Қазақстанның өркениеттік даму ерекшеліктері. Діни мәдениеттің қазақстандық қоғамдағы алатын орны

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 ҚАЗАҚСТАННЫҢ ӨРКЕНИЕТТІК ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1 Қазақстан өркениетінің қалыптасуы және оның дамуы ... ... ... ... ... ..8
1.2 Қазақстандағы діни.рухани жағдай және оның мәдени.өркениеттік бірегейлікке ықпалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..31

2 ДІНИ МӘДЕНИЕТТІҢ ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ҚОҒАМДАҒЫ АЛАТЫН ОРНЫ
2.1 Өркениеттік дамудағы діни мәдениеттің қалыптасу бірегейлігі ... ..58
2.2 Заманауи қазақ қоғамындағы діни мәдениет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..65


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 94

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..96
Диссертациялық жұмыстың өзектілігі. Жаһандану заманындағы басты мәселелердің бірі рухани құндылықтар негізіне қарасты. Әр халық өзіне тән рухани дәстүрін, ғұрпын жаңғыртуға тырысуда. Заман ағымына сай өзінің рухани мәдениетін қалыптастыруға күш салуда. Қанша ғасыр өтсе де, адамды тәрбиелеуші құрал ол рухани мәдениет болып келеді. Сол мәдениетті өркениеттер ағымына сай қалыптастыру мемлекет үшін күрделі мәселелердің бірі. Тәуелсіз Қазақстан үшін де бұл мәселе белгісін бермей жатқан жоқ. Ел президенті Н.Ә.Назарбаевтың желтоқсан айындағы жолдауына сәйкес, біздің ел 2050 жылға дейін дамыған 30 елдің қатарына кіруі керек. Ол үшін әлбетте рухани мәдениетті қалыптастырып, жаңғыртып үлгеруге тиіспіз. Қазақстан өркениеті мәселесін бір жақты етіп, сол өркениет жадында, сол өркениет дамуында рухани мәдениеттің барлық мәселелерін бірауыздан ел болып, халық болып шешу міндеті тұр. Қазақстан халқы үшін де жалпы әлем халықтары үшін де негізгі басты рухани мәселелердің бірі дін саласына байланысты. Тарихи жадыға тиесілі адамзат тарихының өн бойына көз жүгіртер болсақ, онда діндарлықтың адамзат тарихын басынан аяғына дейін толық қамтып жатқандығын көреміз. Қаншама рет діннің ақыры келді деген сөз айтылса да ол қазірдің өзінде әлемдік өмірдің негізгі қалыптастырушы факторларының бірі болып табылады. Діннің халықтар өміріндегі алатын орнының зорлыгы соншалықты діндердің негізін түсінбей жатып сол діндерді ұстанатын халықтардың мәдениеті туралы толық көзқарас қалыптастыру мүмкін емес. Дінді сипаттау оңай жұмыс емес. Біздің ойымызша, діннің анықтауыш қызметі оның әлеуметтілікті қалыптастыруында, яғни адамдар қарым-қатынасын реттеуде болса керек. Өйткені тіпті «религия», сөзінің этимологиялық бастапқы мәнінің өзі де «біріктіру», «байланыстыру», «қатынасты қалыптастыру» дегенді білдіреді. Дін адамдардың бірлестігін және ұйымдастығын қалыптастырушы идеологиялық механизм. Діннің мазмұны әлеуметтік мәні бар негізгі құндылықтарды қасиетті деп танудан тұрады. Мәдениеттегі діннің рөлін әрбір мәдениеттің жүйе құрастырушы факторы деп анықтауға болады. Тәуелсіз Қазақстанның әлеуметтік, саяси, мәдени саласында туындап отырған негізгі мәселелердің бірі діни мәдениет болып отыр. Еліміздің территориясында әр-түрлі дін өкілдерінің, діни секталардың, діни бірлестіктердің көптеп таралып кетуі Қазақстан халықының мәдени-психологиялық санасына өз әсерін тигізбей жатқан жоқ. Көптеген Қазақстандық жастар дінге бет бұрып, асыл дініміз исламды бұрмалаушылардың етегінен ұстап кетіп жатыр. Сонымен қатар жастар өмірінің руханияты мүлдем басқа арнаға бұрылып, қазақтың ұлттық салт-дәстүрін, өнерін, киім кию үлгілерін де жоққа шығаратын көріністер көптеп кетті.
Зерттеу мақсаты. Дінді мәдени феномен ретінде қарастыра отырып, Қазақстанның өркениеттік даму жолының қалыптасып, сол жолдағы мәдениеттің өзгеруін тереңірек зерттеп, қарастыру болып табылады.
Зерттеу міндеттері:
- қазақстанның өркениеттік қалыптасу жолын, алғышарттарын қарастыру;
- тәуелсіз Қазақстанның діни рухани жағдайын сараптап, оның діни-мәдени бірегейлікке ықпалын көрсету;
- діни мәдениетке түсініктеме беріп, дін мен мәдениет сабақтастығын атап өту;
- діни мәдениеттің қазақстандық қоғамға тигізетін әсерін, ықпалын қарастыру.
Зерттеу объектісі. Қазақстан өркениеті
Зерттеу пәні. Қазақстанның діни мәдениетінің қалыптасу ерекшеліктері.
Зерттеудің теориялық және практикалық мәні. Қазіргі күні Қазақстанның өркениеті мәселесі, оның қалыптасуы маңызды сұрақтардың бірі болып отыр. Қазақстанның жаһандану заманындағы дамуы, оның әлем мәдениетіне ілесіп, өз ұлттық құндылықтарын жоғалтпай сақтауы қоғамдағы көкейкесті сұрақтардың бірі. Және Қазақстанның өркениеттік дамуында, Қазақстан халқының рухани өмірінде рухани мәдениетіміздің сақталуы, діни мәдениеттің қалыптасуы, көрініс беруі, дамуы ерекше мәнге ие. Қазақстанның әрбір азаматы әлемдік діндер, олардың негізгі бағыты, түрлері жайлы, халқымыздың көп бөлігі ұстанатын ислам дінінің негізгі бағыттары, оның тәрбиелік мәні мен мәдениетке әсері жайлы дұрыс түсініктері болуы шарт. Осыған орай туындап отырған үлкен діни мәселенің орынды шешілуі өз көрінісін таппақ. Сондықтан, осы орайда діни мәдениеттің қоғам өміріндегі алатын орны айқындалады.
1 Габитов Т.Х. Философия права. - Алматы: Нурпресс, 2010. – 228 с.
2 Ғарифолла Е. Ел мен елбасы. - Алматы: Дүниежүзілік қазақтардың қауымдастығы, 2003. - 344 б.
3 Ғарифолла Есім. Ұлттық өркениет және мәдени бағдар // Қазақстан: сындарлы жылдар және ғаламдық мәселелер. ҚР президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Сындарлы он жыл» еңбегі бойынша өткізілген қорытынды ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Алматы: Қазақ Университеті, 2003. – 8-14 бб.
4 Қозыбаев М.Қ. Өркениет хақында // Қазақ өркениеті. - 2001. - № 1. - 10-18 бб.
5 Массон В.М. Первые цивилизации. - Ленинград, 1989. – 512 с.
6 Құнанбаев А. Өлеңдер мен поэмалар. – Алматы: Мөр, 1977. – 454 б.
7 Мүтәліпов Ж. Мәдени диалог және өркениеттер тоғысы. – Алматы: Раритет, 2002. - 240 б.
8 Мүтәліпов Ж. Қазақ өркениетінің қайнар бастаулары // Адам әлемі. – 2002. - № 3. – 56-61 бб.
9 Нысанбаев Ә.Н.. Қазақстан. Демократия. Рухани жаңару. - Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1999. - 416 б.
10 Байтұрсынов А. Шығармалары. Ақжол. – Алматы: Жазушы, 1955. - Т.1. – 37-38 б.б.
11 Қозыбаев М.Қ.. Өркениет және ұлт. – Алматы: Сөздік-Словарь, 2001. – 369 б.
12 Тимофеев Т.Т. Парадигмы глобализации // Диллемы глобализации. Социумы и цивилизации: иллюзии и риски. - М.: «Вариант», 2002. - С. 35-36.
13 Белло У. Глобализация и цивилизации // Диллемы глобализации. Социумы и цивилизации: иллюзии и риски. - М.: Вариант, 2002. - С. 33-349.
14 Алимбай Н., Муканов М.С., Аргынбаев Х. Традиционная культура жизнеобеспечения казахов: Очерки истории и теории. – А., 1998. – 234 с.
15 Назарбаев Н.Ә.. Ғасырлар тоғысында. - Алматы: Өнер, 1996. - 269 б.
16 Байтұрсынов А. Шығармалары. Ақжол. – Алматы: Жазушы, 1955. - Т.1. -25-28 бб.
17 Алтынсарин Ы. Этнографиялық еңбектері // Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы: 1955. - Т.1. – 387
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ..........................................................................................................3
* ҚАЗАҚСТАННЫҢ ӨРКЕНИЕТТІК ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
+ Қазақстан өркениетінің қалыптасуы және оның дамуы......................8
+ Қазақстандағы діни-рухани жағдай және оның ... ... ... ДІНИ ... ... ... АЛАТЫН ОРНЫ
+ Өркениеттік дамудағы діни мәдениеттің қалыптасу бірегейлігі......58
+ Заманауи қазақ қоғамындағы діни мәдениет......................................65
ҚОРЫТЫНДЫ............................................................................................94
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР......................................................96
КІРІСПЕ
Диссертациялық жұмыстың өзектілігі. Жаһандану заманындағы басты мәселелердің бірі ... ... ... ... Әр ... ... тән рухани дәстүрін, ғұрпын жаңғыртуға тырысуда. Заман ағымына сай өзінің рухани мәдениетін ... күш ... ... ... өтсе де, адамды тәрбиелеуші құрал ол рухани ... ... ... Сол ... өркениеттер ағымына сай қалыптастыру мемлекет үшін күрделі мәселелердің бірі. Тәуелсіз Қазақстан үшін де бұл мәселе белгісін бермей жатқан жоқ. Ел ... ... ... ... ... ... біздің ел 2050 жылға дейін дамыған 30 елдің қатарына кіруі керек. Ол үшін ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан өркениеті мәселесін бір жақты етіп, сол өркениет жадында, сол өркениет дамуында рухани мәдениеттің барлық мәселелерін бірауыздан ел ... ... ... шешу ... тұр. ... ... үшін де жалпы әлем халықтары үшін де негізгі басты рухани мәселелердің бірі дін саласына байланысты. Тарихи жадыға тиесілі адамзат ... өн ... көз ... ... онда ... ... ... басынан аяғына дейін толық қамтып жатқандығын көреміз. Қаншама рет діннің ақыры келді деген сөз айтылса да ол ... ... ... ... ... ... ... бірі болып табылады. Діннің халықтар өміріндегі алатын орнының зорлыгы соншалықты діндердің негізін түсінбей ... сол ... ... ... ... ... ... көзқарас қалыптастыру мүмкін емес. Дінді сипаттау оңай ... ... ... ... діннің анықтауыш қызметі оның әлеуметтілікті қалыптастыруында, яғни адамдар қарым-қатынасын реттеуде болса керек. Өйткені тіпті , сөзінің этимологиялық ... ... өзі де , , ... ... Дін ... ... және ... қалыптастырушы идеологиялық механизм. Діннің мазмұны әлеуметтік мәні бар негізгі құндылықтарды қасиетті деп танудан тұрады. Мәдениеттегі діннің рөлін әрбір мәдениеттің жүйе ... ... деп ... болады. Тәуелсіз Қазақстанның әлеуметтік, саяси, мәдени саласында туындап отырған негізгі мәселелердің бірі діни ... ... ... ... территориясында әр-түрлі дін өкілдерінің, діни секталардың, діни бірлестіктердің көптеп таралып кетуі Қазақстан халықының мәдени-психологиялық санасына өз ... ... ... жоқ. ... ... жастар дінге бет бұрып, асыл дініміз исламды бұрмалаушылардың етегінен ұстап кетіп жатыр. Сонымен қатар жастар өмірінің руханияты мүлдем басқа арнаға ... ... ... ... ... киім кию ... де ... шығаратын көріністер көптеп кетті.
Зерттеу мақсаты. Дінді мәдени феномен ретінде қарастыра отырып, Қазақстанның өркениеттік даму ... ... сол ... мәдениеттің өзгеруін тереңірек зерттеп, қарастыру болып табылады.
Зерттеу міндеттері:
- қазақстанның өркениеттік қалыптасу жолын, алғышарттарын қарастыру;
- тәуелсіз ... діни ... ... сараптап, оның діни-мәдени бірегейлікке ықпалын көрсету;
- діни мәдениетке түсініктеме беріп, дін мен ... ... атап ... діни мәдениеттің қазақстандық қоғамға тигізетін әсерін, ықпалын қарастыру.
Зерттеу объектісі. Қазақстан өркениеті
Зерттеу пәні. ... діни ... ... ... ... және ... мәні. Қазіргі күні Қазақстанның өркениеті мәселесі, оның қалыптасуы ... ... бірі ... ... Қазақстанның жаһандану заманындағы дамуы, оның әлем мәдениетіне ілесіп, өз ұлттық құндылықтарын жоғалтпай сақтауы қоғамдағы көкейкесті сұрақтардың бірі. Және ... ... ... ... халқының рухани өмірінде рухани мәдениетіміздің сақталуы, діни мәдениеттің қалыптасуы, көрініс беруі, дамуы ерекше мәнге ие. Қазақстанның әрбір азаматы әлемдік діндер, ... ... ... ... ... ... көп ... ұстанатын ислам дінінің негізгі бағыттары, оның тәрбиелік мәні мен мәдениетке әсері ... ... ... ... шарт. Осыған орай туындап отырған үлкен діни мәселенің орынды шешілуі өз көрінісін ... ... осы ... діни ... ... өміріндегі алатын орны айқындалады.
Әлемдік нарықтың трансұлттық корпорациялар, халықаралық қаржы рыногі, ғаламдық коммуникация жүйесі сынды негізгі институттарының барлығы индустриалды немесе ... ... ... ... етуде. Оның есесіне индустриалды-нарықтық экономика құра алмай, өздерінің теократиялық-диктатуралық жүйелерінің шеңгелінде отырған Шығыс ... ... ... ... бара ... ... мен Азияның дамушы елдерінің жағдайы төмендей береді деген болжамдар бар. Дамушы елдердің, әсіресе ислам елдерінің ... ... ... ... т.б.) экономикалық ахуалы нашарлаған сайын бұл елдердегі әлеуметтік наразылық, діни экстремизм ... ... Бір ... бұл ... дамымауына Еуропа елдерінің кезіндегі отарлық саясаты әсер етсе, ... ... бұл ... ... һәм технологиялық мешеулігіне мұндағы діни фундаментализм де ықпалын жасады. Осы діни фундаментализмнің ықпалы қазір Қазақстанға да ... ... ... ... жылдардың басында нарықтық-либералдық реформалардың талабымен елде сенім бостандығы жарияланды. Бұрынғы діни дәстүрлерін тоталитарлық бұғауда отырса да іштей құрметтеп келген түркі ... ... ... дініне бет қойды. Ал, славян нәсілді халықтар христиандық дәстүрлерін жаңғырта бастады. Бірақ, 70 жылдан астам ... ... ... мен ... ... ... Одағының құрамында болған барлық халықтардың ұлттық сана-сезімін әлсіретіп, тарихи жадысын сүргілеп тастаған еді. Ұлттар тарихы ... ... ... ... ... ... ... аңыздар, дәстүрлі әлеуметтік институттар, этностардың діни ғұрыптары, рухани билік құрылымы, фольклоры туралы айтуға, зерттеуге тыйым салынды. Осының кесірінен ... ... ел ... ... ... ұмытқан жұрт миссионерлердің сөзіне ұйыды, кетті. Қазақ жастарының жаппай өзге ... өту ... ... ... діни сауатсыздығы, әсіресе этникалық идентификацияның негізінде жатқан дәстүрлі діндерді білмеуі - Қазақстандағы негізгі ұлттар ... ... мен орыс ... өз іштерінде діни ағымдарға бөліп, этнографиялық негіздерін ыдыратып жіберетін үлкен қауіп.
Демократияның өзі христиан ... ... ... ... секталардың жұмысы қарулы қақтығыстарға ұласпауы мүмкін. Дегенмен, этникалық, ұлттық идентификацияның ең басты факторлары тіл мен дін болғандықтан, мұндай діни ыдыраңқылыққа жол беру ... ... ... ... ... біз жаһандану заманында мәдениеттердің қоян-қолтық араласып, мемлекеттер шекарасынан кедергісіз өтіп, ендігі заман бұдан да жылдам ... ... ... ... ... ... қоғамдық тұрақтылыққа, бейбітшілікке, елде жүріп жатқан нарықтық-демократиялық реформаларға зиянын тигізбеуі ... Осы ... біз діни ... ... ... қауіп төндіріп отырған үлкен проблема екенін айтамыз.
Қазақстанға да қазір фундаменталистік ... ... Және ... ... ... , сияқты радикалды ұйымдардың өкілдері көбейді. Олар насихаттап жүрген Конституциямызға қарсы уағыздар ... ... ... ... ... Егер ... фундаментализмі дәл осы қарқынмен тарала берсе, ол Қазақстан халқының ... ... ... бірігуіне, демократиялық реформалардың халық санасында орнығуына әжептәуір кедергі болады. Керек десеңіз қарулы қақтығыстың шығуы да ғажап емес. Сондықтан, ... ... ... ... ... ... мемлекеттік мәдениетке бірігуі үшін ең алдымен бұған кедергі болатын діни фундаментализмнің табиғатын анықтап, теократиялық ... ... ... ... ... Өйткені, халқының 60 пайызы мұсылман болып саналатын отанымыздың ендігі тағдырына Исламның әсері мол болатыны анық.
Қазақстанда халықтық дінге айналған тағы бір ірі ... - ... Оның ... елімізде ең көп тарағаны - православие. Біз православие туралы айтқанда оның орыс ұлтының ... ... ... ... ... нығайтушы ролін ескеруге тиіспіз. Шығыс Рим империясындағыдай мұндағы православие ұлттық болмыссыз, этникалық бояусыз емес. Орыс ... ... ... орыстың Сенімі, Намысы болды. Сондықтан, православиенің ұлтпен, мемлекетпен қабысып, ... ... ... - ... ... ... тіл ... теріскейде ормандай ошарылып отырған орысқа, державаға тіл тигізу болып саналады. Ресей империясы моңғол шеңгелінен құтылған соң, 16-ғасырдан бастап православиені ... ... ... ... ... ... ... өзіне қосып алған 18 ғасырға дейін православие миссионерлері шіркеу салу арқылы бұл ... ... ... ... ... Бірақ, орыс шіркеуінің бір ерекшелігі православиені орыс ұлтының ғана рухани дүниетанымы деп санады. Басқа ұлттарды шоқындыру ісі жүргізілсе де, ... ... ... ... ... ... ... қабылдаған жоқ. Өйткені, орыс шіркеуі таза ұлттық негізде дамыған еді.
Қазақстан халықтарының мәдени тұтастығын ... ... ... бір ... ... ... мүлде ұқсамайтын, өлшемдері, табиғаты бөлек мәселе. Біз басы ашық ақиқат ... орыс ұлты мен ... ... ... ... ... бір-бірімен ешқашан бітісіп, сіңісіп кете алмайтын халықтар екенін мойындауымыз ... Және бұл екі ... ... таза ... ... түсінетінін де ескеруге тиіспіз. Сол сияқты бұл екі халықтың ұлттық ... ... ... ... діндер - ислам мен христиандықтың да үш қайнасы сорпасы қосылмайтынын білеміз. ... ... ... үшін православие - миссионерлік бұтағы дамымағандықтан және , деген ... аса ... ... ... фундаменталистік дін саналмайды. Біздің ежелден тағдырлас көршіміз орыс ұлтының христиандықтың католик немесе тағы басқа насихатшыл, миссионерлік бұтақтарының бірі ... дәл осы ... ... біз үшін ... болып та отыр.
Бүгінгі жаһандану заманының ең үлкен қаупі - халықаралық терроризм, діни экстремизм мен шектен шыққан ... ... ... ... ... жүйесіне қатер төндіріп отырған бұл проблемалардың шығып отырған аймағы - ... ... ... ... ... ... ... дамушы елдері. Сондықтан, бізге осы оңтүстік іргемізден ... ... ол ... ... діни ықпалдың қатері молдау көрінеді. Халықтар арасы жақындасу үшін бізге адамдарды ... мен ... ... ғана бөлетін партикулярлы сана қажет емес.
Фундаментализм ықпалынан жаһандану жағдайында еліміз енді ... таза ... кете ... ... ... ... ... әрбір қазақстандықтың білуі - стратегиялық маңызы бар ... ... ... біте қайнасқан, бейбітшіл исламды халық арасында насихаттау, мектептер мен жоғары оқу орындарында діни танулық пәндерді беру ... ... ... ... онсыз елімізге келіп жатқан фундаментализм ықпалының қауіпті екенін түсініп, бұл ықпалдан саналы түрде сақтана алмайды. Және біз мұны ... ... ... бүгіннен бастауға тиіспіз. Олай істемеген жағдайда Қазақстанда да қайталануы мүмкін.
Көпұлтты Қазақстан үшін адамдарды мен ... ... ... ... қана ... айдап салатын фундаменталистік идеялар ұлтаралық татулыққа, Қазақстан халқының мәдени тұтастығына төнетін ең үлкен қауіп. ... ... ... мен тағдыры бір болған Шығыс Еуропа мен Прибалтика мемлекеттері үшін бұл мәселе аса шиеленістілік тудыра қоймаса, Орталық Азия мен Кавказда ... ... ... және ... экстремистік құбылыстардың орын алуына алып келді. Американ зерттеушісі С. Хантингтонның еңбегі жарық көруі де ... ... ... ... ... ... ол аталған мақаласында өркениеттер арасындағы болашақтағы қақтығыстардың болмай қоймайтындығын негіздеуге талпынды. С. ... ... XXІ ... ең ... және ... ... экономикада және идеологияда емес, өркениеттер арасында болмақ. Қазіргі жаһанданған бірегейліктің өзекті ... ... ... ... ... бірқатар факторларды атап өтуге болады. Біріншіден, жоғарыда аталған антогонистік жүйелердің жойылуы мен ... ... ... ... ... тереңдеуі. Екіншіден, халықтар мен ұлттардың трансұлттық қауымдастықтағы өзінің орны мен рөлін анықтауға деген ұмтылысы. Үшіншіден, жеке тұлғалық және ... ... ... ... ұшырауы. Бірегейліктің түрлері мен деңгейлерін ғылыми талдау - қазіргі Қазақстан қоғамы үшін де маңызды мәселелердің бірі.
* ҚАЗАҚСТАННЫҢ ... ДАМУ ... ... ... ... және оның ... күнгі қазақ мәдениетін зерттеушілердің алдында тұрған методологиялық мәні бар өзекті мәселелердің бірі - ... ... ... ... ... ... ... етіп отырғаны белгілі. Батыстық өркениетшілердің еңбектері қазақ ойшылдарының ... да ... ... ... Олар ... теориясын өз бетінше зерделеп, өркениет ошақтарының дамуына өзіндік ерекше түсінік беруге тырысты. Қазақ ғалымы А. Байтұрсынов өркениетті жіктеудегі ... ... ... факторлар, яғни климат, жердің топырағы, суы, кені, жан-жануары, демографиясы деп түсінген. Қазақ ғалымы өркениет дамуының ... ... ... [10, 37-38 бб.]. А. Байтұрсынов ... ... ... ... ... Ол ... ғалым деген ерекше ойға келеді. Ары қарай өркениет дамуының ... ... ... ... жайы ... жағдайымен кіндіктес екендігі даусыз. Дүние аз-көбіне қарай, экватордан әрі де, бері де қарай жер жүзі үйек-үйекке тілініп ... Бел ... таяу күн ... ... ... ыстық жерлер деп аталады. Оған таяу үйек , оған таяу , оған таяу ең ... ... Біз ... салқын үйегінде тұрамыз. Біздің оңтүстік жағымыздағы таяу үйек , онан әрі . Өркениет пен мәдениет әуелі ... ... ... мол, аңы көп басталмау себебі, онда тамақ асырап, күн көру жеңіл, тіршілік ... ... ... ... ... ми мен ... ... істеген жерге орнамақшы деп өз тұжырымын дәлелдей келе, ... төрт ... ... жеті дариялы пайда болғанын атап көрсетеді. Ол өркениеттер: [5, 512 б.].
А. ... ... ... ... көп ... бөле отырып, кейбір ғалымдар пікірлерінің біржақты екендігін баса айтады. Мәдениеттің ерте немесе кеш, жылдам не баяу ... ... ... мол ... ... пен жерлерге мәдениет адам баласы табиғатпен тартысудың тәсіліне жетіп, ғылым, өнер біліп, табиғат жайсыздығын жағдайлы етуге ... ... ... деген ғылыми тұжырым жасайды.
Өркениеттің дамуы қоғамды ... ол ... ... ... айналатынын ойшыл ғалым А. Байтұрсынов ашық айтады. [16, 370 б.]. Алғашқы қазақ ғалымдырының бірі А. ... ... ... және таптық бөлініске мұндай жетік зерттеу жүргізуі терең білім мен ізденімпаздықтың жемісі екенін дәлелдейді.
Өркениетшіл үлгіні ... ... іс ... тағы бір ... ... ... Ы. Алтынсарин. Нағыз педагог атына лайық Ыбырай қазақ халқы үшін өркениеттік үлгі ұсынды, ол білім мен ... ... даму жолы еді. Ол ... мектептері, екі сыныптық мектептер мен қол өнер училищелерін ашып, көшпелі халыққа білім беріп, орыс халқының көш алды ғылымы мен мәдениетін ... ... осы ... оқулықтар мен хрестоматиялар жазып, жаңа алфавит пен ... ... Ы. ... ел ішін ... ... жиі аралай жүріп, халықтың өте ауыр тұрмысын өз қолжазбаларында үнемі жазып жүрді және оның себептерін ашу ... ... ... етті. 1879-80 жылдар аралығындағы жұт туралы ауқымды материалдар мен дерек көздерін жинақтаған да Ыбырай еді. Бұл мәліметтер қазіргі күні ... ... аса ... ... ... барар бірден-бір жол халық арасында білім мен ғылымды, мәдениетті жетілдіру деп есептеді. Сонымен ... ол ... ... ... шақырып, белгілі бір кәсіппен шұғылдануын арман етті және осы мақсатта тәлім-тәрбиеге толы көптеген ... ... ... бойындағы еңбексүйгіштікті, кәсіпшілікті оятуға ұмтылды. Кәсіппен айналысқан адамның тұрмысы оңды болады деген қағиданы ұстанды [16, 25-28 бб.]. ... осы ... ... ұлы ... Абай ... ... кәсіпшілік, өнертапқыштық, білімпаздық жолы ұштасады. Осы турасында Абай деген өлең жолдарын жазып, жастардың рухани, мәдени, әлеуметтік-экономикалық дамуына, азамат ретінде ... ... ... ... жол ... Абай ... ең ... игілік көзі, адам күшінің ең биік өлшемі, халқына қызмет етудің, ұлттық арман-мүддені жүзеге асырудың басты ... ... ... хаһ жолы деп түсіндірді. Хакім Абай адамдардың жеке басының қажеттіліктерін өтеуге негізделген ... ... ... ... бағытталған еңбекті бөліп қарайды. деген озық ойлы пікірін айтады. Абайды қазақ халқының әлем өркениетінде өз орнын табу мәселесі ... ... Сол ... ол өз ... ... ... кемшіліктерін қатаң сынға алды. Мол мұралы Ш. Құдайбердиев те қазақ қоғамының рухани өсуіне, жастардың ғылым-білімге, өнерге деген құштарлығын ... ... ... сіңірді. Орыстың солақай саясатына елітіп, қазақтар арасында іріткі салып жүрген пысықтарға байланысты ... ... ... ... салды. Шәкәрімнің өлеңдерінде, поэмаларында, тарихи-философиялық трактаттарында Шығыс пен Батыс елдері ойшылдарының, ғалымдарының, ақын-жазушыларының еңбектері мен шығармаларының аты аталып ғана ... ... ... ... ашылып, кейде бірсыпыра ой-пікір жарыстырылып отырды.
Өркениеттік ... ... ... ... тағы бір озық ойлы ұлы, ... қазақ зерттеушісі, ғалым Ш. Уәлиханов бар. Шоқан географ, этнограф ретінде қазақ халқының ... ... ... ... діни сенімдері, асыл мұрағаттары жайлы зерттеулер жүргізді, ғылыми еңбектер жазды. Ш. Уәлиханов алғашқылардың бірі ретінде ... ... ... көңіл аударып, оның тиімді де тиімсіз тұстарын ғылыми түрде дәлелдеген. Бірақ, сол ... ... ... ... тіршілік ету көзі мал бағу еді. Шоқан осы ... аса ден ... ... көшпелі мал шаруашылығының жағдайын талдап, деген қанатты сөз ... [13, 234 б.]. ... ... тек өнім ретінде ғана емес, өндіріс құралдары ретінде де ... ... ... ... киіз ... үй жабдықтарын жасаса, терісін илеп ыдыс-аяқтар, жүнін түтіп, иіру арқылы ... ... ... ... ... ... Жалпы алғанда, қазақтар шаруашылықпен айналысқан, шикізат өңдеген, ... ... ең ... мал ... сауда қатынастарын дамытып, айырбас немесе қазіргі ғылыми тілдегі ... ... ... ... ... ... тағы бір ерекшелігі малдардың жаз айларында солтүстіктің салқын аймақтарында, ... ... ... ... ... жылы ... ... Мұндай тәжірибе қазақ халқының георгафиялық және экологиялық ілім-білімдерінің табиғи түрде дамығандығын, дала өркениетін меңгергендігін байқатады. ... Азия ... ... ... ... ... ... мейлінше дамығандығы анық. Бертін келе, мал шаруашылығының өрісі тарылып, одан әрі дами алмайтындығына көзі жеткен қазақтар тіршілік күйінің ... ... ... ... дөп ... ... ауыса бастады. Бұл қадам прогрессивтілік мәнге толы шешім болды. Өздерінің төл шаруашылығын басқа түрге ауыстыру қазақтар үшін ... ... ... өмірге деген құштарлық пен қазақтың қанына біткен тәуекелділік отырықшылық, егіншілік сияқты жат шаруашылықты меңгеріп ... бет ... ... ... ... халық, астық көлемін ұлғайтып, Орал, Орынбор, Семей ... ... ... ... ірі ... ... Керекудегі , Қызылжардағы , жәрмеңкелері Орта Азияға ... ... ... ... ары ... ақша тарихының толық қалыптасып, кооперациялардың, зауыт-фабрикалардың ашылуымен жалғасын тапты. Кооперацияны М. Дулатов қолдап, халыққа бірігіп жұмыс істеудің ... ... баса ... М. ... өз ... ... халқының отырықшылыққа, егіншілікке және интенсивті мал шаруашылығына көшуі сияқты келелі мәселелерді көтеріп, бұл ... ... ... ... ... ... болу мәдениетке жетудің шарты деп пайымдау негізсіз, сондықтанда жер мәселесін көшу жақсы ма, отырықшы болу ... ма деп ... ... ... ... қай ... күн ... болады деп шешу абзал [18, 4-12 б.]. деген ой айтады. Мұндай құнды мағлұматтар , , , ... ... ... ... мәні бар ... ... айналды.
Өндіргіш күштердің қарқынды дамып, капиталистік қатынастардың біртіндеп күш алуы, қазақ қоғамында азиялық және еуропалық мәдениет пен ... ... алып ... ... ... тән қазақылық қасиеттер бөтен ел өкілдерінің қазақтар ... тез ... ... ... ... Қазақтардың аңғалдық, сенгіштік және елгезектік қасиеттері де сырт ел өкілдері үшін барынша тиімді ... ... ... ... ... сұхбаттастығы мен трансформациясы, өркениеттердің алмасуы мен қарым-қатынасы, дәстүрлік жаңашылдық пен сабақтастық өз ... ... ... ... ... ... өркениеттік үлгісін ұстанып, оны ары қарай қарқынды ... ... ... ... ... университеттерінен жоғары білім алған Ә. Бөкейханов, М. Дулатов, Мұстафа Шоқай, Ж. ... Б. ... Б. ... М. ... С. ... С. ... және т.б. ұлт зиялылары болды. Аты аталған алаш азаматтарының ойы бір ... ... ... ... ... ... болып ары қарай қалыптасуына өз ықпалын тигізді. Олар қазақ ... ... ... ... ... ... ... өркениетіне жетуді мақсат етті.
Жалпы мәдениет пен өркениет деген ұғымдар біріне бірі өте жақын ұғымдар. Бірақ бір емес. Мәдениет - адам ... ... ... ... табиғаттан бөліп алып өңдеген заты, құбылыс болса, ал өркениеттілік - мәдени табыстардың адам игілігіне жаратылуы.
Қазақ мифологиясының және ... ... ... ... ... ... протоқазақтардың және қазақтардың мифологиялық алғашқы философиясында (б.э.д. І-ІІ мыңжылдықтар) жатыр. Қазақ халқы көптеген елдердің өзара әсерлесуі мен бірігуінің арқасында ... ... ... ... ... қырларын мұралап, кезіндегі жетекші өркениеттің - сақ өркениетінің мұрагері болып табылады. Олар толық қанды қазақ өркениетін қалыптастырды.
... ... ... рухани - мәдени және ғылыми тұрғыдан ... ... ... ... және ... ... жүйесін өзгертуге, көне заманнан бүгінгі күнге дейінгі ұлттық ... ... ... жаңаша қарауға, ескірген Қазақстан тарихына деген бұрынғы батыстық немесе ресейлік көзқарастан ... бас ... ... Кең ... ... даласында отырықшылық мәдениетпен қолтықтаса отырып, көшпенділер мәдениеті де қалыптасып, айрықша қазақ-қыпшақ өркениеті өмір сүрген. Қазақ өркениетінде өркениетке тән тәңірлік дүниетанымы мен ... ... ... төл ... ... және материалдық мәдениеті, эпостары, философиясы, ғылымы, музыкасы, өнері, қалалары, архитектурасы, халықтары, мемлекеттері болған.
Ғылыми тұрғыдан ... мен ... ... ... атасы Мирча Элиаденің пікірінше ең алғашқы діни нанымдар да, алғашқы ... де осы ... ... ... ... оқып өскен европалықтарға біздің сайын дала сағымдай көз алдарында ... ... Ал енді ... ... келе ... - даланы көрсетіңдерші, деп жалынады, олар үшін дала бір қолжетпес арман ... ... да ... Біз ... соған көбінесе мән бере бермейміз, шынымен қолда бар алтынның қадірі жоқ. Қалың қазақ дала емес, қалада тұратын заман болып бара ... ел ... ... ... баянды болуының бір кепілі - өзіміздің рухани - мәдени дүниеміздің тарихи өткеніне қайта үңілу, ... ой ... ... ... ... ... рухани дүниеміздің жанды тамырларын қайта қалыптастыруымыз керек. Әрине келешекте мұндай руханияттылықтың зердеханасы толыққанды болып өсетін ұрпақтар, ... ... тек ... ... ... ... жағдаятынан туындайтын, келешектегі қазақ халқының әлем халықтары арасынан өзінің шығар төріндегі орнын өз ... ... ... кең өріс пен ... ... жас ... ... - Қазақстан Республикасының негізгі тұрғындары, ... ... саны 15 ... ... ... ... ... шығыс жағын мекендейді, діні жағынан ханифиттік мағынадағы мұсылман ... ... тіл ... ... ... ... ... жатады. Қазақ мәдениеті еуразиялық Ұлы дала көшпелілерінің мұрагері болып табылады. Сондықтан осы ұлттық мәдениетті ... ... ... ... ... ... Бір кезде қала адамы ауыл адамына қарағанда мәдениетті деген пікірлердің ... ... ... ... ... ... қалада деп түсіндік. Бүгіндері сол ұғым нақтыланды, ауыл мәдениетінің қоғам дамуы үшін тигізер пайдасы ... ... ... ... халқы ертеректе отырықшы егін және көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан. Еуропаорталық ... ... ... ... ... ... жұрдай деп топшыланды. Тек соңғы онжылдықтарда ғана біз Қазақстан территориясында көптеген ірі қалалардың ... ... біле ... Қазақстанның бір кездері астанасы болған бір ғана Отырардың өзі неге тұрады. Ал ертеректе бабаларымыз батыс Қытай қорғанынан ... ... ірі ... толы Иранға дейінгі орасан зор территорияны мекен еткен [4, 10-18 бб].
Қазіргі таңдағы коғамдағы өзекті ... бірі - ... ... оның ... ... ... ... пен өркениет тең ұғымдар ма, т.с.с сұрақтарға жауап іздеу болып отыр. Өркениет ... ... ... ... О. ... , - ... И. Гердер - дейді. Өркениет - өз ... бар ... ... ... өркениеттің өзіндік болмысы бар, өз өмірімен өзінің тарихи тағдырын, ... ... ... ... ... отырып, өркениет ой қайталанбастығын сақтайды. Дәстүр механизмі арқылы мәдениетті беру ... ... тән ... Жаңа ... ... технология мен ақпаратқа негізделеді. Өркениет пен мәдениет адамдардың шығармашылық күшін жүзеге асырудың 2 әртүрлі амалы. ... ... ... пен ... ... қызмет етеді. Жұмысшы күшін қайта өндіру - ... ... ал ... мен ... арқылы адам тұлғасының құрылымын қайта өндіру- мәдениет белгісі, құндылығы дәстүрі. Өркениет технологиялыққа, институционалдыққа, мәдениет - адам мақсатын жүзеге асыруға ... [19, 117 ... ... ... ең ... ... - өркениет пен мәдениет бірлігі болып табылады. ... - ... пен ... мәдениеттің даму деңгейі. Өркениет прагматистік мақсаты ... ... ... ... өзіндік ерекшелік беріп отырған ұлттық этникалық сипат. Осы орайда елбасымыз айтуы бойынша: [20, 17 б.]
Әрбір елдің саналы азаматының ... ... ... - ... ... құбылысқа өз болмысымен, тіліміз бен дінімізбен ену. Бұл үшін өзіміздің бай мәдениетімізге сүйенеміз. Халқымыздың өзіне тән қайталанбас өнері, ешкімге ұқсамайтын ... мен ... ... ... ... бар. [21, 240 ... - ... әлеуметтік даму көрінісі, ол белгілі бір қоғамдық ... ... ... ... ... ... жүйесінен байқалады.Өркениет те мәдениет те жеке адамның ... ... ... ... бұл сол ... мәдени-өркениеттік деңгейін аңғартады.
Қазақстанның дәл қазіргі кезде әлемдік ... ... ... ... жөне ... ... цроцеске жылдам интеграциялануға дайындығы кемел. Әлемдік тәжірибедегі жақсылық атаулыны бойға сіңіру және әлеуметтік экономикалық прогресс жолына озық терең тамырлы ұлттық ... ... ... ... ... ... ... жолы [3, 8-14 бб.].
Маңызды міндеттің бірі-жаһандану процесіне ілесу. Жаһандық өркениет қалың халық бұқарасының тұтыну ... ... ... ... еткен болып табылады. Сондықтан жаһандық өркениет ... ... ... ... ... ... саласында жүруде. Әлеуметтік коммуникацияның техникалық жабдықталуы, теледидар телефон, автокөліктер - ешқаңдай ұлттық ерекшелігі жоқ, ... ... ... ... ... ... Қаладағы тұрғын үйлер, үй жиһаздары барша халыққа ыңғайлы, ұнамды үлгіде жасалынатын ... ... ... ... ... есеп ... жүйелері де бірлікке келтірілуде. Халықаралық ұйымдарға мүше елдер өз институттарын да бір ... ... ... де ... бір ... ... қазіргі білім саясаты аясында да бірқатар өзгерістер енген, атап кетсек, кредиттік технология ... оның ... ... ... ... ... ... яғни халықаралық стандарттқа сай болуы, дистанциялық ... ... ... үйрену бұл да әлемдік өркениеттен Қазақстанның қалып қоймауы, әрі ... ... ... ... ... Міне, бүгінгі таңдағы Қазақстанның өркениеттік дөрежесі осындай. Қазіргі Қазақстан бейбітшілік пен тұрақтылық қуатымен ерекшеленеді, бұл рухани ... ... ... ерік ... ... ... ... болып отыр.
Ендеше қауіпсіздік жүйесі мен бейбітшілікті қамтамасыз ету ... ... ... ... ... тәжірибесін ескеруіміз керек. Өркениетке бастар жол - жаһандану біздің ... ... ... ... құбылыс. Жаһандануда таза прагматизм де, технологиялық прогресс ... ... де ... мен өндірістің стандарттау режимі бар. Біздің алдыға қоятын мақсатымыз экономиканың нарықтық тетіктері мен адам шығармашылығының ... ... ... және ... ... жету [22, 424 ... қоғамға қоса демократия да өркениеттілік пен гуманизмге қадам ... ... ... ... Себебі демократия адам құқықтарын сақтау арқылы бейбітшіл саяси мәдениетті қалыптастырумен айналысады. Демократиялық құндылықтар әлем мәдениетінің ... ... ... қорытындылай келсек, Қазақстан өркениеті бүгін қандай дәрежеде екендігінен жауап ... ... ... Қазақстанның ұлы, жоғары өркениеті, экономикасы мықты, табиғи ресурсқа бай, мол рухани және материалдық қазынасы болатын мемлекетке айналары даусыз.
Қазір тұтас ... ... ... ... ... және ... аралық өзара әрекет процестері өтуде. Жаһанданудың ... ... ... ... адам өмірінің барлық сферасына ықпал етеді. Ұлттық суверенитет пен ... ... ... пен ... ... ... ұлы құндылықгарынан халық шығармашылығы мен даналығынын көп ғасырлық тәжірибесін көреміз. Жаһандану механизмінің мәдениеттің теңділігіне ықпалын зерттеу маңызды. Жаһандану парадоксалды, олай ... ... бар. ... ... ... ... өкілдерінің өткізген зерттеулері бойынша, мәдениет пен өркениет ұғымы тең емес және бір уақытта ... ... ... ұғым. Өркениет термині материалдық және рухани мәдениеттің нақты өсу деңгейін білдіреді. Неміс ғалымы О. ... ... ... ... ... ... бірегей және қайталанбас тағдыры бар. Әрбір мәдениет дамуының соңы өркениет сатысы, О. Шпенглер бойынша оған Европа кірді.
Бұл сатыда ... мен ... ... ... ... әдебиет пен өнер саласында құлдырау болып, қалалар саны тез ... ... ... ... сай келеді. О. Шпенглер бойынша, бұл жолда ұлт жоғалтады. Зерттеушілер ... адам ... ... ... әсер ... ғана емес, сонымен бірге, оған қарсы тұрушы ретінде қарастырған. Өркениет - мемлекет, ұлт, әлеуметтік топ заңдылықтарына ... ... ... жүйе [11, 369 б.]. ... ... О. ... көзқарасын негізге алсақ, бүгінгі таңда жоғары технология мен ... ... ... ... құрылуда. Техника мен оның өзгерістері әлем бейнесінің толық өзгеруіне әкеледі. Өркениетке бастайтын жолда ... ... ... ... ... өгей ... ... болмақ. ғылым мен техника кең өріс ала алмайды, натуралдық қалпымыз көп ... ... ... ... ... ... ірі мемлекетке төменгі келтірілген мінездеме тән: Бірінші, әлемдік деңгейде және өзге елдерге экономикалық үстемдік жүргізе алу ... ... ... ... және өзге де ... ... ... үздік әлемдік технологияның болуы. Үшіншіден, өте жоғары қарқында әлемдік деңгейде мәдени ... ... ... ... жете ... ... ... болуы [33, 7 б].
Жаһандану дегеніміз қазір американдық үлгіге көшу. Жаһандану біз сияқты кенже ұлттарға арналған идеология. Батысты ешқашан ... ... ... ол ... де ... Дәстүріміз сақталды деп ырза болғанымызбен, өзге алдыңғы қатарлы ұлттардың ... ... бара ... ... ... ... ... Ғылымға "қазақстандық өркениет" деген ұғымды енгізудің уақыты келді.
Бір ғана өркениет жетегінде кету, өзге өркениетті көрмеу -- ... ... М. ... ... бойынша, өткен өркениетті терең зерттеп, құндылықтар мен әлемдік құндылықтардың табиғи үйлесімділігін адам-мәдениетті адам деп көрсеткен болатын. [23, 6-7 ... жылы БҰҰ ... ... жылы деп ... ... халықаралық конференция, симпозиум, семинарлар әр түрлі өркениет байланысы мен даму процесін анализдеуге арналды. Өркениетіліктің Орта Азиялық тәуелсіз ... ... ... экономикалық саяси, мәдени, лингвистикалық, құқықтық, гендерлік, этнопсихологиялық, халықаралық болып табылады.
Әлемдегі адам болмысының радикалды өзгерісінің ... ... ... ... масштабта тұлға аралық қатынас типі мен амалдарымен жүзеге ... XX ... ... ... төңкеріс өзара тәуелді және езара келісуші әлем идеясын ... ... ... негізінде ақпараттық революция жатыр. Адамзат өмірінің экономика, саясат, мәдениет, тіл, білім, рухани-өнегелік саласының дамуы мен аралық жөне ... ... ... ... ... ... ұлттық мемлекет пеп оның қызығушылықтарын жоймауына бір жол бар, ... ... өзін ... Бұл жаңа ... типіне байланысты жүргізілуі тиіс: жалпы - ерекше -- ... ... мен ... ... ... ... экстремалдық көрсетуі мен дамуының нәтижесіңде, оның бірегейлігі мен қайталанбастығын жүзеге асырады. Бұл жаңа ... типі ... ... ... ... ... ... жағдайлары көрсеткендей, изоляционистік орнатулар, жабық және қозғалмайтын мономәдениет талаптарының шекті мәні , кез-келген құралды ... ... ... яғни ... ... ... ... экстремизмге, радикализмге әкеледі. Бірақ бұл өзін шынайы ... ... ... ... ... ... ... айырған мәдениет. Мәдениет сөздің турасына қарағанда адамның адамгершілік ... іске асуы меп ... ... ... ... бүгінгі әлемдегі жағдайда мәдениет өзіндік мақсат ретінде жалаңаштанған жансыз шеберлігімен сыртқы форманың соңынан жүруі - бұл руханисыздық ... ... Бұл ... , ... деп аталады.
Батыстың қолдайтын бағыты-құндылықтарға сәйкес ... ... ... ... ... ұстар құңдылығы-адамды өзгертіп, жетілдіру болмақ. Жалпы ... ... ... ... қазіргі Қазақстанның жалпы ортада тұрған құндылықтарын атап өтейік: Бірінші, демократиялық, экономикалық күшті мемлекет құру; Екіншіден, халықтың руханилығының ... ... ... Үшіншіден, ұлттық түп тамырының шарықтауы республикада тұрып жатқан басқа ұлт өкілдернің арасындағы ынтымақтасгық қазақ ұлтының ... көп әсер ... ... республикадағы басқа ұлт өкілдері Қазақстанды демократиялық, унитарлы, зиялы мемлекет, оның территориясы бөлінбейтін, бүтін, мызғымайтындығына сеніммен қарау керекпіз.
Ежелгі діни ... ... мен ... ... ... ... ... табиғатпен өзара байланысын қалыптастыру үшін қолданыста болған, әрі халықтың тарихи тағдырына, дамуына әсер еткен. ... ... ... тегі мен ... ... ашып ... аса ... себебі сырттай қарағанда кез-келген діннің болмысы ессіздік ... ... ... бір ... ... болып көрінеді. Ал сол ессіздіктің өзін танып білу үшін кемел зерде қажет. Мұны ... үшін көне ... ... ертегілер мен аңыздарға, мифтерге жүгініп терең зерттеуді талап етеді. Олардың түп-тамырын ... ... кең аяда ... ... ... ... ... бар мифтер мен аңыздар діни наныммен байланысты ... ... келе ... ... қайшы келуі де ғажап емес. Мысалы, қазақтың болмысы ежелден әулиеге немесе аруаққа сену, әулиелер арқылы емдеу ... ... ... ... ... келеді. Біздің мақсатьмыз халқымыздың дәстүрлі рухани жөн-жорасын ... беру ... оның ... ... ... талдау жасап, жарамды жақтарын ашып беру арқылы, қалайда өсіп келе ... ... ... ... ... ... Осы ... казақ өркениетінің қалыптасуында үлкен орын алған ұлттық рух, ... ... қала ... ... ... туралы біраз сөз қозғамақпыз.
Сенім-нанымдардың тамыры сонау көне заманның тарихи койнауында жатыр. Ежелгі заманнан бізге там-тұмдап жеткен тарихи мұрағаттар (ескерткіштер) тас пен қола ... ... ... ... (өлі ... мен ... жанды деп пайымдау) табиғатпен сырласып, сіңісе білгенінің айғағы. Табиғаттың тылсым күштерін ... деп ... ... адам ... ... телу ... ... Ол құбылыстарға жан бітіріп, иесі бар - мыс, олардың тәңірі бар деп, тәңір иеге бағыну туындаған. Элиаденің сөзімен ... [24, 366 б. ... ... ... ырым мен ... әдет ... талғам мен түйсіктің, наным мен танымның сипаты табиғилықтан ... ... ... өмір салтымен қойындасу, ал заттар мен өмір құбылыстарының тіршілік талабымен ... ... ... ... ... табылған Таңбалы баурайындағы тасқа қашалған құдай түлғалары күн дидарлы адам пішінді болып келетіндігі сондықтан. Қола ... ... ... бұл діни ... одан әрі ... ... ... пір тұту, затты киелеу, бірте-бірте сол затгы құдірет күш иесі деп тануға ұласады. Төрт-түлік малдың иелеріне деген ... ... ... тұсы да осы кез. ... түп ... ... адамдардың әлеуметтік қарым-қатнасымен сабақтастыра отырып, қазіргі таңда оған басқа сипатта қарауды талап етеді.
Ғасырлар қатарынан бізге жеткен ... ... ... ... ... салт-санамен дәстүр әлеуметгік психологияның саласы. Бұл бай мұраларды игеру, әлем заңдылықтарын игеру, қиял мен шындықты, жарық ... ... мен ... ... мен ... таба ... Адам ... қашаннан-ақ дүниені ақиқат қалпында қабылдауға құштар. Адамдар қоршаған ... ... ... ретінде білмей жатып-ақ, диалектикалық әдіспен ойлайтын болған, себебі табиғатқа өте жақын, табиғаттың тылсым сырымен астасып, бірлесіп өмір сүріп, ... ... өмір ... ... ... ... өзегі. Халықтық бұл ақыл-ой, зерделі, өмірлік тәжірибесі (фольклор, ... би, ... ... ... ... және ... ... көздері ежелгі дүниеде, бұрынғы протоқазақтардың және қазақтардың мифологиялық алғашқы философиясында (б.эд. І-ІІ мыңжылдықтар) ... ... ... ... ... өзара әсерлесуі мен бірігуінің арқасында пайда болып, олардың әртүрлі мәдени қырларын мұралап, кезіндегі жетекші өркениеттің - сақ ... ... ... ... Олар толық қанды қазақ өркениетін қалыптастырды.
ұғымын нақты - тарихи, рухани-мәдени және ғылыми тұрғыдан негіздеу бүкіл қазақстандық ... және ... ... ... өзгертуге, көне заманнан бүгінгі күнге дейінгі ұлттық тарихымызға мәдени-өркениеттік тәсілмен жаңаша қарауға, ескірген Қазақстан ... ... ... батыстық немесе ресейлік көзқарастан мүмкіндігінше бас тартуға итермелейді. Кең байтақ Еуразия даласында отырықшылық мәдениетпен қолтықтаса отырып, көшпенділер мәдениеті де ... ... ... ... өмір сүрген. Қазақ өркениетіде өркениетке төн тәңірлік дүниетанымы мен зороастрлік діні, өзіндік тел ... ... және ... ... ... философиясы, ғылымы, музыкасы, өнері, қалалары, архитектурасы, халықтары, мемлекеттері болған.
Ғылыми тұрғыдан діндер мен мифтерді зертеуші ғалымдардың ... ... ... ... ең ... діни ... ... әулиелерде осы далада туған. Элиаденің кітабын оқып өскен европалықтарға біздің сайын дала сағымдай көз ... ... ... Ал енді ... түсіп келе қалса, - даланы керсетіңдерші, деп жалынады, олар үшін дала бір ... ... ... ... да ... Біз ... соған көбінесе мән бере-бермейміз; шынымен қолда бар ... ... жоқ. ... ... Дала емес ... ... ... болып барады, осы жерде не істеуіміз керек? Өркениетті ел болғандықтан республиканың ... ... ... бір кепілі - өзіміздің рухани-мәдени дүниеміздің тарихи өткеніне қайта үңілу, оларды ой елегінен қайта-қайта өткізу, ... ... ... ... ... ... тамырларын қайта калыптастыруымыз керек. Әрине, келешекте мұндай руханияттылықтың зердеханасы толыққанды болып өсетін ұрпақтар, байырғы қазақи тек емес, еліміздің ... ... ... туындайтын, келешектегі қазақ халқының әлем халықтары арасынан өзінің шығар төріндегі ... өз ... ... ... кең өріс пен ... жаятын жас буындар болады.
Өркениет тарихында рухты халықтардың аты калды, заты қалды. Рухты халықтың алды жарық, Рухты халық жасампаз алып, ... ... ... ... ... мол ... ... гректер, римдіктер, византийліктер, ежелгі ғұндар, түріктер, Шыңғыс хан дәуіріндегі моңғолдар дәлелдеді.
Ең ... ... ... ... ... ... рыцары - серісі, сайын даланың иесі. деген айбынды да айдынды ұлт есімі. Екіншіден, ... үш ... ... ... халық емес, тұтас халық. Біз бір атадан тараған үш баланың, үш атаның ұлымыз. Түбіміз бір, түбіріміз бір Азия ... ... ... ... тіл, ... ... касқа жол, Есімхан салған ескі жол, Тәуке ханның , бүкіл халықтық құрылтай, хан сайлау, жылдық ... ... ... - ... бәрі ... тұтастықты, баршаға ортақ заңдылықты, әдет-салтты іске асырады. Үш ғасыр бойы моңғол тектес тайпаларды бойына ... енді ... ұлы ... ... ... ... т.б. ... тектес халықтарға енші берген қазақ, ұлы Мағжан айтқандай, қара шаңыраққа ие болып, ұлт больш қалыптасты. Біз қазақ болғанымызға ... ете ... ... ... ... ... басталатын қазақ өркениеттінің ұрпақтарының жаңа кезеңі орнықты. Сонымен рухты ... ... ... жас ... ... калай көтереміз. Бұл мәселенің маңызы өте зор, себебі Қазақстан жаңа мемлекет екенін сылтауратып, қазақтар бұған дейін мемлекет құрмаған ... ... ... ... қалып та жатыр.
Қазақ өркениетінің жетістіктеріне еліктеудін мысалы жалғыз мұнымен шектелмейді, мысалы: бірінші, орыс ... ... ... ... ер ... екен, рухтары биік көрінсін деп, басқа ат ... ... ... ... ... алды ғой; ... Украинаға көшіп келген армяндар мен гректер қьшшақтардың рухына табынғандары сонша қыпшақша сөйлеп қана қоймай өз діндеріне қыпшақ тілінде ... емес пе. ... ... ... ... ... ... басына келгеннен бастап тек қана қыпшақ тілінде сөйлейтін болғандығы айтылады. Бұрында өзара қыпшақ тілінде сейлейтін олар, енді мемлекеттік істі ... ... ... ... Олар араб ... біле тұра сөйлеуге арланды. Бұл жағдай XVI ғасырға дейін жалғасты.
Қазақтың рухы ... ... ... ... ... ... ... өзін әлемге паш етсе, ал дәстүрдің телегей-теңізі (А. Затаевич айткандай) XIX ... ... ... ... ... сал-серілік дәстүрден бір көрінсе, оның замана лебін қабылдаған түрі өз бояуы мен нақышын жоғалтпаған күйі кейінгі Н.Тілендиевтің, Ш.Қалдаяқовтың ... ... ... , және т.б. ... ... ... ... атты кітапты талдай отырып М. Қозыбаев былай дейді: [11, 369 б. ]. Әрине осы ... ... ... алатын орны ерекше. Қазақ өркениеті ішінен: дала өркениетін, көшпенділер, әскери-демократиялык, қалалық, егіншілік және өзен өркениеттерін таба ... ... ... - қазақ халқының және олардың ертедегі бабалары қассақтардан (касситтерден), шумер, арий, ... сақ, ... одан бері ... ... ... ... көздің қарашығындай сақталып келе жатқан, өзіне тән ұлттық генотипі, ерекшелігі, ... ... ... бар, ... ... нық ... ... мемлекеттігі бар, тұрмысының, мәдениетінің даму тарихының нәтижесі. Қазақ өркениеті сақ, оның ішінде қассак,-массагеттер және ғүндар ... ... ... ... жаңа ... ... әрі ... ретінде енді қалыптасып келе жатса да оның жасы үлкен әрі ... ... ... ... ... мәдениетінің, дінінің өз мифтері мен аңыздары бар. Тек осы мифтің танымал болу ... әр ... әр ... Біреулер оны дамыған күйінде сақтай алса, екіншілері оны сақтай алмаған, ал үшіншілері - өздерінің фольклорындағы, тіліндегі, мәдениеті мен ... ... тани таба ... Бұйырғанда қазақ халқы өзінің аңыздарын үлкен парасаттылықтың арқасында сақтай білді, осы күнге дейін жеткізді.
Өркениеті мүмкіндігінше заман ... орай жаңа ... ие ... ... ... ... жалпы Қазақстандақ өркениет туралы тұғырлы ойлар әлі де болса өз мәресіне жете қойған жоқ. Түп ... ... ... ... ... ... ... аясында философиялық тұрғыда зерттеуді талап етеді.
Сондықтан болар ұлтымыздың тарихи-мәдени тұлғасы мен ... ... ... ... ... тану ... талабына орай күрделеніп, тереңдей түсуде. Қазіргі кезде қазақ өркениетіне қатысты мәселелер шыңырау шегіне жетіп, Қазақстандық ... мен ... ... ... ... ... ... объектісіне айналып отырған шағы. Демек, сындарлы дәуірлерде қуаң тарта бастаған төлтума мәдениетімізге жан бітіріп одан әрі ... ... ... ... ... қалтарысында ескерусіз қалған ұлттық мәдениетіміз бен өркениетіміздің баға жетпес асыл мұраларын заңды иесіне қайта ұсынуға ... ... ... ... зор. ... ұлы дала ... орын ... этностардың өркениеттік дәстүрін жалғастырушы қазақ өркениетінің өзіндік болмысы ... ... ие. ... ... ... және көшпелі өмір салты үйлестіре білген түркі мәдениетінің негізінде номадалардың мәдени-дүниетанымдық философиясы жатыр. Қарапайым ... ... ... ата ... ... алып ... Аңыздың мазмұнына терең үнілсек көшпеліліктен бастау алатындығын көреміз. Себебі, Қорқыт ата ... ... ... адам ... бере ... ... еді. Өйткені көшпелілерге тән ерекшеліктің өзі осы көшпелі халық болғандығында.
Біздің өмір сүріп отырған өркениет кеңістігін Қазақстандық өркениет деп ... айта ... Біз деп бата ... ... негізінде тәрбиеленген ұрпақпыз. Біздің алдыға қойған мақсатымыз отандық ұғымдарды жүйелеп, ой елегінен өткізу арқылы халыққа жеткізу. Ең негізгісі басты ... ... ... өсу ... ... білдіреді. Демек, сол айтылған тілекке сай болуымыз керек [26, 31-37 б.б].
Өркениет деген мәдениеттің кеңістігі, өркениет мәдениеттің ... ... ... ... сол ... ... тән ... болады, яғни мәдениет ол бар нәрсе, ал ... ... ... ... ... ... мәдениет дегеніміз процесс, ал өркениет нәтиже.
Қазақстанда өркениет деңгейі қалай? - деген сұраққа оралсақ, бұл күрделі де маңызды мәселе. Бұл ... ... ... ашып ... ... ... өркениетке ықпалын көрсетуіміз керек. Елбасымыз еңбегінде осы тұрғыда ой ... ... ой ... ... [88, 2-3 бб.]. ... дәуір мен кез келген қоғамның мәдениеті осы кезеңдегі нақтылы уақыт және кеңістік ерекшеліктерімен, адамның мәдени ... пен ... ... және ... ету ... ... Мәдениет болмысы - тарихи мәдени процесс. Оны табиғи-тарихи қозғалыстың ақпараттық түрі деп атауға болады. ... ... ... ... ... адам әрекеті нәтижесінде ұяланса, ал рухани мәдениетте ол дәстүр жалғастығы мен өзіндік санада жүзеге асады. Бұл қозғалыс тұтас ... ... оның ... ... ... ... жіктеу қажет.
Егер мәдениетті ғарыштық болмыстың маңызды бөлігі - тіршіліктің көрінісі ... ... онда оны осы ... ... ... алу ... алдымызда тұрады. Бұл үшін уақытты тарихи өмір кеңістігі деп қарастыру керек. Яғни, уақыт дегеніміз мәдениеттердің пайда болу, қалыптасу, гүлдену, ... ... ... ... ... ... А. Тойнби айтқандай, өркениеттер - ... ... ... ... олар ... сәттеріне жатады. Мәдени кеңістік пен уақыттың бірлігін белгілі орыс мәдениеттанушысы М.М. Бахтин ұғымымен білдіреді. Бұл ұғым жаратылыстану ... ... және М.М. ... оны ... ... қатысты қолданады: [10, 333-334 б.б. ]
Адамның физикалық, биологиялық және ментальдық дүниелерге жататындығы ... ... ... ... да физикалық, тіршіліктік және мәдени деп жіктеуге болады. Физикалық уақытты алғанда, оның ... ... үшін ... ... есте сақтаған жөн: ғарыштық біртұтас кеңістіктік-уақыттық континиум, уақыттың салыстырмалылығы, оқиғалар сабақтастығы, уақыттың шексіздігі және энергетикалық ... ... ... және ... ... ж.т.б.
Әртүрлі халықтардың көне мәдениеттен алғашқы өркениеттерге өтуі мәдениеттәің дамуындағы заңды құбылыс. Егер көне ... ... ... ... онда өркениет уақыты - табиғат аясынан әлеуметтік - тарихи заңдылықтар аумағына жылжиды. Салт-дәстүр, ... мен ... ... ... ... қоғам бір орталыққа бағындырылған, мемлекеттік заңдар жүйесімен, монотеистік ... ... ... және оның ... , ... бойы қалыптасқандүниетанымның философиялық және ғылыми талпыныстарымен, табиғатты игерудегі техникалық жетістіктерімен ... Бұл ... ... ... - ... ... және ... мәдениеттің қалыптасуындағы қажетті саты.
Мәдениеттанулық әдебиетте өркениеттік уақыт Ренессанс идеясымен байланыстырылады (А.Тойнби, ... ... ... Бұл ... тікелей мағынасы ұғымын білдіріп тұр және антикалық мәдениетті қайта жаңғыртқан ... ... ... ... ... ... Алайда бұл ұғымды рухтың дүмпуі, этномәдениеттегі гумандық негіздердің ... ... ... ... ... адамның өз игілігіне қолдана дәуірі алу ... да ... ... Яғни - Ренессанс идеясы мәдениеттің кеңістік пен уақыт өрісінде өрлеу, шарықтау, гүлдену кезеңін білдіреді. ... ... жаңа ... қалыптастырады: адамның ерікті және бақытты болуға, теңдік, әділдік және парасатқа ұмтылуына құқығы бар. Гегель Ренессанс идеясын бүкіл адамзаттың , жер жүзі ... жаңа ... деп ... ... өрлеу уақытын барлық өркениетті халықтар өз басынан ... [14, 33 ... бұл ... ... ... ... ... туралы болып тұрған жоқ.біз қарастыратын мәселе: осы Ренессанс тек Еуропада болды ма, әлде бұл мәдени құбылыс барлық өркениеттерді ... ма?, ... ... ... Алғаш рет бұл мәселені швейцарлық ғалым А. Мец ... 1922 жылы ... ... атты ... ... [12, 35 б.]. Бұл кітап шыға сала, еуропаорталықьық көзқарастағы ... өз ... ... К. ... және В.В. Бартольд сияқты шығыстанушылар мұсылмандық мәдени өрлеу дәуірінің болуы мүмкін емес ... ... ... Орыс ғалымы В.В. Бартольдтың көзқарасы бойынша, мұсылман әлемінде көп ... ... ... ... болмағандықтан ештеңені қалпына келтіру қажет емес еді. Д.В. Бертельс пен А.В. Сагадиев формациялық ... ... ... Орталық Азияда капитализм қалыптасқан жоқ, сондықтан Ренессанс бұл ... ... ... ... даму ... ... сыймайтындығы туралы дәлелдемелерді жоғарыда келтірген болатынбыз.
Алайда атты жаңсақ ... ... ... ... ... әр ... ... Қытайда, Жапония мен Кореяда, араб-парсы-түрік әлемінде де шарықтағанына ден қояр едік. Қазақстан жерін ... ... ... ... ... оны арабтық, парсылық және Орта Азиялық деп бөлу ... Ол - ... ... бір ... үйлесуі және сұхбаттасуының нәтижесінде қалыптасады. Бұл жерде екі Ұлы дала - еуроазиялық және ... ... ... ... тұр. ... осы мәдени құбылысты бұл екі даланы басым мекендеген 3 этностың ... ... ... деп ... ... құбылысы Орта Азияда 10-13 ғасырларда биік деңгейге көтерілгенін ... ... ... Ал оның алғышарттарының бірі - 8-10 ғасырлар арасындағы түрік тайпаларының мәдени жетістіктері. Ренссанс идеясының алғашқы нышандары ... ... осы ... арасында көріне бастады. Бұған Жетіу, Оңтүстік Қазастан, Сыр ... ... ... ... ... және рухани өмірдегі елеулі жетістіктер айғақ бола алады. Осы ... ... ... ... қыпшақ, оғыз мемлекеттерінде ірі тұлғалар талай мәдени ... ... мұра етіп ... Олардың ішінде оғыз-қыпшақтардың және , қарахандағы Жүсіп Баласағұнның айрықша орын алды.
Барлық түрік ... ... ... мұра - . Бұл ... ... 8-9 ... сыр өзенінің бойын мекендеген оғыз-қыпшақ тайпаларынан шыққан атақты жырау, күйші және ... ... ... мен шығармашылығына байланысты мәселелер сөз етіледі. Ол туралы Ватикан архивінде мынадай дерек сақталған: > [7, 240 б.]. Осы ... ... Ә. ... Ә. ... Х. ... Ә. Қоңыратбаевтың т.б. еңбектерінде бірталай қызықты деректер келтірілген. атақты ұқсас және сол кездегі түрік ... ... ... ... ... ... Қорқыт ата өзінің желмаясына мініп алып, халыққа мәңгілік бақыт әкелетін жерұйықты іздеген. Ол философиялық өте маңызды мәселе өлім мен ... ... ... ... ... ... жолдары туралы талай тамаша пікірлер айтады. Енді ... ... ... сөздеріне жүгінейік:
[13, 33 б. ].
Мәңгі өмір іздеген Қорқыт үнділік Будда ... ... ... да көр ... ... ... ... жас желек күзде сарғайғаны тәрізді, өмірде де, екендігі туралы қорытындыға келеді. Енді ол мәңгілік өмірді қобыз ... ... Ең ... ... ... көз жұмып, артындағы ұрпақтарға өлмес күйлерін қалдырады.
Қорқыт жайында қазақ халқының жадында талай аңыз-мифтер бар. Олардың бірі атты кітапта суреттеледі. ... ... ... ... ... ... ... байланыстырады және терминологиялық талдау арқылы ізгілі кпен жамандықтың мәңгілік күресі деп (құт және қор) ... ... бір аңыз ... оны ... үш жыл ... ... Қорқыт туылар алдында әлемді қара түнек басып, ... қара ... ... Аталмыш кітапта былай дейді:
Қорқыт туар кезінде
Қара аспанды су алған,
Қара жерді күл алған.
Ол туарда ел ... соң ... ... [11, 369 ... ... түрік халықтарының алтын қорынан тиісті орнын алып отыр. Шығыс ренесансының талай елдерді қамтыған және 500 ... ... ... типі ... мәдени өрлеу дәуірі екендігі белгілі. Оның әл-Кинди, әл-Фараби, ибн-Сина, Фирдауси, Ж.Баласағұн, Қожа Ахмет Иассауи, Омар ... ... ... ... ... меңгермей, қазір мәдениетті адам деп есептелу қиын. Бұл жерде осы ұлы құбылыстың мұсылмандықпен қатысы қанша деген сұрақ заңды ... Оның ... де ... Орта Азия ... 712 жылдан бастап жаулап алды. Осының нәтижесінде бүкіл афро-еуразиялық даланы біріктірген ортақ мәдениет қалыптасуына мүмкіндік туды. Бұл жағынан ... ... діні осы ... мәдениеттерді араластырып, қорытып жаңа үлгі шығаруға себепкер болды. Арабтар жаулап алған көптеген елдерде (әсіресе, Иран, ... ... ... ... эллинистік өркениеттің рухы жоғалмап еді.
Бұрыннан Орта Азиямен ... ... ... жеріне де ислам өз әсерін тигізді. Еліміздегі көптеген түрік тайпаларының мемлекеттік бірлестіктері ислам дінін ... ... ... ... ... ... алғашқы қабылдаған қаған Сатук, ал оның баласы Мұса 955 жылы ... ... ... ... діні деп ... ... оғыздар мен қыпшақтардың да бірталай бөлігі мұсылмандыққа өтті. Жалпы алғанда, исламды ... ... ... ... сол ... озық ... қосылуына мүмкіндік берді.
Осы кезден басталған мәдени өркендеуге мұсылманның рухани өміріндегі екі бағыттың бір-бірімен тайталасы Қазақстан жерінде де өзінің терең әсерін ... ... ... ... ... сияқты грек философтарына сүйенген Шығыс перепатетикасымен байланысты. Оның негізін салушы - дүниежүзілік мәдениет пен білімнің Аристотельден кейінгі ... ... ... ... ... туған Әбунасыр Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Тархан ибн ... ... ... ... ... ... және ... ғалымдар тарапынан ойдағыдай зерттелген. Ал әл-Фарабидің өзі зерттеу жүргізбеген ғылым мен мәдениет саласы жоқ. Б. ... ... ... ол ... ... трактат жазған. Әл-Фарабидің өзінің трактаттарын сол замандағы рухани-ғылыми құрал саналған араб тілінде жазылғанымен, өз Отанының ғасырлар бойы қалыптасқан мәдениетінен әрқашан нәр алып ... ... ... оның өз ... мәдени көңіл-қалпына ирандық, үнділік және антикалық мәдениеттерді ұштастыра білуі.
Әл-Фарабидің ... ... ... араб ... мына 4 тармағына байланысты:
1. Хақиқат (бір Алланың ақиқаттығын дәлелдеу)
2. ... ... ... ... ... ... қызмет еткен әулиелер өмірі)
4. Маарифат (білімділік, парасаттылық идеялары) [8, 56-61 б.б.].
Мыңжылдар тарихы бар Иран ... бұл елді ... ... ... осы мәдениеттегі өте терең парсылық әдебиетті меңгеру жолын әдеп деп ... ... ... ... ... қарапайымдылығымен, түсініктілігімен, ой ұшқырлығымен адамды баурап алды. Әдепті адам ілімін әл-Фараби өзіне тән гуманистік тұрғыдан ... және ... ... бірінші қасиет деп оның парасаттылығын көрсетеді. Оның шығармаларында кездесетін ... ... жан) деп ... ... еуропалық ағартушылықтағы Homo sapiens-ке сабақтас. Ақылды жанмен қатар әл-Фараби еңбектерінде адамды (мәдениетті жан) деп анықтаудың да терең сыр ... ... ... сөз ... оның тағы бір бастауы сопылық бағыт (суфизм) жөнінде айтпай кетуге болмайды. Қазақстан жеріндегі ұлы ... ... ... ... ... ... Қожа ... Иассауи шығармашылығында сопылық сарын үлкен орын алған. Онан соң Ренессанс идеясын тек Платон мен Аристотельдің шығыстық ізбасарлары қолдады деу де ... ... ... ... о ... ... дінге қарсы оппазициялық қозғалыс ретінде туады. термині арабтың деген ... ... ... Сопылар - киім талғамайтын, бар ойы руханилық төңірегінде тақуа адамдар. Сопылық бағыттың тарауының бір себебі, әуелде ой ... ... араб ... ... ... ... күшейе берді. Олар құранға қарсы деп әр түрлі ағым өкілдерін қуғынға ұшыратады. Әсіресе, иран, түрік және үнділердің көне ... ... ... алла ... жат деп ... Осы қуғын салдарынан Иран, Араб жерлерінене көптеген сопылар (өздерін дәруіштер деп ... ... ... ... ... Орта ... 300-400 мың дәруіш пайда болды. Сопылар құдайды парасатпен емес, жүрекпен түсіну керек деп жариялайды. Олар халыққа түсінікті ету ... өз ... ... ... ... ... Осы бағыттың көрнекті өкілі, кейін мұсылман пірлерінің біріне ... - Қожа ... ... Оның ең ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан бай түрік мәдениетін мұсылман өркениетімен ... ... ... ... ... жазған негізгі шығарма - (). Қожа Ахметтің өмірде жасаған бір ерлігі оның 63 жасқа келгеннен ... деп бар ... ... ... өз ... жер ... үңгірде тіршілік етуімен байланысты. Оның пәк өміріне риза болған атақты Ақсақ Темір ғажайып Қожа Ахмет ... ... ... ... туралы Ыбырай Алтынсариннің берген бағасын келтірейік: [45].
Шығыс перипатетиктері - ақыл-ойды жоғары қойып, трактаттр жазса, сопылық бағыт мәдениеттің ... ... өз ... ... ... ... белгілі Омар Хайям, Сағди, Хафиз, Низами, Руми тәрізді ақындар сопылықтың гуманистік идеяларын пайдаланып, ғажайып дастандар жазғаны белгілі. Олардың қатарында ... ... ... ... ... ... ... ортақ өкілі Иассауиға тоталитарлық жүйе кезінде мистик ақын деген айдар тағылып, халық мәдениетінен шеттетуге әрекеттер жасалды. Шын мәнісінде, суфийлік ... ... ... ілім деу қате.
Жүсіп Баласағұн Шығыс Ренессансының кемелденген кезінде өмір сүрген және әл-Фараби бастаған шығыс перепатетикасынан, әрі ... ... нәр ... Сондықта оны білгілі бір мәдениет ағымына үзілді-кесілді қоса салу мүмкін емес. Ол өзіндік бір дәстүр бастаған ұлы ... ... ... ... ... ... қуат алады.
(Құтты білік>>) - 6520 бәйіттен тұратын философиялық-тәлімдік шығарма. Дастанның аты Жүсіп Баласағұнның өмір ... құт, яғни ... ... өмір ... ... ... сүйенген. Жүсіп Баласағұнның түп-тамырларын тек Ренссанс идеяларынан ғана ... ең ... ... ... ... халықтарының ғасырлық мәдени мұралары төңірегінен іздеу керек. Яғни, , кейбіреулердің айтатынындай, араб-парсы әдебиетінің көшірмесі емес. Дастанда 10-11 ... ... ... ... ... ... ... наным-сенімдері көп жырланған.
кейіпкерлерінің есімдерінде бұрынғы тәңірлік дін ... ... ... бейне Күнтуды - әділ ел басшысының рәмізі. Бұл бейне () ... ... ... мен Қожа ... ... армандаған түрік мәдениетіндегі үлгі, мұрат тұлғаның бастыс.келесі кейіпкер әділ патшаның уәзірі, ақыл-парасаттылықтың ... елге ... яғни құт ... Айтолды бейнесі арқылы ашылған. Күн мен Ай қашаннан Кіндік Азия халықтарының пір тұтқан күш-қуаттары еді. Уәзірдің ақылды ұлы Ұғділміш - осы ... тән ... пен ... ... әдеп пен ... ... ... бейнесінде философиялық тәсілмен суреттелген.
Төртінші бейне - дәуріш Одғұрміш. Бұл ... ... ... ой айтылған. Ұғыну (Ұғділміш) пен Жүрекоттың (Одғұрміш) сұхбаттасуы бүкіл араб-парсы-түріктегі мәдени өрлеу дәуірін толғандырған нағыз ... ... ... мен ... ... пен түсінушіліктің, ақиқат пен махаббаттың арасындағы үйлесімділік тек Еуропа ғалымдарын ғана емес, сонымен бірге Шығыс ғұламаларын да көп толғандырған. ... ... өзін ... - хан ... қашама шақырғанымен өзінің қасиетті әлемі - бас бостандығынан айырылғысы келмейді. Күнтуды үшінші рет ... ... сопы ... ... ... хан ... келеді. Бұл жерде үлкен мәдени сыр жатыр және осынс түсіне білген Жүсіп Баласағұн адамзаттың ... ... ... ... айтқан. Хан сұрақтарына дұрыс жауап бере білген Одғұрміш пендешілік ләззаттардың желегіне ермей, ескі дорбасын асынып, тау-тасты аралап кетеді. Бұл мистика да, ... те ... ... рухани тәкаппарлықтың жеңісі. Күнделікті пендешілік өмір тауға тас көтеріп, беталды әуре болатын Сизифтің әрекеті сияқты. Бақытқы жету жолы ... ... ... басқаны алдау емес екендігін бұдан талай ғасырлар бұрын ата-бабаларымыз білген.
Түрік тайпалары Шығыс Ренессансының жай ғана шеткі аймағы емес ... бір ... - ... ... () атты ... Бұл ... тек ... құрал демей, сонымен бірге ортағасырлық түрік мәдениетінің озық өркениетке ... бір ... деп ... жөн. ... ... ... ... мәдениетке өзін әлемге таныту қажеттігі туды. Оны Махмұд өзінің ... жоқ ... ... ... асырады. Махмұд Қашқаридің негізгі зерттеген мәселесі - түрік тайпаларының мәдениеті. Осы мақсатпен ол бүкіл түрік ... ... ... ... ... [17, 173 б.].
X-XII ғасырлар Қазақстан жеріндегі мәдени өрлеудің шынайы айғағы ретінде ... ... ... бас ... ... мен Орта Азия ... ... сыннан өтті. Шыңғысхан шапқыншылығының салдарынан тамаша материалдық және рухани қазыналар жойылып кетті. ... ... ... ... ... мен елді ... ... жексен етті, бау-бақша мен егіс алқаптарын жойды. Дүниежүзілік өркениеттегі жоғары ... ... ... ... Сыр аңғарлары қаңырап босқалды. 4-Иннокентий папаның моңғол ханы Күйікке жіберген елшісі Плано Карпини, ... ... ... 9-ың ... ханға аттандырған елшісі Рубрук өз жазбаларында моңғолдарды мәдениет қиратушылары ... ... ... дәуір мәдениетінің басты ерекшелігін Қазақстан жерінде Шығыс әсерлерінің күшеюі деп қарастыруға ... ... ... ... ... төл мәдениетінде мығым орын алған. Фердауси, Омар Хайям, Низами, Әлішер Науаи шығармаларын білмеген, , , ... ... ... ... ... ... ... Осы туралы Абай өз шығармашылығында тура айтады. А.М. Горький шығыс ертегілерін қызық та ғажайып, ол ... ... ... ... ... ... ... шығыстанушы ғалым Е.Д. Бертельс шығыс хикаяттарының адамға терең ой ... ... ... ... ... құралар алдында қыпшақ-оғыз тілдерінде талай ұтымды мәдени ... ... ... Орда ... ... ... , Саиф Сараи , Хорезми >, Құтбы , Дүрбек дастандарын дала ... ... ... ... ... ... Бұл кезде (13-15 ғғ.) Карпат тауларынан Қытай, Моңғол жерлеріне дейінгі ... ... ... ... ... ... да ... тырысқан. Олар қыпшақтарды кумандар деп атады. Осы өркениеттен қалған ұлы мұра - . Ол ... ... ... ... ... ... сөздік еді. Бұл үш тілдің ол кезде мәдени қатынастық маңызы зор болды. Латын тілі- Батыс Еуропаның дін, ғылым, мәдениетер ... ... ... адам ... өзін ... сезінеді; қыпшақ тілі үлкен әлеуметтік-мәдени ареалдың тілі болды. > тек сөздік емес, сонымен бірге халықтық мәдениеттің жинағы, түрік ... ... ... атқарады.
Жалпы алғанда, кеңістіктің этномәдениетке тигізетін әсерін дұрыс бағалау керек. Этникалық сана - және ... ... ... ... ... де және деп бөледі. Өз кеңістігін этникалық қауымдастық ұйымдастырылған және ... ... ... ал ... ... ... ... ұйымдаспаған, кеңістік ретінде қабылдайды. Этнос өзін кеңістікте және кеңістік арқылы ... ... ... ... ... етуінің, толық қанды бар болуының маңызды алғышарты болып табылады.
Ресей зерттеушісі Г.П. Кибасова этникалық кеңістіктің төмендегідей анықтамасын ұсынады: [108, 9 б.]. ... ... ... біртектілікпен немесе ұқсастықпен сипатталады. Этникалық мәдени кеңістіктің біртектілігі этнография мен мәдениеттанулық ғылымда мәдени ареал ұғымы арқылы айқындалады.
Этникалық кеңістік генетикалық ... ... шығу тегі бір ... ... мен ... интеграциялануы барысында қалыптасады. Бірақ, белгілі тарихи-саяси жағдайларға байланысты этникалық кеңістіктің өзгеруі және соның барысында этникалық түзілуі мүмкін. Сонымен ... ... ... ... қол ... ... этникалық немесе өркениеттік кеңістік құрсауында қалған этникалық топтар өзінің мәдени-өркениеттік және тілдік бірегейлігінінен айырылып қалуы да мүмкін.
Дегенмен, этникалық мәдениеттің жекеленген ... ... ... ұзақ сақталады. Бұл элементтер тіл құрылымында, өнер ... ... ... ... көрініс береді. Этникалық мәдениет элементтері көмескі санада ... ... ... пен ... ... ... ... уақыт пен кеңістіктің алшақтығына қарамастан бірнеше ғасырлардан соң да туыстас түбі бір халықтарды табыстырып жатады. ... ... ... ... ... этникалық естің кемелділігінің маңызды көріністерінің бірі болып табылады. Тектану немесе генеология - этникалық тарихты танудың, этникалық ес пен ... ... ... ... бірегейлікті сақтаудың маңызды механизмі.
Белгілі түркітанушы Немет Дьюланның шәкірті ... ... ... ... ... ... және мадьяр музыка әуеніндегі ұқсастықты зерделей келе, этникалық естің көрінісін төмендегідей сипаттайды: (Улаш түркі тайпа атауы - З.Қ) [19, 10 ... ... ... географиялық тұтастығы тұрақты болып табылмағанымен, осы кеңістікті қалыптастырған рухани-мәдени факторлар өзінің өміршеңдігімен сипатталады. Тарихтағы рухани ... ... ... жалғастырып тұратын көпір іспеттес. Тіпті, бастапқы этникалық тұтастық құрамына енген ұлыстар басқа өркениеттердің құндылықтары мен әлеуметтік құрылымдарын ... ... ... ... жағдайларына бейімделіп кетсе де, мәдени архетиптер бастапқы этникалықтың көмескі саналық ... ... ... ... және олар ... ... теориялық деңгейін бейнелейтін ұлттың зиялы қауымының санасында қайта жаңғырады, сөйтіп қоғамдық сана мен болмысқа ... ... ... мен ... ... ... ... ескере отырып зерттеу қажет. Біріншіден, этнос тарихи дамып отыратын және өзгерістерге бейім жүйе. ... ... ... қалыптасып дамуына, тұрақтануындағы табиғи және әлеуметтік факторлардың өзара байланысын ... ... ... ... ... ... ... ол қандай трансформацияларды бастан кешіреді және осы ... ... ... ... соған назар аударуымыз қажет. Бұл өркениеттік процестерді түсіну үшін де ... ... ... ... ... ... факторлар этникалық дамудың әр түрлі бағытта жүзеге асуына ықпал ете отырып, өркениеттік кеңістіктің құрылымдық сипатын айқындайды. Бір сөзбен айтқанда, ... ... ... ... ... динамикасымен де тығыз байланысты болады.
Этникалық кеңістік биоәлеуметтік дамудың барысында қалыптасатын болса, өркениеттік кеңістік әлеуметтік өмірді ұйымдастырудың жалпылама ... ... ... ... Ауқымды немесе екінші деңгейлі өркениеттік кеңістік әртектілігімен сипатталады. Өркениеттік кеңістік әртүрлі мәдениеттерді бір ағымға ... ... ... ... ... ... мүмкіндігін арттырады, бұл жағдайда, екінші деңгейлі өркениет құрамына кірген локальды ... мен ... оның ... ... мен құндылықтарын өз болмысына тән нұсқада жүзеге асыруы мүмкін. Бұл бір ортақ өркениет аясындағы инварианттылықты түсіндіреді. Алайда, бұл ортақ өркениеттік ... ... алып ... ... кеңістікке уақыт аралығында кеңею, ұлғаю немесе керісінше, тарылу тән. Кеңістікте өрістеу ... ... ... ... ... ... ... шоғырланған өркениеттер әрдайым өзінің тіршілік ету және ықпал ету кеңістігін кеңейтуге талпынады. Бұл талпыныс ... ... мен ... алып ... ... өркениеттің кеңеюі шексіз емес. Ол қалыптасқан саяси-тарихи жағдайлар мен географиялық факторға тәуелді.
Өркениеттің пайда болып, ... ... ... ... болатын екі үрдісті қамтиды: а) адамның қоғамдық жан ... ... ... қамтамасыз ететін әлеуметтік эволюция; б) адамның тұлға ретінде шындықта жүзеге асуын қамтамасыз ететін рухани ... ... ... ... асатын материалдық және әлеуметтік-рухани коэволюция цивилиогенез процесінің қажетті және жеткілікті бастауы болып табылады. Екіншіден, цивилиогенез барысында адам ... ... ... ... ... ... және ... кеңістікті игеру мен қалыптастырудың рухани негіздері мен алғышарттарын жасақтау ... ... ... ... ... ... негізгі сипаттамаларының бірі - К. Ясперстің концепциясындағы жалпы ... ... ... ... пайда болуын таза материалдық, шаруашылық-экономикалық қатынастар мен факторлар арқылы қарастыру мен түсіндіру сыңаржақтылыққа бой алдырады. Өркениеттің ... ... ... да ... ... бұл алғышарттар өздігінен жүйені құрай алмайды немесе жүйеге ұласпайды. Олар ... ... ... етеді. Ал бұл ұйымдастырушылық бастау діни-рухани немесе ... идея ... ... ... ... ... Отаны жоқ халық болған емес. Бұған бүкіл тарих куә. Әрине, кеңістік ... ... ... ... өркениетке үлкен әсер етті. Алайда, басқа мысалдар бұл ... ... ... ... ... Солтүстік Американың прерийлерінде, Аргентинаның пампасында, Австралияныңжайылымдарында номадалар пайда болмады. Яғни, өркениетті дұрыс түсіну үшін басқа да факторларды қарастыру қажет [10, 22-26 ... ... ... тарихындағы тарихи процестерді зерттеуде өркениеттік проблемалар жетекші орында. Себебі әрбір өркениет бірізділік құрылым, бірсызықтық қалыпта емес, жоғары-төмен, ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі анықтау, өзін-өзі таныту бағытында экзистенциялық тәжірибе, жан-жақты құрылым, ең бастысы адамзаттық құндылықты бойына жинады. Құндылық негізінде адамның ... ... ашық ... табиғатқа деген қайрымды қатынасы жатыр. Олай болса, материалды және рухани құндылықтар - адам дамуының мәдени жетістігі. Дұрысы, осы ... ... ... ... мән ... ... бүгінгі дамудың негізгі іргетасы, өткеннің көш алды жаңалықтары.
Зерттеуіміздің ... ... ... ... ... мен ... заман талабына сай туындап отырған мәселе болғандықтан осы процестегі үйлесімділіктер мен қайшылықтар жаңа мәдени құндылықтар көзі ретінде қарастырылды. Әлемдік ... даму ... ... ... ... ... деңгейдегі құнсыздықтар мен келеңсіздіктер проблемасымен күресіп келеді. Өркениеттік дәстүрдің жаңа бағытқа бет алуы ... ... ... ... ... негіз болған бастапқы идеялар мен алғашқы туындылар одан тысқары қалмауы тиіс. ... ... ... ... ... жаңа ... талаптарымен ұштасып жатады.
Егемендіктің таңы атқан бүгінгі заманда жағдай мүлдем өзгерді. Қазақстандық қоғамдық ғылымдардың қай саласы болса да ең бастысы - ... ... ... ... ... ... әлемге әйгілі болып, ол туралы ғылыми тұжырымдардың нақты мәдени-философиялық қағидаларға айналуын, сондай-ақ қазақ халқының мәдени болмысының әлемдік мәдениетпен ... біте ... ... және оның ... ... ... рухани өзегінің көп өзгерістерге ұшырамай, қасіретті зар замандардың сынынан ... ... ... ... ... ... ... дискурс шеңберінде өркениет дегеніміз әлемдік діндер мен өнер, құқық, мораль жүйесінен орын алып, әмбебап құндылықтардың ... ... ... ... ... ... қазақ өркениетінің тарихын, мәдениетін жаңа дүниетанымдық позиция тұрғысынан қарастыра отырып, әлемдік тарих аясындағы қазақ ... ... ... ... ... ... ... білуіміз керек. Қазақ мәдениетінің және өркениетінің өзіндік болмысын тану жаһандану кезеңінде ... ... ... ... ... шарттарының бірі болмақ.
Евразия ұлы дала кеңістігінде орын алған этностардың өркениеттік дәстүрін жалғастырушы қазақ өркениетінің өзіндік болмысы айрықша сипатқа ие. ... ... ... және ... өмір ... ... білген түркі мәдениетінің негізінде номадалардың мәдени-дүниетанымдық философиясы жатыр. Қарапайым мысал ретінде Қорқыт ата ... ... алып ... ... мазмұнына терең үнілсек көшпеліліктен бастау алатындығын көреміз. Себебі, Қорқыт ата болған ... ... адам ... бере алмаған болар еді. Өйткені көшпелілерге тән ерекшеліктің өзі осы көшпелі халық болғандығында.
Қазір Қазақстанда біртіндеп жаңа өркениет қалыптасып келеді, азаматтық ... ... беки ... ... ... жаюына ықпал ететін фактор - ұлттық қауіпсіздік болып табылады. Қай кезде болмасын заманымыз тыныш болса, халқымыз ... өмір ... өмір ... ... ... мен ... ... көбейсе, кәсіби мамандар мен өркениетті, мәдениетті жас ұрпақтар өссе, Қазақстан болашақта әлемдік деңгейде үлгі етер мемлекет қатарына ... деп ... ... ... экономикамыз бен тұрмыс деңгейіміз көтеріліп, рухани кемелденген мемлекетке айналар болсақ нұр емес пе?
+ Қазақстандағы діни-рухани жағдай және оның ... ... ... жаһандану еліміздегі этноөркениеттік бірегейлік мәселесіндегі қордаланып қалған түйіндерді шешу қажеттілігін күн тәртібіне қойды. Кеңестер одағы ыдырап, коммунистік идеология ... ... соң және ... жуық ... бойы әлемдік үрдістер мен қатынастардың сипатын айқындап келген екі жүйенің қарама-қарсы тұруы жойылғаннан кейін бұрынғы социалистік елдер алдында өзінің ... ... мен ... анықтау қарама-қайшылыққа толы, күрделі жағдайларда жүзеге асты. Батыс өркениетімен тамыры мен ... бір ... ... ... мен ... мемлекеттері үшін бұл мәселе аса шиеленістілік тудыра қоймаса, Орталық Азия мен Кавказда үлкен қиыншылықтар туғызды және фундаменталистік, экстремистік құбылыстардың орын ... алып ... ... ... С. Хантингтонның еңбегі жарық көруі де мәдени-өркениеттік бірегейліктің өзектілігін ... ... ... ол ... ... ... ... болашақтағы қақтығыстардың болмай қоймайтындығын негіздеуге талпынды. С. Хантингтонның пікірінше, XXІ ғасырдағы ең басты және қанды қақтығыстар экономикада және ... ... ... ... ... ... ... бірегейліктің өзекті сипат алуына ықпал ететін төмендегідей бірқатар факторларды атап өтуге болады. Біріншіден, жоғарыда аталған антогонистік жүйелердің ... мен ... ... ... ... ... тереңдеуі. Екіншіден, халықтар мен ұлттардың трансұлттық қауымдастықтағы өзінің орны мен рөлін ... ... ... Үшіншіден, жеке тұлғалық және әлеуметтік деңгейде бірегейліктің өзгеріске ұшырауы. Бірегейліктің түрлері мен деңгейлерін ғылыми талдау - ... ... ... үшін де ... мәселелердің бірі. Бірегейлік бірнеше деңгейде анықталады. Адам өзін тұрғылықты ... ... ... және ... бір өркениетпен бірегейлендіруі мүмкін.
Бірегейлік сондай-ақ әлеуметтік стратификация негізінде, қоғамдық қатынастардағы орны немесе кәсібіне ... да ... ... ... ... ... белгілер арқылы анықталды. Бірегейліктің ұлттық-этникалық және өркениеттік тарихи формаларын атап өтуге болады. Тарихи тұрғыдан алғанда бірегейліктің бастапқы формасы этникалық бірегейлік ... ... ... ... адам өзін ... ... және салт-дәстүрлік, дүниетанымдық және құндылықты ұстанымдар негізде белгілі бір адамдар тобымен ... ... ... өмір сүруінің, шындықты игеруінің барысында мінез-құлықтары мен жүріс-тұрысында, дүниетанымында ... ... ... Бұл ... ажыратушылығына негізделеді. Бірегейліктің жоғары деңгейін Л.Н. Гумилевтің тілімен айтсақ, суперэтникалық немесе өркениеттік бірегейлік деп атауға ... ... ... ... әлемдік діндердің топтастырушылық мүмкіндіктері зор рөл атқарды. Монотеистік идеялар және содан туындаған ... ... мен ... ұйымдастыру принциптері жалпылама әмбебапты сипатқа ие болды. Бірегейліктің бұл тарихи формалары шығыстық қоғамдарда әлі күнге дейін өзінің маңыздылығын сақтап келеді. ... ... ... ... орын алған тарихи оқиғалар этникалық және өркениеттік бірегейлікпен қатар азаматтық бірегейлікті қалыптастырды. Азаматтық бірегейлік мемлекет институтымен тікелей ... ел ... ... ... ... қаншалықты жоғары болса, мемлекеттің тұрақтылығы мен тұғыры да соншалық берік болмақ. Қазақстан қоғамы ... ... ... ... жағдайын бастан кешуде. Бұл бір жағынан соңғы екі ғасыр барысында қалыптасқан жағдайға байланысты болса (орыс ... ... ... ... жаппай ұжымдастыру, индустриализация мен тың игеру), екінші жағынан қазіргі заманғы жаһандану үрдісіне де қатысты. ... ... жиі ... жүрген Еуразиялық одақ, Орталық Азиялық одақ мәселелері де жаһандану үрдісіндегі бірегейлікті айқындау жолдары болып табылады. Әрине, көп ұлтты Қазақстан ... үшін ... ... ... - маңызды саяси қадам. А. Бухаеваның деген ойының өзектілігі күмәнсіз [28, 212 б.]. ... бұл ... ... ... екі аспектісін атап өтуіміз қажет. Біріншісі, республикамыздың полиэтникалық құрамын ескере отырып, барлық азаматтарды ұлтына, діни нанымдары мен ... ... ... ... ортақ идеялар мен мұраттар төңірегінде топтастыру. Екіншісі, мемлекеттік егемендік пен тәуелсіздіктің кепілі ретіндегі қазақ халқының ұлттық бірегейлігін нығайту. Қазақ халқының ... ... тіл мен ... және ... ... ... маңызы зор. Өйткені, бұл белгілер этникалық тұрақтылық пен тұтастықтың маңызды көрсеткіштері ... ... ... ... адамның өзін діни айқындауы немесе айқындамауы жеке және ерікті таңдаудың нәтижесі болып табылады. Отандық психолог-ғалымдар С.М. ... пен А.Ш. ... ... ... ... ... этноконфессионалдық бірегейлігінде үш түрлі үрдістің орын алатынын атап көрсетеді. а) Автоэтноконфессионалды ... ... бұл ... ... ... ... көрініс береді. Бұл жағдайда тұлға мен этностың конфессионалдық дүние суреттемелері өзара сәйкес келеді. Полиэтникалық ортада автоэтноконфессионалды ... ... ... мен ... ... алып ... Бұл өз кезегінде, басқа этнос өкілдерімен өзара ... ... және ... ... ... ... ... б) Этноконфессионалды әртүрлі бірегейлік (гетероидентификация) процесі тұлғаның басқа ... ... ... алып ... және ... ... ... көрініс береді. Бұл этноконфессионалдық түсініктер мен нанымдардың төмен деңгейде дамуымен және полиэтникалық ортадағы әрекеттің ... ... ... ... в) ... ... ... процесінің нәтижесі болып табылатын поликонфессионалды бірегейлік этноконфессионалдық түсініктер мен нанымдардың көрініс беру ... ... ... ... ... және ... ортада әрекет нәтижелілігінің түрлі деңгейімен сипатталады [52, 40-41 б.].
Сонымен, полиэтникалық ортадағы тұлғаның этноконфессионалдық ... ... ... мен ... ... діни ... ... тұрғыдан қарау тән. Ал автоэтноконфессионалды тұлғаның этноконфессионалды бірегейлігіне басқаларды қабылдамау мен тұйықталу тән ... ... ... ... ... поликонфессионалды ортада тұлғаға өзінің діни бірегейлігін өзгерту мүмкіндігі де бар екендігінде айта кету керек. Бірақ поликонфессионалды мемлекеттерде тұлғаның діни бірегейлігін ... ... ... ... ... діни ... сақтауға және оны нығайтуға да көп көңіл бөлінетіндігін атап өту керек.
Тәуелсіздіктен кейінгі жылдары Қазақстан Республикасы түбегейлі саяси-экономикалық үрдістерді ... ... ... ... ... экономика мен демократиялық басқару принциптеріне сай өзгерту көптеген қарама-қайшылықтар мен қиындықтар туғызғандығына қарамастан тарихи қажеттілік еді. Әлемдік тарихтың субъектісі ... ... ... уақыт талаптарына жауап беру барысында айқындалатыны белгілі. Қазақстан қоғамының ... да ... ... ... ... ... төрт негізгі саласы бар екендігі белгілі, олар ... ... ... және рухани салалар. Бұл салалар бір-бірімен тығыз байланысты, сондықтан бір саладағы өзгеріс ерте ме, кеш пе ... ... ... ... Кез-келген қоғамның тұрмыс-тіршілігі ең алдымен материалдық өндіріспен байланысты. Сондықтан ел экономикасын нарықтық қатынастарға қарай бұру, халықтың экономикалық белсенділігін ... ... ... ... ... мәселе болды. Сонымен қатар, саяси салада да күрделі бет бұрыстарды жүзеге асыру қажет болды. Осы мақсатқа сәйкес жаңа ... ... Оның ... ... ... ... ... қамтамасыз ету болып табылды. Қоғамның субстанционалдық негізі - ... ... ҚР ... адам ... мен бостандықтарын қорғауға ерекше мән беріледі. Ата заңымызда Қазақстан Республикасы азаматтардың ... мен ... ... ... ... ... деп ...
Тоталитарлық режимнен кейінгі бұл принциптер азаматтардың дінге қатысты айқындалуына толық ... ... ... ... ... келмеске кетті. Заң қабылданғаннан бергі 18 жылда еліміздегі діни ұйымдар мен бірлестіктердің саны ... ... өсе ... ... ... ... ... өзінде 240-тай діни бірлестіктер бар, оның 150-ге жуығы христианшылдықтың протестанттық бағытына тиесілі, 40-тан астамы мұсылман, 16-сы Орыс Православиелік шіркеуінікі, 6-уы ... 3- ... әр ... ... ... [51, 226 б.]. ... бір діни ... тиесіліктің (діни идентификация) тұрмыстық сана деңгейінде ұлттық немесе діни бірегейліктің бөлігі ретінде қабылданатыны ... ... ... ... дамуының ерекше сипаттарының бірі қоғам өміріндегі дін рөлінің күннен күнге арта ... ... ... Оның ... мен ... ... әлеуметтік қызметі кеңеюде, діндарлар мен діни бірлестіктердің саны көбеюде. ... ... ... ... ... ... ... бұрын кездеспеген белгілі бір мәселелердің бетін ашты. Республикада көп конфессионалды ... ... Оның ... Қазақстан үшін дәстүрлі болып табылатын сенімдегі (ислам мен христианшылдық) діни ... ... ... ... ... діни ... дәстүрлі емес жаңа ұйымдары да кірді. Сондай-ақ Қазақстанға діни ... ... ... ететін, деструктивті және тоталитарлық бағыт танытатын жалған діни ұйымдарда пайда бола бастады [53, 28-32 б.б.]. Бүгінде көп конфессиональдылық ... ... ... ... тән ... ... Сондықтан мемлекеттің діни саясат пен діни қатынастар саласындағы басты міндеттерінің бірі - дінаралық қайшылықтарға жол бермей, ... ... алу. ... ... ... араласуына құқықтық шектеулер қойылып, бірқатар діни ұйымдардың әрекетіне заңмен тиым ... ... діни ... өз ... таратуға талпынып отырғаны жасырын емес. Дін қадым замандардан бері әлеуметтік қатынастарды үйлестіру мен реттеуде маңызды рөл атқарып келеді. Діни наным-сенімдер мен ... ұзақ ... бойы ... және ... ... қалыптасуына, орнығуына және заңды деп танылуына ықпал етті. Сондықтан болар дін мен ... ... тым ... ... ... оларды ажыратып алу мүмкін емес сияқты болып көрінеді, Осы мәселеге қатысты академик Ғарифолла Есім: , - деп жазады [55, 3-10 б.б.] ... ... ... ... дін мен ... ... пәні мен объектілері әр түрлі болып келеді. Алайда күнделікті өмірде, тарихи болмыста бұл құбылыстар бір ... ... ... астарлар арқылы байланысқан. Тіпті дін мен мемлекеттің аражігі ашылған зайырлы мемлекеттерде де бұл ... ... ... ... Оның басты бір себебі дін мемлекеттен бөлінгенімен қоғамнан тыс бола алмайды. Сонымен ... дін мен ... ... ... ... қоғамның идеологиялық ұстанымдарына тікелей немесе жанама түрде ықпал етеді. Бұл теократиялық мемлекеттердің тәжірибесінен анық байқалады. ... ... мен ... даму ... зер салып қарасақ, дін мен саясаттың өзара байланысы мен ықпалдасуының ... ... ... ... Біріншіден, дін дүниетанымның бір саласы ретінде, белгілі бір идеология ретінде саяси өмірге белсенді араласып ... ... осы ... ұстанатындардың діни сезімдеріне ықпал ету арқылы саяси-әлеуметтік өмірге араласуының тамыры тереңде жатыр. ... ... даму ... да ... ... ... ... діндар адамның көңіл күйінде, саяси құбылыстарды зерделеп, бағалауында көрініс береді. Екіншіден, дін басылары мен діни ұйымдар қоғамда, ... өз ... ... өз мүдделерін қорғауға талпынады. Көптеген елдерде діни партиялар, әлеуметтік топтардың діни - қоғамдық ұйымдары мен қозғалыстары бар. ... ... ... ... ... араласуы орын алады. Мысалы, Германиядағы христиан-жастар одағы және т.б. Ірі діни ... ... ... ... ... саяси көзқарастарына, көңіл күйлеріне, саяси әрекеттеріне ықпал етіп отырады. Бұл жерде діни ұйым басшыларының орын алып отырған саяси құбылысты қалай ... ... ... сол ... ... ... екендігі үлкен рөл атқарады.
Үшіншіден, дін мен саясаттың байланысы саяси қайраткерлердің дін мен оның ұйымдарын, сондай-ақ адамгершілік тұғырларын өзінің саяси ... ... ... сай ... ... ... ... өркениет жағдайында дінаралық жанжалға жол бермеу өте маңызды болып отыр. ... ... ... ... ... рөлі мен ... бейбітшілікті сақтап, тұрақты дамуға бағыттау саяси қайраткерлерден зор жауапкершілікті талап етеді. ... ... ... ... мен ... ... өкілдері діни сана-сезімді өздерінің жеке мүдделері үшін пайдаланып қалуға ұмтылады. Өздерінің қысқа ... ... ... ... ... саясаткерлер қоғамның даму барысымен, заман талабымен есептесе бермейді. Екі құбылыстың арақатынасы мен байланысын ақылға ... ... ... ... абзал.
Төртіншіден, діни фактордың саясатқа араласуы нақты тарихи жағдайларда көпшілік әлеуметтік қозғалыс ... ... ... мен ... ... ... мен мақсат-мүдделерін негіздеу үшін дін мен діни құндылықтарға ... ... [56, 9-17 б.]. ... ... даму ... ... ... құндылықтарды қалыптастырып, қоғамның ұйытқысы болып келгені белгілі. Әлемдік діндердің тарихына көз салсақ, олар ... ... ... ... ... ... ұлт - азаттық күрестер және т.б.) шешуді бастапқы орынға қойғанын байқаймыз. Осындай қайшылықтар шиеленісудің шегіне жеткенде саяси-әлеуметтік процестердің діни ... алуы ... ... тағы бір ... ... ... ... жөн.
Бесіншіден, діннің саясатқа араласуы мемлекетті ыдырату немесе әлсірету қажеттілігінен де байқалады. Бұл фактор сыртқы күштердің қалыптасқан жағдайды өз мақсаттары мен ... ... ... іске ... Осы ... ... әр түрлі діни топтардың арасына жік салынады. Діни ерекшелікке үлкен назар аударылады, бір діннің басқаларынан артықшылығы дәріптеледі. ... бір ... ... ... ... мен ... ... Бұл бір діни нанымды ұстанатын адамдар арасында ала ... ... ... мүмкін. Бүгінгі күні еліміздегі ислам дінін ұстанатын діндарлардың арасындағы діни ілім мен діни ... ... ... ... бола жаға жыртысып жататындығы, әсіресе, осы құбылыстың жастар арасында көрініс беруі әр азаматты қатты ойландырады. Осы қауіптің алдын алуға, ел ... ... ат ... ... ... ... де ...
Діни наным-сенімдердің көптүрлілігі белгілі бір тұрғыда қоғамда интеграциялық, біріктірушілік қызмет атқаруы да мүмкін. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Керісінше жағдайда, діни плюрализм конфессияаралық жанжалға алып келуі де кездейсоқтық емес. Сондықтан қазіргі заманның дін саласындағы өзекті ... бірі - ... ... жетілдіру. Бұл әр түрлі діндер мен олардың ... ... ... ... ... талап етеді. Мысалы ұзақ ғасырлар бойы христиан және ислам діндері ықпал ету аймақтары үшін ... ... ... Бәсекелестік конфронтацияларға, тіпті қантөгіс соғыстарға да алып келгені мәлім. Осыған байланысты бұл ... ... ... ... ... ... қабақ таныту, төзімсіздік таныту белең алды. Ислам әлемін алаңдатып ... бір ... ... ... БАҚ ... ... туралы жағымсыз образдарды қалыптастыруға, исламды басқа діндерге қарсы қоюға деген талпыныс. Алысқа бармай-ақ қояйық, Мұхаммед пайғамбардың көпшілік басылым ... ... ... ... ... ... толқулар тудырғанын телеэкраннан баршамыз көрдік. Мұндай әрекетке ислам туралы терең білімі бар, өзін ... ... ... бара қоюы екі ... ... ... жыл ... өтіп тұратын халықаралық БАҚ өкілдері жиынында журналист этикасы туралы айтқанда бұл мәселеге де назар ... ... деп ... ... бәрі ... ... мәселесінде терең білімділікті талап етеді.
Дін туралы айтқанда, есте ұстайтын тағы бір жағдай діннің әр ... ... ... мен ... кезеңдерде атқаратын қызметі мен орнының әр түрлі болатындығы. Әрине, ортағасырлар мен ... ... ... пен ... ... ... орны мен рөлі екі басқа. Батыс қоғамдарында ХҮІ ғасырдан бастап секулярлау ... орын ... дін мен ... дін мен ... да ... ... ... алшақтай түссе, Шығыс қоғамдарында дін өзінің бастапқы мазмұнын сақтап қалды. Сондықтан бұл ... ... ... ... діннің маңызын анықтауға бір тұтас қадым тұрғысынан келуге болмайды. Сондай-ақ ... ... ... айқындағанда жеке тұлғалық сана деңгейінде естен шығармау керек. Діни ... мен ... ... ... ... мен ... ... де әр түрлі болуы мүмкін.
Тарих қойнауларына көз салсақ, дін мен саясатқа ортақ нәрсе - ... ... ... көреміз. Саясат та, дін де, қоғам да заңды билікке қол ... ... ... дін мен ... билікпен байланысының өзіндік ерекшеліктері бар. Дінде діни сана құдайылық құдіретке, құдайылық беделге бағынады. Саясатта адамдардың жүріс-тұрысы мен сана - ... ... бір ... ... ... топтың ырқына бағынады. Егер дінде билік көзге көрінбейтін тылсымдық бастауды мойындаса, саясатта ... ... осы ... ... ... ... ... нақты өмірде дін тек абстрактілі рухани билікпен шектеліп қалмайды, ол ... ... ... осы ... ... ... орнатуға талпынады. Дін мен саясаттың байланысы тарихи-мәдени, әлеуметтік-экономикалық жағдайларға қатысты өзгеріп отырады. Рим ... ... Рим ... ... белгілі. Яғни ұзақ уақыт бойы діни және саяси билік тұтасқан бірлікте болып келді. Сондықтан дін мен саясаттың мақсаты ортақ - ... ... өз ... ... ... ... табылды. Ортағасырларда діни билік қоғамның барлық сфераларына өз үстемдігін жүргізді. Бұл жайт ағылшын ағартушысы Т. ... деп ... ... ... ... шексіз билікке ұмтылуы баршаның көңілінен шыға қоюы екіталай еді. XVI ... орын ... ... қозғалысы діни сипат алғанымен, белгілі бір саяси талаптарды да жүзеге асыруға ... ... ... бұл ... ... ... келе ... ұлттық мемлекеттердегі билік өкілдерінің шіркеудің саяси үстемдігін шектеуге деген қозғалысы болды. Еуропа елдерінде өріс алған ... ... ... діни ... ... ... және ... үрдістерінің дамуына алып келді. Сөйтіп, Еуропада саяси билік зайырлы сипатқа ие болды.
Д.М. Угриновичтің пайымдауынша, дін саяси өмірге үш негізгі ... ... ... ... ... саяси белсенділігін бәсеңдететін, қоғамдық қайта құруларды жүзеге асыруына кедергі келтіретін діни уағыздар жатады. Екіншісінде дін ... діни ... ... ... ... етеді. Үшінші бағытқа саяси ұйымдардың әрекеті жатады [197, 9 б.]. Алғашқы екі бағытта дін саясатқа тек ықпал етумен шектелсе, үшіншіде ... ... ... ... орын ... Дін мен ... ... қарастырғанда бірнеше факторларды ескеру қажет. Біріншіден, дәуір ерекшелігін, елдің әлеуметтік-саяси дамуы мен ... ... ... ... яғни діни ... ... діни ... дәрежесін назардан тыс қалдырмау керек. Ортағасырлар мен қазіргі заманғы діни сананың және оның саясатқа ықпалы әр түрлі екені ... ... ... ... ... де ... алу өте ... болып табылады. Мысалы Батыс Еуропалық елдер мен Таяу Шығыстағы елдердегі діннің ... ... ету ... бірдей емес. Бұдан әр түрлі елдердегі діни сананың өзіндік ерекшеліктерінің бар екендігін көреміз.
Үшіншіден, ... пен ... ... ... ... діни ... мен ... өзіндік ерекшеліктеріне де көңіл аудару қажет. Мысалы, 1555 жылғы сай ... ... ... ... шіркеудің зайырлы билікке бағынуы принципі алынды. Ымырасыз оңшыл ультраортодоксальды иудейлік топтар Израиль мемлекеті мен оның заңдарын ... ... ... ... орын алып ... ... ... идеологиялық өзгерістер діни институттардың дамуына әр түрлі ықпал етеді деп санайды. Л. Р. Полонскаяның пікірінше, . Ал Батыста ... ... ... ... ... ... кей ... діндердің дамуына оң ықпал етті. Аталған автордың айтуынша дін ... ... тез ... ... ... ... отыруы керек. Керісінше жағдайда, дін өмірдің ағымына ілесе алмай, өзгеріссіз қалады. Сөйтіп адамдардың арман-тілектері мен мақсат-мүдделерінен алыстап кетеді. Әрине дін ... ... ... ... емес ... белгілі, бірақ діни сана осы және о дүние деген бинарлық оппозицияға негізделетіні де шындық. Сондықтан асылы діни құндылықтардың табиғаты мәңгілікке ... ... Ж. П. ... ... ... ... дүние өзгерсе де, адам мәні өзгеріссіз қалады. Дін ... ... адам ... ... ... бара-барлығын сақтап қалатын әмбебап негіз деуге де болады. Алайда дін өзінің осы бір бастапқы ғажап ... ... ... ... адам ... ... ұшырайды. Ресей зерттеушілері С. Самыгин, В. Нечипуренко, И. Полонская діннің өзгеріп ... ... ... бейімделуінің бірнеше тәсілін атап көрсетеді:
- дін орын алып отырған өзгерістерді елемеуге талпынады, жабулы қазандай өз-өзіне тұйықталады. Бұл ... ... ... ... алып ... дәстүрлі құндылықтарын сақтау үшін әлеуметтік ортаға белсенді түрде ықпал етуге ... Бұл ... ... ... ... есептесе бермейтін діни фундаментализмге алып келуі мүмкін;
- дін дәстүрді ... ... ... ... және ... діни ... ... түсіндіруге талпынады. Бұл консерватизмге немесе дәстүрлі дінді реформалауға алып келеді;
- діни дәстүр жаңаландырылады ... Діни ... ... сол діннің аясында немесе басқа діндердің кейбір элементтерін қабылдау арқылы іске асады;
- дәстүрлі құндылықтар түбегейлі қайта қарастырылады және қайта түсіндіріледі;
- ... ... ... бас ... жаңа діни ... жол ... [58, 672 б.]. ... қозғалыстардың сипаты нақты тарихи-әлеуметтік жағдайларға тікелей байланысты болады. Бейімделу барысында діни сана мен діни ... ... ... алуы ... ... ғғ. ... шіркеу ішіндегі күрес жікшілдік тудырды. Никон енгізген жаңалықтарға қарсы шыққан ескі рәсімшілдер олардың көне христиандыққа сәйкестігін ... ... Олар ... - ... -

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 99 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Экономика жүйесін дамыту үшін қажетті алғы шарттар мен жағдайлар7 бет
Қазақстанның зайырлы мемлекет ретінде дамуы: мазмұны, белгілері, болашағы5 бет
1920-1930 жж. Қазақстандағы мәдениеттің дамуы17 бет
PR-дың әлемдік ірі спорт бәсекелерінде алатын орны60 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
«Хабар» телеаранасының қазіргі қоғамдағы алар орны, телебағдарламалары46 бет
«Экономикалық ақпараттар жүйесінің қоғамдағы даму рөлі»5 бет
Ірі қара шаруашылығының халық шараушылығында алатын орыны7 бет
Іс қағаздарының қоғамда алатын орны9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь