыс, сарытұңғиық, т.б. фитопланктонның жасыл, ... ... ... Бұл ... зоопланктонның өкілдері қоректенеді (шаян тәрізділер, бүйірлеп жүзгіштер), олар өз кезегінде екінші қатардағы жыртқыштарға (шортандарға) азық болатын өсімдікпен қоректенетін бірінші ... ... ... ... жемі ... Бұл ... ... заттектерді бактериялар толық ыдыратады.Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі.
Тұщы сулардың қоры ... су ... 2,5% ... ... 35 ... Бұл сулардың орташа тұздылығы 1г/л аспайды. Планетаның әр ... ... тұщы су ... ... 8 ... Тұщы сулардың 30% жер астындағы сулар. Тұщы судың негізгі қоры тау бастарындағы мұздықтарда, Арктика мен Антарктида ... - 97% . ... ... ең ... 4,78 км ... қабаты және дүние жүзі бойынша ең таза суы бар теңіз Уэддела осы Антарктидада тіркелген. Оның мөлдірлігі тазартылған судыкіндей. Жер ... ... ... 650-700 жыл ... ... су ... тау ... да сонша су бар. Адамзаттың өз тіршілігіне пайдалана алатын судың мөлшері тек 3% (өзен, көл және су ... ... су ... басым көпшілігін пайдалану өте қиынға түседі. Жер жүзі бойынша мыңға жуық ... ... бар. Олар ... 1,5 млн. Текше метр су тұщылайды. Бұл ... аз. Оған қоса ... суды ... ... ... ... өте ... түседі. Сондықтан бұл әдіс жақын араның ішінде ... ... тұщы су ... деп айту ... ... техникасы жетілген жағдайда болашақта адамдарды сумен қамтамасыз етуде белгілі орын алуы ... ... тағы бір жолы - ... суды ... ... әдісі көп. Мысалы полярлық мұздарды сол жерде ерітіп қажетті жерге тасу. Бұл өте қымбатқа түседі және еңбекті көп ... ... Тау ... ... және ... ... қар жауғызу арқылы қажет кезінде су алып тұруға болады. Мұздан су алудың көптеген әдістерінің ... ... - ... ... болып табылады. Оның саны өте көп. Н.Н.Горскийдің деректері ... ... ... ... ғана 4165 ... км су беретін 31000 мұзтау тапқан. Оларды Африка және Солтүстік Америкаға және тағы ... ... ... ... да бар. Мұзтауларды ауыз су ретінде пайдаланудың экономикалық тиімділігі және оның тасып әкелген жердің ауа ... ... ... Бұл әдіс адам баласын су тапшылығынан құтқара алады, бірақ жақын арада іске аса ... ... ... ... мұз ... ... ... өзгерісін әлі ешкім анық болжалдай алмай отыр. ... ... тұщы су ... ... көп, алайда оның аумағы бойынша судың орналасу деңгейі біркелкі емес. ... - ... ... су ... Ірі ... ... ... - Ертіс өзені, батыста - Орал өзені, солтүстікте - ... ... ... ... ... ... әсіресе олардың салалары суының аздығынан жазғы уақытта кеуіп, жеке көлшіктерге айналады және қар еріген ... ғана ... ... ірі ... ... Теңіз, Қорғалжын, Құсмұрын, Зайсан, Марқакөл, Алакөл) және мыңдаған кіші көлдер орналасқан. Республикада барлығы 50 000 таяу ... бар, ... 32 % тұщы ... ... суы ... минерализацияланған. ... су ... ... 85 мың ... ... Ең ірі су ... ... Есіл, Іле, Сырдария, Жайық, Шу, Талас, Асса өзендері жатады. Соңғы жылдары бірқатар көлдер жүйесінің кебуі байқалып ... Бұл ... ... ... тыс реттелуі мен олардың деңгейінің табиғи ауытқуларына ... ... ... ... ... ең ... ... Қазақстанның басты су артериясы - Ертіс өзені қалып отыр. Оның сулары жоғары дәрежеде ауыр металдармен ластанған. ... ... ... - мыс, ... ... ... ... түседі. Су ... мен ... су ... ... негізгі ластаушыларға иондық ағыс (28 мың тоннадан астам 1994 және 1995 ж. шамамен 23 мың тоннаға ... ... ... ... (1,7 мың ... жуық) фосфор қосылыстары (1994 жылы 1,3 мың тоннадан астам 1995 жылы 800 ... цинк (42,6 және 24,9 ... 1995ж) ... ... ластайтын негізгі химиялық элементтердің барлығы дерлік су ортасына өнеркәсіп орындарының шайынды суларымен келіп түседі.Кіші өзендерді қорғау мәселесі. ... 8643 ... және ... су ... белгілі. Олардың жалпы ұзындығы 123 мың км. Қазақстанның ... ... ... ... ... Жер ... су қорына әсіресе, Орталық және Батыс Қазақстан кедей. Республикамыздың ... ... ... сирек өзен торымен сипатталады. Ойыл және Нұра бассейнінде ол бар болғаны км2-ге ... ... км. ... және шөлді аудандарда өзендер жоқ деуге болады. ... өзен торы ... ... ... мен ... ... таулы және тау етегіндегі аудандарында түзілген. Бірақ, осы таудың сулы өзендерінің өзін суаруға пайдалануға байланысты халық тұщы судың тапшылығын ... ... Бұл ... ... суды ысырапсыз пайдалану мен қорғау қажеттілігі туралы ойлануды талап етеді. Кіші өзендер кіші деп аталғанмен, олардың экология тұрғысынан алғандағы ... ... ... ірі өзендердің жағдайы кіші өзендерге байланысты. Олар қан тамырлары тәрізді бүкіл Қазақстан территориясын торлап жатыр. ... ... көп ... ... Арал ... ... және ... көлдерінің тұйық ішкі бассейндеріне, тек Обь-Ертіс, Есіл және Тобыл өзендерінің бассейні ғана Солтүстік Мұзды мұхитына барып құяды.
Адамның шаруашылық қызметi су ... ... ... ... тұщы су қорының азаюына әкеп соқтырады. Ластану себептерi - мұнайдың төгiлуi, өндiрiстiң тазартылмаған ағындарының ... ауыл ... ... мен улы ... өте көп ... тұрмыстық қалдықтар. Суқоймаларын қорғау өндiрiсте азқалдықты және қалдықсыз ... ... ... мен ... ... ... ... өзiн - өзi тазартуға қабiлеттi.
Қазiргi уақытта атмосфераны түтiн, қаракүйе, завод, жылу ... ... ... ... ... ... ... заттар мен шаң - тозаң ... ... ... тұр. Ауа ... улы ... алыс жерлерге ұшып, қар және жаңбырмен топыраққа, суқоймаларына - өзендер мен теңiздерге түседi.
Күйе, шаң өсiмдiктер ... ... ... ... ... ... фотосинтез, тынысалу, булануды бұзады. Өсiмдiктер ауаның ластануынан зардап шегедi. Орманда өсетiн ... 300- ... ... өмiр ... ал қала ... ... 45 жыл ... Орманда жасы 400 жыл болатын жөке ағашы кездеседi, ал қала көшелерiнде жөке - 50-80 жыл өмiр ... Сiз ... ... ... ... мен ... бұзатын қышқылды жаңбырлар туралы естiген шығарсыз. Жаңбырдағы қышқыл сумен байланысқан күкiрттi газдан түзiледi. Ол ... ... ... темiр, мыс балқығанда бөлiнiп шығады. Күкiрттi газ тек ... ... ... ... ... ... ... ауада концентрациясы жоғары болса улы тұман, күйе түзiледi.
Күйе - бұл ... мен бу ... ... ... Күйе ауаны тынысалуға жарамсыз етедi, қан құрамының бұзылуына әкеп ... ... ... ... ... төзiмдiлiгiн төмендетедi.
Атмосфераны ластанудан қорғау жұмыстары қандай? Ең алдымен, өнеркәсiптiк мекемелерде, жылу ... ... ... - ... ... шаң, көмiр бөлшектерiн ұстап қалушылар болуы керек.
Ауаны тазартудың бұрыннан берi пайдаланып келе ... әдiсi - ... ... шалғындықтар, газондар отырғызу. Өсiмдiктер жапырағы шаң, майда қатты заттарды ұстап қалады. Мысалы, шыршалы немесе қарағайлы орманның гектары жылына 30 т шаң ... ... ... Жаңбыр бұтақтан шаңды жуады, және орман қайтадан ауаны шаң, күйе, ластан қорғай алады.
Қала жағдайында шаңды шегiршiн ... және ... ... ... ... ... шаңдарды ұстайтын майда өскiндерi бар. Көптеген өсiмдiктер атмосфераға ауру тудыратын бактерияларды өлтiретiн ... ... ... ... заттар қарағайлы орманда өте көп. Олар сарымсақ пен пиязда да көп. Мойыл бөлетiн заттар шыбындарды, масаларды қуады.
Өсiмдiктер атмосфераны көмiрқышқыл ... ... ... ... ... ... олар көмiрқышқыл газын сiңiрiп, атмосфераға оттегi бөледi. Қалалар мен ауылдарда, ауа өте ластанған, сондықтан түтiндi ... ... ... отырғызады. Оларға терек, жөке, емен, жауқазын, және т.б жатады.
Атмосфераны таскөмiр, мұнай, газ ... ... жану ... қорғаудың тағы бiр әдiсi жанғыш зат ретiнде сутегiнi пайдалану. Сутектi отынның болашағы бар деп есептеледi. Ол ... көп ... ... және тек су ... ... ... ... автомобильдер мен самолеттердiң жарылғыш газдары, улы газдар мен шаң ауаны ластайды. Бұл ... ... және ... ... Жер ... ... ... керек.
Балқаш - Алакөл алабы.
Бұл алаптың ең үлкен өзені - Іле. Іле өзені Шығыс Тянь-Шань тауларынан ... ... және ... ... ... қосылуынан пайда болады. Текес өзенінің құяр сағасынан өзеннің жалпы ұзындығы 1439 км, оның ... ... ... 815 км. ... ... ірі ... Талғар Қаскелең Күрті Шілік Шарын Өсек.
Үлкен және Кіші Алматы өзендерінің таудан ағып шығар аралығында Қазақстанның ірі қаласы -- ... ... ... ... тау ... ... табылатын Іле орта және төменгі бөлігінде жазық өңірмен ағады. Қапшағай шатқалы маңында өзен аңғары ... да, ... ... ... ... ... ... қайтадан жазық өзеніне айналып, Сарыесік Атырау жәнө ... ... ... ... Қапшағай шатқалынан төмен Іленің көне атырауы Бақанастың (Шетбақанас, Ортабақанас, Нарынбақанас) құрғақ арналары бөлініп шығады. Іленің ... 200 ... ... ... ... 15 км-ге дейін кеңейеді. Суының молдығы жөнінен Іле республикадағы Ертіс, Жайықтан кейінгі үшінші өзен. ... ... су ... 464 ... ... тұсында). Негізінен қар және мұз суымен коректенеді. Өзеннің ең ... ... ... - ... айларында байқалады. Өзен қарашаның аяғында қатып, сөуірдің басында мұзы ериді. Іле ... тау ... ... ... ... жиі ... ... Тасқындар жолындағы тау беткейлерін бұзады, өзен арнасын өзгертеді, көпірлер мен құрылыстарды талқандап, халық шаруашылығына көп зиян ... 1963 ... 7 ... ... жойқын сел әдемі Есік көлінің табиғи бөгетін бұзып, көлді жойып жіберді. Соңғы кезде селге қарсы күрес жұмыстары жүргізіліп, ... ... ... ... ... тау ... ... сақтау үшін ағаш отырғызылып, шөп өсірілуде, бөгендер салынуда. Алматыдан ... Іле ... ... ... ... қарсы тосқауыл мақсатында зор қопарылыс арқылы 1966 жылдың ... ... ... ... Оның ... 100 м-ге, ... ені 600 м-ге ... Ол Алматы қаласын 1973 жылғы шілдеде болған жойқын селден құтқарып ... Іле ... ... ... ... ... кеме қатынасына қолайлы. Іле салаларының суы түгел дерлік егін суаруға пайдаланылады. Үлкен Алматы ... ... ... Іле ... ... ондаған мың гектар жерді суаруға мүмкіндік береді.
Іле өзенінде Қапшағай СЭС-і салынып, Қапшағай ... ... ... ... өзі ... ... көлемін ұлғайтып, кеме қатынасын жақсартты. Қапшағай СЭС-і өнеркәсіптің әр түрлі саласын өркендетуге және ауыл шаруашылығын электрлендіруге ... ... ... СЭС- ін ... Іле ... оң ... Ақдала массиві суландырып күріш егуге пайдаланады. Атырабы қамысты, тоғайлы келеді, ... ... ... ... ... ... мысығы, ондатр, жетісу қырғауылы, ақбас тырна, т.б. кездеседі
Жайық өзені
Жайық өзені - Орал ... ... ... ... солтүстіктен оңтүстікке қарай кесіп өтіп Каспий теңізіне құяды. Жайықтың ұзындығы 2428 км, республика жеріндегі ұзындығы 1082 км. ... маңы ... ... ... ... кең ... ... өзенге айналады, кең жайылымдар, ескі арналар, ұсақ көлдер пайда болады. Өзеннің жағалауында құм мен саздан түзілген тік жарқабақтар жиі ... Өзен құяр ... екі ... ... ... қар ... ... көктемде тасиды. Орташа жылдық су шығыны 400 м3/сек (Көшім ауылы тұсында), оның 80%-ы ... ... ... Өзен ... ... ... орта және төменгі ағысында 9-10 м-ге көтеріледі. Басты салалары -- ... ... ... Ор. Ал Өлеңті, Бұлдырты, Қалдығайты, Ойыл, Сағыз деп аталатын салалары Жайыққа жетпей құмға сіңіп, тартылып қалады.
Жайық ... ... ... ... ... ... ... Бақсай, Приморск, т.б.) арқылы сумен жабдықталған. Жайық өзенінен Жем мұнай кәсіп шілігі су құбыры тартылған. Жайық өзені кеме жүзуге қолайлы. ... ... ... майшабақ, көксерке, каспий қаракөзі, табан балық, сазан, жайын ауланады. Каспий теңізі алабына Жем (Ембі) өзені де ... ... суы мол ... ... ол да теңізге жетпей құмға сіңіп, тартылып қалады.
[өңдеу] ... ... ... ... Орталық Тянь-Шань тауларынан басталады. Өзеннің ұзындығы 2212 км. Орта және төменгі ағысында (1400 км) республика жерімен ... Өзен ... өзен суын ... 1700 ... бар. ... қар мен мұздықтардың көктем мен жаз мезгілінде еруінен деңгейі бірнеше рет көтеріледі. Орташа жылдық шығыны Қызылорда қаласы тұсында 673 ... оның жаз бен ... ... 47%. Өзен ... ... ... наурыздың аяғында ери бастайды. Су лайлылығы 1200 г/м3, Сырдария - республиканың ең лай өзені. Өйткені өзен жолындағы борпылдақ лессті ... ... ... ... ені 10-15 км ... ... Бұл уақытта өзен арнасынан асып, қатты тасиды. Су жан-жағын басып, арнасын өзгертеді.
Сырдария (Сейхун) жағалауы сонау ежелгі заманнан бері халық тығыз ... ... ... ... ... ... ... бірі болып саналады. Бүгін Сырдария аңғары - республикадағы күріштен мол өнім алатын өңір. ... ... ... суын ... пен ... ... және суландыруға тиімді пайдалану үшін өзен бойында Қызылорда, Қызылқұм жәнө Қазалы суару жүйелері, ... ... т.б. ... суы ... ... ... ... пайдаланылуына байланысты Сырдария Арал теңізіне 1974 жылдан бері құймайды. ... ... ... жәнө Арал маңы ... ... өтеді. Өзеннің кәсіптік маңызы бар көксерке, табан бальқ, ақмарқа, қаяз сияқты балықтары да азайып кетті. Сырдарияға ... ... ... Арыс ... құяды. Арал теңізінен шығысқа қарай және солтүстігінде бірнеше ұсақ көл бар. Оларға біраз кішігірім өзендер мен жылғалар келіп құяды. ... ... ең ... Шу, ... ... жәнө ... ... құмды шөлінің арасында Жаңадария (ұзындығы 300 км), Қуаңдария (ұзындығы 325 км) ... ... ... ескі арналар көп кездеседі.
Өзен аңғары - негізінен өзендердің эрозиялық әрекеттерінің нәтижесінде пайда ... жер ... ... ... жер бетінің ғасырлар бойы аққан судың эрозиялық әрекетінен жуылып-шайылуы арқылы қалыптасқан, ұзына бойы иректеле созылған, бастауынан сағасына ... түбі еңіс ... ... ... ... ағын ... бар ... терең теріс пішіні.
Өзен алабы (Речной бассейн) - жер беті және әрі жер асты ... ... және ... қабаттары аркылы) жалпы су ағындары жеке өзенге немесе өзен жүйелеріне келіп қосылатын, өзенге су ... жер ... ... бір ... [[1]]
Мазмұны
[көрсет]
[өңдеу] Толығырақ
Өзен алабы:
ағынды;
тұйық.
Кейде "су жиналатын алап" деп те аталады. Әрбір өзен ... жер беті және жер асты ... ... ... ... су ... алаптарға бөлінеді. Әрбір өзеннің су жиналу алабы басқа өзеннен суайырық арқылы бөлінеді. Өзен алабы өзінің ... ... ... мен ... ... ... ені, еңістігі арқылы сипатталады. Өзен алабы ағынды және тұйық болып ажыратылады. Басқа өзен жүйесімен, ... ... өзен ... ... ... жатады (Каспий, Арал теңіздеріне құятын өзендер). Өзен алабының пішіні, мөлшері, географиялық орны, жер бедері геологиялық құрылысына байланысты әр түрлі ... ... Ең ірі өзен ... ... ... ... ... (ауданы 7,2 млн. км2). Қазақстандағы ірі өзендердің өзен ... ... ... 1643 мың км2, ... - 462 мың км2, ... - 237 мың км2, Іле өзенінде 140 мың км2. [[2]]
[өңдеу] Өзен алабының су беру ... ... су беру ... ... ... ... -- ... бір уақыттағы өзен алабының су беру көлемі. Ол -- алқаптағы жиналған ... ... ... ... ... кейінгі қалған айырмасына тең болады (тәуліктік, онкүндік және т.б. болып бөлінеді).
[өңдеу] Өзен ... ... ... (км) -- ... ... алаптың ең шалғай нүктесіне дейіңгі түзу қашықтық.
Оның қалыптасуы климаттық, эрозиялық, мұздық, тектоникалық процестер мен ... ... ... ... ... Өзен ... элементтеріне оның табаны, тальвегі (фарватері), арнасы, жайылмасы, террасалары және аңғардың беткейлері мен жарқабағы (кемері) жатады.
Олардың көбі (әсіресе ірі аңғарлар) тектоникалық ... ... ... ... ... ... Өзен аңғарларының көлденең қимасының пішіні олардың даму кезеңіне, геологиялық құрылысына байланысты. Олар: қысаң, шат, шатқал, астау, У-тәрізді, трапеция тәрізді, анық ... және т.б. ... ... ... бастапқы түрі -- қолаттар, сайлар, өзектер, ... Өзен ... ... ... жайылма үсті террасалар және түпкі жағалар, саға маңында кейде атыраулар немесе ысырынды конустар секілді морфологиялық элементтерден тұрады. ... ... мен тау ... ... қатысты бойлық өзен аңғарлары ажыратылады. Геологиялық құрылымының типіне байланысты ... ... ... синклиндік, антиклиндік, моноклиндік, лықсымалық және грабендік аңғарлар болып ... ... ... ... әр ... тау жыныстарын кесіп өтіп, кескінінде және планында морфологиялық бейнесін өзгертеді, яғни аңғардың жіңішке бөлікшелері кеңейген бөлікшелерімен ... ... Өзен ... ... мен ... жаңа ... қозғалыстар әсер етеді (әсіресе таулы аймақтарда).[[1]]
Көлденең қимасының сипатына қарай аңғарлар төмендегідей типтерге бөлінеді:
саңылау - ... әрі тар ... ... аудандарда кездеседі;
каньон - құлама беткейлі терең аңғар, әдетте табаны тар, таудан шыға ... ... ... ... ... - ... жартасты тау аңғары, әдетте беткейлері шығыңқы келіп, төменгі тұсындағы құламасы ұлғая түседі;
трапецияға ұқсас - көбіне ... ... ... ... түзу ... ... кең аңғар;
астау тәрізді - беткейлері ойыс, баурайы біртіндеп көлбеу пішінге айналады. Жазықтағы ... ... ... ... және әртүрлі аңғар шабын дақылдарын өсіруге пайдаланады
Өзендердің қоректенуі (Питание рек) -- ғаламшардағы ... ... ... жауын-шашындар арқылы қоректенуі. Жаңбыр және көктемгі қар суының бір бөлігі буланса, ал екінші бөлігі алаптың бетімен өзен жүйесіне жиналады. Біраз ... ... пен ... ... жер асты ... ... ... Сонымен қатар өзеннің аңғарын су шаюы процесі де арнаны тереңдете түсіп, жер асты су ... ... Биік ... және ... аудандарда өзендер жоғарыда көрсетілген қоректену көздерімен қоса мұздықтар мен ... ... ... де ... яғни қар, ... жер асты ... мен мұздықтар өзеннің қоректену көздері болып табылады. Кейбір жағдайларда қоректену көздерінің жеке түрлерінің рөлін ... ... ... ... ... ... ... қолданады. Мұздық қоректену көзі бар өзеннің сулылығы жазда ұлғаяды. Мысалы, ... Азия мен ... ... ... өзендерінің жоғары ағыстарында мұздық қоректену көзі басым келеді. Аралас қоректену көзі ... ең көп ... ... көздерінің ара қатынасы әр түрлі аудандарда бірдей емес. Олар бір өзеннің өзінде маусым сайын ... ... Бұл ... негізінен климаттық жағдайларға, жауын-шашын режіміне және жыл бойындағы ауаның температурасына тәуелді.[[1]]
Мазмұны
[көрсет]
[өңдеу] Өзендердің мұздықпен қоректенуі
Өзендердің мұздықпен қоректенуі - ... ... ағып ... ... ... ... өзендердің мұздықпен қоректенуіне мұздықтағы көп жылдық мұздың, қардың, қиыршық ... және ... ... ... ... еруі де ... ... қызылсу мұзының суымен қоректенуі
Өзеннің қызылсу мұзының суымен қоректенуі - қызылсу ... еруі және оның су ... ... ... еріген қызылсу мұзы суларының беткі ағынды суларға келіп қосылуы.
Шатқал бойымен ағатын Шарын өзені Алатаудан бастау алып, Іле ... құяр ... ... ... ... Шарын өзеніне кіші өзендер келіп құяды. Өзен ағысы секундына 10-12 шақырымға жетеді. Бұл ағыс ... ... ... ... арнасының кеңдігі 35-40 метрге дейін жетеді.
Шарын шатқалының аумағына өзенмен бірге Шетен ... ... ... негізі соғдиян шетенiнен (Fraxsinus potamophila) құралған. Әлем ... ... ... екі жерде ғана бар. Бірі Қазақстанда Шетен тоғайы сақталса, бірі Солтүстік ... ғана ... ... 1964 жылы ... тоғайы табиғат ескерткіші деп жарияланды.
Шарын шатқалының табиғаты жануарлар мен өсімдіктерге бай. Бұл жақта ұя ... ... 103, ... жорғалаушылардың 25, сүтқоректердің 62 түрі мекендейді. Шатқалда өсетін 1500 өсімдіктің 17 түрі енген.
Өзен ... ... - өзен ... айналымы салдарынан пайда болатын, өзен арнасының жоғарыдан қарағанда байкалатын иіні, бүгілісі. Өзен ... ... ... бар ... ... ... тән ... өзен ирелеңінің екі түрі бар:
тосын өзен ирелеңі -- өзен аңғарындағы ... ... ... ... ... өтуінен пайда болады;
еркін өзен ирелеңі -- ... ... ... ... ... ... арнасын өзгертіп және өзеннің ағыс бағытымен орын алмастырып отырады.[[1]]
[өңдеу] Өзеннің ... ... - өзен ... ... пішінінің дәрежесі. Өзеннің режіміне, алабы мен аңғарының геологиялық құрылысына және топырақ құрамына байланысты. Өзеннің ирелеңділігі коэффиңиентімен бастауы және сағасының ... ... ... ... ... ... қатынасымен сипатталады
Өзен арнасымен бірге мерзім ішінде ағып өтетін су көлемін өзендердің су мөлщері деп ... өзен суын ... әр ... ... ... су ... байланысты болады. Мысалы, белгілі қуатты су электр станцияларын салу үшін әуелі сол өзен суының ... жыл бойы ... ... ... су ... жыл бойы бір келкі болмайды. Өзен арнасы әсіресе тасқын кезінде толы болады. Әрбір өзеннің су мөлшері оның алабының көлеміне және ... - ... ... ... ... ... су ... де соғұрлым мол болады. Егер республикамыздың картасына қарайтын болсақ, онан толып жатқан өзендердің құмға сіңіп жоқ болатындығын көреміз. ... ... жер ... пайдаланылады. Қырғыз жотасынан шығатын Таз өзені тасыған кездің өзінде ... да ... ... ... Ал кейбір өзендер тасқын кезінде басты өзенге жетеді де, кейін кеуіп кетеді. өзендерге ... ... ... салғанда белгілі бір жерден бір секундта ағып өтетін судың мөлшерін білу қажет. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жер суару үшін және басқа да қажеттіктерге суды жұмсау үшін ... Азия ... ... ... көзі - биік ... қар ... ... мен қармұз алаңдарда (ол ерекше Памирде) орын ... су ... ... ... ... үстіңгі жағында ғана мұздықты қоректенеді. Таудан өзендер ... ... ... ... ... ... көлемінен қалыпты жағдайда 25 пайыздан аспайды, Орталық Азияның барлық өзендерінің жалпы жылдық ағысында мұздық қоректену аз ғана 6 пайызды құрайды. ... ... ... рөлі жер асты ... ... оның рөлі ... ... маңызды; көптеген өзендерде олар 10-25 пайызды құрайды, жылдық ағыстың көлемі, кейбіреуінде - 50 ... ... және ... ... ... ... ірі ... болып табылады. Оның ұзындығы Пяндж өзені көздерінен 2540 км құрайды, ал ... ... 309 мың ... ... ... қосылуынан кейін өзенді Амудария деп атаған. Орта есеппен Амударияға үш ірі ағын құйлады (Кафирниган, Сурхандария, Шерабад) және бір тыс ағын ... ... ... ағысы Тәжікстан аумағында және Солтүстік Ауғаныстанда жекелей қалыптасқан. Одан кейін өзен Өзбекстанмен ... ... ... ... ... қиып ... Өзбекстанға кейін қайтады. Әрі қарай 1257 км ұзақтықта ол бірде ағысты алмайды. Амудария бұрын Арал теңізіне түсті, 80-шы жылдарда суаруға ... су ... ... ... ағыс ... ... қоректенуі негізінде ерітінді қарлы және мұзды сулардан ... ... ... ... ... ... ал ... - қаңтар-ақпанда байқалады. Дәл ортасынан ағады. Керкіден Нукусқа дейін, Амудария сіңіру және суару, булануға өзінің үлкен бөлігін жоғалтады. ... ... ... ... ... орын ... және ... бірінші орындардың бірі болып табылады.Сырдария - Ферган аңғарының шығыс бөлігінде ... және ... ... ... ... ... ... бойынша бірінші және сулылығы бойынша екінші болып табылады. Нарын ... оның ... 3019 км. ... ... жалпы алаңы 219 мың ш.км. Сырдарияның ағысы Қырғызстан аумағындағы таулы бөлікте ... (74 ... ... ... азғана бөлігі Қытай аумағында орналасқан. Кейін Сырдария Өзбекстан мен Тәжікстанды қиып өтеді және ... ... Арал ... ... Қоректенуі басымды түрде қарлы, аз көлемде мұзды және жауынды. Өзеннің сулы ... үшін ... су ... ... ол ... ... ... аңғарынан шыққанда өзен Фархад тауларын қиып өтеді және Ташкент-Голодностепь ойпаты арқылы 10-15 км. енімен батпақты жайылма орындары ... әрі ... ... ... ... ағыс Ахангаран, Чирчик және Келес өзендері құяды. Сырдарияның төменгі ағысында Қызылқұм құмдарының шығыс және солтүстік шеттері ... ... ... ... ағысы орнықсыз және иректі, қысқы-көктемгі уақытта ерітінді тасқындар кездеседі. Соңғы ағын - Арыс. Өзеннің төменгі жағында Түркістаннан Жусалыға ... ... кең ... бар (ені 10-50 км, ... ... 400 км), ... ... өткен. Сырдарияның сағасында көптеген ағындарымен, көлдер және балшықтармен дельта құрылады (Қазалы қаласының ауданында).Сырдария ... Арал ... ... ... оның ... ... ... төмендеуі және теңіздің екі бөлікке бөлінуі (1989 ж.) салдарынан ... ... ... ... ( деп ... Амудария мен Сырдария өзендерінің негізгі су жинау бөлігі ... және ... ... ... ... Қоректену көзін иеленген көптеген өзендер маусымды қарлы жамылғысының ... ... ... ... ... ... ... суларын құрайды, сондай-ақ жауынды сулар. Су тоғанның жоғарғы орнына қатысты, олардың жауын-шашыннан дымқылдану дәрежесі мен уақыты, сол ... ... да ... ... ... ... түрде өзгереді, осыған байланысты сол немесе басқа шамада ағыстың режимі өзгереді.Гидрометриалық бақылау мәліметтері бойынша өзеннің орташа көп жылғы ағысының бағасы ... ... ... ... бассейні өзені үшін - 37203 млн. куб. м/жылына; Амудария бассейні өзені үшін (Ауғаныстан, Иран және ... ... ... ... - 79280 ... ... Арал теңізі бассейнінде үстіңгі сулар (өзенді) орташа көп ... ... ... 116483 ... ... ... ... жылдық су ресурстарының көлемі аз сулы жылдардың қамтамасыз етуінен 95- ... 5 ... ... ... ... көп сулы ... ... келесі шектеуде: Амудария бойынша - 58,6 ... 109,9 ... ... ... бойынша - 23,5 куб.км.-ден 51,1 куб.км. дейін.Өзендердің сулары едәуір шамада шаруашылық ... ... ... байланысты ағыстың қазіргі көлемі төменінде және сағасында шартты-табиғи кезеңмен салыстырғанда 10-15 реттен артық төмендеген (1960 дейін).Сырдария бұрын Арал теңізіне ... ... ... оның ... ... ... төмендеуі және теңіздің екі бөлікке бөлінуі (1989 ж.) салдарынан теңіздің солтүстік бөлігіне құяды ( деп ... ... мен ... ... негізгі су жинау бөлігі таулы және жоғарғы таулы орындарда орналасқан. Қоректену көзін иеленген ... ... ... ... ... ерітінді сулары болып табыладытөменгі жиынтық салмағы мұздықтар суларын құрайды, сондай-ақ жауынды сулар. Су тоғанның жоғарғы орнына қатысты, олардың ... ... ... мен ... сол немесе басқа да көздердің қоректену үлесі мәнді ... ... ... ... сол ... басқа шамада ағыстың режимі өзгереді.Гидрометриалық бақылау мәліметтері бойынша өзеннің орташа көп жылғы ... ... ... ... ... Сырдария бассейні өзені үшін - 37203 млн. куб. м/жылына; Амудария бассейні өзені үшін (Ауғаныстан, Иран және ... ... ... қоса) - 79280 млн.куб.м/жыл. Осылайша, Арал теңізі бассейнінде үстіңгі сулар (өзенді) орташа көп жылғы ... ... 116483 ... ... ... ... жылдық су ресурстарының көлемі аз сулы жылдардың ... ... 95- ... 5 ... қамтамасыз етуге дейін көп сулы жылдарға өзгереді, келесі шектеуде: Амудария бойынша - 58,6 куб.км-ден 109,9 куб.км. дейін, ... ... - 23,5 ... 51,1 куб.км. дейін.Өзендердің сулары едәуір шамада шаруашылық қажеттіліктерге алынады, осыған байланысты ағыстың қазіргі ... ... және ... шартты-табиғи кезеңмен салыстырғанда 10-15 реттен артық төмендеген (1960 дейін).
Өзен жүйелері және өзен алаптары
Қазақстан аумағында ірілі-ұсақты 85 мың өзен бар. ... ... 7 ... ... Тобыл, Есіл, Жайық, Сырдария, Іле, Шу) ұзындығы 1000 км-ден асады. Қазақстан өзендері
[өңдеу] Ұзындығы 1000 км
Өзен
Ұзындығы
Қазақстанда
Ертіс
4 248 ... 700 ... 450 ... 400 ... 428 ... 082 ... 219 ... 400 км
Тобыл
1 591 км
800 км
Іле
1 439 км
815 км
Шу
1 186 км
800 км
[өңдеу] Ұзындығы 500 ... ... ... ... ... (өзен)
800 км
800 км
Сарысу
800 км
800 км
Жем
712 км
712 км
Талас
661 км
453 км
Үлкен Өзен
650 км
260 км
Кіші Өзен
638 км
395 км
Елек
623 км
км
Ырғыз
593 км
593км
Сағыз өзені
511 км
км
Шідерті өзені
502 ... ... ... ... Мұзды мұхит және ішкі тұйық көлдер алаптарына құяды. Екі алап арасындағы суайрық Сауыр-Тарбағатай тау ... ... мен ... Торғай үстірті арқылы өтіп, Оңтүстік Оралға тіреледі.
Солтүстік Мұзды мұхит алабы өзендерінің су ағыны ... ... Бұл ... жататын өзен Ертіс (Есіл және Тобыл салаларымен).
Республика өзендерінің едәуір бөлігі ішкі ... ... ... Ішкі ... алап ірі ... ... ... жүйесімен келесі сатыдағы кіші алапқа бөлінеді. Бұл көлдердің ірілері -- Каспий, Арал теңіздері және Балқаш көлі. Ішкі тұйық ... ұсақ ... ... ... ... ... кететін, сондай-ақ уақытша ағатын өзендер де жатады.
Каспий теңізі алабы Батыс ... ... ... ... ... Жем, ... ... Сары өзен, Қара өзен және т.б. жатады.
Арал теңізі алабына Оңтүстік және ... ... ... бөлігінің өзендері жатады. Өзендер шөл зонасында орналасқан және өзен желісі сирек. Басты ... ... Арыс ... мен Шу, ... ... ... ... өзендері. Бұлардың ішінде Сырдариядан басқасы Арал теңізіне жетпей құмға сіңіп кетеді.
Балқаш-Алакөл ... ... ... оңтүстік-шығысындағы өзендер кіреді. Олар: Қаратал, Лeпci, Ақсу, Іле, Тентек, Сарқан, ... және ... Өзен ... ... ... ... ... жасы әр түрлі. Жазық бөлігінің өзен жүйелері ескі, өзінің даму сатысының соңғы кезеңінен өтуде. ... ... ... ... жақсы түзілген әрі кең болып кетеді. Бұл өзендерде тереңдік шаю әрекеті (эрозиясы) баяу, ал ... шаю ... ... Таулы аймақтардың өзендері геологиялық тарихы жағынан жас, өз ... ... ... ... ... бойлық қимасы тік, құламалы келеді, яғни қалыптасып бітпеген. Өзендердің тереңдік шаю әрекеті жылдам да, бүйірлік шаюы баяу.
Қазақстан өзендерінің ... ... оның ... ... ... өзен жүйесінің (торының) жиілігі солтүстіктен оңтүстікке қарай кеми ... ... ... ... орманды дала және дала зоналары өзенге бай. Республиканың солтүстігінде өзен жүйесінің ... ... 100 ... орта ... 4-6 км-ден, ал оңтүстік шөл зонасында 0,5 км-ден келеді. Қазақстанның биік таулы аймақтарында өзен көп. Алтай, ... ... және ... ... ... мол түседі. Өзен жүйесінің жиілігі тау бөктерлерінде әрбір 100 км[2]-де 4-6 км-ге, таудың орта бөлігінде 10-12 ... биік ... 16-18 ... ... ... Өзен суының шығыны және жылдық ағыны
Өзеннің су шығыны дегеніміз өзеннің су қимасынан бір секунд ішінде ағып өтетін су мөлшері. Әдетте су ... ... ағып ... текше метр (м[3]/сек) есебімен өлшенеді.
Қазақстанның ең мол сулы өзені Ертістің көп жылдық орташа су шығыны 880 ... ... 703 ... ... жыл бойындағы ағып шыққан су шығынын жылдық ағын деп атайды. ... ... ... ... 28 млрд м[3]. Су ... жер беті ... ... анықтайды. Ағын республика аумағы бойынша өте әркелкі тараған, беткі ағынының мөлшері 59 ... ... ... ... ағынды негізінен анықтайтын қар жамылғысының таралу сипаты және қардың еру алдындағы суының коры ... ... ... ... жуық топырақтың жоғарғы бетін ылғалдандыруға және буландыруға жұмсалады. Жылдық ағынның мөлшері ең алдымен климатқа байланысты. Өзендердің жылдық ағынына жер ... де ... ... ол ... ... ... факторларының бірі болып табылады. Абсолюттік биіктік артқан сайын жылдық атмосфералық жауын-шашын мөлшері молая түседі. Қазақстанның солтүстігінде ылғалдану ... ... ... ... ағын да ... және ... суы да молырақ. Оңтүстікте ылғалдану коэффициенті бірден ... ағын ... де ... ... ... ... ... км[2]-ге келетін мөлшері 20 000 м[3]. Республикамыз өзен ағынының мөлшері ... ... ғана ... Ағын жыл маусымдарына қарай өзгеріп отырады. Қыс айларында жазықтағы өзендер жылдық ағынның 1%-ын береді. Адам баласы бөген салып, өзен ағындарын ... ... ... су ... ... ... да, ... да біркелкі пайдаланылады. Бөгендер қолдан жер суландыруға, электр ... ... т.б. ... қолайлы. Елімізде 168 су бөгені бар, олардың ең ірілері Бұқтырма мен Қапшағай бөгендері.
[өңдеу] Өзендердің қоректенуі мен ... ... ... қар, ... ... және жер асты ... коректенеді.
Республиканың жазық бөлігінің өзендерінің қоректенуіне қарай қар-жаңбыр суымен және басым қар суымен қоректенетін өзендер деп екі типке ... ... ... ... ... орманды дала, дала зоналарының өзендері жатады. Басты өзендері Есіл, Тобыл. Бұл өзендер көктемде тасиды, ... ... ... ... ... 50%-ы ағып ... Өзендер суды алдымен еріген кардан, кейін жаңбыр суынан алады. Өзен суы деңгейінің ең төмен кезі қаңтар айында байқалады, бұл ... олар еспе ... ... Негізінен кар суынан қоректенетін өзендердің ағыны түгелге жуық көктемге келеді (жылдық ағынның 85-95%-ы). Бұл қоректену типіне шөлейт және шөл ... ... -- ... Жайық, Сағыз, Жем, Торғай және Сарысу жатады. Өзендердің деңгейі толық кезеңі көктемнің бірінші жартысында ... ... ... қар ... ... ... қар ... өзен ағыны күрт көтеріледі. ТМД елдерінде өзен режимінің бұл түрін қазақстандық тип деп ... ... Нұра ... ... ағынның 98%-ы көктемгі қысқа уакытта ағып өтеді. Өзен деңгейінің ең ... ... жаз ... ... Кейбіреулері мүлдем тартылып қалады. Күздегі жаңбырдан өзен ... ... ... ... ... ... биік ... бөлігінің өзендері қар суымен және мұздықтармен қоректенетін типіне жатады. Бұған Сырдария, Іле, Қаратал және Ертіс өзендері кіреді. Бұл ... ... ... ... ... ... (Ертіс) көктемнің 2-жартысы мен жазда тасиды. Бірақ қардың бір мезгілде ерімеуіне байланысты ... ... су ... ұзаққа созылады.
Тянь-Шань, Жетісу Алатауы өзендері көктем мен жазда, яғни ... жылы ... ... Бұл тауларда қардың еруі көктемде төменгі белдеуден басталып, одан ... ... ... қар мен ... жаз бойы ... күзге дейін созылады. Тау өзендерінің ағынында жаңбыр ... ... ... (5-15%), ал ... ... оның ... ... дейін жоғарылайды.
Қазақстанның жазықтағы өзендері суының аз және ағысы баяу болуынан қыс түсісімен тез қатып қалады да, оларды карашаның ... ... мұз ... ... ... 70-90 см-ге жетеді. Аязды қыста мұздың қалыңдығы республиканың солтүстігінде 190 см, ... ... 110 см ... Өзен мұзы 2-4 ай бойы ... жатады. Сәуірдің басында оңтүстіктің екінші жартысында солтүстік өзендерінің мұзы ери бастайды.
Биік тау өзендерінің мұз режимі басқаша. Олардың таулы ... ... ... ... ... және жер асты ... коректенетіндіктен, тұрақты мұз жамылғысы қалыптаспайды. Тек кей жерлерде ғана жағалық мұздар ... ... ... ... тау жыныстарын ағызып әкетіп отырады. Өзендер табанын тереңдетіп, бүйірлерін ... ... ... ... ағады. Қазақстанның жазық бөлігіндегі өзендердің ағысы баяу болады. Қатты материалдарды аз тасымалдайды. Мұндай өзендердің лайлылығы 50-100 ... ал ... ... 200 ... ... жыныстарды көп ағызып әкелетін Батыс Қазақстан өзендерінің ... тым ... (500-700 ... ... Тау ... лайлылығы ағыс бойымен төмен қарай артады. Оның мөлшері Іледе 650 г/м[3], Шудың ... ... 900 ... ... 1200 ... ... ... шатқалдарының түкпір түбінен ағып шыққан бұлақтан су үнемі тынбай шығып жатқадықтан, одан тұрақты ағыс, яғни жылға пайда болады. Ол ... ... ... ... ... өзен ... батпақтан да басталады. Биік таулы жерлерде өзен ... қар мен ... ... ... судан алады. Өзеннің басын алып шығатын жері оның бастауы деп аталады.
Өзен жер ... ... ... ... ... қарай ағады. Оған жолшыбай басқа шағын өзендер келіп қосылады. Негізгі ірі өзенге ... ... ... де ... ... Ол ... негізгі ірі өзендердің салалары деп атайды. Ағыс бағытымен қарап тұрғанда, оң қол бағыттағы ... - оң жақ ... сол қол ... ... - сол жақ сала деп ... Мысалы, Есіл өзені - Ертістің сол жақ ... Ал Арыс ... - оң жақ ... Өзен ... ... теңізгі барып құяды. Өзен көлге немесе теңізгі барып құяр жерін оның ... деп ... Яғни сол ... ... ... ... Өзен ... бастап сағасына дейін әрі кең, әрі ұзынша алқапты бойлап ... Бұл - ... ... ... ... өзен суы ағып ... ойыс арна деп аталады. Су тасыған кезде өзен арнасынан асып, аңғардың жайдақ бөлігін басады. Аңғардың өзен тасығанда су ... ... ... деп аталады.
Өзеннің ағысы ұзына бойымен алып қарағанда үш бөлікке бөлінеді. Бастауына ... ... ... - жоғарғы ағысы, сағасына жақын жатқан бөлігі - төменгі ағысы, екеуінің аралығы орта ... ... Өзен ... ... ... ... өзен ... құрайды. Өзенге және оның салаларына су ағып келетін жердің бәрі өзен алабына ... Өзен ... ... ... ... болып келетін суайырықтар бөледі.
Балқаш Алакөл ойысында орналасқан. Көлемі -- 501 мың ... ... ... -- 605 ... ені -- 9-дан 74 ... ... Ал, ең ... жері -- 26 метр. Бұл көлдің 1970 ... ... ... ... мүлдем басқаша. Жетісу өзендерінің ішінде Іле, Қаратал, Ақсу және Лепсі өзендері Балқашқа құяды. Көл, ... және шөл ... ... ... оның ... ... ... болып келеді. Су айдынының булануы өте жоғары. ... ... ... ... тез ... ... жылдар тіршілігі тұрақты болып келген су айдынының қалыпты жағдайы өзгере бастады. Балқаш көлінің экологиялық ... ... ... -- Қаратал, Лепсі, Ақсу өзендерінің мол суының Балқаш көліне жетпей, суармалы ... ... Оның ... бұрынғы кездерде Аягөз, Биен, Сарханд және Басқан өзендері Балқашқа құйып, оның табиғи су деңгейін сақтап отырған. ... ... ... ... ... ... ... жіберді.
Балқаш экожүйесінің одан әрі нашарлауына Іле өзені бойына салынған Қапшағай суқоймасы да әсер ... 1970 жылы ... ... Іле ... суын ... ... ... салынды. Оған қосымша Іле өзенін қоректендіріп отырған ... ... ... ... ... онда көлемі 300 мың текше метр су жинақталды. Осылайша Үлкен Алматы каналы (БАК) салынды. Каналдың салынуына байланысты Шелек өзені Ілеге ... ... ... ауыл ... ... ... 1965-1990 жылдар аралығында Балқашқа құятын судың көлемі 25 пайызға азайды. Іленің орта ағысы мен төменгі сағасында, Шеңгелді көкөніс, Шарын, ... ... ... ... ... Осының бәрі Іле-Балқаш су алабының табиғи жүйесінде қалыптасқан тепе-теңдік заңын бұзды.
Аққулар келмейтін болыпты
Іле-Балқаш экожүйесіндегі өзгерістер (әсіресе, ... ... ... өте ... ... Іле тоғайын, өзен жағасындағы шұрайлы жайылымдар мен оның сағасындағы қамыс-қоғаның жойылуына ... ... ... ... ... тұзды шаң жиі көтерілді. Ауа райы өзгеріп, қуаңшылық пен аңызақ желдер үдеді.
Балқаш көлі соңғы жылдары 2 ... жуық ... ... Сонымен, көл жағалаулары батпақтанып, сорланып, тақырлар мен шөлдерге айналуда. Іле-Балқаш экожүйесінің фаунасы мен ... ... ... ... аулау соңғы жылдары 5 есе төмендесе, уылдырық шашу (Қапшағай су қоймасы) тіпті азайды. Сонымен қатар, балықтардың Іле ... ... ... ... ... пестицидтер, гербицидтер және минералды тыңайтқыштар қалдықтарымен улануы жиі байқалуда.
Іле-Балқаш алабы ит тұмсығы ... ... ... ... ... аңдар мен құстар мекені болатын. Әсіресе, 1960 жылдары жылына 1,5 миллионға жуық бұлғын терісі дайындалатын болса, қазір бұл ... ... ... және көл ... ... ететін құстардың түрлері де азайып кеткен. енген аққу, бірқазан, ... т.б. ... ... өте ... кездеседі.
Іле-Балқаш алабы -- Қазақстандағы тарихи-табиғи ескерткіштерге бай өлке. Бұл өңірде Шарын тау өзені мен оның ... ... ... мен тас ... және көне ... ... Әнші құм атты табиғат туындысы, Алтынемел ұлттық саябағы, Кербұлақ сияқты қорыққорлар бар. Жетісу деп ... бұл ... 3 ... ... халық тұрады. Ең ірі қалалары -- Алматы, Талдықорған, ... ... ... ірі мәселелер қатарына Балқаш көлі бойындағы Балқашмыс комбинаты, Приозер, Ақсүйек кен рудаларын байыту кешендері, ... ... және ... қорғасын-мырыш комбинаттары осы аймақта тұратын тұрғындарға өз зардабын тигізіп отыр. 1999 жылы атты халықаралық ... ... ... ... Онда Балқаш көлін құтқару мәселелері қаралып, нақты ... ... Оның ... Іле ... ... ... ... суды тиімді пайдалануды реттеу;
-- Қапшағай суқоймасынан Балқашқа жіберілетін судың үлесін тұрақтандыру;
-- Ақдала және Шарын ... ... ... ... Жер асты ... ... ... асыру;
-- Суармалы жерлердің көлемін шектеу.
Балқаш көлін құтқару -- ... ... ... Арал мен Балқаш сияқты су экожүйелерінен айырылу Қазақстанды ғана емес, Еуразияны да бұрын-соңды болмаған экологиялық апаттың ... ... ... ... ... ... экожүйені көздің қарашығындай сақтау мен қорғау -- адамзат баласының парызы.

Пән: География
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Гидросфера туралы мәліметтер3 бет
Су қоры - халық байлығы3 бет
Гидросфера9 бет
Іле Алатауы өзендерінің қалыпты жылдық ағындысын бағалау25 бет
Азияның өзендеріне жалпы сипаттама21 бет
Ауыз судың нормалық стандарты4 бет
Ауыз судың радиоактивті элементтермен ластануы6 бет
Ақтөбе облысының өзендерінің суының жылдық нормасын табу34 бет
Есіл алабы өзендерінің ең жоғары ағындысын бағалау56 бет
Жер-судың аты-тарихтың хаты19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь