Қазақ тіліндегі тілдік тұлға мәселесі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1 ТІЛДІК ТҰЛҒАНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ..6

1.1 Тіл білімінде тілдік тұлға мәселесінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Тілдік тұлға және әлемнің тілдік бейнесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12

2 КӨРКЕМ ШЫҒАРМАДАҒЫ ТІЛДІК ТҰЛҒА КӨРІНІСІ ... ... ... ... ... .26

2.1 Мәтіндегі тілдік тұлғаны тану мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
2.2 Тілдік тұлға деңгейлерінің көркем шығармадағы көрінісі ... ... ... ... . 33

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53
Диплом жұмысының өзектілігі: Тіл білімі ғылымының қазіргі кезеңдегі дамуы антропоцентристік бағытпен сипатталатын семантикалық зерттеулердің тереңдеуімен ерекшеленеді. Соңғы кездегі тіл біліміндегі когнитивтік бағыт тілдік мәселелерге мүлде өзге қырынан келуді алға тартып отыр. Когнитивтік лингвистика саласы ғылымның философия, логика, лингвистика, психология, мәдениеттану, жасанды интеллект сияқты бірнеше салалардың басын тоғыстыру арқылы тілдік мәселелерді шешуді ұсынады. Осының негізінде тілді «өз ішінде және өзі үшін» қарастыратын зерттеу жеткіліксіз болып, оны ой-санамен, мәдениетпен және адамның тұрмыс-тәжірибелік қызметімен тығыз байланыста қарастыру қажеттігі туындап отыр. Демек, бұл – тілді зерттеудің мүддесін объектіден субъектіге аудару, яғни адамды тіл арқылы және керісінше тілді адам арқылы анықтау.
Дәстүрлі түрде көркем шығарма әдебиеттану мен стилистиканың нысаны болып табылады. Бірақ та жоғарыда айтып өткеніміздей, қазіргі тіл білімінде көркем шығармадағы әлем (объективті шындық) туралы білімді ұсыну барысында кей тұстарда филологиялық шеңберге сыймайтын терең, кешенді үрдістерді дамытудың қажеттігі байқалады. Яғни, көркем шығарма құрамындағы ақынның (тілдік тұлғаның) көркемдік әлемін анықтайтын жаңа бір деңгей – когнитивті лингвистика.
Антропоцентристік бағыттың іргесі В. Гумбольдт, И. Гердер, А. Потебня т.б. ғалымдардың теориялық еңбектерімен қалыптасқаны белгілі. Олардың еңбектеріне сәйкес, адам өзінің рухани, әлеуметтік талаптарын қанағаттандыратын ұғымдар (концепт) әлемін жасау үшін ақпараттарды тілдік арна арқылы алады. «Тілде адамның дүниені қалай қабылдайтыны, түсінетіні көрініс береді. Яғни, тіл – ойды туғызушы тетік, сондықтан сөз заттың тура таңбасы емес, оның біздің санамызда тілдік шығармашылық процесс нәтижесінде туған бейнесі», − дейді А.А. Потебня. Сондықтан да жаңа ғылыми парадигмаға сәйкес тілді зерттеуде негізгі назар тілдік тұлғаға аударылды, сонымен байланысты тілді зерттеудің жаңа мақсаттары, маңызды ұғымдар мен тәсілдер, метатілдік теориялық негіздер қалыптаса бастады. Атап айтқанда, антропоцентрлік парадигма бірінші орынға адамды (тілдік тұлғаны) шығарады да, ал тіл адам танымын құрастырушы сипатта қарастырылады (Ю.Н. Караулов, В.Н. Телия).
Тұлға деген тура мағынасында «дене», «адам денесі», «қорғаныш», «тірек», «бейне» деген мағыналарда қолданылады. Шығарманы жазған адам, қалай болғанмен де, негізінен мәтін арқылы танылады. Тұлғаны (мәтін түзушіні) тілден (мәтін тілінен) іздеу қазіргі антропоцентризм бағытына деген замана бетбұрысымен қиысады. Ал мәтін тілі сол заманның тарихи-мәдени жағдайларымен тығыз байланыста алынуы шарт.
Біздің жұмысымызда «тілдік тұлға» мәселесі екі автордың (М. Жұмабаев пен Т. Ізтілеуов) шығармаларын талдау негізінде қарастырылды. Ю.Н.Карауловтың тілдік тұлға теориясының үшдеңгейлік үлгісі бойынша аталған ақындардың шығармаларын вербалды-семантикалық, лингвокогнитивтік және прагматикалық деңгейлерге бөліп қарастыру мәселесіне ден қойылды. Сондай-ақ, көркем шығармадағы «ғаламның тілдік бейнесінің» концептілік құрылымын нақты мысалдармен анықтауға баса назар аударылды.
1. Маслова В.А. Лингвокультурология . − М.: Академия, 2001.− 208 с.
2. Виноградов В.В. О художественной прозе. – М.,Л. 1930.− 360 с.
3. Богин Г.И. Модель языковой личности в ее отношении к разновидностям текстов//Автореф. дисс. докт. филол. наук. Л., 1984.− 31 с.
4.Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность//Отв.ред. Д.Н.Шмелев.− М.: Наука, 1987. – 261 с.
5. Воробьев В.В. Лингвокультурология (Теория и методы). – М., 1997.
6. Маслова В.А. Введение в когнитивную лингвистику//Учебное пособие.− М.: Флинт: Наука, 2004.− 296 с.
7. Карасик В.И. Языковой круг: личность, концепты, дискурс.− М.: Гнозис, 2004.
8. Язык и личность (Отв.ред.ак. Д.Н.Шмелев)// − М.:Наука, 1989.−21с.
9. Пшенина Т.Е. Дискурсивное описание языковой личности Катулла // Автореф. дисс. канд. филол. наук. – Алматы, 2000. – 31 с.
10. Бурмакина Н.А. Лингвокогнитивный и прагматическиий уровень языковой личности А.П.Степанова // Автореф. дисс. канд. наук. – Тюмень, 2007. – 22 с.
11. Жуминова А.Б. Тезаурус языковой личности О.Сулейменова // Автореф. канд. дисс. – Алматы, 2004. – 26 с.
12. Ниятова Ш.С. Махамбеттің тілдік тұлғасы. Фил. ғыл. канд. дисс. Алматы. – 2007. – 144 б.
13. Нұрдәулетова Б.И. Конитивтік лингвистика.− Алматы, 2011.− 311 б.
14.Гайнуллина Н.И. Языковая личность Петра Великого (Опыт диахронического описания). – Алматы: Қазақ университеті, 2002.− 141с
15. Баишева З.В. Языковая личность судебного оратора А.Ф.Кони // Автореф. дисс. докт. филол. наук. – Уфа, 2007.− 46 с.
16. Каримова Б.С. Языковая личность современного политика (на материале русскоязычной публицистики Казахстана) // Автореф. канд. дисс. – Алматы, 2006.− 24 с.
17. Терекова Ф.Е. Языковая личность К.К. Жубанова (социолингвистическое освещение) // Дисс. канд. филол. наук. – Алматы, 2004. – 131 с.
18. Кучеренко О.Ф. Языковая личность Л.Н.Толстого (на материале переписки) // Автореф. дисс. канд. филол. наук. – Караганда, 2004.− 30 с.
19. Кузневич З.А. Языковая личность в литературно- художественном дискурсе Эрнеста Хеменгуэя // Автореф. дисс. канд. филол. наук. – Иркутск, 1999. – 23 с.
20. Саткенова Ж.Б. Кейіпкер тілінің когнитивтік аспектісі (Б.Соқпақбаев шығармалары бойынша) // Канд. дисс.автореф. – Алматы, 2005. − 24 б.
21. Абдуллина З.А. Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы (Б.Соқпақбаев, М.Гумеров, М.Қабанбаевтың шығармалары бойынша) // Канд. дисс. автореф. – Алматы, 2008.− 24 б.
22. Ислам А. Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік суреті // Фил. ғыл. докт. диссертациясы. – Алматы, 2005. – 295 б.
        
        РЕФЕРАТ
Диплом жұмысының тақырыбы: Қазақ тіліндегі тілдік тұлға мәселесі
Диплом жұмысының көлемі: 56
Диплом жұмысында пайдаланылған әдебиеттер саны: 70
Жұмыстың құрылымы: Диплом ... ... ... ... және ... тұрады.
Диплом жұмысында қолданылған тірек сөздер: тілдік тұлға, әлемнің тілдік бейнесі, концепт, мәтін, дискурс, вербалды-семантикалық деңгей, лингвокогнитивтік деңгей, прагматикалық деңгей.
Диплом жұмысының ... мен ... ... ... ... - ... ... тілдік тұлға мәселесін әр қырынан қарастырып, соның негізінде Мағжан Жұмабаев пен Тұрмағамбет Ізтілеуов ... ... ... ... ... ... ... Осы мақсатты жүзеге асыру үшін төмендегідей міндеттер қойылды:
* Көркем мәтінді жүйелі-семантикалық талдауға қатысты тілдік тұлға түсінігінің сипаттамасын беру;
* Тілдік тұлғаны ... ... мен ... ... баса ... аудару;
* Ю.Н. Карауловтың тілдік тұлға теориясының үшдеңгейлік үлгісі бойынша Мағжан Жұмабаев пен Тұрмағамбет Ізтілеуовтің шығармаларын ... ... және ... деңгейге бөліп қарастыру;
* Көркем шығармадағы концептілік құрылымын нақты тілдік деректермен дәйектеу;
Диплом жұмысында қолданылған әдіс-тәсілдер: Дайын материалдарды мақсатқа сай ... бір ... ... зерттеу жұмысында саралау, жинақтау, сипаттау, жүйелеу, салыстыру, ... ... ... ... ... Диплом жұмысының дереккөздері ретінде тілдік тұлға мәселесіне қатысты отандық және ресей ғалымдарының Ю.Н.Караулов, В.А.Маслова, В.В.Виноградов, ... ... ... ... ... басшылыққа алынды.
Жұмыстың нәтижелігі: Жұмыста мәселесі екі автордың шығармаларын (М. ... пен Т. ... ... ... қарастырылды. Осы орайда авторлардың тілдік тұлғасын сипаттайтын ерекше контекске назар аударылды, тұлғаның шындық болмысты танып білу айнасы ретіндегі ... ... ... сәйкес танымдық құрылымдар негізінде концептілік жүйеде түсіндірілді, екі ақынды тілдік тұлға ретінде дамытатын прагматикалық бірліктер, мақсаттар анықталды.
ГЛОССАРИЙ
Тілдік ... - ... ... де ... ішкі ... бар, ... ... идеялық) зат, құбылыстарға өзіндік көзқарасы, қарым-қатынас межесі қалыптасқан, өзін-өзі, өзі және өзге, өзі және жаратылыс атаулымен ерекше диалог орната ... ... сана мен тіл ... шын ... Адам, оның тілі арқылы танылатын бейнесі.
Ғаламның тілдік бейнесі - ... ... ... яғи ... тілдік жалпылық мәдениеті мен ділінің өзгешелігін айқындайтын рухани мазмұнның және ... ... өмір ... мен ... қамтамасыз ететін тілдік мазмұнның жүйесі.
Концепт - адам ... ... ... мен ... ... білім мен тәжірибенің бейнелі көрсеткіштерін құрайтын, хабарлы құрылымдарды түсіндіруге мүмкіндік беретін когнитивті лингвистиканың негізгі ұғымдарының бірі. ... ... ... ... ... деп анықтама берілген.
Вербалды-семантикалық деңгей − жеке адамның сөздік қорынан құралады, яғни табиғи вербальды қарым-қатынаста ... ... сөз қоры мен сөз ... ... ... лексикалық бірліктер саны ғана емес әрі оларды функционалды стилистикалық құндылықтарға сай, ... ... ... ... дұрыс қолдана білу қабілеті.
Лингвокогнитивтік деңгей − тұлғаның интеллектуалдық ... ... және ... ... ... ... үдерісін жорамалдайтын адамның танымдық әрекеті негізінде байқалады. Әрбір жеке адам ... ... даму ... ... ... ... ... туындайды, яғни оның санасындағы әлеуметтік тәжірибе мен әрекет негізінде құрылған ... және ... ... ... ... − сөйлеушінің ниеті, оның ықыласы, себептері мен нақты ... ... ... деңгей.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ........................................................................................................4
1 ТІЛДІК ТҰЛҒАНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ..............................6
1.1 Тіл білімінде ... ... ... ... ... ... және ... тілдік бейнесі..............................................12
2 КӨРКЕМ ШЫҒАРМАДАҒЫ ТІЛДІК ТҰЛҒА КӨРІНІСІ.....................26
2.1 Мәтіндегі тілдік тұлғаны тану мәселесі................................................26
2.2 ... ... ... ... ... көрінісі................. 33
ҚОРЫТЫНДЫ............................................................................................51
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ............................................53
КІРІСПЕ
Диплом жұмысының өзектілігі: Тіл білімі ғылымының қазіргі кезеңдегі дамуы ... ... ... ... ... тереңдеуімен ерекшеленеді. Соңғы кездегі тіл біліміндегі когнитивтік бағыт тілдік мәселелерге мүлде өзге ... ... алға ... отыр. Когнитивтік лингвистика саласы ғылымның философия, логика, ... ... ... ... ... ... бірнеше салалардың басын тоғыстыру арқылы тілдік мәселелерді шешуді ұсынады. Осының негізінде тілді қарастыратын ... ... ... оны ... ... және адамның тұрмыс-тәжірибелік қызметімен тығыз байланыста қарастыру қажеттігі ... ... ... бұл - тілді зерттеудің мүддесін объектіден субъектіге аудару, яғни ... тіл ... және ... ... адам ... ... ... көркем шығарма әдебиеттану мен стилистиканың нысаны болып табылады. Бірақ та ... ... ... ... тіл ... көркем шығармадағы әлем (объективті шындық) туралы білімді ... ... кей ... ... ... сыймайтын терең, кешенді үрдістерді дамытудың қажеттігі байқалады. Яғни, көркем шығарма құрамындағы ақынның (тілдік тұлғаның) көркемдік әлемін анықтайтын жаңа бір ... - ... ... ... ... ... В. ... И. Гердер, А. Потебня т.б. ғалымдардың теориялық еңбектерімен қалыптасқаны белгілі. Олардың еңбектеріне сәйкес, адам өзінің рухани, әлеуметтік талаптарын ... ... ... ... ... үшін ... тілдік арна арқылы алады. , − дейді А.А. Потебня. ... да жаңа ... ... сәйкес тілді зерттеуде негізгі назар тілдік тұлғаға аударылды, сонымен байланысты тілді зерттеудің жаңа мақсаттары, маңызды ұғымдар мен ... ... ... ... ... бастады. Атап айтқанда, антропоцентрлік парадигма бірінші орынға адамды (тілдік тұлғаны) шығарады да, ал тіл адам танымын құрастырушы сипатта ... (Ю.Н. ... В.Н. ... ... ... тура ... , , , , деген мағыналарда қолданылады. Шығарманы жазған адам, қалай болғанмен де, негізінен мәтін арқылы ... ... ... ... ... ... ... іздеу қазіргі антропоцентризм бағытына деген замана бетбұрысымен қиысады. Ал мәтін тілі сол заманның тарихи-мәдени жағдайларымен тығыз байланыста алынуы шарт. ... ... ... екі ... (М. ... пен Т. ... ... талдау негізінде қарастырылды. Ю.Н.Карауловтың тілдік тұлға теориясының үшдеңгейлік ... ... ... ... ... ... лингвокогнитивтік және прагматикалық деңгейлерге бөліп қарастыру мәселесіне ден қойылды. Сондай-ақ, көркем шығармадағы концептілік ... ... ... анықтауға баса назар аударылды.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері: Біздің жұмыстағы мақсатымыз - ... ... ... ... ... әр ... қарастырып, соның негізінде М. Жұмабаев пен Т. Ізтілеуов шығармаларында көрініс беретін тілдік тұлғаларына талдау жасау. Осы ... ... ... үшін ... ... ... ... мәтінді жүйелі-семантикалық талдауға қатысты тілдік тұлға түсінігінің сипаттамасын беру;
* Тілдік тұлғаны танудағы мәтін мен ... ... баса ... ... Ю.Н. ... ... тұлға теориясының үшдеңгейлік үлгісі бойынша Мағжан Жұмабаев пен Тұрмағамбет Ізтілеуовтің шығармаларын вербалды-семантикалық, лингвокогнитивтік және прагматикалық деңгейге ... ... ... шығармадағы концептілік құрылымын нақты тілдік деректермен дәйектеу.
Диплом жұмысында қолданылған әдіс-тәсілдер: Дайын материалдарды мақсатқа сай ... бір ... ... ... ... ... жинақтау, сипаттау, жүйелеу, салыстыру, түсіндіру әдістері қолданылды.
Диплом жұмысының дереккөздері: Диплом ... ... ... ... ... ... қатысты отандық және ресей ғалымдарының Ю.Н.Караулов, В.А.Маслова, В.В.Виноградов, Ж.Б.Ермекова, Ф.Б.Қожахметова, Б.И.Нұрдәулетовалардың зерттеу еңбектері басшылыққа алынды. ... ... ... ... екі ... шығармаларын (М. Жұмабаев пен Т. Ізтілеуов) талдау негізінде қарастырылды. Осы ... ... ... ... ... ерекше контекске назар аударылды, тұлғаның шындық болмысты танып білу айнасы ретіндегі көркем мәтіннің мазмұнына сәйкес танымдық құрылымдар ... ... ... ... екі ... тілдік тұлға ретінде дамытатын прагматикалық бірліктер, мақсаттар анықталды.
1 ТІЛДІК ТҰЛҒАНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Тіл біліміндегі тілдік тұлға мәселесінің зерттелуі
Қазіргі ... ... ... ... антропоцентризм бағыты зерттеушілердің алдына өзара тығыз байланысты және бір-бірінің шарты болып табылатын екі мәселені шешу қажеттілігін қойып отыр: біріншіден, ... ... ... әсері; екіншіден, тілдің адамға, оның ойлау жүйесіне, ... етер ... ... дәрежеде екендігін анықтау. Осымен байланысты лингвистикалық зерттеулердің қазіргі ... ... ... ... орын ... ... ... мен оның анықтамасының пайда болып, оның зерттеу қағидасы мен теориясы орыс тіл білімінде жасалғанымен, мәселесі, тілдің қызметі мен өмір ... оны ... ... байланыстылықта зерттеу идеясы тіл білімінде барлық кезеңдерде де болды. ... тіл ... бұл ... ... ... ... алғышарттары тілдің әлеуметтік табиғаты, тіл мен сөйлеудің, жеке адам мен ұжым тілінің ара ... (В. ... ... де Куртене, Ф.де Соссюр және т.б.) туралы мәселелердің қозғалуымен сипатталады. В.А. Маслова , − деп ... ... ... ... ғылымға 1982 жылы МАПРЯЛ-дің VI Халықаралық конгресіндегі атты ... ... ... академик Ю.Н. Караулов еңбегінде тілдік тұлға ... ... ... ... ... ... тәсілдерді жинақтап, сонымен қатар В.В. Виноградовтың [2] және Г.И. Богиннің [3] еңбектерінде қарастырылған ұғымын толықтырады.
Тілдік ... ... ... үш тұрғыда келетіні белгілі:
* Сананың қалыпты және өзгерген күйіндегі тіл, ... және ... ... ... зерттей отырып, яғни психолингвистика тұрғысынан;
* Тілді үйрену процестеріне ... ... ... ... Таза ... ... көркем әдебиет тілін зерттей отырып қарастыру, өйткені [4, 38-б]. Әрбір ... ар ... ... яғни оның ... тұрады.
Қазіргі кезеңде және ұғымдарының жалпы теориялық түсініктері анықталып, тілдік тұлға типологиялары, ... ... ... Оны екі ... ... ... ... 1) Лингво-мәдени бағыт бойынша тілдік тұлға белгілі бір тілді және ... ... ... жиынтық бейнесі ретінде қабылданады. Соңғы кездері ұғымын лингвомәдениеттанушылық бағытта ... ... ... байланыстағы белгілі бір ұлттық-тілдік-мәдени қоғамның мүшесі ретінде қарастыру үрдісі белең алып ... В.В. ... ... ... ретінде тіл мен мәдениетті ұштастырған ұлттық тілдік тұлғаны атап, өзінің монографиясында (ұлттық тұлға), , , ... және ... ... ... ... [5]. ... тілдік тұлғаны әлеуметтік құбылыс деп танып, ондағы жекелік бастаманы атап, тілдік тұлғаның тілдік дәстүрлердің қалыптасуына әсерін көрсетеді [1,120-б]. Жоғарыдағы аталған ... ... ... ... ... ... қызмет құралы ретінде қарастыратын, тіл-мәдениет-тілдік тұлға үштігінен тұратын лингвомәдениеттану айқындамасы тілдік тұлғаны рухани, этикалық, психикалық, әлеуметтік ... ... және ... ... сөз ... ... ... ретінде зерттейтіндігін көреміз.
2) Лингводидактикалық бағыт жеке адамды тілдік қабілет жиынтығы ретінде жадығат негізінде зерттейді. Осы бағыт өкілі Г.И. ... ... ... ... ... ... тілдік тұлға дамуы деңгейлерінің жүйеленген тізімінен тұратын құрылым ретінде көрініс табады. Зерттеуші тілдік тұлғаны тілдік ... ... ... ... ... және ... ... адам ретінде қарастыру тұрғысынан лингводидактиканың орталық ұғымы ретінде қарастырады [3, 9-б].
Осы екі бағыт шеңберінде төмендегідей аспектілерде қарастыру орын ... ... (А.П. ... Ю.Н. ... және т.б.) ... ... [6, 22-б] ... қағида жатыр. Когнитивист ғалымдардың пікірінше, тілдік тұлғаның негізгі қасеттері ұлттық концептілердің вербалдануының әр түрлі деңгейлеріндегі тілдік бірліктердің ... ... ... ... табады;
− тілдік тұлғаны прагматикалық (прагмалингвистикалық) (И.П. Сусов, Е.А. Горло және т.б.) тұрғыдан зерттеу ... ... ... әрекетін мәтіндегі жасырылып тұратын әсер ету тәсілдерін есепке ала отырып саралауды білдіреді;
− коммуникативтік (К.Ф. Седов, С.А. ... және т.б.) ... ... ... ең ... ... тұлға ретінде, яғни [7, 22-б] - ретінде қарастырылады;
− ұлттық (В.В. Воробьев және т.б.) аспектідегі ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттің бір бөлігі ретінде анықталады.
Көрсетілген аспектілердің қай-қайсысы да ... ... ... ... түрде сабақтастықта сипаттауға үлес қосары сөзсіз.
Қазіргі тіл білімінде зерттеушілердің ғылыми дәлелдемелері бойынша ... ... ... ... ... ... Атап айтсақ мәдени кеңістік тұрғысынан В.И. Карасик сөздік тілдік тұлғаны, коммуникативті қызмет тұрғысынан С.А. Сухих тілдік тұлғаның ... ... ... ... И.П. ... ... тілдік тұлғаны В.Д. Лютикова, эмоционалдық тілдік тұлғаны В.И. Шаховский, орыс тілдік тұлғасын Ю.Н.Караулов, батыс және шығыс мәдениеттері тілдік ... Т.С. ... ... ... ... тарихи тілдік тұлға, элитарлық тілдік тұлға типтері бар. Тілдік тұлға типологиясы негізінде тілдік ... ... ... ... ... отыратын ерекшеліктері) салынады. Зерттеушілер жекелей алғанда тілдік тұлға типтерін ойлау, ... ... ... ... және т.б. ... ажыратады.
Тілдік тұлғаның даралық сипатын оның шығармаларының ерекшелігін ... ... ... зерттеуге арналған еңбектер қатары көбейе түсуде. Осы тұрғыда тілдік тұлға ... ... орыс тіл ... мен ... тіл ... ... бағыттарда қарастырылып келеді деп шартты түрде белгілейміз: 1) нақты тұлғаның ... оның ... және ... ... ... ала ... ... - Д.Н. Шмелев [8], Т.Е. Пшенина [9], Н.А. Бурмакина [10], А.Б. Жуминова [11], Ш.С. Ниятова [12] және т.б. ... ... ... ... Т.Е. ... [9, 9-б] - деу ... ... тұлғаға қатысты жүйе түрлерін ұсынады.
2) көптеген ғылыми ... ... ... тілін диахрониялық тұрғыдан сараптау орын алған, жыраулар тілдік тұлғасын олардың поэтикасындағы дүниенің концептуалдық бейнесін таныту арқылы ... Б.И. ... [13, 148-б] - ... I ... ... ... ... тұрғыдан сипаттама берген Қазақстандық ғалым Н.И. Гайнуллина автор образы мен кейіпкер бейнесі проблемасының тіл білімінде кең көлемде зерттелуіне ... ... ... ... ... өз шығармашылығында көркем тілдік тұлғаны жүзеге аысратын көркем сөз ... яғни ... ... ... ... ... ұсынады [14, 12-б].
3) бөлек-бөлек мәтіндер негізінде тілдік тұлғаны модельдеуге арналған зерттеулер де пайда бола бастады: А.А. Реформатсийдің тілдік тұлғасын оның ... ... ... материалдары негізінде Е.В. Красильникова бастаған авторлар тобы [8]; сот материалдары арқылы А.Ф. Конидің тілдік ... З.В. ... [15] ... Б.С. Каримова [16] қазіргі кездегі саясаткердің тілдік тұлғасын публицистика материалдары негізінде зерттеп, , терминдерін ... ... ... ... Қ. ... ... еңбектері негізінде тілдік тұлғасын зерттеген Ф.Е. Терекова оны кәсіби қызметіне байланысты ... ... ... оны ... ... [17, 26-б]; О.Ф. ... Л. ... тілдік тұлғасын оның хаттарының негізінде зерттеп, терминін тілдік тұлғаларды тілде, ғылымда, тарихта, өнерде із қалдырған ... орны бар ... ... үшін қолдануға болатындығын айтады [18].
4) шығармадағы кейіпкерлердің тілдік тұлғасын ашу ... ... ... тілдік тұлғасына шығуды мақсат тұтқан зерттеулер де кездеседі. Э.Хеменгуэйдін әдеби-көркем шығармаларындағы кейіпкерлерінің тілдік тұлғасын З.А. Кузневич [19], Б. Соқпақбаевтің ... ... ... ... тілдік тұлғасын Ж.Б. Саткенова [20], балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасын З.А. Абдуллина [21] осы бағытта қарастырған.
5) тілдік тұлға ... ... оның ... ... сай ... ... ғалым Ю.Н. Караулов зерттеуінен бастау алатыны сөзсіз. Осы тұрғыда әсіресе, орыс тіл білімінде біркелкі зерттелген бұл мәселеге ... тіл ... ... ... ... ден ... зер салынып өзіндік сала ретінде дамып келеді. Өз зерттеуінде ұлттық тұлға ... ... ... ... [22] ұлттық мәдениеттің тілде орныққан тілдік бейнелеріне талдау ... ... ... ұлттық мәдениеттің тілдік релеванттарын зерттеген Ш.М. Елемесова [23] дара тіл өзгешелігін лингвостилистикалық және ... ... ... Т. ... ... ... ... сипатын зерттеген Ф.Б. Қожахметова [24] ретінде анықтауға болатындығын айтады. М. Дулатұлының ... ... ... Г.Е. ... М. ... ... ... ұлтының рухани дүниетанымы оның тіліндегі ретінде ... айта ... ... ... ... ... ... [25, 7-б], − деген пікір білдіреді. Абайдың тілдік тұлғасын зерттеген Г.Ә. Мұратова ... тіл ... ... ... ... ... ұлы Абайдың қазақ әдеби тіліндегі орнын саралау арқылы айқын көруге болатындығын атай келіп, ... ... ... ... [26, 11-б] − деп біледі.
Соңғы кездері тілдік тұлғаны түсіндіруге бірнеше бағытта келу ... ... ... ... ... ... болып табылатын жеке адам қалыптасуының негізгі жүйелерін анықтау (тегі, өмір ... ... ... және ... ... ықпал т.б.);
2. Жеке адамның тілдік тұлғалық болмысын құрайтын жеке қасиеттерін танытатын ... ... яғни оны өз ... білім алу,өзін-өзі жетілдіру, тәрбиелеу, өз тілдік тәжірибесін ұрпақтарына мұра етіп қалдыруда жеке жауапкершілігін сезіну, білім дағдыларын игеру, шеберлік дағдыларын ... ... ... мен ... болмыс өзгерту үшін қолдану т.б. қасиеттерден тұратын күрделі, көпсатылы зерттеу нысаны ретінде оның тілінің ... ... ... деңгейлерін сипаттаудан тұратын деңгейлік талдау арқылы қарастыру қажет екені айқындалды [27, ... ... жеке ... ... ... ... ... туралы ғалым Ж.А. Манкееваның пікірлеріне жүгінсек: , − [28, 281-284-б] болып шығады.
Cонымен бірге тұлғаның өмір сүруінің негізін ... оның ... ... мен ... ... ... ... туралы да айтуға болады. Тұлғаның қоршаған әлемге, айналадағы басқа адамдарға, ... ... ... ... ... құндылықтар жүйесі, яғни адамның материалдық және рухани игіліктері мен мұраттары, белгілі бір ... ... және ... ... ... ... ... оның танымындағы ғалам бейнесін ашу арқылы анықталынады. Ал танымы мен мақсат-мүдделерінің прагматикалық әлеуеті оның тілі ... ... ... тілдік тұлға қалыптасуына әсер ететін факторлар ретінде [29, 9-б ] - деп ... ... ... сәби кезінде басталып, өмір бойына жалғасатындығын айтады.
Тілдік тұлғаны сипаттау үшін көптеген терминдер ұсынылған, енді ... ... ... бәрін жинақтап бір жүйеге келтіру міндеті тұр. энциклопедиясында Ю.Н. Караулов терминіне синоним ... ... ... ... [30, ... ... ең жалпы және кеңінен таралғандары деп адамның тілге қатынасын көрсететін терминдер саналады, яғни , ... ... ... ... градациялау (басқыштарға орналастыру) тарамдалған, бұтақталған күйде болуы мүмкін, ең кең таралғаны тілдік тұлғаны үш саты тұрғысынан қарастыру. Ол зерттеушінің тіл мен адам ... қай ... ... яғни ... ... ... болады.
− Тіл нақты мәтіндер материалында зерттелуі мүмкін; ол мәтіндер тілдің жалпы жүйесінің мәтінде, нақты тіл ұстанушы - жеке ... ... ... ... ... көріністері ретінде қарастырылуы ықтимал.
− Тіл сол тілде жазылған нақты мәтіндерден тыс ... ... тіл, ... ... ұжым тілі ... және өзге ұлттық тілдерге, басқа тілдік құрылымдарға қарама-қарсы қойылып қарастырылады, бұл ұлттық тілдік тұлғаны талдауға мүмкіндік береді.
− Тілді жалпы ... - homo sapiens үшін ... ... ... ... семиотикалық және антропологиялық мәні зор тілдік жүйені зерттеу, бұл тілдік ... ... ... ... ... ... береді [12, 11-б].
Сонымен, тілдік тұлға деп бір жағынан, кез келген тіл ұстанушыны түсінсек, ... ... ... жүйелік ұғым, түсініктерін, мәтіндерді функционалды талдаумен қосатын индивидтің ... ... ... ... ... ... [30, 671-б]. Өз еңбектерінде тілдік тұлғаға берілген бірнеше анықтаманың ішінен Ю.Н. ... мына ... ... көреді: [31, 3-б].
З.А. Абдуллина , − деп тұжырымдайды [21, 15 б].
Б.И. ... ... ... ... ... [13, 148-б].
Ф.Б. Қожахметова: − деп анықтайды [24, 16-б].
Өзге жеке адамдарға ұқсамайтын өзіндік ерекше сапалық қасиеті бар бірегей адам ғана ... бола ... ... ... ... ерек адам емес, тұлға талаптарына жауап беретін адам - тұлға. Адам тұлға ... ... ... ... ... Тілдік тұлға да солай. Тұлға өзге адамдармен, әлеуметтік институттармен қатынаста, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... тұлға ретінде белгілі болады. Демек, тұлға өмірінің мәні ... ... ... ... қарым-қатынастар, мәдениет жүйесі арқылы анықталынатын және биологиялық ерекшеліктер себепші болатын саналы ... пен ... ... болып табылатын ұғымын тірек етеді. Тұлға - ... ... ... ... ... ... әрі ... әрі субъектісі. Адамның қажеттілігі таным, ойлау және қарым-қатынас құралы болып табылатын тіл арқылы қанағаттандырылады, сол себепті тұлға тіл ... яғни ... ... ... ашылуы керек [27, 21-б].
1.2 Тілдік тұлға және ... ... ... өмір ... ... өмір адам ... оны ... заттар мен құбылыстар туралы жинақталған білімнен тұратын түсініктер жүйесі түрінде бейнеленіп, жеке адамның ойында өз ... мен ... ... ... ... ... ... әсері нәтижесінде қалыптасқан ғалам бейнесі түрінде көрініс табады. Ғалам бейнесі - адамның танымдық қызметінің нәтижесі, ақыл-парасатының өнімі. Адам ... ... ... ... келгенде оны қоршаған әлемнің өте оңды, идеалды бейнесі болып табылады. Ғалам ... ... ... психология, мәдениеттану, гносеология, когнитология, лингвистика ғылымдарының өкілдері қолданады. Бұл ұғым қосымша ғылыми, жалпы ғылыми, жеке ғылыми, тарихи, тілдік т.б. ... ... ... да ... ... ... салаларының зерттеу аясына кіреді [27, 31-б].
Дүниемен байланыстағы тұлға, адамдар тобы, халық, адамзат ғалам бейнесінің субъектісі бола алады. Ғалам бейнесі субъектілерінің әр ... ... ... ... мен ... ... ... қалыпты және психикасында ауытқулар бар адамдар; қазіргі өркениет пен ескі түсініктегі адамдар. Осыларға сәйкес ғалам бейнесінің үш типі ... ... 1) ... адам мен ... ... ... 2) ... қалыпты адам мен психопотологиялық ғалам бейнесі; 3) және архаикалық ғалам бейнесі. Қоғамдық сананың әрбір ... ... ... ... философида, ғылымда дүниені қабылдаудың өзіндік ерекше құралдары болады. Бұндай дүниені көрудің нәтижесі болып сәйкесінше мифологиялық, діни, философиялық, ғылыми ғалам бейнелері ... [32, ... ... ... рет XIX ... аяғы мен XX ғасырдың басында физика ғылымы шеңберінде сыртқы заттардың іс-әрекетіне қатысты мағлұматтар алуға болатын, олардың (сыртқы заттардың) ішкі ... ... ... түсіндірілетін физикалық ғалам бейнесіне қатысты қолданылған болатын. Жалпы ғалам бейнесі мен оның ғылыми, философиялық және т.б. ... ... ... қажеттілігі мен мүмкіндіктері туралы пікірлер соңғы кездері айтылып ... ... ... ретінде ерекше тілдік дүниетанымның барлығы туралы ойды В. Фон Гумбольдт XIX ғасырдың басында-ақ айтқан болатын. Ал XX ... ... ... ... ... дүниетанымды) зерттеу лингвистикалық салыстырмалылық гипотезасы шеңберінде (Л. Вайсбергер, Э. Сепир, Б. Уорф және т.б.) жүзеге асырылды [27, ... ... ... ... ... ... енгізіп, өзіндік лингвофилософиялық тұжырымдамасын ұсынды. Ғалымның ойынша ғаламның тілдік ... ... ... ... төмендегілерден тұрады: 1) ғаламның тілдік бейнесі - барлық мүмкін ... яғни ... ... ... ... мен ... өзгешелігін айқындайтын рухани мазмұнның және тілдің өзінің өмір сүруі мен қызметін қамтамасыз ететін тілдік мазмұнның жүйесі; 2) ғаламның ... ... ... ... ... пен ... ... дамуының салдары болса, екінші жақтан, олардың әрі қарай өзіндік жолмен дамуының себебі бодып табылады; 3) ғаламның тілдік бейнесі біртұтас ... ... ... ие және тілдік бейнеленуі көпдеңгейлі болып табылады; 4) ғаламның тілдік бейнесі уақыт ... ... және кез ... сияқты дамып отырады, яғни тікелей (диахрониялық) мағынада әрбір келесі даму кезеңі сайын бұрынғысына сәйкес келе бермейді; 5) ... ... ... ... көру меен оны тіл ... бейнелеудің тілдік және мәдени өзгешелігін бекітуге мүмкіндік туғыза отыырып, тіл ... ... ... 6) ... тілдік бейнесі тілдік жалпылықтың (общность) біртекті өзгеше өзіндік санасында өмір сүреді және келесі ұрпаққа ерекше дүниетаным, мінез-құлық тәлімі, өмір сүру ... ... ... ... ... ... 7) белгілі бір тілдің ғалам бейнесі сол тілді ұстанушыларға ретінде тіл арқылы ... әлем ... ... ... тілдің көркейтуші күші; 8) нақты тілдік қауым ғаламның бейнесі сонымен қатар оның жалпы мәдени ... ... ... ... тілдік бейнесі туралы түсінік қазіргі таңдағы пікірлерде өз жалғасын тауып, дамып келе жатыр. В.А. Маслова: [6, 71-б] - ... ... ... қалыптасуының тілсіз жүзеге асуы мүмкін емес, себебі тіл аданың ішкі әлемі мен ... ... ... ... ... адам дүниені қабылдауы барысындағы танымдық қызметінің нәтижелерін тілде бекітіп отырады. Әрбір тілдің ... ... ... болады, сол арқылы әр тілдің өзіндік ғалам бейнесі жасалады. ... ... сол ... ... өз ... ұйымдастыруға міндетті. Осы арқылы тілде бекітілген адамның өзіндік дүниені қабылдауы айқындалады [27, 33-б].
Тілдік тұлғаны ... ... ... ... адам және оны ... ... ... түсініктердің жиынтығы ретіндегі ғаламның тілдік бейнесі қарастырылады. Ю.Н. Караулов [34, 246-б] ретінде қарастырады. Соңғы кездегі ... ... ... ... [35] ... ...
Ғаламның тілдік бейнесі тіл туралы біліммен қатар ғаламның концептуалдық бейнесінің мазмұнын таза тілдік ... ... ... ақпаратты да сақтайды. [1, 67-б].
Зерттеуші Н.Уәли ... ... ... ... атап көрсетеді: [36, 18-б].
Ойлау категориясының барлық адамдар ортақтығына ... ... бір жеке ... ... әлем бейнесі оның жеке тәжірибесінің, психологиялық және физиологиялық ерекшеліктерінің ... ... жеке ... ... ... [37, 19-б]. ... жеке адам өмір ... қоғамда қоғамдық сана мен ортақ тіл қалыптасқандықтан, жеке дүниетаным қоғамдық дүниетаным мен тілдің құрамдас бөлігіне енуге мәжбүр болады. [37, 19-б]. Яғни ... ... өз ... ... ... ... жүзеге асырады. Сондықтан да тұлғаның жасаған мәтіндері оның дүниесінің субъективті бейнесін танудың құралы болып ... ... ... ... ... ... оның ... бейнесін суреттеуге мүмкіндік туады. Бұл тұрғыда жазушылар мен ақындардың индивидуалды-авторлық ғаламдық бейнесін зерттеу арқылы олардың шығармаларының көркем әлемін тану зор ... ... ... ... ... ғаламды өзіндік көруі мен белгілі бір уәждік ұстанымдары себепші болған идиостилі арқылы өзін көрсетеді. [13, 152-б]. Тұлғаның ... ... жеке ... ... ... ... асуы болып табылады. Көркем шығарма арқылы көрінетін ғаламның көркем бейнесі сол шығарманы қабылдаушының санасында пайда болатын ғаламның тілдік бейнесі сияқты ... ... ... ... мәтіндегі ғалам бейнесі сол шығарманы жасаушының жеке ғаламдық ... ... ... құралдар, көркемдеу құралдары, автордың жеке қолданысындағы тілдік бірліктер және т.б. арқылы іске асады. Ғаламның көркем бейнесінде сол шығарма ... ... ... тән жеке ... ... мүмкін, сол себептен де тіл бұл жерде көркем шығарманы жасаушының ғалам бейнесін ... ... ... ... ... құралы ретінде көрініс табады.
Ғаламның көркем бейнесінде ғаламның ұлттық бейнесінің ерекшеліктері, яғни ... ... ... концптілер де бейнеленеді. Көркем шығарманың мәтінінде сөз шеберінің шындық болмысты қабылдауы мен бағалауы бейнеленіп, сол ... ... ... беріп, көркемдеу құралдары арқылы қайта жаңғыртады. Ғаламның көркем бейнесін жеке ... ... да бір ... ... ... ... когнитивтік құрылымдардың жиынтығы ретінде қарастыруға негіз бар. Бұл қосынды, яғни жиынтық дұрысында ... ... ... табылады. Осылайша, ұлттық тілдің өзгешелігін бейнелейтін ғаламның көркем ... өзі ... ... ... ... ... ретінде қарастырылуы мүмкін [27, 37-б].
Ақын-жазушылардың шығармашылығында ғаламның көркем ... ... ... ие ... ... ... ие болғанымен, олардың шығармашылығында пайда болатын ғалам бейнесінің негізгі сипаттамалары ұлттық сананың жалпы қасиеттерін бейнелейді. Ғаламның тілдік бейнесі ... ... ... ұлттық ғалам бейнесі ұлт ділінің вербалды бейнеленуі болып табылады. Зерттеуші Ш. Ниятова атап көрсеткендей: [12, 35-б].
Кез келген тіл көпдеңгейлі ... ол ... ... ғалам бейнесінен тұратын жүйелерден тұрады. Бірақ ең көп мүмкіндіктерге тілдің лексикалық ... ие. ... ... ... талдау сол халықтың немесе жеке адамның ғаламдық бейнесінің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... тілдің лексикалық жүйесінің дамуы мен қалыптасуында маңызды рөл ... ... ол ... жаңа ... ... болуының қайнаркөзі болып табылады [27, 38-б].
Сөз мағынасының контексте, әсіресе көркем ... ... ... ... ... ... жайт. Сөздің тура және ауыспалы ... ... ... ... от тырған құбылыстардың ұқсастығы, мағына шекараластығы немесе қарама-қарсылығына негізделеді.
Көріктеу құралдарының сөздің жаңа ... ... ... ... өте зор. ... ... бар ... автордың жаңа тосыннан күтпеген салыстырулар табу шеберлігіне байланысты. Көптеген зерттеушілердің пайымдары бойынша балау (метафора) басты көріктеу ... ... ... ... тілдің екі негізгі семантикалық қасиеті - тапқырлық пен тұспалдап айту метафораның ... ... ... ... рөлін айқындайды. Қоршаған болмыс туралы білімдерді белгілі бір ... ... ... ... ... категорияландырудың аса кең таралған түрлерінің бірі болып табылады [27, 38-б].
Ақын-жазушылар көркем шығармаларында көріктеу ... ... ... образдар, ерекше экспрессияға құрылған сюжеттер жасау үшін қолданады. Ақын-жазушылар ... ... [38, 91-б] ... [24, 37-б] ... ... ... [40,18-б] ретінде саралау соңғы кездері жарық ... ... ... ... ... мен ... кеңінен орын алған.
Метафораландыру адамның ассоциациялау, салыстыру қабілетіне негізделеді және ... ... ... ... мен ... ... ... сәйкес жүзеге асырылады. Метафора концептуалдандыру процестерімен, тілді ұстанушылардың бағалау жүйелерімен, дүние туралы түсініктермен, сонымен бірге олардың әр түрлі объектілер ... ... ... таба білу ... тікелей байланысты. Зерттеуші А.С.Сыбанбаева [50, 11-б] концепт ретінде таниды.
А.Б. Иргебаева өзінің зерттеуінде концепт терминіне [51, 10-б] - ... ... ... ... ... ... [52, 4-б].
Ғалым Н.Уәли [36, 16-б] деген пікір білдіреді.
терминіне түсінік беруге қатысты пікірлерді саралау зерттеушіні әр ... ... ... ... ... ... ... қатысты бірнеше анықтамаларды санамалап, оны тіл білімінің ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Ғалым В.А.Маслова өзінің еңбегінде ... ... ... ... ... ... қасиеттерді төмендегідей ретпен береді:
концепт -
− сөз ... ... және ... ... бар ... ... ... оның тәжірибесінің ең кіші (минимальная) бірлігі;
− когнитивтік ... ... ... ... және ... негізгі бірлігі;
− мәдениеттің негізгі ұясы (ячейка);
− концептінің нақты функциялары бар және ол ... ... ... ассоциативтік өрісі әлеуметтік оқиғалармен тікелей байланысты;
− концептінің өрісі оның прагматикасын қамтамасыз етеді [6, 46-47-б].
Зерттеуші Ш.М. ... ... тіл ... маңызды нысандар қатарына енгендігін>> айта отырып,

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Педагогикалық құзыреттілік6 бет
Жұмабаев Мағжанның тілдік тұлғасы26 бет
Міржақып Дулатұлы шығармаларындағы «Ғаламның тілдік бейнесі»24 бет
Қазақ тілді филолог студенттердің тілдік тұлғасын қалыптастырудың лингвомәдени негіздері20 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Интерференция құбылысы118 бет
Септіктің аналитикалық формасын жасайтын тілдік бірліктер48 бет
Сөз этикет бірліктерінің қолдану орны мен жұмсалу аясы40 бет
Қазақ және түрік тілдеріндегі астрономиялық атаулардың лексикографиялық деректердегі көрінісі мен семантикасы79 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь