Оқушылар есінің даралық ерекшеліктері

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1.Мәселенің ғылыми педагогикалық, психологиялық әдебиеттерде қаралуы
1.1. Ес туралы ұғым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.2 Ес процестері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
1.3 Ес жайындағы теориялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 15
1.4 Естің түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 18
1.5 Ес саласындағы дара айырмашылықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21

2 Оқушылар есінің даралық ерекшеліктері
2.1 Балалардың есте сақтай білуінің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25
2.2Оқушылар есінің даралық ерекшеліктерінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ..27
2.3 Төменгі сынып оқушылар есі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
2.4 Оқушылардың есте сақтауын дамыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 35

Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39
Кіріспе.
Тақырыптың өзектелігі: Адам өзінің өмірде көріп- естіп білгендерін, басынан кешіргендерін түрлі ойлары мен сезімдерін, әр қилы іс әрекеттерін ұмыта бермейді. Олар баста сақталады, қажет кезінде қайта жаңғырады.
Адам өмірінде естің маңызы орасан зор, өйткені онсыз ешбір іс әрекет болмаған балар еді. Сеченов ес болмаса, біздің түйсіктерімізбен қабылдауларымыз пайда болған бетте әлсіз жоғалып, адам мәңгі бақи жас нәресте қалпында қалар еді деп көрсетеді.
80 жылдары неміс психологі Эбингауз ойлаумен байланысты болмаған таза ес заңдылықтарын ашты.Мағынасыз әріп буындарын жаттай отырып, материалды есте қалдырудың негізгі шектерін белгіледі.Адам есінің бекуі және қайта жаңғыртылуымен байланысты негізгі заңдар Мюллер еңбегінде жария етілді.
Алғашқы кездегі ес зерттеулері көбіне саналы іс-әрекетпен байланыстырылды, ал XIX ғасыр аяға мен XX ғасыр басында ғылыми іздену шеңбері кеңейе түсті, енді талдау аймағына есте сақтаудың жалпы табиғи, адамға да, жануарға да бірдей механизмдері алынады. Бұл тұрғыдан зерттеу жүргізген америка психологі Торндайк.
Естің физиологиялық негізін бір кезде И.П.Павловтың жүйке жүйесінің пластикалық қасиеті туралы іліммен түсіндіретін. Жүйке жүйесінің пластикалылығы дегеніміз түрлі қозудан қалған әсерлердің қайтадан уақытша байланысқа түсе алу қабілеті. Уақытша байланыстардың тікелей тітіркендіргіштер әсер етпеген жағдайда да мида жасалынуы ойда бұрынғы байланыстардан із қалып отыратандығын көрсетеді. Бірақ бұл жалпы долбал. Өйткені адам есінің ми мен қалайша байланысты екендігі жөнінде ғылымда әлі нақтылы дереуктер жоқ..Мәселен, ес құбылысының табиғатын зерттеуші ғалымдардың бір тобы оны мидағы электр құбылыстарымен байланыстырса (есті зерттудегі электро физиологиялық бағыт) енді бір зерттеушілер есті мидың нейрохимиясына қарай түсіндіргісі келеді.Соңғы бағыттың өкілдері мидың кейбір клеткаларын (нейрондарын) бір сыдырғы зертегенмен (мидан нуклейінді қышқылдар комплексінің табылуы) естің бүкіл ми массасынан алатын орнын әлі анықтай алмай келеді.
Бір нәрсені еске сақтау – оны байланыстыру деген сөз.Ес процесінің негізі болып табылатын байланыстарды психологияда ассоциация деп атайды. Егер бұрын бірнеше обьектіні бір мезгілде немесе бірінен соң бірін елестетсек не ойласақ бұлардың арасында байланыс пайда болады. Кейін обьектінің біреуін ғана елестетсек миымызда оның қалған бөлегін тудыруға себеп болады.Ассоциялық принціпті алғаш рет ойлап тапқан ежелгі грек ойшылы Аристотель (б.э.д. 384-322) болды. Аристотель ассоциацияларды тек тікелей елестетумен байланыстырып, психикалық әрекеттің қалған түрлерін (ойлау, қиял, ерік, т.б.) түсіндіруге бұл принціпті қолданбады.Ғылымда тұңғыш рет ассоциация ілімін шартты рефлекс теориясымен дәлелдеген, осы негізде көптеген психикалық процестердің табиғатын түсінуге болатындығын көрсеткен ұлы орыс ғалымы И.П. Павлов болды. И.П.Павлов психологияда ассоциациялар деп аталатын құбылыс ми қабығында екі қозу процесінің қабаттасып келуіне байланысты пайда болып, сан рет қайталаудың нәтижесінде бекіп отыратын уақытша байланыстар екендігін түсіндірді. Ұлы ғалым бұл туралы былай деп жазды: «Уақытша жүйкелік байланыс жануарлар дүниесінде де, біздің өзімізде де байқалатын жан-жақты физиологиялық құбылыс».
Сонымен қатар, ол түрлі әрекеттерден, әсерлерден құралса да немесе әріп, сөз, әлде ойдан құрастырса да психикалық құбылыс болып табылады, оны психологтар ассоциация деп атайды. Ассоциациялардың Аристотель заманынан белгілі үш түрі бар. Олар: іргелестік, ұқсасты және қарама-қарсылық ассоциациялар.Бұл ассоциациялар жөнінде И.П.Павлов былай деді: «Шартты байланыс.. бұл, сірә, біздің бір мезгілдік ассоциацая дейтініміз болса керек. Шартты байланыстардың генерализациясы ұқсастық ассоциациясы дегенге сәйкес келеді. Шартты рефлекстің анализі мен синтезі, сайып келгенде, ой әрекетінің негізгі процестерімен мәні бірдей нәрсе».
Кезінде Аристотель ойлап тапқан ассоциациялардың табиғатын былайша түсіндіруге болады:
1) Ілгерілік ассоциациясы бойынша бір зат жөніндегі елес сөзімен бірге оған қатысы бар екінші затты қоса туғызады.Мәселен, көктем туралы ұғым шөп туралы ұғымды туғызуы мүмкін.
2) Ұқсастық ассоциациясынан нәрсенің, көріністің бейнелері өздеріне ұқсас образдарды еске түсіреді, яғни бір зат жөніндегі елес сол затқа қандай болса да ұқсастығы бар екінші затты елестетеді.Мәселен, толқынның шуы адамның сабырлаған сөзін,жапырақтың сыбдыры адамның жайпай сөйлеуін, т.б.
3) Қарама-қарсылық ассоциациялары бір зат туралы елес оған қарама-қарсы екінші затты не құбылысты еске түсіреді.Ақ пен қара, биік пен аласа, айқай-шу мен тым-тырыс, т.б.
Ес процесінсіз адам баласы мәдениеттіңқандай саласы болмасын, қалағанынша меңгере де, жан-жақты жетіле де алмас еді,Егер біздің есімізде ертеректе қабылданған нәрселер сақталмаса,бізге өмірді әр кез қайта жасап отыруға тура келер еді, не болмаса өмірдегізаттардың барлығы даәр уақытты белгісіз, не жаңа нәрсе болып көрінер еді.
Ес адамның басқа жан құбылысы мен де (қабылдау, ойлау, қиял, т.б.) тығыз байланысып жатады.Ол әсіресе ойлау үшін аса қажет. Нәрсе есте дұрыс сақталмаса, бұл жәйт ойлауға қиындық келтіреді. Ж.Аймауытов : «... еске түсіру өнері дегеніміз - ойлау өнері... Байланыстардың мәнісі – ойлау деген сөз»,- дейді.
Баланың жеке басын қалыптастыруда оның есін тәрбиелеу айрықша орын алады. Мектептегі оқу- тәрбие процесінің негізгі мақсаттаарының бірі – баланың есін үздіксіз дамытып отыру. Әр жастағы оқушылардың есінің қалайша дамып отыратындығы психологиялық зерттеулерде жақсы көрсетілген, олардың біразы заңдылықтар ретінде дәлелденген. Осы заңдарға сүйеніп, баланың оқу материалдарын ұмытпай, есте сақтауына қолайлы жағдай жасау - әрбір мұғалімнің міндеті.
Зерттеудің мақсаты: Қазіргі кезеңде жалпы білім беретін мектептерде оқушылардың естерінің даралық ерекшеліктерінің даму жолдарын табу.
Зерттеудің міндеті: 1. Оқушылардың даралық ерекшеліктерін қалыптастыруды ғылыми тұрғыда зерттеу.
2. Оқушылардың даралық ерекшеліктерінің моделін жасау
3. Тәжірибиеде осы модельді негізге ала отырып оқушылардың қазіргі нарықтық заманға даярлығын қалыптастырудың мазмұнының принціптерін анықтау.
4. Бастауыш сынып оқушыларының естерінің даралық ерекшеліктерінің дамуына әр түрлі бағдарламалар мен әдістемелік құралдар жасау.
Зерттеудің пәні: – Оқушылар есінің даралық ерекшеліктері.
Зерттеудің гипотизасы: Оқушыларының естерінің даралық ерекшеліктерінің даму жолдарын қарастыра отырып, зерттеу әдістемелерін дұрыс пайдалана отырып, мектеп ұжымының ата-ананың қолдауымен оқушылардың естерінің даралық ерекшеліктерін анықтай алуымыз мүмкін.
Зерттеудің әдістері: Зерттеу барысында алға қойған мақсаттарға жету және шешу үшін ғылыми теориялық сипаттама, жинақтау, талдау, анықтау әдістері қолданылды.
Жұмыстың құрылымы: Зерттенеу жұмысы кіріспе бөлімнен, негізгі және қорытынды бөлімнен, әдебиеттер тізімінен, тіркемелерден тұрады
Әдебиеттер тізімі.
1. Ахмарова М. Ес жайындағы теориялар . Қазақстан мектебі №3 2002ж.
2. Баб-Баба С.Б. Жалпы психология, Жантану негіздері 2002 ж.
3.Баб-Баба С.Б. Жантану негіздері, Алматы заң әдебиеті, 2004 ж.
4.Выготский Л.С. Баланың жас ерекшеліктері және кемтар бала психологиясы туралы таңдамалы еңбектер, Алматы, 1999ж.
5. Жарықбаев Қ.Б. Жалпы психология 2004 ж.
6. Жарықбаев Қ.Б. Психология 1993 ж.
7 Керімбаева Р., Керімбаева Т. Дидактикалық ойынның түрлері. Бастауыш мектеп №9 2005 ж.
8.Қалиев С.,Иманбекова Б., Жұмабаева Ж. Тәрбие хрестаматиясы, Алматы- 2000 ж.
9.Қоянбаев Ж.Б. Педагогика
10. Қараева Р Жалпы психология
11.Нұрмұхаметова Р., Үрбісінова А Тәрбие тетігінің бірі –ойын, Қазақстан мектебі №9-10 2005 ж.
12. Рысқұлова А Есті жетілдіру мемкіндіктері Қазақстан мектебі.№4 -6 2000 ж
13.Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. – М., 1946
14.Сабиева Г Балалардың есте сақтай білу ерекшеліктері Педагогикалық кеңес №4 2006 ж.
15. Өсербаева С. Оқушылар есінің даралық ерекшелктері Бастауыш мектеп №4 2005 ж.
16.Немов Р.С. Психология.– 4-е изд. – М.: Владос, 2000. – Психология образования.
17.Страхов И.В Психология характера. М., 1999.

18.Гиппенрейтер Ю.Б. Введение в общию психологию. М., 1997.
        
        Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
..................................................3
1.Мәселенің ғылыми педагогикалық, психологиялық әдебиеттерде қаралуы
1.1. Ес туралы ұғым
............................................................................
..............7
1.2 Ес процестері
............................................................................
................ 11
1.3 Ес жайындағы теориялар
.........................................................................
15
1.4 Естің түрлері
............................................................................
.................. 18
1.5 Ес саласындағы дара ... ... ... ... ... ... есте сақтай білуінің ерекшеліктері
.....................................25
2.2Оқушылар есінің даралық ерекшеліктерінің зерттелуі
..........................27
2.3 Төменгі сынып оқушылар есі
..................................................................29
2.4 Оқушылардың есте сақтауын дамыту
.....................................................32
Қорытынды
............................................................................
......................... 35
Әдебиеттер ... ... ... Адам ... ... ... ... білгендерін,
басынан кешіргендерін түрлі ойлары мен сезімдерін, әр қилы іс ... ... Олар ... ... ... кезінде қайта жаңғырады.
Адам өмірінде естің маңызы орасан зор, ... ... ... іс
әрекет болмаған балар еді. Сеченов ес болмаса, біздің түйсіктерімізбен
қабылдауларымыз ... ... ... ... жоғалып, адам мәңгі бақи жас
нәресте қалпында қалар еді деп көрсетеді.
80 жылдары неміс ... ... ... ... таза ес заңдылықтарын ашты.Мағынасыз әріп буындарын жаттай отырып,
материалды есте ... ... ... белгіледі.Адам есінің бекуі
және қайта жаңғыртылуымен байланысты ... ... ... ... ... ... ес зерттеулері көбіне саналы іс-әрекетпен
байланыстырылды, ал XIX ғасыр аяға мен XX ... ... ... ... кеңейе түсті, енді талдау аймағына есте сақтаудың ... ... да, ... да ... ... ... Бұл тұрғыдан зерттеу
жүргізген америка психологі Торндайк.
Естің физиологиялық негізін бір ... ... ... ... ... ... ... түсіндіретін. Жүйке
жүйесінің пластикалылығы дегеніміз ... ... ... әсерлердің
қайтадан уақытша байланысқа түсе алу ... ... ... ... әсер ... жағдайда да мида жасалынуы ойда
бұрынғы байланыстардан із қалып ... ... ... бұл ... ... адам ... ми мен ... байланысты екендігі жөнінде
ғылымда әлі нақтылы дереуктер жоқ..Мәселен, ес ... ... ... бір тобы оны мидағы электр құбылыстарымен
байланыстырса ... ... ... физиологиялық бағыт) енді бір
зерттеушілер есті мидың ... ... ... ... ... мидың кейбір клеткаларын (нейрондарын) бір сыдырғы
зертегенмен (мидан нуклейінді ... ... ... ... бүкіл
ми массасынан алатын орнын әлі анықтай алмай келеді.
Бір нәрсені еске сақтау – оны ... ... ... ... ... ... байланыстарды психологияда ассоциация
деп атайды. Егер ... ... ... бір ... ... ... соң
бірін елестетсек не ойласақ бұлардың арасында байланыс пайда болады. Кейін
обьектінің біреуін ғана елестетсек ... оның ... ... тудыруға
себеп болады.Ассоциялық принціпті алғаш рет ойлап тапқан ежелгі грек ойшылы
Аристотель (б.э.д. 384-322) ... ... ... тек ... байланыстырып, психикалық әрекеттің қалған түрлерін (ойлау,
қиял, ерік, т.б.) түсіндіруге бұл принціпті ... ... ... ілімін шартты рефлекс теориясымен дәлелдеген, осы ... ... ... ... ... ... көрсеткен
ұлы орыс ғалымы И.П. Павлов болды. И.П.Павлов психологияда ... ... ... ми ... екі қозу ... ... ... пайда болып, сан рет қайталаудың нәтижесінде бекіп отыратын
уақытша байланыстар екендігін түсіндірді. Ұлы ... бұл ... ... ... ... жүйкелік байланыс жануарлар дүниесінде де, біздің өзімізде
де байқалатын жан-жақты физиологиялық құбылыс».
Сонымен қатар, ол ... ... ... ... да ... сөз, әлде ойдан құрастырса да психикалық құбылыс болып табылады, оны
психологтар ассоциация деп атайды. Ассоциациялардың Аристотель ... үш түрі бар. ... ... ... және ... ассоциациялар жөнінде И.П.Павлов былай деді: «Шартты
байланыс.. бұл, ... ... бір ... ... ... ... ... байланыстардың генерализациясы ұқсастық ассоциациясы дегенге
сәйкес келеді. ... ... ... мен ... ... ... ой
әрекетінің негізгі процестерімен мәні бірдей нәрсе».
Кезінде Аристотель ойлап тапқан ассоциациялардың табиғатын былайша
түсіндіруге болады:
1) Ілгерілік ассоциациясы бойынша бір зат ... елес ... ... ... бар ... затты қоса туғызады.Мәселен, көктем туралы ұғым
шөп туралы ұғымды туғызуы мүмкін.
2) Ұқсастық ассоциациясынан нәрсенің, көріністің ... ... ... еске ... яғни бір зат ... елес сол затқа қандай
болса да ұқсастығы бар екінші затты елестетеді.Мәселен, толқынның шуы
адамның сабырлаған сөзін,жапырақтың сыбдыры ... ... ... ... ассоциациялары бір зат туралы елес оған қарама-қарсы
екінші затты не құбылысты еске түсіреді.Ақ пен қара, биік пен ... мен ... ... ... адам ... ... ... болмасын,
қалағанынша меңгере де, жан-жақты жетіле де алмас еді,Егер біздің
есімізде ... ... ... ... ... әр ... жасап отыруға тура келер еді, не болмаса ... ... ... ... не жаңа нәрсе болып көрінер еді.
Ес адамның басқа жан құбылысы мен де (қабылдау, ойлау, қиял, т.б.)
тығыз байланысып жатады.Ол ... ... үшін аса ... ... есте ... бұл жәйт ... ... келтіреді. Ж.Аймауытов : «... еске
түсіру өнері дегеніміз - ойлау өнері... Байланыстардың мәнісі – ... ... ... жеке басын қалыптастыруда оның есін тәрбиелеу айрықша орын алады.
Мектептегі оқу- тәрбие процесінің ... ... бірі – ... ... ... отыру. Әр жастағы оқушылардың есінің қалайша дамып
отыратындығы ... ... ... ... олардың біразы
заңдылықтар ретінде дәлелденген. Осы заңдарға сүйеніп, ... ... ... есте ... қолайлы жағдай жасау - әрбір
мұғалімнің міндеті.
Зерттеудің мақсаты: Қазіргі кезеңде ... ... ... ... естерінің даралық ерекшеліктерінің даму жолдарын табу.
Зерттеудің міндеті: 1. Оқушылардың даралық ерекшеліктерін қалыптастыруды
ғылыми тұрғыда зерттеу.
2. Оқушылардың даралық ерекшеліктерінің ... ... ... осы ... ... ала ... ... қазіргі
нарықтық заманға даярлығын қалыптастырудың мазмұнының принціптерін
анықтау.
4. Бастауыш сынып оқушыларының естерінің даралық ерекшеліктерінің ... ... ... мен ... құралдар жасау.
Зерттеудің пәні: – Оқушылар есінің даралық ерекшеліктері.
Зерттеудің гипотизасы: Оқушыларының естерінің даралық ерекшеліктерінің
даму жолдарын қарастыра отырып, ... ... ... пайдалана
отырып, мектеп ұжымының ... ... ... ... ... ... алуымыз мүмкін.
Зерттеудің әдістері: Зерттеу барысында алға қойған мақсаттарға
жету және шешу үшін ғылыми ... ... ... талдау, анықтау
әдістері қолданылды.
Жұмыстың құрылымы: Зерттенеу жұмысы кіріспе ... ... ... ... ... тізімінен, тіркемелерден тұрады.
1 Мәселенің ғылыми педагогикалық әдебиеттерде қаралуы.
1.1. Ес туралы ұғым.
Адамның қабылдағандары ізсіз жоғалып кетпейді. ... ... ... қозу ... ... ... қалады. Бұл іздер
қозу туғызған тітіркендіргіштер жоқ кезінде де қозудың тууына мүмкіндік
жасайды. Соның ... адам есте ... және ... ... ал ... ... ... немесе бұрын игерілген білімін қайта жаңғырта
алады.Қабылдау сияқты есте бейнелендіретін процес болып ... ... ... ... ... ғана ... ... болып өткендер де
бейнеленеді.Ес ... ... ... әр ... ... бар.
Р.Қараева ес ұғымына мынандай анықтама береді: «Адамның бұрын
қабылдаған нәрселері мен ... ... ... ... ... ... ... жаңғыруы ес процесі деп аталады». Ал ... «Ес ... – адам ... есте ... ... және қайта
жаңғырту жолдарымен бейнелендіру»-деген. Қ Жарықпаев ес ұғымына «Ес
дегеніміз сыртқы дүние заттары мен ... адам ... ... ... ... ... бейнелейтін процесс»,- деп
анықтама береді.
Ес қабылдау актісінің ... ... ... ... ... емес, зат қабылдаудың қатысынсыз қайта жаңғырып жатқанда
ес қабылдау мен байланысы жоқ дара психикалық процесс ретінде ... өз ... ... ... мидың рефлекстік қызметінің
нәтижесі екенін ... ... ... ... «.... ... ... - деп ... Павлов, - жануарлар дүниесі мен біздің өзіміздегі
өте универсалды физиологиялық құбылыс. Сонымен бірге ол ... ... әр ... ... ... ... ... байланысынан
тұратын құрылым болсын, психологтардыңсөз және ойлартізбегі ассоциация
деп айтатындары».
Естің негізінде ассоциациялр немесе байланыстар жатады.Ақиқат дүниедегі
бір-бірімен ... зат ... ... ... есінде де байланысып
сақталады.Біз бұл заттардың біреуімен кездесіп6 ассоциация бойынша онымен
байланысты бастасын есімізге түсіре аламыз.Сонымен есте сақтау дегеніміз
– есте ... ... ... ... нәрсемен байланыстыру,
ассоцаиция жасау.
Физиологиялық жағынан алғанда ассоциация уақытша нервтік
байланыс болып саналады.Ассоциыциялар ... және ... ... ... ... ұқсастық және қарама-қарсылық жөнінен үш
түрлі ассоциацияны жатқызады.
Аралас ассоциация ... ... ... ... бар ... біріктіреді. Мұндай ассоциация, мәселен, әріптерді жаттағанда
пайда болады да, бір әріптің атауы, одан кейінгісін еске түсіреді.
Ұқсастық ... ... ... ... екі ... оның ... ... екіншісін еске түсіреді.Мысалы, мұғалім
география сабағында оқушыларды Австралия порттарының аттарымен таныстырып
тұрып олардың біреуінің аты Аделияда деген әйел ... ... ... ... есте ... ... ... ассоциациясын
жасайды.
Қарама-қарсылық ассоциациясы қарама-қарсы екі құбылысты
байланыстырады.Мәселен, шөлейт аймақ ерекшклігі орманды аймақпен қарама-
қарсылығында есте қалады.
Бұл ... ... ... ... ... ... Олар бөлшек пен тұтастық, тек пен түр, себеппен салдар сияқты
ақиқат өмірде де ... ... ... екі құбылысты
байланыстырады.Бұл ассоциациялар біздің ... ... ... ... ... ... ... үлкен
ми сыңарлары қыртысында ассоциация жасалуын жеңілдететін өте күшті қозу
туса байланыс бірден де пайда болады.Ассоциация туғызудың маңызды ... ... ... яғни есте ... ... оқу ... ... болып табылады. Ес – сигнал туралы информацияның ... ... соң да ... ... әр оргонизм сыртқы ортадан информация
алады, ол оны өңдейді, сақтайда және ... ... ... ... пайдаланады.
Мидың жұмыс жасауы үшін информацияның түсуі, өңделуі ғана емес, сондай
ақ оның ... қоры ... ... ... ... эвалюция
процесіндешартсыз рефлекс немесе инстинткт болып ... ... ... өмірінде шартты рефлекс түрінде бойына ... ... ... ... ... ... екі тегі – түрлік ес
және индивидуалды ес болады.
Қазіргі кезде биология мен ... ... ... ішкі ... гөрі ... ес ... ... қуалау
механизмі жайлы молырақ білуге мүмкіндік ... ... он ... ес ... ... зерттеліп, бұл мәселе жөнінде бірқатар
болжамдар айтылды.
Ес механизмдерін электрофизиологияның көрсетулері мен
түсіндіруге ... ... ... ... жетістіктері ми
биотоктарын (миды қоздырғанда пайда болатын электр разряды) жазып алуға
мүмкіндік береді.Электронцефолограмма бойынша (ми ... ... ... жасалу процесін, олардың тежелуін және тежелуден
арылуын, яғни ұмыту, тану, еске түсіру ... ... ... механизмі жөнінде ... ... ... ... ... ... өтетін жабдық тізбектер құрайды
деуден тұрады. Онда ... ... ... онда ... өтетін
информация сақталады.
Ес күрделі, психикалық процесс, ол бірнеше ... ... ... негізгілері: есте қалдыру, қайта жаңғырту,
ұмыту.
Есте қалдыру дегеніміз – жаңадан қабылданған бейнелер мен
материалдарды, ... ... есте ... ... ... ... ... талғамалы. Өйткені, біз санамызға бұрын әсер
еткен нәрселер мен құбылыстардан, болмыс пен ... өмір ... ... ... ... ... ... болып отырады.
Осындай биохимиялық зерттеулер арқылы табылған жаңа мағлұматтар болашақта
адамның ес ... ... ... ... ... мүмкін.
Адамның ес процесі - өте күрделі және адамның іс-әрекетіне орай ... ... ... ... ... – организмнен мүшеге, одан клеткаға
және керісінше ауысып отыратын процесс. Сондықтан ... ... ... ... ... ... нәтижелері бір –бірін толықтырып
отырады.
Есте қалдыру арнайы есте ... ... есте ... ... ... ... есте қалдыруда адам алдына арнайы мақсат
қоймайды. Ал арнайы есте қалдыру үшін ... ... ... Арнайы мақсат қою, оны меңгеруге ұмтылу.
2.Есте қалдырудың қоғамдық тәжірибиелік мәнінің адам қажетіне байланысты
болуы.
3. Есте қалдыруды жоспарлап, оқыған ... ... мен оның ... ... ... мәселелердің ізін, мәнін білу.
4. Сол мән-мағыналарды түсіну үшін олардың ... ... ... Қабылданған нәәәәәрселердің байланыс жүйелерін, тірек боларлық желісін
табу.
6. Қабылданған нәрселерді өз сөзімен құрастыру, сөйтіп ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыра білу.
8. Сапалы түрде қайталап, пысықтап отыру.
Мұндай талаптарды орындау адамның ақыл –ой кені ... ес пен ... ... дамытып отыруға пайдалы ықпал етпек.
Есте сақтайдың тиімді әдісі мен жемісті болуы ... ... ... ... Бұл ... де ... ... жүйесі бар.Кез келген жаттау жемісті бола бермейді.Ғылымда есті
дамытуға арналған жаттау тәсілін – мнемоника деп атайды.Бұл латын сөзінен
шыққан. Мәнісі – ... алу ... есті ... ... ... ... Ес процестері.
Ес өте күрделі процесс, оның өзі бірнеше жеке процесстерден
тұрады.Бұлардың негізгілері: есте қалдыру, қайта ... ... ... есте ... және еріксізесте қалдыру болып екіге бөлінеді.
Еріксіз есте қалдыруда адам ... ... ... ... ... ... ... мен
адамдардың қимыл - әрекеті, сөзі т.б.) сол әрекетінің ағымына қарай есте
қалып отырады.Ал (арнайы ырықты) есте қалдыру ... ... ... ... ... мотивтер болады.Қандай обьектіні болмасын
әдейілеп еске қалдыру үшін мына төмендегі шарттарды ... ... ... Еске қалдыруда әркез мақсат қойып отыру зор маңызды.Оқу ... ... ... оған ... ... қою жеткіліксіз, ол үшін алға
айқын, анық мақсат қою керек.
- Есте қалдырудың қоғамдық, ... мәні ... ... ... ... оқушылар қандай бір шығарманы оқымасын, бір
қажетіме керек болар деп оқитын болса, оны есте ... ... ... ... алу – есте ... көп жеңілдік
келтіреді.Жоспар мүмкін болғанша анық болу керек. Қалай болса ... ... ... есте берік сақтауға негіз бола алмайды.Оқитын
шығарманың ішінен еске ... ... ... іздестіріп, оны бірнеше
маңыналы бөлшектерге бөлу, бөлшектердің әрқайсысының ... ат ... табу – есте ... ... етеді.
- Мағыналы есте қалдыру дегеніміз – нәрсенің мәніне түсіну. ... ... ... процесімен тығыз байланысты.Материалды жақсы
ұғынып, терең түсіну, мағыналы байланыстар жасау,маңызды ... алу – оны ... ... салыстыра,жүйелей білуді керек
етеді.
- Оқып отырған шығарманың байланысын, жүйелерін елестетуге, секе ... ой – ... ... ... таблицалармен қатар,
арнаулы шартты белгілер қолданылып отырса,есте ... ... ... Есте қалдыруға тиіс шығарманы адам мүмкіндігінше өз сөзімен
құрастырған сөйлемдермен ... ... ... бала ... не ... ... ... сөзбе-сөз айтып береитін болса,
мұндай жағдайда оның есте қалдыру қабілеті жақсармайды.
- Оқылатын шығарманы жақсылап есте қалдыруы адамның өзін-өзі ... да ... оның ... ... ... ... де жоғары болады.
- Есте қалдырудың сапасы дұрыс қайталай алуға да ... ... бір ... оқып жаттап алуға болмайды.Аз уақыт ішінде жиі-
жиі қаталап жаттаудың да ... ... ... ... ... ол тез ... ... оны бірнеше ауқытқа бөліп жаттау
керекг..Бірақ арадағы үзілістер тым ұзақ ... ... ... тұтас күйінде жаттауға болады.Егер шығарма көлемді ... ... ... ... болса солай бөлшектемей, логикалық ой
сақталатындай етіп бөлген пайдалы.Мұндайда ... саны ... және ол есте ұзақ ... Сондай-ақ жатталған нәрсені ұмытып кеткен соң қайталау пайдасыз, оны
ұмытпай тұрып қайталау керек, ... ... ... ... бара
жатқан үйді жөндеу үшін емес, үйді берік нығайта отырып, үстіне екінші
қабат салу үшін жасайды.Әрбір ... ... адым ... ... ... ... ... Қайталауды түрлендіріп отырудың,
оның уақыт ... ... ... ... ... ... былай
дейді: «Бұдан бұрын жаттап алғандарды сол күйінде аудармай, айтып
берудың ешбір қажеттілігі жоқ ... ал, ... ... жаңа ... айту, яғни жаттап алғанды басқа ... ... беру ... ... ... ... бірі ... есте қалдыру. Егер мағыналы есте қалдырудың
мәнісі құбылыстардың ішкі ... ... ... ... ... болса, механикалық есте қалдыруда заттар жай, сыртқы
байланысқа түседі. Мұның басты шарты қайталау.Естің бұл түрінің ... іске ... ... қалатын кездері болады. Шетел ... мен ... қиын ... мен ... жер, су аттарын,
телефон нөмірлерін есте қалдыруқажет болған кезде механикалық ... ... ... Еске ... соңғы түрі жасанды
ассоциациялар арқылы мнемоникалық әдіспен жүзге асып отырады.
Қайта жаңғырту және ... ... ... деп ... ... жаңғыртуда адам алдына мақсат қоймайды. Мұны іс-
әрекеттің барысы туғызып тоырады қайта жаңғыртудың осы түрі ... ... ... ... ... ... қайта жаңғырту мақсат қоюмен, ерік күшін жұмсаумен, арнаулы әдіс,
тәсілдер қолданумен жүзеге асады.Арнайы қайта ... - ... ... ойлаумен тығыз байланысты, өте белсенді процесс.Қайта жаңғыртудың
да көптеген әдістері ... ... ... ... ... ... үшін жазбаша немесе ойшаоның
жоспарын жасау қажет болады. Жоспар жасаудың өзі қажетті шығарманы
жинақты, ... ... ... өзі ... ... сапалы
болуына көп жәрдемін тигізеді.
- Қайта жаңғыртуда бұрын оқылған, қабылданған обьектілерді бір-бірімен
салыстырып отыру да аса ... ... ... ... бұлардың мағыналы
байланыстарынпайдаланған жөн. ... адам бір ... ... ... ... ... төңірегінде еске түсіреді.Ал қалай болса
солай кездесоқ нәрсемен ... ... ... ... ... ... ... Оқыған нәрсеге жауапкершілікпен қарау, мұнда табандылық, тұрақты
қызығудың болуы да ... ... ... болуының қажетті
шарттары болып есептеледі.
Қайта жаңғыртудан тану процесін ажырату керек.
Тану - қайта жаңғыртудың қарапайым түрі. Тану – ... және ... ... ... ес ... Тану адамның
қабылдау санасындағы ерекшеліктеріне ... ... ... ... бір ... ... тез және ... таниды,
екінші біреу мұны мүлде тани алмайды, үшінші біреу шала таниды, ... ... қате ... ... ... ... тану үшін ... төселіп үйренген, өмір тәжірибиесі мол, ... ... ... болатын қателердің көбі дәл, жетік тани алмаудан, ал дұрыс
тани алмаудың өзі алғашқыда зер салып, жөнді қабылдай ... ... Ес ... ... ... ес туралы түрлі анықтамалар мен теориялар бар.
Алайда, тұрақты түрде тұжырымдалып бір жүйеге түскен ... ... ес ... осы кезге дейін әр тарапты қызу ... ... ... ... ... мен ... және әр қилы ... екендігін көрсетеді. Соңғы жылдыры ес психологияда басқа ғылым
салалары арқылы да ... ... ... де ... ... ... ... жайында қалыптасқан ... ... ... ... қосымша үшінші бағыт –
биохимиялық тұрғыдан іздестіру ... ... есті ... кибернетика ғылымы тұрғысынан зерттеуде де едәір қалыптасқан
жүйелер ... ... ... ес ... ... ... бағыты болып есептеледі де, осы тұрғыдан зертеулер ... ... ... және теорияларға тарамдалады. Осындай
тарамдалудың негізі ретінде естің дамуындағы адамның ... ... Ал ес ... бірсыпыра теориялар басты мәселе етіп ... ... ... «таза» сананың белсенділігін алады. Бұл бағыт
адам іс-әрекетінің ... ... жоқ деп ... ... ... ... ... білдіретіндігі анық.
Психологиялық тұрғыдан көзқарас тобы - ассоциациялық бағыт
делінсе,оның негізгі ... мен ... ... ... ... ... міндетті түрде жасалу принціпі
болып саналады.Сөйтіп екі түрлі елес пен әсерлену санада бір мезгілде ... орай есте әр ... ... ... ... ... ... әсерлер мынадай үш типке бөлінеді:
- әсерленген обьектінің кеңістік пен уақытта орай араласып келуі;
- өзара ұқсастығы;
- бір-бірінен айырмашылығы мен қарама-қарсылығы.
Сыртқы ... ... ... қатынасатын ассоциациялардың
мынадай үш түрі жасалалды:
-аралас не іргелес ассоциациялар
- ұқсастық ассоциациялар
- қарама-қарсылық ассоциациялар
Мұндай ассоциациялық принціптерді ... рет ... ... ... ... грек ... Аристотель. Атақты физиолог ғалым И.П. Павлов
ассоциацтяларды шартты рефлекс теориясымен түсіндіріп, ми қабығындағы ... ... ... ... ... болып, сан рет қайталау
нәтижесінде бекіп отыратын уақытша байланыстар деп ... Бұл ... ... ... деп ... ... ... физикалық
теориясы да жатады.Ол бойынша жүйкелік импульстер нейрон арқылы өткенде,
өзінің ізін ... ... ... теорисы деп аталады.Осы
заманғы нейропсихологиялық ... ... мен ... жүйке қызметінің механизмдерінде естің ... мен ... ... мән ... ... клеткаларынан таралатын аксондар
басқа клеткалардағы дендриттермен жанасады, не өзі ... ... ... ... Жүйке клеткаларындағы осындай ... ... ... болып, күрделігі жөнінен түрліше қозулар
ревервеникалық ... ... ... ... ... іске ... зерттеушілер мұндай құбылыстар жүйесін
іздердің сақталып қалу ... ... ... деп ... сақталатын іздер қысқа мерзімді есте самақтаудан ұзақ мерзімді
есте сақтауға ауысып отырады.Кейбір зерттеушілер ... есте ... ... ... болады десе, ал екінші біреулері мұнда
әр түрлі сипаттағы екі түрлі механизм болады деп жорамалдайды. Мұндай
болжам-жорамалдар ... ... ... ғана дәлелденбек
Естің биохимиялық теориясы Ес механизімін ... ... ... осы ... биохимиямен ұштасады.Осы бағыттағы зерттеу
нәтижелері есте сақтау екі сатылы сипатта болады деген жорамал жасайды.
Бұл жорамал ... ... ... ... ... ... ... мида электрохимиялық қысқа реакциялар пайда болып, олар
клеткаларда физиологиялық өзгерістерге ... ... ... ... биохимиялық реакция пайда болып, жаңадан протейндер детін
белокты заттар құрайды. Бірінші саты тек секунд, минуттарға созылады. Ол-
естің қысқа мерзімді ... ... Ал ... ... ... өзгерістерге ұшырайтын заттар қзақ мерзімді есте сақтауюдың
механизмі болып табылады.
Мұндацй ... ... ... ... сабауқұйрық
тышқандарға арнайы тәжірибе жүргізілген. Адам есінен уақытша ... ... ... ... ... қалатыны
мәлім.Бұл жайт адамдарға қысқа мерзімде әсер ... ... ... реакциялардың биохимиялық өзгерістерге жетпей, басылып
қалатындығын көрсетеді.
Естің химиялық теориясын қолдаушылар есте ... ... ... ... ... ... ... байланысты деп санап, бұл генетикалық немесе нәсіл қуалау
арқылы беріліп ... деп ... Ал ... не дара адамның
есі рибонуклеин қышқылыфна байланысты делінеді.
Швеция биохимигі Хиденнің ... ... ... РНК ... ... ұзақ ... ... іздер қалдыратынын анықтаған.РНК өте ... оның ... ... ... ... арасында болып отырады. Осындай
биохимиялық зерттеулер арқылы табылған жаңа мағлұматтар ... ес ... ... ... ... жеткізуі мүмкін.
Адамның ес процесі - өте күрделі және адамның іс-әрекетіне орай ... ... ... бүтіннен бөлшекке – организмнен мүшеге, одан клеткаға
және керісінше ... ... ... Сондықтан естің механизімін әр
түрлі дәрежеде анықтаған зерттеу ... ... ... ... Естің түрлері.
Ес адамның әр алуан іс-әрекетімен ... ... ... ... ... атқаоратын болғандықтан, оның түрлері мен көріністері
де әрқилы.Естің бөлінуі адамның ... ... ... ... олар есте ... , ... ... процестерімен тығыз
ұштасады. Мысалы, адамда есту есі мен көру есі ... ... ... Іс - ... сипатына орай, ес мынадай үш түрге
негізделініп бөлінеді.
- Психикалық ... ... ... ... бейнелі-көрнекілік және сөз мағыналық;
- Іс-әрекеттің мақсат сипатына ... ... ... ... Адамның материалды қанша уақытқа дейін есте сақтай алатындығына қарай:
қысқа және ұзақ мерзімді, сондай ақ ... ... ... ... арнай асапап – мнометр арқылы өлшенеді.
Қимыл –қозғалыс есі дегеніміз- ойын, спорт, еңбек, оқу әрекетіне
байланысты әр ... ... мен ... есте ... ... ... отыру.Естің бұл түрі қозғалыс дағдыларын
қалыптастырудың негізгі дағдылары ... ... ... ... ... мен эмоциялық күйлерін есте қалдырып отыруын сезімдік ес
деп атаймыз. Өз ... ... мен ... ...... қатынаста болғанын қайта жаңғыртып, оларды тітіркендіргіш ретінде
есіне түсіруі адамды қызықтырып, түрлі іс-әрекеттерді атқаруға жетелейді.
Эмоциялық ес бойынша адам ... ... ... ... не ... оның ... ... әр алуан
жағдайлар оған күшті әсер етіп, эмоциялық ... ... ... алғанда, бұл естің басқа түрімен салыстырғанда әлдеқайда
күшті болады.
Бейнелі-көрнекілік ес заттар мен ... ... ... ойда қалдырып, қайта жағңғыртуда айқынкөрініс береді.
Естің бұл түрі арқылы табиғат көрісі, бастан кешкен ... ... ... естері болып та бөлінеді. Егер қалыпты дамыған адамдар үшін есту ... көру ... ... зор ... ал ... ... ... мұның
есесіне сипау, иіс, дәм естері өте ... ... ... ... ... Бейнелі ес, әсіресе, көркемөнер кәсібімен
шұғылданатын ... ... әрі өте ... ... ... болады.
Кейде эйдетикалық есі бар адамдар да кездеседі. Мұндай адамдар
заттар мен құбылыстарды көз ... ... ... ... жеке
қасиеттерімен бөлшектерін айқын айыра алады.Олардың сезім мүшелері сыртқы
тітіркендіргіштерге күшті қозудың нәтижесі болып саналады.
Сөздік- мағыналық ес ... ой, ... ... ой ... ... ... ... із қалдарып отырады. Ойдың қандай формасы
болса да тілмен, сөзбен байланысты. Естің бұл ... ... ... да ... ... қабылданған нәрселерді қажет кезінде біз
сөз, не олардың мәнін есте сақтау арқылы ... ... ... ... ... ... ... болса, сөздік-мағыналық есте
екінші сигнал жүйесі ... рөл ... ... мән ... есте
сақтау логикалық-мағыналық, ал белгілі үзінділер мен сөз тіркестерін,
мазмұндарды сөзбе-сөз жаттап алу ... ... есте ... ... ес ... білім жүйесі мен ... есте ... ... ... ие. ... бұл ... адамның
әрқилы іс-әрекеттерінің алмасып отыруына, ниет-тілегіне, мақсат-мүдесіне
орай түрлі тәсілдерге ауысып, оның бойындағы тұрақты қасиеттері болып
қалыптасады.
Етікті және ... ... ... ... және ... ... ... тиісті әрекеттердің маңыздылығы мен қажеттелегене
байланысты.Белгілі мақсат ... ... есте ... есте ... жаңғырту, еске түсіру еріксіз ес деп аталады. Егер ... ... онда бұл ... ес ... есте ... мен жаңғырту, еске
түсіру, жаттап алу үшін мнемоникалық амалдар ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Еріксіз естің орасан зор орын алатынын әр адам өз тәжірибиесінен жақсы
біледі.Дегенмен, адам қажетті деп ... ... үшін ... ... ... есте ... да жиі ... етіп отырады. Естің адам
санасында тұрақтанып, жемісті болуының өзіндік ... бар. Олар – ... ... ... ... ... мерзімді және түпкілікті ес.Оперативтік ес. Қажетті материалдар мен
нәрселерді есте сақтау үшін адам тиісті ... ... ... ... ... ... ... Бұл сол әсер еткен нәрселер
ізінің консолидациясы немесе мағлұматтардың есте берік қалуы деп ... есте ... ... ... ... ... нәрселердің бейнесі
адамның көз ... ... ... ... ... мұндай
процестер тұрақсыз.Дегенмен бұл ерекшеліктің сыртынан алынған хабарларды
есте сақтап , оларды қайта жаңғыртуда ерекше ... бар. ... бұл ... ... ес деп ... Ал түпкілікті ес қабылданған қабылданған
нәрселерді, құбылыстарды олардың белгі ... ... ... ... ... біренеше рет қайталау арқылы ұзақ уақыт бойы ... ... есте ... тағы бір ... - әсер ... ұзақ мерзімге созылуына және адамның арнайы мақсатына да
байланысты. Сондықтан ... ... ... ... ... де қатысты.мағынасын түсінбей, нәрселердің әсерін
қайталай беру мида ... ... ... ... еске ... әдебиет пен ауыз екі тілде қысқы мерзімді ес «алғашқы
ес», «шапшаң ес» деп те айтыла береді.Дегенмен ... ... ... ес деген атпен білінеді.
1.5 Ес саласындағы дара айырмашылықтар.
Ес дәрежесі бірдей екі адамды табу қиын. Біреу ... ... ... ... ... жақсы жаттайды, үшінші біреу ... кісі ... ... ұстағын келеді.Адамдар сондай-ақ, есінің
дәлдігі жөнінен бір-бірінен ажыратылады.
Естің дәлдігі – ... ... ... ... ... ... түрде
айта білу қабілеті. Мәселен, орыс композиторы Балакаевтың есі дәл омындай
боған. Концертте отырғанда, ол ... бір ... ... де , екі ... ... осмы ... жаңылмай орындап берді.
Есі дәл адамдар материалды игеріп алудың жылдамдығы жөнінде
алдына қара ... ... ... ... адам ... ... ... қайта-қайта оқыса да есіне түсіре алмай, әуре
болады.Адамдар еске қалдырудың ұзақ-қысқалығымен де ... ... ... беріктігі деп те атйды. Мәселен, бір нәрсені жаттап алса, ... ... ... ... ... ... оны тез ұмытады.
Естің жақсы сапаларының бірі – даярлығы. Естің қорынан ... ... ... ... ала ... ... даярлығы дейді.Сондай-ақ көп
нәрсені миына тоқи алатын, есінің өрісі кең адамдар да болады. Біреулер
көзбен көргенді, енді ... ... ... ... ... ... ... арасынбда да жиі
кездеседі.
- Есте қалдыруы шапшаң, қайта жаңғыртуы ... есте ... ... ұмытпайтын оқушылар;
- Есте баяу қалдырған ман, ұмытпайтын оқушылар;
- Есінде қалдыруы тез болғанымен, тез ұмытатын оқушылар,
- Есіне ... ... және тез ... ... оқушылар;
Бала есінің сапасы төмен болуы көптеген ... ... ... балалар сабақтан көп қалады, үй тапсырмаларын жүйелі
орындап отырмайды, кітапты қалай ... ... ... ... ... баланың сабақты дұрыс тыңдамауынан, зейінсіз
отыратындығынан да байланысты.Мұндай балалар ... ... ... ... Енді бір ... ... ... ми-
жүйке ауруларымен ауыратындар да болады) болғандықтан тез шаршайды,
сабақты кірбің көңілмен тыңдайды. Мұғалім осындай балалармен де ... ... ... ... ... ... ... ол
оқушылардың арнаулы режиммен жүріп-тұруын қадағалауға т.б. балалардың
ес қабілетін ... ... ... есі туғаннан былай дами бастайды. Мәчелен, төрт-бес
айлық бала ... ... суды ... оған ... ... ... ... алған. Жарты жастағы бала өзінің шешесін бірер жеті
көрмесе де тани ... Бұл – ... тану ... өте ... ... ... есінде қалатын заттардың
көлемі арта түседі. Бір жасар бала көрген нәрселерін ... ... ... ... бала ... бір ... ... ұмытпайды.Бала
есінің дамуына жүру, ... ... ... ойын ... елеулі орын алады.Үш-төрт жасар баланың есте
қалдыруындағы негізгі ерекшелік – ... ... ... ... ... ... нақтылы, бейнелі келетіндігі.Төрт
жасқа дейін балада еріксіз ес күшті дамиды.мәселен, бала өлеңді, қара
сөзді, таұқпақты ... ... ... тез ... ... ... ... жастан былай қарай балада естің жоғары түрлері
өрінеді.
Мектепке түсу балалардың логикалық есін дамытуда үлкен
рөл атқарады. Оқушылардың есін ... де ... ... ... дара ... ... ... отырып, жұмыс жүргізеді.Төменгі
ынып оқушылары оқу ... өз ... ... ала ... үйге ... ... метериалды қалай оқу керек екендігін
баларлға ұдайы ... ... Бұл ... ... бәрінде
мәтінді қалай оқу, тапсырманы қалай орындау ... ... ... ... ... ... ... түсе қоймайды.Мұғалім мұны қатты
ескергені жөн.
Төменгі сынып оқушылары (әсіресе ... ... ... көбінесе сөзбе- сөз жаттап алады.Олар
материалды есіне ... оқи ... ... ... ғой» дейді.Бұлайша есте қалдыруға материлдың қысқалығы әрі
жинқылығы себеп ... ... ... ... ... да өз ... мүмкіндік бермейді. Сондықтан мұғалім бір жағынан, балның
сөздік қорын дамыта ... ... ... материалды өз бетінше айта
білуге үйретуі қажет.баланың оқыған нәрсесінің мәнін түсіне алуы ... ... өз ... айта ... болып табылады.Осылайша, есте
қалдыру үшін оқитын материалды бірнеше мағыналы бөліктерге бөлу, ... ... ... ... ... ... Төменгі сынып
оқушылары бұл жағына өте шорқақ екені де, ... ... ... ... бала ... талдау жасауды білмейді, мәтінді
жеке бөліктерге бөлгенмен, оның ... ... ... ... ... жеке ... ат ... басты жерлерін табудың
орнына, мәтінді түгелдей жаттап қояды. Бұл әдіс оған оңай ... Егер ... ұсақ ... бөлінетін болса, оқушылар жеке
фактілер мен ... ... ... ... де, мәтін үлкен
бөліктерге бөлінсе, бұлардың тақырыпшасын ... тыс, ... ... ... ... мәніне қарай бөліктерге бөлу төменгі сынып
оқушларының ... ... ... ... ... ... сипаты және балалардың жас ерекшеліктері ... ең ... ... ... оған өз ... ... ... сынып оқушыларында жап-жақсы дамитындығы байқалады. Бұл
әдісті балаларға мұғалім ғана үйрете алады. Оқушыларды жаңа ... ... ... ... машықтандыру, оқу материалдарын
неғұрлым ұзақ мерзімге есте қалдыруға бағыт ... ... ... ... ... бірі. Мұғалім, сондай-ақ, балалардың есте
қалдыру, қайта жаңғырту мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... ... тиіс.
Бала есінің дамуы – мұқғалімнің жұмыс әдісіне, әсіресе
психологиялық дайындығына байланысты. Алдымен мұғалім есте ... ... ... ... ... ... тиіс. Сонда ғана ол
балаларды осындай әдістерге үйрете алады. Мұғалім оқушылардың ... ... жас және дара ... ... ... бағдарламалық материалдың ішінен аса ... ... жаңа ... ... ... ... бұрыннан
білетіндерімен байланыстырады, баланы алаңдататын ... ... ... ... шамасы клмейтін тапсырмаларды
бермейді. Сабақты баланың есінде жақсы қалдыру үшін, мұғалім бала
білуге тиісті нәрсені ... ... ... дұрыс қабылдай алуына
қатты зер салуы керек. Бұл үшін ... ... ... ... дұрыс. «Алғашқы образдылық есте берік және барлық жағынан
сақталып қалудың ерекше мәні бар, - ... К.Д. ... - ... есінде оқыту арқылы жеткізілетін алғашқы образдар неғұрлым
берік орын алатын болса, соғырлым келешектегі образдар баланың есінде
оп-оңай және берік ... ... ... есін ... ісін оның ... ақыл-ой, адамгершілік тәрбиесімен
қосақтастыра жүргізген жөн. ... оқу мен ... ... мен ... әдеті мен ерік-жігерінің жақсы сапаларын
тәрбиелеу алардың есін де ... ... көп ... ... Оқушылар есінің даралық рекшеліктері
2.1 Балалардың есте сақтай ... ... ... ... ... ... даму
ерекшеліктерін зерттеу мәселесі қолға алына бастаған кезде кейбір
психологтар баланың есте ... ... ... ... есте ... ... әрі ... деген пікір айтқан болатын. Мұндай
пікірлердің тууына баланың есие сақтауына таң қаларлықтай нәзік ... ... ... еді. ... да, балалар әр ... ... тыс ... және ... есінде сақтайды. Мұндай
материал ешқандай еңбексіз, қандайда бір талғаусыз олрдың санасына өзі
құйылып, есте сақталатындай көрінеді.
Бірақ балалардың есте ... ... ... ... ... бұл есте ... көрер көзге ғана сондай
болып көрінеді. Ең, алдымен балалар шындығында, кез келген материалды
емес, өздерін ... ... ... ... ... ... ... шапшаңдығы - бүкіл есте ... ... бір ... бір ғана ... ... ұстаудың беріктілігі, яғни қабылданған нәрсенің
сақталу мерзімінің ұзақтығы, әр түрлі жағдайларда оны ... ... ... ... ... әлсіз болып келеді.
Адамның есте сақтай білуін, оның ойындағы материалды жаңа жағдайларда
ойдағыдай табысты қолдана ... яғни ... ... ... ... ... ... бағалатындықтан толысқан ересек адамның
есте сақтауы, балның есімен салыстырғанда, анағұрлым ... ... ... ... материалды таңдап алып, оны көңіл қоя
қабылдайды. Баланың есте сақтауының толық дамымағандығ оның ... ... да ... ... жас ... ... дәрежесіне сәйкес, олардың әр қайсысына әр түрлі мазмұн
түсінікті болады деп ... ... ... ... ... өздері
орындаған қимылды, онан соң ... ... ... көңіл күй
сәттерін есте сақтайды.Одан кейінгі кезеңде заттардың бейнелерін ... ... ... да, тек ең ... ең ... шамада бала
қабылданған нәрсені есте ұстап, оның сөзбен білдірілген мағыналық
мазмұнын есте сақтап, қайтадан бере ... Есте ... ... ... да, ... даму ... ... психологтар да
қолдавйды. Бірақ, мәселенің осы жағынан ... ... ... түрі ... ... ... ... бала есте
сақтауының даму жолдары түп-түзу болмайтынын ... ... ... мен ... ... ... және абстрактілі мәнді
сөздерді есте ұстауының жемістілігін салыстыра зерттей отырып,
А.А.Самирнов, ... және тағы ... ... ... сақтауын жетілдіруі, бірі есте сақтағанды екіншінің мазмұнымен
алмастырғаннан гөрі, әлдеқайда күрделі прцесс ... ... ... ... бейнелері кез келген
мазмұндағы сөздерді есте ұстау саны ... ... ... ... ... ... отырады. Дегенменде, зерттеуге арналған ... YI ... ... ... ... ... материалдан гөрі,
көрнекі материалды табысты есте ... ... ... бірінші және екінші сигналдық ... ... ... ... көзбен көру арқылы қабылдаудың нәтижесі деп
қарайды. Абстрактілі мазмұнды сөздерді есте ... ... ... ең ... ... көрсетті.
Есте сақтаудың өнімділігіне алға қойған мақсатты жете
түсіну, сол ... ... есте ... ... түрткі болған
жайт сияқты факторлар айтарлықтай үлкен ... ... ... ... ... есте ... тиімді тәсілдерін
меңгергенін ерекше даралап ... ... жасы ... ... оның ... ... ... практикалық зор әрекет роль
атқарады. Сондықтан қимылға байланысты есте сақтау өте ерте көрінеді.
Қимылдық ес барлық ... пен ... ... ең ... ...... заттарды қолмен ұстау, онан соң
жүгіру, секірі сияқты күрделі ... ... ... ... Бала бетін жууды, түймесін салуды, аяқ ... ... ... ... ... де қимылдық жұмыс «өзгермейді»,
қайта бұрынғысынан анағұллым күрделене түседі.
Дағдыларды қалыптастыру мектптің ортаңғы және жоғарғы
сыныптарында ... ... ... ... да ... ... әлдеқайда көлемді, құрылымы жағынан күрделі әрі
өзіндік қимыл жұмыс жатады.Сондай-ақ бұл естің басқа ... ... ... жасы неғұрлым кіші болса, соғұрлым оның өз сезімдері
тура ықпал етеді; өзі жасаған ісіне, біреуден алған ... ... ... ... немесе оған ... ... ... ... қалуы. Мұғалімнің жоғары сынып оқушыларымен
жүргізетін ... ... ... әсер ... ... де осы ... ... жас өспірім өзі
жіберген қателері үшін ұялғанын немесе жетістіктерінен ... ... ... ... ... ... сыныптың күйініп,
сүйінгенін ойлап, қателігін қайталамау үшін, оқушны жазалаудың немесе
мақтаудың шаралары мен формларынң өзіне қажеттігін өзіне ... ... ... есте ... да ... даму ... Олар да жеті ... мен он жеті жастағы балалардың
сезімдері ... ... ... әсер ететін себептер сияқты әр түрлі
болады.
Баланың есте сақтауы әсресе ... бір ... ... нақты заттардың образдарымен баий түседі. Бала ... ... ... ... ... ... бір тобына
тән олардың біреунде ғана бір ... ... ... ... бала ... жекелеген образдарды қолдана бастайды.
2.2 Оқушылар есінің даралық ерекшеліктерінің ... ... ... ... мен ... ... ... ерекшеліктерін көңіл қоя зерттеп жүр.
Мәселен бала ... ... ... ... ... ... жастағы балалардан өздеріне жақсы таныс заттарды, мысалы,
адамның, иттің, ... ... ... ... ... ... етіп салынған бейнелерін ала отырып, осы суреттер
баланың ... қате ... дәл ... яғни ... ... деп ... ... бейнелеудегі тұрақты процесті бацқап отырып,
балалар салған суреттер бойынша ... ... ... ... ... барынша ұсақ салынған, схемаға құрылған және
осыған тән ... ... ... ... ... даму ... ... бала дұрыс түсінікке
өсіп жетілетіндей.
Заттарды бейнелеудегі әрбір жаңа кезеңнің тууы және олардың өмір ... ... ... жас ... сәйкес анықталады, яғни биологиялық
факторлардың әрекетіне байланысты. Үйрету баланы бейнелей ... ... ... ... көптеген мектеп жасына дейінгі ... мен ... ... ... ... пәнінің
мұғалімдерінің, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... дамытып отырған бала түсінгі
туралы керағар ілімді батыл түрде жоққа шығарды. Ең ... ... зат ол ... ... ... тепе тең ... ... Тіпті 4-5 жастағы балалардың өзі адам ... ... ... етіп сала отырып, оны таңдамайды, бірақ басқаларынан
көрі өзі салған суретін ең тамаша деп есептейді.Әдетте олар шындығында
дұрыс салынған суретке сенімді ... әділ ... ... Сонымен
бірге педагогтармен психологтардың зерттеулері, ... ... ... ... ... ... рет қабылдаған
заттардыбейнелеудегі прогрессивтілігі, оның ішінде заттың, оның әр
бөлігінің формасы, олардың суреттегі орналасу орнын ... ... ... ... алу ... ... оның ... туралы
түсінігінің пісіп-жетілу нәтижесі ретінде өзінен-өзі болмайтындығын
нанымды дәлелдейді. Бұл процесс баланың жасс ... ғана ... әр ... ... жеке ... ... оның ішінде
бақылау тәжірибиеісін, жаңанытанып, оны ... ... ... ... ... ... ... өмірінің уақыты – бұл оның үлкедерге үйретуге кеткен уақыты, яғни
тәрбиешілердің тәрбиеленушілергеықпал жасаудың педагогикалық арнаулы
системасын пайдалануға кеткен ... ... ... заттықарай
және көре білуге үйрету жеткіліксіз, бұған қоса заттң бөлшектерін,
олардң арасындағы ... көре ... ... бетінде, жапсыру
және т. б. құралдар арқылы затты бейнелей білуге арнайы үйрету қажет.
Бала елесінің үзінді түрінде болатындығы – ... ... ... ... ... ... детальдарын белгілей отырып, оның мәнді құрамдас
бөліктерін қабылдамай және ... ... ... ... ... балалар қабылдаған заттары туралы үзінді түрінде
естерінде сақтайды.
Есте сақтаудағы қателіктер – ... ... ... және ... ... бар ... алмауының тікелей нәтижесі.
2.3 Төменгі сынып оқушыларының есі.
Балалардың есі көп ... ... ... ... Балалардың
миы өмірінің алғашқы жылынан бастап ... ... ... мен ... ... есте ... өте икем келеді.Алғашқы
балалық шақта, мектепке дейінгі кезеңде ... ... ... ... ... кейінгі бүкіл өмір бойы ... ... ... деген пікір тегін айтылмаса керек. Бұл кезде механикалық есте
қалдырудың, кейде тіпті дұрыстап түсінбесе де адамның автоматты түрде
игерудің маңызы өте зор. ... бала ... ... ... ... ... ... игереді. Жас балалар шет тілде
сөйлеуді тез және жеңіл үйреніп алады, ал жас ... мен ... ... оны ... көп күш ... ... ... мәлім.
3-5 жастағы балалардың бір беттен екінші бетке тез ... ... ... ... да болуы керек.
Көптеген материалды ырықсыз есте сақтау қабілеті жыл ... кеми ... ... ... ... Оның ... ырықты
және мағыналы есте қалдыру тез дами бастайды. Мектепте ... есте ... осы екі ... де ... ... білуге
келіп тіреледі.
7-8 жасар оқушылар (кейде одан да ересектер) өз сөзімен –ақ айтып
беретін нәрсені әрбір сөзін бұлжытпай есте ... ... ... ... есте ... ... ... Осы жастағы
балаларға сөйлемді еш ... есте ... ... ... ... өз ... ... қарағанда жеңіл, өйткені олардың сөздік қоры
жеткіліксіз және сөздерді емін еркін пайдалана алмайды. ... ... өзі ... ... қаншасын түсінетінін әрдайым
біліп отыру және баланы материалды өз ... ... ... ... ... ... түсінгенде ғана оны айта алуы мүмкін. Егер
оқушы материалды түсініп, оны қайтаалап ... ... ... ... ... ақыл ойының, тілінің дамуына көмектеседі.
Мектептегі төмен сынып жасындағы балалардың образды есі
жақсырақ дамып, сөз ... есі ... ... Зор ... аса ... ... ... нәрселердің бәрі тез
есте сақталып, көпке дейін ұмытылмайды. ... ... ... (сөз логикалық) есі тез дамиды. Бала тек нақтылы ғана емес,
сонымен қатар кейбір дербес абстрактылы ұғымдарды да ... ... ... көлемі кеңейіп, игеру жылдамдығы және дәл жаңғыртуы ұлғая
түседі.
Мектепте белгілі бір оқу материалын игеру ... ... ... күш ... ... есте ... және ерікті түрде
жаңғыртуға жұмылдырады.Бірақ төменгі ... ... дәл ... ... қолайлы түрде пайдалана білуі әлсіз дамыған, ал ол
өздігінен игерудің ... ... бара ... ... ... басқа, балалрдың ... ... ... Ес ... жоғары біреулер тез
ұғып алып, дұрыс жауап бере ... ал ... ... ... ... ... жеңілдігі мен не жылдамдығы мен көзге ... ... оның ... ... ... ойын жинақтап,
ойлауына мұрша бермеуі баланың білімін дұрыс бағаламауға әкеліп
соғады. Бұл баланың ... ... ... ... ... және ... ... апарып соғуы мүмкін.
Сәбилер мен балдырғандардың есінің дамуы жалпы психикалық қызметінің
өзгерісі іспетті Баланың өзге процестерінің қызметі де осы ... ... ... ... анық жетті. Енді осы бағытта
жүргізілген зерттеулер баланың ойлау әрекеттеріне қатысты.Бала ... ... ... ... ... айқын нәрсе. Баланың ойлау
әрекеті нәрселерді көз алдына келтіріп бұрынғы тәжірибиелеріне иек
артады. ... ... ... ... Сәби мен ... ойлауы
тікелей есіне тәуелді. Бұл жайттың шындығына көз жеткізу үшін мынадай
үш ... ... ... балалардың ұғымды анықтау әрекетіне қатысты. Баланың
ойлауындағы мұндай тәсіл оның еске ... ... ... баладан ұлу деген не? Деп сұрасақ, ол кішкентай жорғалайтын,
жылтыр нәрсе, оны аяқпен басып жаншиды дейді.
Сөйтіп баланың ойлау ... ... ... оның ... көз алдында келтіреді. Екінші жағынан ... ... ... ... сабақтас.
Екінші мысал. Еске түсіру ... кез ... ... ... рөл ... Мысалы, баланың бір зат жайындағы
ұғымы көрнекі бейнелерді есіне түсіріп, оларды ойша ... ... ... ... біз ... ойы ... сипатта болады дейміз.
Ойлаудың бұл тәсілі еспен байланысты, бірақ ол әлі де ... жете ... ... ... Бұл ... Штерн зерттеулері бар. Ол бала ойының
дамуындағы мұндай ... ... деп ... Бұл терминнің
мәні бала ойының жеке нәрседен жеке нәрсеге қарай ойысып, заттар ... ... ... ... ... мен
балалардың елестер мен еске түсіруінің дамуындағы тағы бір ерекшелік –
олардың сөздердің ... ... ес ... ... ... ... ... деп санамай,
оның өзге де процесстердің қызметі ретінде қандай рөл ... ... ... ... Бала ... басатапқы кезеңінде
ес процесі жетекші қызмет атқарып, ойлау әрекетінің дамуына ... және ... ... әрекетінде ес енді басқаша қызмет
атқаратын болады. Осы көрсетілген жәйттер балалар есінің төрт жолмен
дамуы ... ... ... жанаспайтындығын көрсетеді және ес
процесінің даму заңдылықтарын түгел қамти алмайды.
2 .4 Оқушылардың есте сақтауын дамыту.
Мектепке ... жеті ... бала ... ... ашық ... ... суреттеулерді, әңгімелерді дәл есте сақтайды.
Бірақ мектеп өмірі бастан аяқ ... ... ... ... талап етеді.Оқушылар күн режимін, мінез-құлық ережелерін, үй
тапсырмаларын арнайы есте сақтауы ... ал одан ... ... ... ... ала ... немесе оларды сабақта еске түсіруі
керек. Балалар ең ... ... ... ... ... материалды дәлме-дәл есте сақтауды, екіншісі оны
тек өз сөзімен айтып шығуды қарастырады және т.б. ... ... есте ... ... ... ... ... түсінуіне, есте сақтау мен еске түсірудің тиісті
әдіс-тәсілдерін меңгеруіне байланысты.
Алғашында балалар ең ... ... ... ... ... ... ... сәйкес келмейтін бөлшкетерге
бөлу кезінде оны, әдетте бірнеше рет қайталау. Есте сақтау нәтижесін
бланың өзінің тексеруі тану деңгейінде ғана ... ... ... оқушысы тексті бір қарайды да таныс ... ... ... алдым деп ойлайды.Аздаған ғана балалар есте ... ... ... ... ... және үйде ... әрі ұзақ
үйретуді керек етеді.Мұндай жұмыстың бір ... ... ... есте сақтау әдістерін қалптастырумен, екіншісі – уақытпен
блгіленген еске түсіру тәсілдерін, есте ... ... ... ... қалыптастырумен байланысты.Матриалды мағыналық
бірліктерге бөлу әдісі жоспар жасауға негізделген. Ол балалар қандай
да бір ... ... ... ... ... ... формада
айтып беретін мектеп сабақтарында ... ... ... ... салстырмалылығын бірден көрсеткен жөн. Олар бір
жағдайда ірі, екіншісінде майда болуы мүмкін.
Арнайы жұмыс жүргізу кіші мектеп оқушыларының еске ... ... үшін де ... ... ... ... ... бірліктерін олар тұтас игергенше естіртіп немесе
ойша қайталап еске түсірудің ... ... ... ... ... оның ... салыстыру, жоспар құру кіші мектеп оқушыларына алғашында
еркін еске түсіру тәсілдері ретінде қалыптасады.
Еріксіз және ерікті есте ... ... оқу ... ... даму ... ... сыныпта еріксіз есте сақтау
тиімділігі еркін есте сақтауға ... ... ... ... материалды түсініп талдауымен өзін-өзі бақылауының ерекше
тәсілдері әлі қалыптаспаған. Оның үстіне есептердің көпшілігін ... ... ... ... ... және оңай емес, кеңінен ойлау
қызметін орындайды. Сондықтан білімнің ... ... ... ... есте ... және өзін-өзі тексеру
тәсілдерінің қалыптасуына қарайекінші және үшінші ... ... есте ... ... есте сақтауға қарағанда, көп ... ... ... ес ... ... ... ... жаңа
құрылымдары жасалады.Оқушыларды материалды логикалық қорытудың жақсы
қалыптасқан тәсілдерін олардың ... ... мен ... ... ... ... ... талдау яғни есте сақтау үшін,
екінші орынға шегінетін осындай мазмұнды қызмет үшін ... ... да бұл ... ... есте ... ... тұрады, өйткені материалдың негізгі бөлшектерін талдау ... ... ... ... ... ... заттары
болады.
Есте сақтаудың екі формасы да ерікті және ...... ... ... ... ... соның арқасында олардың
тығыз байланысы мен бір біріне етене ... ... ... ... ... тиісті жағдайларды қолданғаны жөн.
Ерікті есте сақау ғана оқу материалын толық игеруге ... ... ... ... игеру егер бұл материалды логикалық ұғыну
құралдарына сүйенсе, еріксіз есте сақтаудың ... ... ... ... ... қорыту өте жылдам жүруі мүмкін де сырт көзге
кейде бала мәліметтерді сорғыш сияқты ... ... ... ... ... бұл ... ... іс-әрекеттерден тұрады.Олардау
орындау үшін ерекше оқып үйрену керек, онсыз оқушылар арнайы таддауды,
топтастыруды және салыстыруды талап ететін ... ... ... тырысқанда олардың есі қаруланбаған, шашыранқы яғни нашар ес
болып шығады. Оқу ... сай ... ... істеу тәсілдерінің
қалыптасуы жақсы есті ... ... ... жолы ... III ... ... ... көрнекі мәліметтерді
есте сақтау тиімділігіне қарағанда сөзбен айту мәліметтерді ... ... ... ... бұл балаларда түсініп есте сақтау
әдістерінің тез қалыптасуымен түсіндіріледі.Бұл тәсілдер негізінен сөз
құрылымы көмегімен, ... ... ... ... ... ... ... көрнекі үлгілерді есте
ұстау маңызды. Сондықтан ерікті және ... есте ... ... ... екі түріне – сөз жүзіндегі және көрнекі – ... ... ... адам ... ... зор мәні бар. ... ... оны байытуға ғана емес, адамның ақыл ой қызметін
жақсарту үшін де ... ... есте ... ... адам ... және жинақтап қорта алмайды.
Жоғарыда айтылғанғандарды қорытындылай келе, біз жаңа программа
бойынша оқушылардың істеген жұмыс нәтижелеріне сүйене аламыз.
Көптеген тәжірибиелер барысында мағыналық ... ... ... ... еске ... қайталауда жоғары
сынып оқушылары да үлкен жетістіктерге жетеді. Осындай заңдылықты,
яғни есте сақтау барысындағы ой ... мен ... ... ... жоғарылығын көрсететін көптеген тәжірибиелерді басқа авторлар
да ... ... ... егер ... есте ... ... – суреттерді, сөздерді, фигураларды – топтау немесе олардан
кейбір мағыналық қатарлар мен топтар түзу ... ... ... сақталудың ұзақтығы мен дәлдігі кейде 20-25
есеге дейін артатындығы дәлелденді.
- Баларға көлемі жағынан ... ... ... ... мерзімде есінде ұстау балалардан да, мұғалімдерден де айрықша
күшжұмсап, жүйке тоздыруды талап ететінгігін көрсетіп береді.
- төменгі ... ... ... ... оқу ... олсы ... ... оқытудың жаңа жүйесінің нәтижесі
болып табылады.
- логикалық есте ұстау баланың жас шамасына қараай пісіп-жетілудің
ғана ... ... ең ...... жүйсі мен баланың қысқа
өмірінде жинақталған ... ... ... екендігін
тәжірибие көрсетіп береді.
Материалды ұғынып жинақтаудың тиімді тәсілдерін үйренуге баланың
үнемі, мектеп жасына жетпеген кезінен бастап, ... ... ... есте ... ... төл мүмкіндіктерінің он
пайыздайын ғана пайдаланады.Ал қалған тоқсан пайызын пайдаланусыз
қалады, өйткені ол есте ... ... ... ... ... материалды отырған абзал:
- Есте қалдыруда әр кез алдыңа нақты мақсат қойып отыру зор ... ... Есте ... ... мәні мен ... ... де ... болады.
- Оқылатын материалды жоспарлай білу де есте қалдыруға көп ... Есте ... ... адам ... өз ... ... сөйлемдермен айтып бергені абзал.
Қандай обьектіні болмасын әдейілеп еске қалдыру үшін мына ... ... ... ... ... Еске ... ... мақсат қойып отыру зор маңызды.Оқу материалын
жақсы меңгеру үшін, оған қатты зейін қою ... ол үшін ... анық ... қою ... Есте ... ... ... мәні адамның қажетіне де
байланысты ... ... ... бір шығарманы оқымасын, бір
қажетіме керек болар деп оқитын болса, оны есте ... ... ... ... алу – есте ... көп ... мүмкін болғанша анық болу керек. Қалай болса солай
құрыла салған жоспар есте ... ... ... бола ... ... еске ... ... жерлерін іздестіріп, оны бірнеше
маңыналы бөлшектерге бөлу, бөлшектердің әрқайсысының мағынасына
лайықты ат ойлап табу – есте ... ... ... ... есте ... ... – нәрсенің мәніне түсіну. Сондықтан
мағыналы түсіну ойлау ... ... ... ... ... түсіну, мағыналы байланыстар жасау,маңызды белгілерін
анықтай алу – оны анализдей, синтездей, салыстыра,жүйелей ... ... Оқып ... ... байланысын, жүйелерін елестетуге, секе тірік
боларлық ой – желісін табуда ... ... ... ... белгілер қолданылып отырса,есте қалдырудың сапасы арта
түседі.
- Есте қалдыруға тиіс ... адам ... өз ... ... ... бергені абзал.Егер бала мұғалімнің
айтқанын, не ... ... ... ... айтып береитін болса,
мұндай жағдайда оның есте қалдыру қабілеті ... ... ... жақсылап есте қалдыруы адамның өзін-өзі тәрбиелей
алуына да ... оның ... ... болса,есте
қабылдау дәрежесі де жоғары болады.
- Есте ... ... ... ... ... да ... оқу
материалын бір қайталап оқып жаттап алуға болмайды.Аз уақыт ішінде жиі-
жиі қаталап жаттаудың да қажеті жоқ.Мәселен, ... ... ... ол тез ... ... оны бірнеше ауқытқа бөліп жаттау
керекг..Бірақ арадағы үзілістер тым ұзақ ... ... ... ... ... ... болады.Егер шығарма көлемді болса,
оны бөлшектеу қажет.Бірақ қалай болса солай бөлшектемей, логикалық ой
сақталатындай етіп ... ... ... саны азырақ
болады және ол есте ұзақ сақталады.
- Сондай-ақ жатталған нәрсені ұмытып кеткен соң ... ... ... ... ... ... өйткені «қайталауды ескіріп, құлап бара
жатқан үйді жөндеу үшін емес, үйді берік нығайта ... ... ... салу үшін ... ... ... адым ... өткендерді
қайталап отыруға негізделу керек». Қайталауды түрлендіріп отырудың,
оның уақыт жөніне дұрыс құрудың ... ... ... ... ... ... ... алғандарды сол күйінде аудармай, айтып
берудың ешбір қажеттілігі жоқ ... ал, ... ... жаңа ... ... яғни ... ... ... сөздермен
қаййталап айтып беру әлдеқайды пайдалы». ... ... бірі ... есте қалдыру. Егер мағыналы есте қалдырудың
мәнісі құбылыстардың ішкі мәніне, олардың бір-бірімен байланысына
түсіну ... ... ... есте ... ... жай, сыртқы
байланысқа түседі. Мұның басты шарты қайталау.Естің бұл түрінің кей
жағдайда іске керек ... ... ... ... ... ... мен айтылуын, қиын сөздер мен атауларды,көше, жер, су аттарын,
телефон нөмірлерін есте қалдыруқажет болған кезде ... ... ... ... Еске ... ... түрі ... арқылы мнемоникалық әдіспен жүзге асып отырады.
Әдебиеттер тізімі.
1. Ахмарова М. Ес жайындағы теориялар . Қазақстан мектебі №3 ... ... С.Б. ... ... ... ... 2002 ж.
3.Баб-Баба С.Б. Жантану негіздері, Алматы заң әдебиеті, 2004 ... Л.С. ... жас ... және кемтар бала психологиясы
туралы таңдамалы еңбектер, Алматы, 1999ж.
5. Жарықбаев Қ.Б. Жалпы психология 2004 ... ... Қ.Б. ... 1993 ... ... Р., Керімбаева Т. Дидактикалық ойынның түрлері. Бастауыш
мектеп №9 2005 ж.
8.Қалиев ... Б., ... Ж. ... ... ... ... Ж.Б. ... Қараева Р Жалпы психология
11.Нұрмұхаметова Р., Үрбісінова А Тәрбие тетігінің бірі ... ... №9-10 2005 ... ... А Есті жетілдіру мемкіндіктері Қазақстан мектебі.№4 -6 ... С.Л. ... ... ... – М., ... Г ... есте сақтай білу ерекшеліктері Педагогикалық кеңес
№4 2006 ... ... С. ... ... ... ... ... мектеп №4
2005 ж.
16.Немов Р.С. Психология.– 4-е изд. – М.: Владос, 2000. – ... И.В ... ... М., ... Ю.Б. ... в общию психологию. М., 1997.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ес және адам18 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Информатикадан оқушылардың іс-әрекетін бақылау мен бағалау негіздері58 бет
Көркем шығарма арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие берудің педагогикалық мүмкіндіктері56 бет
Мектеп оқушыларының фермер мамандығына қызығушылығын қалыптастыру55 бет
Оқушыларды зергерлік бұйымдардың жасалу технологиясының әдістемелік ерекшеліктеріне бейімдеу40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь