Отандық еңбек нарығындағы тұрғындардың жұмысбастылық мәселесі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ОТАНДЫҚ ЕҢБЕК НАРЫҒЫНДАҒЫ ТҰРҒЫНДАРДЫҢ ЖҰМЫСБАСТЫЛЫҚ МӘСЕЛЕСІН ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ.МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1 Еңбек нарығының мәні мен оның теориялық негізделуінің реттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 6
1.2 Қазақстан Республикасының еңбек нарығы мен жұмысбастылығының ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 14
1.3 Жұмысбастылықтың әлеуметтік.экономикалық үрдістегі реформалану мәселесінің әлеуметтік аспектілері мен сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЖАСТАРДЫ ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУДЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК САЯСАТЫ ЖӘНЕ ОНЫ ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ ІС.ШАРАЛАРЫ
2.1 Мемлекеттік «Жұмыспен қамту.2020» бағдарламасының ерекшеліктері мен жүзеге асырылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
2.2 Қазақстан Республикасындағы жастар жұмыссыздығы: жағдайы, беталысы, ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 44
2.3 Қазіргі экономикалық жағдайдағы жастар жұмысбастылығына бағытталған саясат ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 52

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 66
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 70
ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 74
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Экономикалық дамудың жоспарлы және орталықтандырылған бағытынан шаруашылықты жүргізудің нарықтық әдістеріне өтуі елеулі өзгерістерге алып келді.
Қоғамның стратегиялық ресурсы болып табылатын жастар, қалыптасып жатқан өмір шындығын өзінше қабылдай және бағалай отырып Қазақстан пайдасы үшін қызметке қатысуға ұмтылады және бүгінгі таңда оларға қолдау көрсеткен жөн, мемлекеттің еңбекке қабілетті халқының арасында жастардың үлесін арттыру үшін осы қызметке жас ұрпақ потенциялын қосу керек. Алайда әлеуметтік-экономикалық үрдістерге қазақстандық жас ұрпақтың қатысу белсенділігі олардың экономиканың түрлі секторларында жұмыспен қамтылу мәселесіне байланысты.
Қазақстан Республикасының «Халықты жұмыспен қамту» туралы №149 Заңы, 2001 жылғы 23 қаңтар.
Шеденов Ө.Қ., Сағындықов Е.Н., Жүнісов Б.А., Байжомартов Ү.С., Комягин Б.И. Жалпы экономикалық теория. - Ақтөбе, - 2004. – Б.364
Габдулина К.Г., Социология: учебное пособие. – Алматы: «Санат», 1997 г. – Б.184
Самуэльсон П.А., Стратегия занятости// Труд в Казахстане. – 2002г. - №5. – с.4-6
www.egemen.kz «Қазақстан – 2030” Н. Ә. Назарбаев бағдарламасы».
http://www.akorda.kz/kz/page. Н.Ә. Назарбаев. «Әлеуметтік –экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты бағыты». Қазақстан халқына Жолдауы. 2012 жылғы 27 қаңтар.
Иляшова Г.К. Жұмысбастылық – әлеуметтік нарыктык экономикада халықтың әл-ауқатын арттырудың жетекші факторы// Саясат.-2009. - №2. -52-56б.
Садуақасова М.Б. Экономиканы реформалау жағдайында халықтың аймақтық жұмысбастылық мәселелері// Қазіргі Қазақстандағы инновациялық даму және ғылымның қажеттілігі. ІІІ Халықаралық ғылыми конференция мақалалар жинағы. – Алматы, 2009. -2-бөлім - 139-141б.
Бурлибаева А.А. Қазақстан халқының табысы мен жұмысбастылығы арасындағы өзара байланыстар// ҚазҰУ хабаршысы. Экономика сериясы.-2006.-№6 (58). -9-12б.
www.stat.kz

«Қазақстан – 2050 стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Н.Ә. Назарбаевтың 2012 жылғы 14 желтоқсандағы халыққа жолдауының негізгі ережелерін түсіндіру жөніндегі әдістемелік көмекші құрал// Методическое пособие по разъяснению основных положений Послания Президента РК Н.А. Назарбаева к народу Казахстана от 14 декабря 2012 года «Стратегия «Казахстан-2050»: Новый политический курс состоявшегося государства». – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013. – 136 бет.
Қазақстандағы халықтың тұрмыс деңгейі. 2007-2011 жылғы жинақ, -Астана, 2012.
Мамыров Н. К., Дугалова Г. Н. Социально-экономические проблемы адаптации промышленности Казахстана к рынку. - Алматы : Экономика, 1998. - 235с.
Бижанова К.Қ. Жастар және жұмыссыздық // Абай атындағы ҚазҰПУ хабаршысы. Тарих және саяси-әлеуметтік ғылымдар сериясы. 2005ж. №1, 61б
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.......................................................................................................
3
1 Отандық еңбек нарығындағы тұрғындардың жұмысбастылық мәселесін ЗЕРТТЕУДІҢ теориялық-МЕТОДОЛоГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Еңбек нарығының мәні мен оның теориялық ... ... ... ... еңбек нарығы мен жұмысбастылығының ерекшелігі.............................................................
14
1.3 Жұмысбастылықтың әлеуметтік-экономикалық үрдістегі реформалану мәселесінің әлеуметтік аспектілері мен ... ... ... ... ... ... мемлекеттік саясаты және онЫ ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ ІС-ШаРАЛАРЫ
2.1 Мемлекеттік бағдарламасының ерекшеліктері мен жүзеге ... ... ... ... ... жағдайы, беталысы, ерекшелігі.................................................................................
44
2.3 Қазіргі экономикалық жағдайдағы жастар жұмысбастылығына бағытталған саясат......................................................................................
52
ҚОРЫТЫНДЫ ..........................................................................................
66
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ......................................
70
ҚОСЫМШАЛАР........................................................................................
74
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының ... ... ... ... және ... ... шаруашылықты жүргізудің нарықтық әдістеріне өтуі елеулі өзгерістерге алып келді.
Қоғамның стратегиялық ресурсы болып табылатын жастар, ... ... өмір ... ... ... және ... ... Қазақстан пайдасы үшін қызметке қатысуға ұмтылады және бүгінгі ... ... ... ... жөн, ... ... ... халқының арасында жастардың үлесін арттыру үшін осы ... жас ... ... қосу керек. Алайда әлеуметтік-экономикалық үрдістерге қазақстандық жас ұрпақтың қатысу белсенділігі олардың экономиканың түрлі секторларында жұмыспен қамтылу ... ... ... ... уақытта аймақтық деңгейде жұмыспен қамту құрылымдарының қызметін бағыттау негізінде жастарды жұмыспен қамтудың ... ... ... ... ... ... ... қамтуды басқару қажеттігі, сондай-ақ жас ұрпақтың өздігінен даму ... де ... ол ... ... алу, ... ... өсу және лайықты еңбек ақы алу мүмкіндіктерімен көрінеді, ал оның табиғаты нақты аймақта қалыптасқан экономикалық, географиялық, ... және ... ... ... ... ... нарығы экономикалық өзгерістер жүргізу барысында қалыптасады. Оның көрінісі ... ... ... ... ... ... ... мен оның табысы арасындағы байланыстың үзілуі, жалақының уақтылы берілмеуі және т.б.болып табылады.
Нарықтық қатынастардың дамуы жұмыс күшіне ... ... пен ... реттеу, еңбек қатынастары жүйесін реформалау мен жұмыс орындарының сапалық сипаттамаларының ... ... ... беру жүйесінің жаңа экономикалық жағдайға бейімделуімен байланысты еңбек нарығында туындайтын мәселелерді зерттеуді көздейді.
Бұл мәселелерді шешу ... ... ... ... қорғалғандарды, еңбек ресурстарының бәсекеге қабілеті төмен топтарын ерекше ескеру қажет. Олардың ... ... ... ... көзі ... табылатын жастарды жатқызуға болады.
Жастардың еңбек нарығына енуі елеулі қиыншылықтармен және қайшылықтармен ... ... Олар ең ... ... ... жастар оның еңбек нарығында қажеттілігіне емес, қоғамдағы беделділігі мен абыройына қарай бағыт ұстауына ... ... ... ... оқу ... бітірген жастардың көп бөлігі алған мамандығы бойынша жұмыс істемейді немесе мүлдем жұмысқа орналаспайды, бұл жастар арасында жұмыссыздық деңгейінің ... ... ... ... осы ... ... ... қаражат өзін-өзі ақтамайды.
Сондықтан бітіру жұмысының өзектілігі қазіргі экономикаға тән жаңа сапалық деңгейдегі осы мәселені шешу ... ... ... ... жаңа ... іздеу қажеттілігінде болып отыр.
Тақырыптың ғылыми зерттелу дәрежесі. Жастар ... ... ... ... ... ... ... зерттеулер еңбек нарығын қалыптастырудың түрлі факторлары әрекетіне байланысты осы категорияның еңбегін пайдалану тиімділігін бағалауға ... ... ... Бұл өз ... оның даму ... ... қиындық тудырады.
Бітіру жұмысын зерттеу барысында келтірілген теориялық және әдістемелік ... мен ... ... ... оның ішінде еңбек ресурстарының жұмыспен қамтылуы мен жұмыссыздығы проблемаларын қарастыратын ғалымдардың ғылыми еңбектері негізінде ... ... ... ... жаңа ... мен ... еңбек ресурстарын ұтымды орналастыру мәселелері, жұмыссыздық, халықты ... ... ... жұмыспен қамтудың демогарфиялық аспектілері, еңбек нарығындағы жастар мәселелері, ел экономикасындағы еңбек ресурстарын жеделдету мәселелері және еңбек ... ... ... ... ішінде: А. Смит, Д. Рикардо, Ж.Б Сэя, Д.М. Кейнс, А. ... К. ... М. ... П. Хейн, К.Р. Макконнел, С.Л. Брю, А.Н. ... Е.Г. ... Б.Н. ... И.В. Бушмарин, А.Г. Гаждиев, А.З. Дадашев, Т.И. Заславская, Е.И. Капустин, В.Г. Костаков, А.Г. Костин, А.Э. ... С.А. ... К.И. ... А.С. ... Б.В. ... Е.С. Русанов, Л.С. Чижова, В.Н. Якимов секілді ғалымдар және ... ... ... ізденістерінде аймақтық еңбек нарығының құрылуы тақырыбының түрілі аспектілеріне тоқталған.
Г.Г. Руденко, Ю.Яковец, О.В. Ромашов, Л.А. Костина, В.С. Автономов, З.В. ... Б.Д. ... В.С. ... И.Е. ... Е.Д. Катульский, Н.М. Кезеров, Н.М. Колесников, А.Э. Котляр, В.И. ... А.А. ... В.И. ... Э.Р. ... С.Г. ... В.И. ... және ... жұмыспен қамту теориясына елеулі үлес қосты.
Еңбек нарығының конъюнктурасына түрлі топтардың ... ... оны ... ... ... ... мәселелері В.С. Боровин, В.Г. Бочарова, Ю.Г. Одегов, П.Э. Шлендер, Ю.П. Кокин, Н.А. Волгин, Т.Б. Журавлев, В.А. Матусев, К.Г. Мяло, В.В. ... Г.Е. ... ... және тағы ... ... еңбектерінде қарастырылған.
Экономикадағы жастар еңбегін зерттеудің теориялық және әдістемелік зерттеулерінің белгілі бір жолдары, оның әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... мен ... еңбектерінде қаралады: Т.А. Әшімбаев, А.Т. Қонысбаев, М.Кенжегузин, Н. Мамыров, ... ... Т. ... Т. ... ... Л.Тимошенко және басқалар.
Сонымен бірге, қарастырылуы әлеуметтік-экономикалық саясаттың қалыптасуына әсер ететін жастар еңбегін зерттеудің әдістемелік ... ... ... ... ... қала ... жұмыстың таңдап алынған тақырыбы бойынша зерттеулердің аздығы, осы тақырып ... ... ... ... ... осы кезеңдегі дипломдық зерттеу тақырыбын таңдауда, оның міндеті мен мақсатын анықтауға әсерін ... ... ... нарықтық экономикаға өту жағдайында еңбек пен жұмысбастылықтағы мемлекеттік саясаттың мазмұны мен мәнін, қоғамдағы үлкен мәселе жастар жұмыссыздығына ... ... ... оның ... мен ... ... ... ашып көрсету.
Бітіру жұмыстың міндеттері: алға қойған мақсатқа сәйкес төмендегідей міндеттерді шешу қажеттілігі айқындалады:
* теориялық талдау негізінде , , ... мән ... оның ... мен ... алатын орнын, құрылымын нақтылау;
* әлеуметтік категория ретінде еңбек пен жұмысбастылықтың әлеуметтік-экономикалық мазмұнын ашу;
* Қазақстанның еңбек нарығында қалыптасқан процестерге талдау жасау;
* ... ... ... ету ... және ... ... мен факторларын анықтау;
* Қазақстан Республикасындағы еңбек нарығы мен жұмысбастылығының ... ... ... анықтап, оған талдау жасау;
Зерттеу нысаны. Еліміздің еңбек нарығындағы жастардың жұмыссыздығы.
Зерттеу пәні. Жұмыссыз жастармен әлеуметтік жұмыс жүргізудің ... ... ... ... ... ... отандық және шетелдік ғалым-экономистердің зерттеу еңбектері мен Қазақстан Республикасының заңдары, Ел басының әр жылдағы Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... мен теориялық тұжырымдарды жасаудың ақпараттық базасын ҚР Статистика жөніндегі агенттігінің, Алматы қаласы жұмыспен ... және ... ... ... мен статистика басқармасының мәліметтері, мерзімдік басылым мен ғылыми әдебиетте жарияланған статистикалық мәліметтер пайдаланылды.
Бітіру жұмысының құрылымы. Жұмыстың құрылымы кіріспеден, негізгі мазмұндағы екі ... ... және ... ... ... глоссарий мен қосымшалардан тұрады. Жалпы 77 бетті құрайды.
1 Отандық еңбек нарығындағы тұрғындардың жұмысбастылық мәселесін ЗЕРТТЕУің теориялық-МЕТОДОЛоГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Еңбек ... мәні мен оның ... ... ... ... ... ... екендігі мәлім. Кең мағынада еңбек тек адамның ғана емес, сонымен қатар қоғамның да табиғи қажеттілігі болып табылады, себебі, еңбек ... ... ... ... - бұл адамдардың материалдары, рухани игіліктер өндіруі мен қызмет көрсетуіне байланысты мақсатты, нәтижелі қызметі. ... ... адам өз ... өтеу үшін ... өзгертеді, өзіне лайықтап икемдейді. Адамның тіршілік етуінің негізгі шарттарының бірі де еңбек. , -деп айтудың өзі де ... ... Адам ... ... хайуанаттар дүниесінен бөлініп шықты, табиғат күштерін игере отырып, оны өз мүддесіне пайдаланды, еңбек құралдарын жасауды ... ... ... ... ... ... ғылымды игерді.
Еңбек үрдісі - қиын және көп ... ... Оның ... ... ... - бұл адам энергиясының шығыны, жұмысшының өндіріс құралдарымен арақатынасы (еңбектің құралдары мен заттары) және ... ... ... (бірыңғай еңбек процесіндегі қатысуға қатынас) және тігінен (басқарушы мен бағыныштылардың арасындағы қатынас) арақатынасы болады. Еңбектің адам мен қоғам дамуындағы рөлі тек қана ... ... ... материалдық және рухани құндылықтарды туындатып қоймайды, сонымен бірге жұмысшылардың өздерінің дамуына алып келеді, яғни олар өздеріне ... ... мен ... ... ашады, білімдерін толықтырады. Еңбектің шығармашылық сипаты - қажеттіліктердің ... ... жаңа ... ... ... ... ... қаруларының болуы, тауарлардың жаңа түрі. Сол себепті де, еңбек ... ... тек қана ... өндірілмейді, сонымен қатар мәдени құндылықтар, өзінің орындалуын қажет ететін жаңа қажеттіліктер де ... Адам мен ... ... еңбек тікелей әсер етеді [2].
Еңбек нарығы - бұл тауар болып табылатын еңбек ресурстарының ... ... ... ... мен саны, сұраныс пен ұсыныстың бір-біріне әсер етуімен анықталады. Кәсіпкерлер мен еңбекке қабілетті адамдар нарық агенттері, олар еңбек ... ... ... ... ... еңбек нарығы сұраныс пен ұсыныс механизмі арқылы экономикалық агенттердің арасындағы бәсекелестіктің нәтижесінде жұмыспен қамтудың белгілі көлемі және ... ... ... ... орта ... ... ... табылады. Еңбек нарығының қызметтері қоғам өміріндегі еңбектің рөлімен белгіленеді, еңбек табыстың және жақсы хал-жағдайдың ... ... ... ... ... ... ... екі түрлі анықтаманы кездестіруге болады. Бірі - ... ... ... яғни ... алушылар мен сатушылар жиналған қалалық немесе ауылдық орындар; ... - тек ... ғана ... ... ... ... бірге аукциондарда, биржаларда және дүкендердегі сатып алу, сату процестерін де ... Ал, ... ... ... ... - мемлекетің парықтық өмірін ұйымдастыру ... әр ... ... мүмкін, яғни жергілікті, қалалық, ұлттық (жеке мемлекеттік), әлемдік (халықаралық). Еңбек ... ... ... ... ... ... капиталға, құнды қағаздарға, өндіріс құралдарына, тұтынушы затына, мәдени құндылықтарға байланысты бөледі. Сонымен ... жеке ... ... ... ... бар. ... автокөлік, компьютер, тұрғын үй және т.б. Жалпы нарық бірнеше құрамдас ... ... ... Адамның қажеттілігінен. Ал, қажеттіліктер сан түрлі. Мәселен, физиологиялық (тамақ, киім, жылу), әлеуметтік (білім, мансап), ... ... ... Осы және ... да ... ... экономикалық қарым-қатынасқа түсуіне себепші болып, нарықтың құрамдас бөлшегі болуына итермелейді.
* Еңбек. Тауар (ол зат болсын, не өнім болсын) нарыққа түсу үшін оны, ең ... ... ... Жеке меншік. Нарыққа сәйкес іс-әрекет етем деуші адам өзінің меншігінің иесі болып, өзі ... ... ... ... сату да, сатып алу да жүзеге аспайды.
* Ерікті айналым. Сатушы мен сатып алушыға ешкім тиімсіз келісім жаса демейді. Екі ... да ... ... ... ... ... тауар айналымы болу керек.
* Материалдық жауапкершілік. Нарықтың негізгі элементі ақша болып табылады. Ол - сатып алынатын ... мен ... ... ... ... ... адам өз қаражатын айналымға салса, тәуекелге бел буып, ол іске жауапкершілікпен қарай бастайды.
* Бәсекелестік. Экономикалық қызығушылықтың тоғысқан жерінде нарық алға ... ... ... ... Олар тұтынушыларын көбейту мақсатында тауардың сапасын жоғарылатады, бағасын төмендетеді, жарнамасын өтімді етіп жасайды. Сонымен қатар, тұтынушылар да алатын тауарларының сапалы ... ... ... алу ... бәсекелеседі.
Нарықты құрайтын элементтердің барлығы нарық экономикасының бірыңғай жүйесін құрайды. Қажеттілікті қанағаттандыра алу қабілеті - әрбір адамның өзіне байланысты. ... ... ... ... ... мүлігін және т.б. заттарын табысты түрде сатқанынан ұтады. Сатып алушыға өзінің ең сапалы тауарын, халыққа тиімді бағада ұсынса, үлкен бәсекелестікте ... ... [3]. ... нарығы басты үш қызмет атқарады :
1) әлеумттік қызметі: адамдардың ... мен ... ... ... ... ... мен жұмыскерлердің өндірістік қабілетін тиісті дәрежеде ұдайы өндіруді қамтамасыз ету және өмірлік құндылықтарды орнықтыру;
2) ... ... ... ... ... ... оны бөлу, реттеу және пайдалану;
3) ынталандыру қызметі: олар бәсекелестік қабілеттің күшеюіне, тиімділігі жоғары еңбекке ынтаның ... ... ... ... ... т.б. ... ...
Экономист әрі философ Адам Смит былай деген: . деп, ... ... ... ... басқаратын нарықтың тетіктерін меңзеп отыр. Нарықтық қарым-қатынастың тетіктері деген ... ... ... ... ... ... ... делдалдар, үкімет органдары және т.б.); объектілер (тауарлар мен қызметтер, білім мен білік, қаражат және құнды ... ... ... ... ... ... бағаларды қалыптастыру тетіктері, ресурстар мен табыстарды үйлестіру; субъектілер қабылдайтын ... ... ... ... Осының барлығы айналып келгенде, нарықтық құрамдас бөлшектерін құрайды.
Сатушылар мен (өнеркәсіппен айналысушылар, ... ... ... ... ... ... - нарық тетігінің өзегі. Бұл қарым-қатынасқа көптеген факторлар әсер етеді. Олар: ... ... ... ... мен әлемдік бағалардың шамасы және т.б.); мемлекеттік билік органдары (үкіметтің қаулы-қарарлары, ... ... және т.б.); ... ... ... ... ... және әкімшілік бұйрықтар); құқықтық жүйе (сот шешімдері, заң шығару); қаржылық, несиелік және сауда-саттық ұйымдар); бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... ол ... объективті заңдарына бағынады [3; 77б].
Еңбек нарығы - бұл ... ... Оның ... ... өте күрделі болғандығынан, қашан болмасын, жұмыс орындары мен еңбек ресурстарының арасында белгілі сәйкес келмеушілік болады. Өзін алмастыруға ... ... ... ... ... орындарының бір бөлшегі бос болып қала береді, ал қажетті ... ... жоқ ... бір ... ... таба алмайды. Осындай жағдайда, жұмыстың қандайын болмасын табу үшін жұмыссыздар арасында бәсекелестік пайда болады. Осымен бірге, өз еңбегімен жоғары табыс ... ... ... орналасу үшін, жоғары квалификациялы жұмыскерлер мен мамандар да бір-бірімен бәсекелік ... ... ... ... ... бай ... және ... квалификациялы мамандарды тарту үшін бәсекелестік күрес жүріп отырады. Еңбек нарығында еңбекақы, баға механизмі арқылы белгілі сегмент шеңберінде жұмысшы ... ... пен ... ... ... ... ... үйлестіруге қызмет ететін бәсекелік орын алады. Еңбек нарығы - бұл өте икемді құрылымдық-функционалдық ... бар ... ... Сондықтан еңбек нарығында белгілі ағымдар қалыптасады: жұмысшы күші ... ... ... күші ... кірушілер; жұмыс іздеуден бас тартқандар; жұмыс іздеуді ... ... ... және т.б. Осы ... бейімділігі қоғамдағы жұмысшы күшінің нарықтық динамикасын сипаттайды.
Еңбек нарығына тән өзіндік қасиеттер бар. Оларға:
- жұмыс орындарын ұсынатын ... ... мол ... ... ... ... әр түрлі мамандықтағы жұмысшылар санының мол болуы (жұмыс ... ... ... нарығында бірде-бір кәсіпорын және бірде-бір жұмысшының үстемдік ете алмауы;
- жұмыс күші жалақының мөлшерімен бағаланады.
Еңбек нарығындағы тұрақтылықты сақтау үшін ... ... ... керек:
- қызметкерлер мен жұмыс берушілердің экономикалық еркіндігі және ... ... ... ... берушінің жұмыс күшінің саны, сапасы жөнінде хабардар ... ... ... ... мен ... ... ... алу және жұмыстан босату құқығы;
- жалақының өсуіне кедергінің ... ... ол ... ... мен ... арасындағы басты реттеуші болып табылады;
- жұмыс күшінің еркін қозғалысы, оның қоғамдық қажеттіліктерінің өзгеруіне ... ... ... және ... қатынасы [4].
Нарық экономикасына мемлекеттік араласу қатынасы оның дамуы мен қалыптасуының әр түрлі сатысында ... ... ... ... ... қатынастардың қалыптасу кезеңінде үстем болған экономикалық доктрина - меркантилизм елдегі сауда мен өндірістің дамуы ... ... ... ... ... тануға негізделген.
Нарықтық қатынастардың дамуымен күш жинаған кәсіпкерлер табы ... ... және ... байланысты шектеуді өз қызметтеріне кедергі ретінде қарастыра бастады. А. Смит өзінің еңбегінде, экономикалық либерализм идеяларының ... ... ... рет ... ... және оның көптеген жақтаушылары болды.
А. Смит көзқарасы бойынша, пайда ... ... ... жеке ... ... ... ... өзін-өзі реттеуге қабілетті екенін байқатты. Бұл мүдде экономикалық дамудың ең ... ... ... ... ... іліміндегі идеяларының бірі, экономикадан мемлекеттік реттеуді алып тастаса, онда экономика тиімді қызмет етеді деген идея ... А. ... ... ... ... ... ... толық еркіндік беру қажет ,- деп есептеді.
Нарықтық үйлестіру ресурстардың тиімді пайдалануды ... ... ... ... деп ... ... ... экономикалық тәжірибе растады. Нарықтағы нарық сәтсіздігі қоғамның ... мен ... ... ғана ... ... ... да байланысты пайда болады. Оның ең маңызды ... - ... тән ... беталыс. Бұл жағдайда бәсекелестікті қамтамассыз ету үшін, нарық қызметін реттейтін жағдайды ... ... ... ... заңды әзірлеу және оны мемлекеттің қолдануы өмірлік қажеттілік болды.
Нарық ... ... ... ... ... ... сатысы көрнекті ағылшын экономисі Дж.М. Кейнстің есімімен байланысты. ... алға ... ... ... ... өз ... ... мүмкін емес екенін, мемлекеттік саясат экономиканы дағдарыстық жағдайдан шығару үшін, жиынтықты сұраныс пен жиынтықты ұсынысты теңдестіруге және әрі қарай тұрақтандыруға ... ... ... ... ... екенін дәлелдеді. Дж.М. Кейнс идеяларын екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлемнің көптеген елдері қабылдады. Сұраныс жиынтығын реттеуде ... және ... ... ... бұл ... ... ... ауытқуларын жұмсартуға көмектеседі деп есептеледі.
Еңбек нарығы туралы оқудың теориялық негізін алғашқы және зерттеу объектісінің кеңірек көлемі, еңбек ресурсы нарығы ... ... ... ... ... өкілдері марксистік әдебиетте термині қолданылады, ал ... күші деп ... ... ... ... ... өндіріс факторларына қарағанда еңбектің ерекшелігі бар. Ең бастысы еңбек ... ... ... ... ... ... бойынша, еңбек болашақ күннің қайнар көзі, сол себепті оның құны жоқ, тауар емес деп дәлелдейді. Оның пікірінше, ... ... ... жұмысшының еңбекке деген қабілеттілігі, яғни, жұмысшы мен оның жанұясының өмір сүру құралының құнын анықтайтын жұмыс күші көрінеді, еңбекақы түрінде ... өнім ... ... тек бір ... ғана, жұмыс күшінің ұдайы өндірісіне керекті құн үлесі ғана төленеді. Еңбек өнімінің басқа бөлімін капиталист ... [4; 5б.]. ... ... ... ... ... ... тауар деп саналады. Нарықтык экономикада термині қолданылып, жұмыс ... ... ... халыктың белгілі бір тобын жатқызып жүр.
Еңбек ... ... ... ... ... ... ... Ал, ресейлік Саткина М.А., Гибриков Г.Г. және қазақстандық Н.К. Мамыров және т.б. бір топ ... ... ... анықтамасын ғылыми тұрғыдан беруде әр түрлі көзқарасты ұстанады. Олар еңбек нарығының анықтамасын жан-жақты зерттеп, үш топқа бөлген.
Бірінші топта:
а) еңбек нарығы - бұл ... ... ... мен ... ... ... аясы. Мұнда жұмыс жасағысы келетіндер де (олардың қатарында ... ... және ... ... ... мен қызмет жасау үшін жұмыскерлерді жалдайтындар да қарама-қарсы тұрады;
ә) еңбек нарығы - бұл ... ... ... онда жұмыс күші тауарын сату мен сатып алу ... ... Осы ... оның құны мен ... ... ... Еңбек нарығы - экономика жағдайын көрсетудің айнасы, тұрғындарды жұмыспен қамту көлемі мен ... ... сала ... ... демографиялық және басқа да көрсеткіштердің құрылымын байқатады. Еңбек нарығы - бұл жұмыс күшін тауар ... ... ... алу ... ... ... ... еңбек нарығы - бұл жұмыс күшін сату-сатып алу жөнінен экономикалық қатынастар. Оған ... ... ... ... ... ... ... мен бірдей сан мен сападағы еңбектің бірыңғай бағасының пайда болуы тән.
Еңбек нарығындағы қатынастардың басты субъектісі жұмыс беруші мен ... ... ... ... осы ... ... әрекет етуіне ықпал жасайтын инфрақұрылым элементтері жоғарыдағы анықтамаларда ... ... ... ... ... ... еңбек нарығында өзіндік жұмыспен қамтылғандар да бар, олар да еңбек нарығының бір субъектісі. Сондықтан бұл анықтамалар толық объективті ... ... ... ... нарығындағы сұраныс пен ұсыныс заңы әрекет етеді, жұмыс күшінің сатылуы мен сатып алынуы жетілген және жетілмеген ... ... ... ... ... нарығындағы сұраныс пен ұсынысты теңестіретін өзіндік баға тағайындалады;
б) еңбек нарығы жұмыс ... ... ... мен ... ... ... осы екі ... бөліктердің өзара әрекетінің арқасында экономикалық белсенді тұрғындардың жұмыс орындарын салалық, аумақтық, ... ... ... ... ... ... бойынша орналастыруды қамтамасыз етеді;
в) еңбек нарығында жұмыс беруші мен жалдамалы ... ... ... күшінің өндіріс құрал-жабдықтар мен қосылуына ықпал жасайтын қарым-қатынас қалыптасады. Сол арқылы жұмыс берушілердің еңбекке деген, ... ... ... анықтамалардың мазмұнын еңбек нарығын құрайтын төрт негізгі элементтерін атап өтетін болсақ: сұраныс, ... ... және ... ... Атап ... ... ... еңбек нарығын анықтауда бағаны белгілеу басты көрсеткіш деп қарастырады. Бұл ... ... ... ... ... мемлекеттік, қоғамдық ұйымдар, кәсіподақ енгізілмеген [13].
Үшінші топ:
а) еңбек нарығы - сұраныс пен ұсынысты білдіретін ... ... мен ... ... ... ... ... еңбек нарығы - механизмдермен, нормалармен, институттармен жұмыс күшінің жүзеге асырылуын қамтамассыз ... ... және ... арасындағы экономикалық қатынастар жүйесі;
б) еңбек нарығы капитал, ... ... ... және т.б. ... ... ... ... және әлеуметтік-саяси өмірінің маңызды әрі көп жоспарлы аясы.
Еңбек нарығының қызмет атқаруын кейнсиандықтар мен монетаристер басқаша ... ... ... ... ... ... тұрақты және фундаменталды теңсіздік ретінде қарастырады. Кейнсиандық үлгі (Дж. М. ... ... Д. ... және ... ... ... бағасы (еңбекақы ) қатаң белгіленген және өзгермейді (әсіресе азаюы жағына қарай) деп тұжырымдайды. Бұл тұжырым бойынша баға ... ... ... ... табылмайды, реттеуіш сырттан болу керек деп қорытады. Мұндай рөлді мемлекетке ... ... ... ... ... ... ... отырып, теңсіздікті жояды. Айталық салықты қысқарта отырып, мемлекет сұраныс пен тұтынудың өсуін ынталандырады. Ал ... өзі ... ... олай ... жұмыспен қамтылудың өсуіне алып келеді.
Д. Кларк, К. Менгер, Э.Бем-Баверк және Ф. Визер тепе-теңдік бағасы жұмыс күшінің қоғамдық бағасына ... бере ... ... ... ... жұмыс күші қызметінің ұсыным жағдайлары мен келісілген деңгейінде қолайлы деп түсіндірді. А.Маршал былай деп жазады: еңбекақы еңбектің таза ... тең болу ... ... ... ... ... оған деген сұраныс бағасын реттейді, бірақ, екінші жағынан, еңбекақы ұдайы ... ... ... оқыту мен ұстауға кеткен шығынмен тікелей болғанымен, ... да ... ... болу тенденциясына тән [20].
Еңбек нарығы үшін қажетті жағдайлар:
* қызмет түрі мен ... ... ... ... ... ... қызмет етуінің құқықтық жағдайларының болуы;
* бірыңғай аумағы жағынан тұйықталған және ... ... ... ... ... ... инфрақұрылымын ұйымдастыру;
* бірыңғай экономикалық кеңістіктің және тұрғындардың еркін орын ауыстыру мүмкіншілігінің болуы;
* еңбекақыға ... ... ... ... ... үй ... мен бос жұмыс орындарының болуы.
Төмен еңбекақыға қарағанда жоғары еңбекақы төлеуде біз әрқашан ... де, ... ... және ... ... табамыз,- дейді А. Смит өз еңбегінде.
У. Петти, А. Смит, Д. Рикардо және ... ... ... ... басқа нарықтар секілді, бағаның тепе-теңдігі негізінде әрекет етеді деп пайымдайды, яғни, бұл жағдайда ... ... ... ... ... деп П. ... М. Фелдстайн, Р. Холл айтса, ал 80-жылдары оны ... ... ... ... да (Д. Гилдер, А. Лайффер және т.б.) қолдады,- деп айтады А.С. Булатова.
Жұмыс күшіне қойылатын бағаның қаталдығын ... ... ... ... табиғи нормасы жағдайында қосымша жұмыс орындарын жасауға жұмсалатын мемлекеттік шығындардың өсуі нарықтық теңсіздендірілуіне әкеледі және қарасырады. ... ... ... ең ... ... ... ... бос жұмыс орны мен жұмыс күшінің резерв қоры туралы қажетті ... ... ... ... ... Нарықтық тепе-теңдікті орнату үшін монетаристер ақша-несие саясатының құралдырын қолдау керектігін айтып, ақша ұсынысы өндіріс деңгейін, жұмыспен қамту және бағаны анықтаудағы ... және ең ... ... - деп атап ... өз еңбектерінде К.Р. Макконел және С.Л. Брю.
Кәсіпорындардағы жұмыс ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан, еңбекке қабілетті халықтың демографиялық-әлеуметтік құрамына, олардың біліміне, кәсіби және біліктілік құрамына байланысты ...
П. ... ... қоғамдағы жиынтық еңбек ұсынысы төрт көрсеткішпен анықталады:
- халықтың жалпы санымен;
- тұрғындардың жалпы санындағы өзіндік қамтылғандардың ... апта ... және жыл ... ... ... сағаттардың орташа санымен;
- жұмысшылар жұмсайтын еңбектің сапасымен, санымен және біліктілігімен.
Маркстік әдістеме бойынша, қандай да болмасын ... ... ... жер, ... ... ... ... өзінің алғашқы шикізаты түрінде болады, яғни капиталдың алғашқы ақша болса, жердікі - табиғи ресурс, ... - ... ... ... бойынша, біріншіден, еңбек болашақ құнның қайнар көзі, сол себептен оның құны жоқ, тауар емес деп дәлелденеді. Егер ... ... ... онда ... оның ... ... өндірілген өнімді толық иемденген болар еді. Сондықтан нарықта сатылып-сатып алынатын процеске қатысатын еңбек ... оның ... ... - ... күші ... болып саналады. Жұмыс күші - ол ... ... ... ... ... және ой-өрістік қабілеттер жиынтығы. Осы қабілеттер жиынтығы жоғары деңгейде ... ... ... ... мен ... де жоғары болады, яғни оның бағасы - ... да ... ... ... ... бойынша, жұмыс күшінің құны оның физикалық, ой-өрістік, кәсіби қабілеттерін қалыптастырып, дамытуға және ... өмір ... ... ету қажеттіліктерін қамтамассыз ететін экономикалық игіліктер құнының жиынтығымен анықталынады [31].
Екіншіден, жалақы ретінде еңбектің нәтижесінде өндірілген өнімнің барлық ... ... тек қана оның ... ... ... ... яғни, жұмыс күшінің құнының орнын толтыратын бөлігі ғана төленеді.
Үшіншіден, кандай да болмасын тауардың құнында басқа факторлардың да ... ... ... ... ... тұрғысынан қарағанда жұмыс күші тауары құнының ақшалай бейнесі, ... ... ... ... болса, сатып алушы субъектісі тұрғысынан факторлық шағын ретінде байқалады.
Сондықтан еңбек нарығын реттеудің негізгі субъектілері - бұл тек ... ... ... ... кәсіподақтар мен жұмыс берушілердің одақтары ретіндегі қоғамдық ұйымдар.
Кесте 1
Еңбек нарығын реттеудегі кең таралған үлгілер
Еңбек нарығын
реттеу үлгісі
Қолданыстағы ... ... алу ... ... ... реттеу
Тұрғындардың
еңбек нарығына
кірудің қиындығы
Жұмыссыз
кедейлердің көптігі
Шведтік үлгі
Жұмыс орындарын
құруға, кәсіби
даярлау мен қайта
даярлауға көп
шығын ... ... ақы ... ... ... ... жүйе жастардың еңбек етуіне өз әсерін тигізуі
Жастардың қызмет
ету аясының тар ... ... ... ... ... ... жұмыспен қамту саясатын іске асыру
Еңбекке орналастыру
бойынша жалпы
қоғамдық жүйенің жұмыс істемеуі
Жас маманды жұмысқа алу кезінде мемлекет ... ... ... ... - ... ... шетел тәжірибесіне құрастырылған үлгі
Сонымен, әрбір елдің өзіндік еңбек нарығын реттеудің ... ... Ол ... ... ... (кесте 1). Бұл үлгілерді тиімді яки тиімсіз деп ... ... ... әрбір үлгі мемлекетің экономикалық мүмкіндігіне, ерекшелігіне тікелей байланысты, ал ... осы ... ... ... ... ... Экономикалық сарапшылардың айтуынша, Қазақстан дамушы елдердің ішіндегі ең қарқынды дамып келе ... ел деп атап ... еді. ... ... қарай еңбек нарығы да түрленіп өзгеріп отырады, сондықтан да еліміз тек елдің жағдайын жақсартуға күш салатыны ... ... ... ... ... мен ... ерекшелігі
ХХ ғасырдың 90 жылдары көпшілік қазақстандықтар біздің Республикамыз тарих дәурлік ... ... ... келтірген жоқ болатын. Посткеңестік өндірісті қайта құру уақытында аймақтар арасында экономикалық байланыстардың бұзылуымен, азық-түлік және өнеркәсіп тауарларының тапшылығын халық ... ... ... ... ... жүрегінде жақсы болашаққа деген сенім болды және тәуелсіз, егеменді даму жолымен дербес жүру үшін ... ... ... ... ... Н.Ә. ... елде ... ... ... ... ... кеңейтуге және тереңдетуге бағытталған саяси және қоғамдық экономикалық қатынасқа ауысуы туралы халыққа бірбеткейлікпен мәлімдеді.
Өмір ... даму ... ... ... одан әрі ұлғайту және тереңдету үшін, мәдениетті және өркениетті диалог қажет болды. Осылардың бәрінде экономика саласындағы идеологияның негізгі ... ... және ... білу ... ... әлеуметтік бағдарланған аралас нарықтық экономика жасау;
* тікелей материалдық игіліктер өндіретін салаларда жеке ... ... бере ... оның барлық формаларында жеке меншікті кәсіпкерлікке қолдау көрсету;
* өндірісті құрылымдық тұрғыда қайта құру;
* мемлекетаралық байланыстарды, экономикалық-саяси әріптестерді таңдаудағы прагматизм.
Мұндай тәжірибе елде де, оны ... да ... ... ... ауыр ... ... ... Н.Назарбаев жекешелендіру туралы заң мен ұлттық бағдарлама қабылдады. Меншікті мемлекетсіздендіру мен жекешелендіру үш кезеңге бөлінді:
1- кезең - ... ... ... - ... ... - 1996-1998 жылдар.
Осы уақыттар ішінде жекешелендіру процесінің тәсілдері мен механизмдері анықталды.
Жалпы нарыққа өтуде республикаға ... ... ... ұйымдардың, әсіресе, Әлемдік банк, Европалық даму және реконструкция банктердің ықпалы өте үлкен болды. ... ... ... және ... қаржы алу үшін, олардын тілектерін орындап, әуелі экономикалық тұрақтылық, бағаны либерализациялау (ырықтандыру), инфляцияны ауыздықтау және т.б. шарттарды ... тиіс ... ... ең ... ол біз ... ... ... үлгісі англо-американдық-монетарлық (Фридмен) теориясына ұқсас болды. Сөйтіп, "бәрін ақша шешеді", "экономикалық дағдарыстан да монетарлық теория шығу жолын көрсетеді",- дегенге сендік. ... ... ... Н. Назарбаевтың "Қазақстан - 2030" стратегиялық дамуы ... ... өту ... ... Онда ... инвестициясын келтіру, әлемдік нарыққа шығу проблемаларының бағыттары анықталды. Елімізде нарықтық экономиканың өмірге келгенін Батыс ... ... АҚШ ... Бұл Қазақстанның тәуелсіздігінің он жылдығының маңызды жетістігі еді.
Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық өсуінің "Қазақстан - 2030" бағдарламасында Н. ... ... ... ... "Біз - ... тарихы мен өзіндік болашағы бар евразиялық елміз. Сондықтанда біздің модель ешкімге де ұқсамайтын болады. Ол ... ... ... жетістіктерін жинақтайтын болады. Біздің модель қоғамдық дамудың әртүрлі моделдерінің конвергенциясын көрсетуі тиіс. Қазақстан ... ... ... біз ... ... экономика құрудамыз. Бізге қажеті де, міне осы" [5].
Қазақ зиялылары да орыс және ... ... ... ... ... ... оның ... экономикалық өміріміздің бұрынғысы мен бүгінгісі, болашағы туралы ғылыми қорытындылар, көзқарастар, теориялық тракттатар ұсынуда.
Н.Ә. Назарбаев "Тарих толқынында" (1999) деген ... ... ... жылдар бұрын қазақ халқының шаруашылық өмірін, тіршілікті түзеудің ... ... ... ... абыз ... сөзін келтіреді: "Өлімші халықты тірілттім, жалаңаш халықты тонды, кедей халықты бай қылдым, аз халықты көп қылдым". Осындай өсиет ... ... ... оқып білу ... қандайды болмасын барлық саясаткерлерге, экономистерге ақыл-кеңестер бола алады.
КСРО тарап, жоспарлы экономика тоқтағаннан кейін Қазақстан Республикасы егемендік алып (1991) ... ... ... жедел жүргізіліп, мемлекеттік меншікті жекешелендірудің ұлттық бағдарламасы қабылданды. ... ... ... ... әлемдік институттарының қаржылық-техникалық көмектерін де пайдаландық.
Трансформациялық көшу барысында әлеуметтік-экономикалық ... ... ... де, ... инфрақұрылым дамыды. Осының арқасында, қысқа мерзімде экономиканы тұрақтындырып, инфляцияны ауыздықтап, ... ... ... ... ... ... ... байланыстарды ұлғайтып біріккен кәсіпорындарын құрылды. Сонда да, нарық экономиясына өтуі адамдардың ой-санасына, мінез-құлқына, көзқарастарына ... ... ... Енді адамдар өз өміріне өздері тікелей жауапты: тез байып кетуге де, тез ... ... ... ... де экономикалық жол ашық.
Өтпелі кезең экономиясы мен оның аралас экономикалық ... ... ... ... ... ... Себебі, Қазақстанның нарықтық экономикаға көшуінде трансформациялық қозғалыс пен институционалдық реформалардың ойдағыдай жүргізіліуіне әсіресе, жекешелендіру процесінің ... ... ... Н. ... аса ... ... ... Осы реформадан халықтың күтетін нәтижелері: экономикалық реформаға көзқарас; жаңа экономикалық саясатқа; нарықтық экономиканың жаңа жолдарына; шағын бизнеске; Қазақстанның ХХІ ғасырда ... ... даму ... ... ... ... Республикасы тұрғындарының тұрмысында, сана-сезімінде түбірлі өзгерістер туғызды. Дәстүрлі әкімшілік басқару орнына ... ... пен ... және баға ... енді өз ... өзі көріп, өз күшіне, өз қабілетіне, еңбегіне сену сынақты жаңа менталиттетер қалыптасты. Сондықтан баға, сұраныс, ұсыныс, акция, ... және т.б. ... ... ... біліп, күресу, әркімнің міндеті болды.
Еңбек нарығын реттеуде мемлекет тікелей араласады: ол еңбек туралы заң қабылдайды, еңбекақының ең төменгі мөлшерін ... ... ... ... ... ... еңбек субъектілері арасындағы келіспеушіліктерді делдал ретінде келістіреді және ... ... ... ... ... ... ... Осы жағдайлар қазіргі кезде еңбек нарығында 3 субъект бар екендігін білдіреді: жалдамалы жұмыскерлер, жұмыс беруші фирмалар және ... пен ... ... ... ... ... бағыттары мен әдістері өте көп. Олар елдегі нақты экономикалық жағдайға байланысты ... ... ... ... ... ... қарай анықталады. Олардың ішіндегі ең көп қолданатын бағыттар мынадай:
1. Жаңа жұмыс орындарын құру. Ол әр түрлі ... іске ... ... бар және ... ... әсер беретін өндіріс салаларында жаңа тиімді жұмыс орындарын ашқан жұмыс берушілерді ынталандыру, еңбекпен ... ... ... ... және т.б. Бұл мақсатта салықтық және несиелік жеңілдіктер, мемлекеттік тапсырыстар, амортизациялық жаңартулар және т.б. құралдар қолданылады.
2. Шағын бизнесті ... және ... ... орындарының ең көп санын шағын кәсіпкерліктің дамуы қамтамасыз ететіні белгілі. Әсіресе жеке ... ... ... ... ... ... ... нысандарды дамытуда үлкен рөл атқарады. Сондықтан шағын бизнесті қолдау негізгі бағыттардың бірі болып табылады. ... ... ... елдерде жеке кәсіпорын ашамын деушілерге субсидиялар, жеңілдіктер мен арендаға ғимараттар алу және лизинг негізінде техникамен қамтамасыз етуге көмектер беру ... ... ... ... саясаты нәтижесінде АҚШ-та шағын кәсіпорындар санының өсу қарқыны халық санының өсу ... асып ... ... ... ... мен ... ... ауқымының кеңеюі. Бұл екі мәселені бірден шешуге мүмкіндік береді: жұмыс күшінің ұсынысын азайту және ... ... толы ... оның ... ... мен ... жоғарылауына мүмкіндік береді.
4. Қоғамдық жұмыстарды ұйымдастыру. Бұл бағыт көбінесе ұзақ уақыт бойы жұмыссыз ... ... ... ... ... жоғары біліктілікті қажет етпейді және толық емес жұмыс күні болады [23].
Бұл бағдарламалар тікелей және ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-еңбек қатынастарына қатысушылардың қызметін реттейтін заңдық-құқықтық актілер мен ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бағдарламалары жатады.
Жанама әдіске: мемлекеттік салық, ақшалай-несиелік ... ... ... ... ... барлығы жалпы экономикалық реттеуші шаралар болып табылады. Сондықтан олар жұмысбастылыққа жалпы экономикалық жағдаят (конъюнктура) ... әсер ... ... ... жағдайы елдегі жалпы экономикалық жағдаймен анықталады. Қазіргі кезде елдің еңбек нарығы жұмыссыздықтың азаюымен, жұмысбасты адамдар санының ... ... ҚР ... ... берілгендері бойынша 2000 жылы жұмыссыздық деңгейі 12,8 % болса, ал 2010 жылы ол ... ... ... ... орталығының мәліметтері бойынша 2005 жылдың қаңтарында Қазақстанда 94 мың ... адам ... 2010 жылы 35,4 мың адам ... еңбек нарығының өзіндік ерекшеліктері мына төмендегі кестедей:
Кесте 2. ... ... ... ... ... ... жылы
2010 жылы
Ауыл, орман, балық шаруашылығында
31,5
28,3
Өнеркәсіп және құрылыста
18,5
18,7
Қызметтер саласы
50,0
53,0
ЕСКЕРТУ - Қазақстан Республикасы ... ... ... негізінде жасалды
Cоңғы кезде құрылыста және өнеркәсіптегі жұмысбастылықтың азаюы байқалады. Бұл салалар бойынша 2006 жылы 18,5% ... 2010 жылы ... ... яғни төрт жыл ... тек ... ғана ... ... болады, әрине бұл өте аз. Ауыл, орман, балық шаруашылығында жұмыспен қамтылғандар 2006 жылы 31,5%, ал 2010 жылы 28,3% ... Ал ... ... ... ... ... саласында жұмыс істейтіндігін көреміз, бұл көрсеткіш кестедегідей, 2006 жылы 50,0%, ал 2010 жылы 53,0%-ға ... [10]. ... ел ... үшін ... ... ... пен ... саласында сұранысқа ие болады, әсіресе Қазақстанның дүниежүзілік көрмесін өткізу құқығына ие болғаны белгілі, сол үшін де көрмені барлық ... ай ... үшін ... ... өте ... болады.
Ел аймақтарындағы жұмысбастылықтың бір қалыпта болмауынан жұмысбастылықтың бірнеше деңгейлерін атап көрсетуге болады: шекті (жоғары) деңгей, орташа және ... ... ... ... ... ... ... жұмыссыздық деңгейі орташа республикалық деңгейден төмен (2012 жылы 5,2 %) Ақтөбе облысы - жұмыссыздық деңгейі 4,9 %, ... ... - 5%, ... ... - 5,1 %, Павлодар облысы мен Шығыс Қазақстан облыстары - 5,2%.
Орташа деңгейдегі жұмысбастылыққа ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан мен Қарағанды облыстары - 5,3% Қостанаай мен Солтүстік Қазақстан облыстары - 5,4%, ... ... ... ... - 5,5% ... деңгейдегі жұмысбастылық аймақтарына жұмыссыздық деңгейінің ең жоғарғы дәрежесі бойынша Алматы ... - 5,6%, ... ... мен ... ... - 5,8 ... жылы ... экономикасының әр түрлі салаларында 8,5 млн. адам жұмыспен ... ... 15 және одан ... жастағы халықтың 67,9%. Жұмыспен қамтылғандардың жартысынан көбі (4,4 млн. адам) - ерлер, 48,6% (4,1 млн. ... - ... 2012 жылы ... қызметкерлер саны 5,8 млн. адамды немесе экономикада жұмыспен қамтылғандардың жалпы санының 68,3% құрады. Жұмыспен қамтылған ... ... өз ... жұмыспен қамтылғандар саны 2,7 млн. адамды немесе 31,7% құрады.
Кесте 3.
Ел аймақтарындағы ... ... ... ... ... ... саны
(мың адам)
Жұмыссыздық деңгейі, %
ҚР
8114,2
8610,7
496,6
5,2
Ақмола
413,3
438,7
25,5
5,5
Ақтөбе
378,5
399,9
21,4
4,9
Алматы
843,0
893,2
50,2
5,1
Атырау
256,1
270,8
14,7
5,0
Батыс Қазақстан
315,6
334,4
18,7
5,3
Жамбыл
551,3
584,7
33,4
5,5
Қарағанды
704,3
744,9
40,6
5,3
Қостанай
512,6
543,5
30,9
5,4
Қызылорда
298,7
317,4
18,7
5,5
Маңғыстау
205,2
219,3
14,1
5,8
Оңтүстік Қазақстан
1091,7
1160,1
68,4
5,7
Павлодар
415,9
440,6
24,7
5,2
Солтүстік Қазақстан
358,1
380,1
22,0
5,4
Шығыс Қазақстан
726,1
769,8
43,8
5,2
Астана қ-сы
366,7
390,7
24,1
5,8
Алматы қ-сы
676,9
722,4
45,5
5,6
ЕСКЕРТУ - Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің мәліметтері ... ... жылы ... ... ... ... бойынша жұмыспен қамтылған халықтың жалпы санынан өз жұмысының (кәсібінің) тұрақтылығына 62,9% сенімді (2011 жылы - 57,2%). ... ... ... ... 90% ... заң ... ... әлеуметтік кепілдіктерді пайдалана алатындарын белгіледі [10]. Тіркелмеген жұмысбастылықтың өсуі, өмір сүру ... ... ... еңбек нарығы пайда болады. Көлеңкелі еңбек нарығының ... ... ... ... ... ... жасайды.
Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық дамудың болжамдары бойынша экономикада құрылымдық өзгерістердің болуы күтілуде. Соған сәйкес еңбек ... да, ... де, ... ... де, нарық инфрақұрылымында да және тұрғындарға тұрмыстық, сервистік қызмет көрсету салаларында да жұмысбастылықтың көбеюі күтілуде. ... ... ... ... ... жоғарылату, шағын және орта бизнесті дамыту, кәсіпкерлерді қолдау нәтижесінде жұмыссыздық мәселесін тиімді шешуге мүмкіндік бар.
Жинақтап айтқанда, ... ... ... оның ғылыми- экономикалық қатынастарын классикалық, неоклассикалық, синтез тәсілдерімен бағалап, инфрақұрылымдарына қарай оны реформалап, құқылық заңдарын қабылдау сатысындамыз.
Қазақстан экономикасын ... құру ... ... ... жаңа ... қалыптасты: қоғамдық шаруашылыққа, еңбекке жарамды халықтың бөлігін максималды түрде қатыстыру түсінігінен, жаңа, толық, жемісті, таңдаулы жұмысбастылықты қамтамассыз етуге ... ... ... ... ... ... өзгерістерге айтарлықтай ықпалын тигізетін экономикалық реформалар, құрылымдық қайта құру бағдарламалары, өндіріс пен сауда-саттық глобализация факторлары болып есептеледі. Қоғам қызметінің ... ... ... ... ... идеясы - өндіріс пен еңбек ұйымдарында өзгерістер енгізу арқылы экономикалық өсуді жаңарту мен қолдау. Бұл ... ... және ... орналастыру барысында шығынды азайту, жеке сектордың өсуіне мүмкіндік туғызу, бәсекелестікті жоғарылату ... жол ... ... ой туғызады.
Жұмысбастылық саласында нарықтық қатынастардың қалыптасуы жұмыс күшінің ... ... ... білдіреді. Сонымен қатар, жалақыны қайта құру кезінде жұмыс күшінің және деген категорияларды пайдалану, ... ... ... ... ... жаңа ... (контракт, уақытша еңбек келісімшарттары, т.б); үш жақты келіссөз негізінде әлеуметтік-еңбектік қатынастардың жетілдірілуі, заңды құқықтық базаны өрістету, әлеуметтік қорғау мен ... ... ... ... ... ... еңбек нарығында үш негізгі топтар өзгерісі болып үлгерді. Еңбек нарығы біршама икемді, иілмелі сипатқа ие болды. Аталып отырған ... ... түрі ... ... ... мен өнеркәсіп деңгейіндегі еңбектік қарым-қатынасты қайта құрумен сипатталады. Сыртқы ... ... ... жоғары дәрежелі, әр жақты дайындалған, бірнеше мамандықты игерген кадрларға бағытталған. Еңбек нарығының қызмет жасауын сипаттайтын негізгі тенденциялар:
* сұраныстың төмендеуімен ... ... ... ұсынысының өсу тенденциясы;
* жұмыссыздар контингентінің жасаруы;
* уақытша жұмыссыздар арасында әйел адамдардың басымдылық тенденциясы;
* ... ... ... ... ... ... ... және сапалық сиппаттары арасында теңсіздіктің күшеюі .
Қазақстандық еңбек нарығының ерекшелігіне ... ... ... нарықтық моделін қалыптастыру үшін, жұмысбастылық мәселелерін шешуге бағытталған негізгі ыңғайларын өзгерту қажет. Бірінші ... ... ... ... ... шығару; жұмысшыларды қолданудың рационализациясы. Халықтың жұмыспен қамтылуының жеткілікті жоғары деңгейі жұмысшылардың санының артықтығын сақтаумен емес, жаңа жұмыс орындарын құру арқылы және сала іші мен ... ... ... ... халықтың жұмыс орнына қажеттілігін төмендетуі, жұмысбастылықтың икемді қалыптарын кеңінен ... ... ... етіледі [23].
Еңбек төлем жұмыс күшін өндіруге қажетті шығындарға жақындату үшін ... ... ... Маңызды бір жайт, бұның барлығы еңбектің тиімділігін арттыру үшін жұмысшылардың ынталандыруын қамтамасыз ететін үйлестіріп отырған механизмдер ... ... ... Қазақстандағы еңбек нарығының қызмет ету мәселелерінің бірі - ... ... ... даму деңгейінің еңбек нарығындағы жұмыс күшіне сұраныс ... ... - ... деңгейінде сипат алатын экономиканың шынайы дамуымен сәйкес мәселесі. ... және орта ... ... алу ... үшін жалпылай болып кетті. Бұл ақиқат қоғамның мамандандырылуының өсуінің көрсеткіші ретінде көрінуде. Алайда, салдары мен ... ... бұл ... кері ... ... ... ... білім алу өз тиімділігін жұмысбастылық жүйесі арқылы ғана көрсетеді. Соңғы жылдары еңбек нарығындағы сұраныс пен ... ... ... теңсіздікке қарамастан, құрылымдық теңсіздік керісінше өсуде: қарапайым жұмыс ... ... ... ... ... және ... ал ... мамандар бойынша ұсыныс үнемі сұраныстан жоғары. Көрсеткіштер ... ... ... ... ... ... ... мамандықтар: экономист, заңгер және менеджерлер. Жұмысбастылықтың мәселелері Қазақстан Республикасында келесідей ерекшеліктермен сипатталады:
* көптеген өнеркәсіптің банкротқа ұшырауы немесе олардың жұмысының тоқтап ... ... ... және ... ... ... ... деңгейіндегі айтарлықтай айырмашылықтар;
* жұмыс күшінің бағасының төмендеп кетуі;
* еңбек өнімділігінің ... ... ... ... нашарлауы;
* жұмысшылардың, яғни жалпы жұмыспен қамтылғандардың құқықтарының ... ... ... ... ... ... ... босқындар мен мәжбүрлі келімсектердің бар болуы.
Жұмыссыздар деңгейі туралы айтқанда, Қазақстан Республикасы статистика агенттігінің деректері бойынша, мынадай үдеріс ... ... көп ... 25-54 жас ... ... ... ... Олар 385,4 мың адамды құрайды, тиісінше қаладағы жұмыссыздар - 224,7 мың адам, ауылда - 160,7 мың ... яғни ... ... ... көп ... көреміз. 2010 жылы 55-64 жастағы жұмыссыздардың саны - 44,6 мың адам құраса, қалалық жерлерде - 22,1 мың ... ... ... 22,5 мың адам. 2009 жылы тиісінше сандар мынадай болған: 45,5 мың ... 21,2 мың ... 24,3 мың ... құрайды. Бір мезгілде жарым-жартылай жұмысбасты адамдардың салмағы бірден төмендеді (өндірістің мәжбүрлі жабылуы немесе тоқтап қалуына ... ... ... 2010 ... ... жарты жылдығында 2006 жылға қарағанда экономикада жұмыспен қамтылғандар саны өскені байқалды: 7403,5 мың-нан 8114,2 мың адамға дейін жетті. Ал 2001 жылы ... ... саны тек 6,9 млн ... еді. 2000 жылы ... ... қамтығандар 43% болса, 2012 жылдың 3 - тоқсанында 32% ... Ал ... ... 2000 жылы 57% ... 2012 ... 3 тоқсанында 68%-ға өскенін байқаймыз [12]. Ел басы 2020 жылға қарай 1,5 млн адам сапалы ... ... ... сол нәтижеге жету үшін жұмыстар жасалынып жатыр. Қазақстанда еңбек ресурстары әлеуметтік басқарудың ... ... ... ... яғни ... ... ... және мақсатты әсер ету. Еңбек ресурсын басқару үлкен өзіндік байланыс объектісі ретінде ерекшеленеді, материалдық және рухани байлықты ... және ... ... ... және ... ... ... рөлі өседі.
Жұмыссыздық - жалпы ... ... ғана ... ... дағдарыс кезіндегі барлық елді де есеңгіретіп отырған қауіпті дерт. Біріккен ... ... 2009 жыл үшін ... ... ... ... да арта түсетінін айтқан болатын. Ал бүгінде жаһандық экономика 2,6% тарылып отыр. Бұл көрсеткіш жылдың басынан ... ... ... ... ... ... ... болжамы бойынша, әлемдегі он миллиондаған адамды кедейшілік қинауы мүмкін. Тек бұл көрсеткіштің біраз бөлігін біздің еліміз еншілеп кетпесін деп ... ... ... де жұмыссыздық деңгейі биыл соңғы 9 жылдағы рекордтық көрсеткішке жетті. ... ... ... ... айының соңында елдегі нақты жұмыссыздық көрсеткіші 7,7 миллион адамды құраған, бұл ... ... ... 10,2%. Ал Еуропада жұмыссыздық 10% асып кетті. Англияда ... екі ... ... Дамыған мемлекеттерде жұмыссыздық қаржы саласының қызметкерлерін қамтыса, дамушы мемлекеттерде шикізатқа әлемдік сұраныстың төмендеуіне байланысты осы саланың жұмыскерлерін қамтыған. Халықаралық ... ... (ХЕҰ) ... бойынша әлемде 2009 жылы жұмыссыздар саны 50 миллионға жетсе, оның 23 ... Азия ... ... ... ... Испанияда да 2000 жылдың шарықтау шегін аттап, былтырғы жылдың соңында мемлекеттің жұмысқа қабілетті тұрғындарының арасында жұмыссыздық көрсеткіші 13,91% ... ал 2011 ... ... ... 20,1% ... ... ... Латвия мемлекеті тұр - 18,7%. Соған ұқсас ... ... да 16,9% ... ... мемлекетінде де жаппай жұмыссыздық, ресми тіркелген жұмыссыздар саны ... бес есе көп [5]. 2010 жылы ... - 9,8%, ... - 8,3%, ... - 7,4%, ... - 12%, ... - 20,1% және ... - 8,4%, Ирландия - 13,7%, Австрия - 4,4% құрады. Жұмыссыздық деңгейі Сирияда - 40%, ... - 35%, ... - 22%, ... - 20%, ... - 20% ... Қазақстанда жұмыссыздық деңгейі 2011 жылдың қыркүйегінде (бағалау бойынша) 5,5% құрады. Көптеген Еуропалық экономикалық қоғамдастық елдерінде жұмыссыздық деңгейі әйелдер арасында ерлерге ... ... Оның ең ... ... ... ... - 15,7%, ерлерде - 12,7%, ең төмен деңгейі: Эстонияда әйелдерде - 3,7%, ... ... - 3,1% ... ... ... жастар (25 жасқа дейінгі) жұмыссыздығының деңгейі Еуро-аймақта 17%-ға (2005 ... ... - 17,7%), ЕО - 25-те - ... (18,5%) ... Оның ең ... мәні Польшада - 28,7%, ең төмен мәні - ... - 6,7% ... ... мен ... ол ... Финляндияда - 18,7%, Германия және Испанияда - ... ... және ... - 14,3%-ды құрады [43].
Қазақстанда еңбек нарығын және , және деп бөлу, стихиалы көтерілуі (ұжымды және ... ... ... ... дәстүрлі түрін (тұрғындарды меншік түріне, әлеуметтік-демографиялық, кәсіпқойлық-салалық топтарға ... ... ... ... емес ... ... толықтырады. Сегменттеудің дәстүрлі емес түрлерін келесідей еңбек нарықтарына бөлуге болады, мысалы: , және . Бұл жеткілікті қатаң ... және оның ... бір ... ... жұмылдыру байқалады, мысалы: сектордағы жұмысшы бәсекеге төтеп бере алмаса келесі секторға ... ол ... ... ... ... кейін қазақстандық еңбек нарығы ұйымының бұрынғы жоспарлы-орталықтандырылған инерциясының, шаруашылықтың экономикалық құлдырау және нарықтық өзгеру процесінің әсерінен құрылған ... ... жүйе ... ... Бұл ... ... даму ... қазақстандық әдіспен ұлттық еңбек дәстүрімен үйлестіріле отырып, дамыған елдер нұсқаларында сатылап жақындаумен үйлестіріледі. Еңбек нарығын қазақстандық әдіспен талдауы ... ... ... ... мен ... жұмыссыздық пен қамту үлгісін жасау бір жағынан нарықтық экономканы функционалдау принциптеріне базалық қажетсінуді, ал екінші жағынан, республиканың экономикасының ... ... мен ... ... әкеледі. Бұл әдіс 2030 жылға дейін экономиканы дамыту стратегиясының негізінде, елдің әлеуметтік-экономикалық дамуының ұзақ мерзімді ... мен ... ... ... мен ... ... ... жаңашыл теорияға сүйенуі керек.
Еңбек нарығының қазақстандық әдісін құру, реттеу мен оның негізгі құрылымын құрушы ... ... ... ... ... ... еңбек нарығы елдің экономикасын толығымен және оның бөлек ... ... ... ... ... факторлардың әсерінен қалыптасады. Еңбек нарығының экономикалық көрінісі өзінен-өзі ... ... ол ... ... ... бар болу күшіне және олардың еңбегінің белгілі бір деңгейде жетуіне байланысты болды.
Ұлттық еңбек нарығының қорына мынадай сипаттамалар ... ... ... ... мен ұстанымы арасындағы экономикалық байланыстың жиынтығы;
- әр түрлі экономикалық және ... ... мен ... ... жері;
- ұйымның шегінде жаңа жұмыс орнына ауысуға қызыққан, потенциалды немесе нақтылы бөлек кәсіпорынның және оның ... ... ... ... ... байланысты, немесе жеке тұлға, қызметкер онымен еңбек қатынастары арқылы ... ... ... экономист ғалымдар Омаров Н.А және Байко А.В. республика аумағындағы ... үш ... ... ... ... ... ... өсімінің жоғары қарқынды және әлеуметтік инфрақұрылымының, экономиканы қайта өңдейтін салаларының жеткіліксіз дамыған аймақтары; ... ... ... ... ... ... етілген аймақтары. Қазіргі кезде Қазақстанда басқа көптеген елдермен салыстырғанда адамның еңбегі төмен бағалануда. Мысалы, бір сағаттық адам еңбегі Швецияда-30, Швейцарияда-22,6, ... ... 25,3, ... ... ... ... Қазақстанда жұмысшы мен мемлекеттік сектордағы қызметкердің бір ... ... 0,90 ... болады [37]. Нарық жағдайында жұмыс күшінің сапасына деген сұраныс ... ... оның ... ... қажеттілігі туады дейді бір топ қазақстандық ғалымдар. Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының еңбек нарығының қазіргі жағдайы еңбектік қатынастарды мемлекеттік ... ... ... Ең ... ... ... құқықтарының заңдық негізін жетілдіру, еңбектің әрекетін таңдау, түрлерін кеңейту, әлеуметтік салада қызмет жасап жүрген жұмысшылардың минималды жол ақысын көтеру ... ... ... ... көшу ... жұмысбастылық аумағында да біраз өзгерістер байқалады, көшпелі экономикаға сай жаңа ... ... бола ... ... ... халық санының айтарлықтай қысқаруы;
* мемлекеттік және мемлекттік емес ... ... ... жұмысбастылардың қайта бөлінуі, жеке меншілік секторында қылмыстың жылдам өсуі;
* жұмыссыздықтың легализациясы және республика аймақтарында жұмыс күшіне сұраныстың қысқаруына байланысты оның тез ... ... ... ... ... және еңбектік миграция процестерінің күшеюі;
* бейресми сектордың белсенді дамуы мен жұмысбастылық санының көлеңкелі ... ... ... ... ... территориясында ХЕҰ(Халықаралық еңбек ұйымы) ұсынысы бойынша теңгерімге мынадай көрсеткіштер енгізілді:
* экономикалық белсенді халық (жұмыспен қамтылған ... және ... ... белсенді емес халық (үй шаруашылығындағы тұрғындар, жұмыс істемейтін мүгедектер, оқытушылар және ... ... ... білімгерлер, жұмыссыздар және жұмыс істемейтіндер, жұмыс істемейтін зейнеткерлер және ... да ... ... ... қамтылған халық (өзін жұмыспен дербес қамтамасыз ететін тұрғындар);
* жұмыссыздар (16 жасқа толып жұмыс іздеп жүрген тұрғындар).
Еңбек нарығы және ... ... ... ... ... әрқашан әлеуметтік-экономикалық даму аспектілерінің орталық мәселелері болып табылады. Өйткені елдің ... ... ... ... ... ... және ... нарығы саласындағы әртүрлі қолайсыз жағдайлардың алдын алумен байланысты. Қазақстандағы еңбек нарығындағы жастардың ... ... екі ... ... ... ... Біріншіден, еліміздегі жұмыссыз жастардың үлесі 2001 жылы 19,1% болса, 2011жылы 4,6 пайызды құрады, яғни жастардың жұмыссыздық деңгейі 14,5 пайызға төмендегенін ... ... [42]. ... ең ... ... - ел ... ... қоғамның саяси-экономикалық және әлеуметтік құрылымын анықтайды, сол себепті әсіресе, біздің елде олар ең қорғансыз топтардың бірі болып табылады. Аталған ... ... ... ... зерттеулерде оларға өте көп назар аударылмай келеді. Мемлекеттік және облыстық бағдарламалар бюджеттік қаражаттармен қатар жеке кәсіпорындардың, инвесторлардың қаражаттарын тарта отырып, ... ... бар, ... ... жұмыс орындарын ашуды және қайта құруды ынталандырады. Сонымен қатар әлеуметтік сауалнама ... ... ... ... ... ... қамтуға мүмкіндік беретін төмендегідей бағыттар ұсынылып отыр:
1) Жастарды еңбек нарығына дайындау. Кешенді зерттеу негізінде жастарды жұмыспен қамту мәселелері ... ... ... ... ... диспропорционалдық, жұмыссыз жастарды жұмыспен қамтылмау себептері, оқып ... ... ... ... ... ... құндылықтарды бағалау, еңбек нарығындағы әлеуметтік-психологиялық бағыты мен кәсіби біліктілік дайындығы тұрғысынан алғаш еңбек нарығынан ... ... ... ... ... ... өсім ... әлеуметтік дайындық қызметін үйлестіру мәселесі).
2) Оқу орындары түлектерін жұмыспен қамту мәселелері. Әлеуметтік сауалнама нәтижелері ... оқу ... ... көп ... оқу ... кейін жұмысқа орналасуды мақсат тұтатындарын көрсетіп отыр (82,5 пайыз), оның ішінде облыстағы жоғарғы оқу орындары түлектерінің 60,1 ... жуық ... ... ... ... орналастыруды көздейді.
3) Жастарды қолдау бағдарламалары. Әлеуметтік саладағы облыстық ұйымдар ... ... тік ... және ... ... қолдау көрсету жүйесін қалыптастыруға белсенді түрде қатысады, олардың бағдарламалары ... ... ... ... ... жастар әлеуметтік топтардың жасы жағынан ғана емес, өмірге қадам басуға байланысты, оларға тән әлеуметтік ... де ...
4) ... ... ... ... ету. ... әкімдікпен маслихат шешімі бойынша мемлекеттік еңбек және ... ... ... жастарға арналған бағдарлама негізінде белсенді жұмыс жүргізіп келеді. Жастарды жұмыспен қамту ... ... ... ... ететін бағыттарға жалпы білім беру және жастарды еңбекке кәсіби тұрғыдан дайындау жатады [19].
Жастарды еңбекпен қамтуға ықпал етуге төмендегілер ... ... үшін жаңа ... орындарын ашатын кәсіпорындарға қолдау көрсету;
- тұрақты жұмыс орындарын қалыптастыру;
- жастарды жұмыспен қамтуға арналған мекемелер және кәсіпорындар инфрақұрылымын құру.
Еңбек ... ... ... әсер етуі ... ... Қазақстанның ықпал ету дәрежесіне байланысты және ол ықпал ету үдерістерінің дамуы мен республиканың Бүкіләлемдік сауда ұйымына (БСҰ) ... ... ... ... ... бөлінісіндегі өзгерістер қазіргі уақытқа дейін республиканың еңбек нарығына онша әсер етпейді. Әлемдік бағалардың шикізат ресурстары коньюнктурасы экономика мен ... ... ... ... ... ...
Қазақстан Республикасы Президентінің 2006 жылдың ақпан айындағы Жолдауында Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы қарастырылды. Экономиканың аса ... ... ... бірі бұл - ... ... деп анықтаған қазіргі тұрақты саясат болып табылады. ... ... ... бізде бағдарламалар бар, олар қозғалыссыз емес: біз халықаралық тәжірибені енгізіп және жаңа беталыстарға сәйкес, алға ... ... ... жалғастыруымыз керек.
Соңғы жылдары әзірленген үкіметтік құжаттар (, , , , , , ), ... ... ... және ... ... ... ... көздейді, ал жалғасып келе жатқан экономикалық өсім, халықтың жұмыспен қамтылу деңгейін көтеру үшін мүмкіндік құрайды, ... ... ... ... салынатын инвестицияларды көбейту үшін жағдай туғызады [27].
Кесте 4. ... мен ... ... 2011 жылғы жұмыссыздық көрсеткіштері
Барлығы
2010жылы
Оның ішінде
2011 жылы
ерлер
әйелдер
Барлығы
Оның ішінде
Ерлер
әйелдер
Жұмыссыз халық,мың адам
496,5
215,7
280,8
473,0
204,9
268,1
15-24 жас аралығындағы жұмыссыздар, мың адам
66,5
32,9
33,6
57,9
28,4
29,5
25-54 жас аралығындағы жұмыссыздар, мың адам
385,4
162,4
223,0
374,9
217,1
157,8
55-64 жас ... ... мың ... - Қазақстан Республикасы статистика Агенттігінің Статистикалық жинағы Астана, 2012 ж.
Алғашқы мәліметтер бойынша Қазақстан Республикасында 2007ж. ... ... ... ... саны 7,5 млн.адам болса, 2010 жылғы мәліметтер бойынша 8,1 млн адамға жетті. Бұл үш жылдың ішінде жарты миллионға көбейгендігін ... ... ... ... жалдамалы жұмысшылардың үлесі 2007 жылы 64,5%-ды құраса, өз бетінше жұмыспен қамтылғандар - 34,6%, ал 2012 жылы жалдамалы ... 68%, ... ... 32% болып отыр. 2010 жылы жұмыссыздардың саны (экономикалық белсенді жастағы халық, жұмыс орны жоқ, ... ... ... ... ... және ... ... адамдар) 496,5мың адамды құраса, ал жұмыссыздық деңгейі - 5,8% ... Бұл 2009 ... ... ... ... 58,0 мың ... немесе 1,1%-ға қысқарғанын көрсетеді. Жұмысыз халық ішінде ерлер 2009 жылы 239,3 мың ... мың ... ... бұл ... 2010 жылы ... - 215,7 мың, ... - 280,8 мың адам [10]. ... Республикасының еңбек нарығы мен жұмысбастылығының тағы да бір ... ол - ... ... атты ... сәйкес Үкімет құрған бағдарламасы. Бұл бағдарламаны атқаруға жауапты мекемелердің бірі - ... және ... ... қорғау министірлігі. Қолға алынғанына көп уақыт өте қоймаса да , бағдарлама ... ... ... ... отыр.
Мемлекет Басшысының жолдауын іске асыру мақсатында еңбек нарығын тұрақтандыру, өңірлік жұмыспен ... және ... ... ... ... ету үшін ... ... қамту және кадрларды қайта даярлау мәселелері жөнінде ведомствоаралық комиссия құрған болатын. Ал ҚР Еңбек және ... ... ... ... өз ... ... ... органдардың дағдарысқа қарсы бағдарламалары негізінде жұмыспен қамту және қызметкерлердің босауының ықтималдық картасын әзірлеген еді. Аталған карта іске асыру және оны ... ... да ... ... ... негіз болды. Бағдарламаның мақсаты экономиканың шикізаттық емес секторларындағы өңірлік кәсіпкерліктің тұрақты және теңгерімді өсуін қамтамасыз ету, сонымен қатар бар ... ... ... және ... ... істейтін жаңа жұмыс орындарын құру болып табылады.
Бағдарламаның мақсатты индикаторларына мынадай көрсеткіштерді жатқызуға болады.
* ... ... 400 ... ... кем болмайтын несиелерді жыл сайын төмендетіп отыру.
2015 жылға қарай:
- өңдеу өнеркәсібінің ІЖӨ құрылымындағы үлесін 12,5 ... кем емес ... ...
- ... емес ... үлесін жалпы экспорт көлемінің 40 пайыздан кем емес деңгейіне жеткізу;
- шикізаттық емес сектордың ... ... ... ... ... ... 43 ... кем түспейтін деңгейіне жеткізу;
- өңдеу өнеркәсібіндегі еңбек өнімділігін кем ... 1,5 ... ... ... екі ... ... асырылады. Бірінші кезең - 2010-2014 ... ... 2010 жыл - ... ... шешілуі: жаңа бизнес-бастамаларды қолдау, кәсіпкерлік секторды сауықтыру, шетелге тауар шығарушыларды қолдау сияқты үш ... ... іске ... ... жыл ... ... ... жж. - міндеттемелердің шешілуі жаңа бағдарламаларды қолдау сияқты екі бағыт бойынша іске асырылатын болады. Екінші кезең - ... ... ... жаңа ... ... ... тауар шығарушыларды қолдау сияқты екі бағыт бойынша іске асырылатын болады.
Жол картасын жүзеге асыру аясында мемлекеттік ... 191,3 ... ... бөлу ... ... ... 254 мың ... орнын құру жоспарланған және жастар практикасы бағдарламасын кеңейту есебінен және нысаналы тұрғындар тобы үшін әлеуметтік ... ... құру ... ... ... ... мен әкімдіктер арасында өндірістік процестерді тұрақтандыру және 974 мың қызметкерлердің еңбек құқықтары мен кепілділіктерін қамтамасыз ету мәселелері бойынша өзара ... ... 7900 ... қол қойылды. Жол қартасының инвестициялық жобаларын жүзеге асыру барысында 106 млрд. теңге ... ... ... ... құру үшін жергілікті атқарушы органдар 8088 кәсіпорындар және ұйымдармен келісімшарттар жасап, ... 56522 адам ... ... ... ... ... лимиті жұмысынан айырылу қаупі туған және жұмысқа ... ... ... адамдардың болжамды қосымша санына қарай айқындап отыр.Соның нәтижесінде, Жол картасын іске ... ... ... ... ... бюджеттен 140,0 млрд. теңге, ал жергілікті бюджет қаржысынан қоса қаржыландыруды ескергенде, барлығы 191,3 ... ... ... Ал ... ... орындарын құруға және ұлғайтуға республикалық бюджеттен 8,6 млрд. теңге қарастырылған, оның ішінде 34 мың жас ... ... ... ... ... ... ... бағдарлама шеңберінде кадрларды даярлау және қайта даярлауды ұйымдастыруға 14,4 млрд. теңге көзделген [29].
Бағдарламаны жүзеге асыру нәтижесінде қандай жетістіктерге қол жеткізілмек ... ... ... ... ... ... дамуға бағытталған жаңа инвестициялық жобаларды жүзеге асыру барысында жеке сектордағы кәсіпорындар үшін қаржы ресурстарының қолжетімділігін ... ... жеке ... бірінші кезекте банктердің қаржыларын экономиканың шикізаттық емес секторларындағы инвести - циялық жобаларды жүзеге асыруға тарту. Үшінші, жеке сектордың, ... ... ... және орта ... кәсіпорындарының қаржылық-экономикалық тұрақтылығын арттыру. Бағдарламаны жүзеге асыру кезеңдері.
І саты -- 2010 жылдан 2014 ... ... бұл ... 2010 жыл қанат қақты жыл ретінде болады;
ІІ саты -- 2014 жылдан 2020 жылға дейін.
Қажетті қаржылар және оларды қаржы - ... ... ... ... асыру үшін респуб - ликалық бюджеттен 2010 жылы 30 миллиард ... ... ... Оның ішінде: жаңа бизнес-баста - маларды қолдауға -- 11,2 миллиард теңге; кәсіпкерлік секторды сауықтыруға -- 16 ... ... ... бағдарланған өндірістерге қолдау көрсету үшін 2,8 миллиард теңге бөлінбек.
Осы орайда Үкімет бас - шысының мына бір ... еске сала кету ... ... ... ... мөлдірлігін қамтамасыз етудің маңызы орасан зор. Біздің дағдарысқа қарсы бағдарлама бойынша бірлескен тәжірибеміз оған нақты дәлел болып табылады. Осындай ... ... ... және ... ... ... маңызы зор деп есептеймін", деп атап көрсеткен ... ... ... ... ... ... ... мәселеге келер болсақ, бұл ретте мына төмендегідей маңызды міндеттердің шешім табатынын атап көрсету қажет. Олар:
1. жобаларды жүзеге ... үшін ... ... ... ... ... ...
2. жобаларды жүзеге асыру үшін банктер берген несиелерді ішінара кепілдендіру.
3. өндірістік (индустриялық) инфрақұрылымдарды дамыту.
4. ... ... ... ... ...
5. ... даярлау, жастар тәжірибесі және әлеуметтік жұмыс орындарын ұйымдастыру.
Қазақстанда нарық қатынастарын қалыптастыру кәсіпкерлікті, шағын бизнесті, агробизнесті ... ... ... ... Н. ... ... мен ... парламент пен үкіметтің заңдары кәсіпкерлікке жол ашып, салық саясатын ұтымды жүргізуге бағыттады. Бұл проблемалардың ... мен ... ... ... регионалдық, республикалық, халықаралық ғылыми конференциялар өткізіліп, кәсіпкерліктің теориялық негіздері мен тарихы, шетелдердің тәжірибелері ... ... ... ... ... ... ... негізгі себебі, ол экономикалық реформаның басты шарты мемлекеттік социализмді жойып, жоспарлы экономикадан бас тартып, әміршілік- әкімшілік басқарудан шығып тәуелсіз ел болу үшін ... ... ... ... ... реформалану мәселесінің әлеуметтік аспектілері мен сипаттамасы
Жұмысбастылық - бұл ... ... ... толық жұмыспен қамтылуы. Жұмысбастылық ел экономикасының және халықтың тұрмыс жағдайының ең бір ... ... ... ... ... экономиканың даму қарқыны, ЖІӨ көлемі мен халықтың табысы, төлем қабілеті бар сұраныс деңгейі, ... ... ... ... ... ... қатысуы мен олардың еңбектерінің қаншалықты тиімді пайдалануына тәуелді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... - ... қабілетті адамдарды толық және тиімді жұмыспен қамтамасыз ету.
Жұмысбастылық деп адамдардың еңбектерінің нәтижесінде ... және ... ... ... қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыратын іс-әрекеттердің жиынтығын атауға болады. Адам іс-әрекеттерінің нәтижесін әр түрлі белгілері бойынша ажыратуға болады. Осы белгілерге қарап жұмысбастылықты 3 ... ... ... Экономикадағы ақылы түрдегі жұмысбастылар - олар қоғамның негізгі байлығын (рухани және заттық) ... Осы ... ... ... табыстың арқасында олар өздерін әрі қарай дамытуға мүмкіндік алады, сонымен қоғамға ... ... ... ... ... ... ... қатарында жүргендер еңбек нәтижесіне қарай табыс алмайды, бірақ олар мемлекеттің қауіпсіздігін сақтайды, экономикада жұмыспен қамтылған халықтың бейбіт еңбек ... ... ... ... тыс оқып ... ... қоры ретінде табиғат заңы бойынша жұмысқа қабілеті жоқ ... ... ... ... ... бойынша жұмысбастылық 3 топқа бөлінеді:
1) Жалдамалы жұмыскерлер - ... ... ... ... адамдар.
2) Жұмыс берушілер - бұл ... күш. ... ... ... ... өз кәсіпкерлік қабілетін жүзеге асырушылар жатады [1].
3) Өзіндік жұмысбастылар - өз ... ... ... ... жұмыс күшін пайдаланбайтын өндірістік кооператив мүшелері.
Мемлекеттің ... ... бірі ... ... ... ... ... мемлекет тарапынан реттеу бірнеше принциптерге негізделеді:
1) Адамдардың еңбекті өз еркімен таңдауы немесе қабілеттерін өз ... ... ... адам кез келген жұмысты өздігінен таңдайды, оларды күштеп еңбекпен қамтуға жол ... ... ... ... деген жеке құқығын және еркін таңдауына тең жағдайлар жасап кепілдік беру.
3) Ұзақ мерзімді ұлттық қызығушылықтарды қамтамасыз ету. Мемлекет ұлттық ... ... ... салалардағы жұмысбастылыққа ықпал жасауы тиіс.
4) Жұмыс орындарындағы аймақтық, ұлттық-этникалық, салалық ерекшеліктер мен ... ... ... ... ... ... ... көп ұлтты құрамы, экономика субъектілерінің арасында ерекше бақылауды ескеруі қажет.
5) ... ... ... ... ... ... қажеттілігі т.б.
Сонымен қатар, мемлекет еңбекке жарамды жұмыс күшінің сапасын анықтау, жұмысбастылықтың перспективалық бағыттары мен оған қажет ... ... ... ... күшінің ішкі және сыртқы еңбек нарығындағы бәсекелестік ... ... ... ... ... қызметтерді атқарады.
Ал, жұмысбастылық - бұл маңызды макроэкономикалық көрсеткіш, экономиканың, халықтың байлығының ең басты ... ... та, ... тек қана ... ... ... сонымен қатар, ол әлеуметтік сипатқа да ие. Ол қоғамға пайдалы қарекет ету арқылы өзін-өзі көрсету ... ... тек ... ... ... ... сонымен бірге, қоғамның дамуының белгілі бір әлеуметтік-экономикалық ... ... ... болу ... ... .
Жұмысбастылық саясатының сұрақтарын анықтап алу үшін жұмысбастылықтың әлеуметтік және экономикалық тұрғыдағы мәнін анықтап алу керек. ... ... ... - ... ... ... өнімді ұлттық табысты өндірудегі қызметі, ал қоғамдық өндірісте жұмыс істеуге жарамды немесе ынталы адамдарға жұмыс ... беру ... ... алып ... Әлеуметтік тұрғыдан, жұмысбастылықтың мынандай түрлері бар: жалпы білім беретін арнайы оқу ... оқу, ... ... ... үй шаруашылығы, балаларды тәрбиелеу, қарттар мен ауруларды бағып-қағу, қоғамдық ұйымдардың жұмысына қатысу [36]. Қоғамның дамуы тұрғысынан алғанда ... ... ... ... ... табылады. Ол қоғамның экономикалық потенциалымен қатар, тұтастай ... өмір ... мен ... және жеке ... ... тұрмысын сипаттайды. Еңбек нарығындағы бұл түсініктердің қандай мәні бар?
Біріншіден, олар ұлттық табысты құруға қатысатын ... ... ... неғұрлым дәл анықтауға мүмкінлік береді.
Екіншіден, олар еңбек потенциалының көлемін және оның елдің және оның ... ... ... дәл болжауға мүмкіндік туғызады.
Үшіншіден, әлеуметтік саясатты жасауға, басымдықтарды анықтауға, әлеуметтік бағдарламаны қалыптастыруға, оны қаржыландыру көздерін анықтауға және ... ... ... жасауға жағдай жасалады.
Жалпы, халықтың жұмыспен қамтылуы немесе жұмысбастылығы - бұл ... ... ... ... ... ... ... жалақы, кіріс және кәсіпкерлік табыс беретін жұмыспен қамтылу көрсеткіші. Бұл көрсеткіш қатысты шама түрде көрсетілген. Қатысты шама деп отырғанымыз, яғни, ... ... ... беру және де ... сфераларда жұмыспен қамтылғандардың санының барлық еңбекке жарамды халықтың санына қатынасы. Жұмыспен қамтылғандар қатарына жалдамалы ақылы жұмыс жасаушылар, кәсіпкерлер, жеке қызметпен ... ... ... мүшелері, төленетін лауазымға таңдалған және тағайындалғандар, әскери қызметкерлер, ЖОО-ның студенттері, ПТУ мен арнайы орта оқу орнының оқытушылары мен ... ... ... ... болады.
Кеңестік экономистер жұмысбастылықты, ең алдымен, өндірістің қоғамдық жағдайына қатысты ... ... ... ... әлде ... деп түсінген. Алайда, жұмысбастылық жоғарыда көрсетілген анықтама арқылы сипатталып қана қоймайды, ол ... ... ... ... ... ... қатынастар түрлерінің бірі. Халықтың жұмысбастылығы жұмысшының еңбек ... ... ... ... ... ... бірігуін жорамалдайды. Бұйрықты - әкімшілік басқару жүйесінде - бұл жұмысшы мен еңбек ... ... ... біріктірілуі, нарықтық жағдайда - демократиялық бірлестік. Сондықтан, жұмысбастылық түсінігі мен анықтамасы кең көлемде, әрі жан-жақты қарастыру ... ... пен ... ... ... ... ... мемлекет өндіріс құрылымындағы адам өмірінің және одан әрі ... ... ... ... ... ... ... дамуының барысында пайда болған, және де өзінің әлеуметтік табиғатын заманауи әлемде нық бекіте түседі. Ол заманауи ... ... ... ... ... қоғам дамуы прогресінің критерийлерін анықтау, жеке тұлғалар тағдырындағы мемлекеттің рөлін анықтау, ... және ... ... ережелері, қоғамның экономикалық дамуының әлеуметтік механизмдерін түсіну ... ... ... сауалдарға жауап береді [7].
Ұлттық конститутцияларда барлық әлеуметтік мемлекеттер өзінің дамуында ... ... ... ... ... етіп қояды, ал оған жетуге сайып келгенде, өзінің бәсекеге қабілеттілігін арттырудағы бизнес сферасындағы ... мен ... ... ... ... бағытталған.
Әлемде танымал экономист-ғалымдар, жаһандану жағдайында негізгі экономикалық процесс болып отырған ... ... ... ... ... түсінігін анықтай отырып, ол анықтамаға пен халықтың өмір сүру деңгейі түсініктерін енгізеді.
Дат ... Б. ... ... ... ... деп ... Ал тәжірибеде бәсекеге қабілеттілік, халықтың толық жұмысбастылығы міндетті элемент болып табылатын макроэкономикалық тұрақтылықтың классикалық белгілерінің жиынтығы ретінде қарастырылады.
Б. Скотт ... ... пен ... өмір сүру деңгейін 1985 жылы берген анықтамасында ... ... ... ... И. ... ... ... жету үшін, бәсекелестеріне қарағанда өте сапалы тауарлар мен қызметтерді өндіру арқылы теңдестірілген экономикалық өсуге, табиғи-географиялық ресурстарды ұтымды пайдалануға, ... ... ... ... ... ... сәйкес, бәсекелік артықшылыққа айналдыра отырып халықтың өмір сүру ... ... қол ... ... деп ... ... ... келе айтар болсақ, заманауи әлеуметтік мемлекет, өзінің халқын белгілі бір табыс деңгейімен, ең алдымен экономикасындағы жұмысбастылық негізінде қамтамасыз ету жауапкершілігін ... ... ... ... ... ... ... халқына жұмысбастылықты қамтамасыз ете алатын шаруашылықтың бәсекеге қабілетті салалары және сфералары бар заманауи мемлекеттің бір белгісі болып табылады.
Классикалық экономистердің ... ... ... ... қабілеттілігінің, жұмысбастылықтың және халықтың әл-ауқатының өзара байланыстылықтары туралы баса айтып өткен.
Неолибералдық ағымының өкілі Л. Эрхард: [7,55б].
Заманауи ... ... ... ... ... ... Л. Эхардтың бұл пікірі өте орынды, өйткені бұл экономика бойынша халықтың әл-ауқатын көтеруде жалақы басты мәнге ие, және де бүгінгі күні ... ... ... ... салалардағы жұмысшылардың жалақысын көтеру де осы бағдар бойынша жасалынып жатқаны сөзсіз.
Сонымен заманауи теориялық тұжырымдамаларға ... ... ... ... ... ... өйткені ол тауарлар мен қызметтердің жаһанданған әлемінде халықтың жұмысбастылығын қамтамасыз етеді және тиісінше, белгілі бір елге ... даму ... ... ... ... береді деп қорытынды жасауға болады.
Яғни , , , , категориялары логикалық түрде немесе жеке және тұтастық принциптері ... ... ... ... ... елдердегі әлеуметтік саясатта жұмысбастылық халықтың әл-ауқатын реттеудің негізі ретінде қарастырылады, ол ең ... ... ... мәліметтерімен дәлелденеді.
үлгісі деп саналатын елдерде, яғни Германия, Швеция және т.б. скандинавиялық елдерде қазіргі кезде барлық әлеуметтік саясаттың негізі ретінде ... ... ... ... ... ... ... саясат жөнінде пікір талас туғызбайды.
Мысалы, Швед моделі, орталықсыздандырылған нарықтық өндіріс жүйесі ... ... ... ... ... ... ал ... нарығындағы белсенді саясат нарықтық экономиканың әлеуметтік шығындарын минимумға жеткізу ... ... ... ... Оның ... жеке сектор өндірісін максималды түрде өсіру және де мемлекеттің, ... көп ... ... өмір сүру деңгейін арттыру үшін, бірақ өндіріс негізіне әсер етпей салық жүйесі мен мемлекеттік сектор арқылы неғұрлым көбірек етіп ... бөлу ... ... ... ... екі ... мақсаттар бөліп көрсетіледі: толық жұмысбастылық және табыстарды теңестіру.
Жұмысбастылықты ... және ... ... қайта даярлауға, кең ауқымда кәсіби оқытуға басымдылықты түрде көңіл бөлінеді. Толық жұмысбастылықтағы қалыптасқан теориялық тұжырымдарға сәйкес, ... ... ... ... деп ... ... ... қызметтердің бір бағыты, ересек халық санында жұмысбастылардың үлес салмағын өсіру керек деп есептелінеді. Сол себепті де, осы ... ... ... ... ... орынға ие. Толық жұмысбастылық, еңбек нарығының қоғамдық өндіріс сұранысына тез әсер етуімен қамтамасыз ... ... ... жүйесі экономикалық конъюнктураға бейімделуге мүмкіндік береді, және де ол адамның экономикалық белсенділігін ынталандыруға бірден бір әсер ... қол ... ... ... ... ету ... ... мәселесін шешумен байланыстырылады. Әлеуметтік бейімделген Швеция экономикасының классикалық үлгісінің негізігі жақтарын көрсете отырып, оның ... ... деп ... болады:
* халықтың толық жұмысбастылығы;
* әлемдік экономикадағы халықтың табысының ең аз дифференциациясы;
* білім берудің және ... ... ... ... ... ... ... түрлеріне ден қою, яғни экономикалық белсенділікті ынталандыру;
* мемлекеттің, әлеуметтік маңызды ... ... ... ... сияқты сфераларында іс-шараларды жүргізуге қатысуының маңыздылығы.
Қазақстан Республикасы үшін де жұмысбастылықтан табыстар үлесін көбейту тән, оның ішінде халықтың ... ... ... ... ... ... заманауи адам өзінің қажеттіліктерін ең алдымен, еңбек процестеріне қатыса отырып қанағаттандырады деп ... ... Ол ... ... ... өмір ... онда ақша ... заңды тәсілі қоғамдық шаруашылықта жұмысшы орнын алумен жүргізіледі, ол өз кезегінде адамның жұмысбастылық сферасын ... Міне сол ... ... ... ... ... және де оның дамуының материалдық алғы шарттары да ... ... ... ... айтар болсақ, жұмысбастылық, қоғамдық қатынасты білдіреді. Бұл қоғам дамуының маңызды ... және оның ... ... ... Сондықтан да жұмысбастылықты халықтың өмір сүру деңгейін және сапасын арттыратын негізгі фактор ретінде қарастыруға ... ... даму ... ... ... ... ... саясат еңбек саласында пайда болатын дисбаланстармен диспропорцияларды жоюмен байланысты, сонымен қатар тиімді жұмысбастылықты қамтамасыз ... ... ... ... мейлінше азайтумен және жұмыс күшінің бәсекеге қабілеттілігін жоғарылатумен байланысты мәселелерді шешуге ... ... ... ... ... талдау қажеттілігі жұмысбастылық және жұмыссыздықты болжаудың негізділігін жоғарылату мақсатында, сонымен ... ... ... және ... ... ... ... анықталады. Жақсы ойластырылған, дұрыс құрылған және өткізілетін жұмысбастылық саясаты, экономикалық көзқарас тұрғысынан, қоғамның еңбектік, материалдық және қаржылық ресурстарын ұтымды пайдалану үшін ... ... ... ал ... ... ... барлық еңбекке қабілетті халықтың толық, өнімді және еркін таңдаған жұмысбастылығына септігін тигізеді [8].
Бірақ та, аймақта жұмысбастылық саясатын ... тек ... ... ... ... ... ... жұмыссыздарға немесе жұмыстан шығу қаупіндегілерге көмек беруді ғана қарастырмау қажет. ... және де ... ... ... еңбектік потенциалын толығымен қолдану және дамыту құралы ретінде жұмысбастылық саясатының түсінігі бұрыннан қалыптасып, іс ... өз ... ... ... ... ... ... кірісерде, өсудің тұрақтандыру кезеңінде макроэкономикалық жағдайлардың бұл салада мәселелерді шешу үшін ... ... ... ... отырғанын және жұмыскерлердің көптеген контингенті өздерінің кәсіби ... ... ... талаптарына сәйкес келмейтіндігін ескерген жөн.
Еңбек ресурстары қоғамдық өндірістің маңызды элементі және ресурстардың басқа түрлерінен аса ерекше. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Өздігінен жұмыс істейтіндердің аса көп үлесі әсіресе, сауда, автокөлік жөндеу, ауыл шаруашылығы, құрылыс, ... ... ... ... ... ... жұмыскерлер санының өсуі еңбек нарығында жүргізілетін реформалардың оңтайлы нәтижелерін және жұмысбастылық саясаты бағдарламаларының тиімділігін куәландырады.
Қазіргі уақытта еңбекке қабілетті халықтың ... ... ... ... ... ... пайда болуы ең алдымен, шаруашылықтанудың нарықтық механизмдерінің қалыптасу процесімен байланысты. Экономиканың жеке секторының үлесінің өсуі жұмысбастылықтың сипаты мен мазмұнын маңызды ... ... ... қазіргі уақытта жұмысбастылық құрылымында диспропорция орын алады, негізгі сипаттамалары болып келесілер табылады:
- еңбек ресурстары саны мен аймақта ... және ... ... ... арасындағы дисбаланс;
- аймақтың әр аудандарында жұмысбастылық деңгейінің маңызды дифференциациясы;
- аграрлы жұмысбастылықта ауыл халқының жоғары ... ... ... ... ... көлеңкелі экономиканы заңдастыру, оны тіркелетінге ауыстыру, өйткені ... ... ... ... ... ... жұмысбастылықты басқарудың аймақтық жүйесінің қағидалары мен ерекшеліктерін жаңа жұмыс орындарын құруда салалық ерекшеліктерін анықтауға, жұмысбастылықтың тиімді құрылымын ынталандыруға негізделген инвеститциялық және ... ... ... ... ... ... ... орындарын дамыту мен үлестірудің салалық мәселелері бойынша шешімдерді өңдеумен қосымша жұмыс орындарын құратын және ... ... ... ... ... ... өңдеу қажет.
Жұмысбастылық - адамдардың негізігі табыс көзі екендігі мәлім, сондықтан жұмысбастылықтың әлеуметтік статистикасы табысты ... ... және оны ... ... ... ... ... және бағалауда маңызды элементті құрайды. Жұмысбастылық пен табысты бірлесіп өлшеулер әр түрлі деңгейде еңбек етіп ... ... ... әр ... ... ... ... қиындықтармен және экономиканың бөлек түрінен табыстардың сараптамасының негізін қамтамасыз етеді [9].
Осылайша, біздің негізгі мақсатымыз - ... пен ... ... ... ... ... ... анықтауда өте маңызды. Жұмысбастылық өзіне барлық экономикалық жүйені қалыптастырудың экономикалық және әлеуметтік нәтижелерін біріктіре отырып, қоғамның жалпы ... ... ... секторын білдіреді.
2 қазақстан республикасының жастарды Жұмыспен қамтудың мемлекеттік саясаты және онЫ ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ ІС-ШаРАЛАРЫ
2.1 ... ... ... мен ... асырылуы
Қазiргi уақытта жүзеге асырылып жатқан үдемелi индустриялық-инновациялық дамуға көшу, бiр жағынан, жұмыспен қамтудың одан әрi өсу мүмкiндiктерiн кеңейтедi, екiншi жағынан - ... ... ... ... iшкi ... ... еңбек ресурстарының сапасы мен экономикалық белсендiлiгiн арттырудың жаңа тәсiлдерiн әзiрлеудi және iске ... ... ... ... ... 90 ... соңында жұмыспен қамту қызметтерiне жүргiзiлген институционалдық қайта құрулар ... ... ... ... ... Осылайша қалыптасқан жағдай кедейлiктi төмендету қарқынын баяулатып қана қоймайды, сонымен қатар ... ... жаңа ... өту ... жұмыс күшiне деген сұраныстың артқанына қарамастан, елде бар еңбек ресурстарының толық пайдаланылмайтынын білдіреді.
Әлемдiк тәжірибеде осы тектес ... шешу үшiн ... ... ... ... ... әрi - ЕНББ) қолданылады. ЕНББ еңбек ресурстарын дамыту (кәсiптiк даярлау және қайта даярлау), жұмыс күшiне ... ... ... (жалақыны/жұмыспен қамтуды субсидиялау, қоғамдық жұмыстар), еңбек нарығын реттеудi жетiлдiру (жұмыспен қамту қызметтерiн құру, ақпараттық ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк қолдау жүйесiмен үйлестiру ( немесе стратегиялары, бұл жағдайда мемлекет жұмыспен қамту және оқыту ... ... ... қызметтер көрсетуге мiндеттенедi, ал ЕНББ-ға қатысушы жұмысты қарқынды iздеудi жүзеге ... ... ... ... ... ... ... жұмыспен нәтижелi қамту ықтималдығының артуын, еңбек өнiмдiлiгi мен жалақының ... ... ... - ... ... ... ... артуы мен адам әлеуетiнiң дамуын болжайды [30].
Бастапқыда мұндай ... ... ... ... және ... ... ... кезде қолданылған, ал қазiргi уақытта - ... ... ... ... қайта құрылымдаудың керi әсерiн жұмсарту және еңбек нарығынан барынша шалғай ... осал ... ... үшiн қолданылады.
Осының негiзiнде қол жеткiзiлетiн оң нәтижелер ЕНББ әзiрлеудiң және ... ... ... да ... ... ... отыр.
Қазақстан Республикасында еңбек нарығын және жұмыспен қамту саласын реттеу 1991 жылдан бастап негiзiнен халықты жұмыспен қамтудың арнайы ... ... ... ... , ... Республикасы Үкiметiнiң 2003 жылғы 26 наурыздағы №296 қаулысымен бекiтiлген және Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2005 жылғы 27 қаңтардағы №68 ... ... , ... Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2007 жылғы 20 қарашадағы № 1114 ... ... ... ... ... дағдарыстың әсерiмен 2008 жылғы күзден бастап Қазақстан Республикасында өндiрiс қарқыны төмендей бастады, инфляцияның өсуi байқалды, жұмыспен қамтудың ... және ... ... ... ... ... алды. 264 кәсiпорын өндiрiсiн толық немесе iшiнара тоқтатты. Қырық мыңнан астам қызметкер iшiнара жұмыспен қамту режимiне ауыстырылды, не ақысы төленбейтiн ... ... ... ... саны 559,3 мың адам ... ... ... белсендi халықтың 6,6%) [44].
Жұмыссыздықтың өсуi, қызметкерлердiң одан әрi босатылуы, әсiресе өндiрiстiң экспортқа бағытталған салаларында болжанды. Құрылыс, сауда, ... және ... ... да ... ... ... ... күтілді.
Осындай жағдайда Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша Қазақстан Республикасының Үкiметi жұмыспен қамтуға, жұмыссыздықтың ... ... жол ... ... ... ... және жаңаларын құруға бағытталған арнайы Жұмыспен қамту және кадрларды қайта даярлау стратегиясын (Жол картасын) ... ... ... ... ... қамтуға жәрдемдесудiң белсендi нысандарын (әлеуметтiк жұмыс орындары, жастар практикасы, қайта даярлау және бiлiктiлiктi арттыру) ... ... ... ... ... құрамындағы азаматтардың белсендiлiгiне ықпал еттi, ал жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейi (4,7%) алғаш рет ... ... ... ... төмен көрсеткiште белгiлендi.
Жол картасының негiзгi нәтижелерi: шамамен 9 мың жоба iске ... 392 мың ... орны ... ... 150 мың адам ... және ... ... жiберiлдi, олардың жартысына жуығы жұмысқа орналастырылды; 192 ... ... адам ... ... ... және ... практикасы шеңберiндегi жұмыс орындарына орналастырылды.
Дағдарыс жағдайында iске асырылған халықты жұмыспен қамтудың қысқа мерзiмдi стратегиясы - Жол ... ... ... ... жол ... ... оның деңгейiнiң 2009 жылғы екiншi тоқсандағы 6,9 %-дан 2010 ... ... ... ... ... қол ... мүмкiндiк бердi.
Жұмыспен қамтудың өсуi халық табысының артуы мен ... ... ... ... ... ... ең ... күнкөрiс деңгейiнен аз халық үлесi 2001 жылғы 46,7%-дан 2006 ... 18,2 %-ға және 2010 ... 6,9 %-ға ... ... оң ... қарамастан, ұлттық еңбек нарығы теңгерiмді емес. Жұмыссыздар бар болғанына қарамастан бос жұмыс орындарының ... ... ... ... ... ... ... қажеттiлiгiнiң объективтi болжамы жоқ. Еңбек ресурстары сапасының төмендiгiне және өндiрiс пен оқудың арасында нақты ... ... ... ... күшiнiң, бiрiншi кезекте бiлiктi кадрлардың, техникалық және қызмет көрсету еңбегi қызметкерлерiнiң ... ... ... ... ... ... ... үштен бiрiнiң кәсiптiк бiлiмi жоқ.
Жұмыспен қамтылған халық ... өз ... ... айналысатындардың үлесi - 33,3 % немесе 2,7 млн. астам адамды құрайды. Өз бетiнше жұмыспен айналысушылардың негiзгi бөлiгi ауылдық ... ... және жеке ... ... ... одан ... табыс тiршiлiк етуге жеткiлiктi деңгейде ғана болады. Өз бетiнше жұмыспен айналысушылардың басым бөлiгi әлеуметтiк қорғау және ... ... ... ... ... ... алаңдаушылық тудырып отыр, кәсiптiк бiлiм алуға қолжетiмдiлiгi шектеулi ... олар ... ... ... iс жүзiнде бәсекеге қабiлетсiз болып табылады.
Еңбек нарығында қалыптасқан мұндай ахуалдың тiкелей салдары кедейлiктiң сақталуы ... ... 2010 ... 1 ... жағдай бойынша 1,1 млн. астам адамның табысы ең төмен күнкөрiс деңгейiнен ... ... ... әлеуметтiк қолдауда жұмыспен қамтуға және еңбектен табыс табуға жәрдемдесудiң белсендi шаралары жеткiлiктi қолданылмайды.
Жол картасын iске ... ... ... еңбек нарығында туындайтын тәуекелдерді басқару тәжiрибесi бiздiң бұл тұрғыдағы мүмкiндiктерiмiздi арттыра түседi [18].
Мемлекет басшысы өзiнiң 2011 ... 28 ... атты ... ... жыл сайынғы Жолдауында еңбек нарығының тиiмдiлiгiн арттыру, аз қамтылған, жұмыссыз бен өз бетiнше жұмыспен айналысушы халықты жұмыспен нәтижелi қамтуға жәрдемдесудiң ... ... ... ... қойған еді.
2011 жылы Елбасының тапсырмасы бойынша тұрақты және өнімді ... ... ... ... халықтың табысын артыруға бағытталған бағдарламасы әзірленді. Бағдарлама төрт бағыттан тұрады.
Бағдарламаның бірінші бағыты аясында. Кәсіптік оқытумен 63,2 мың адам ... оның ... 48,3 мың адам ... ... 12 мың адам ... ... 2,8 мың адам ... арттырудан өтті.
Өз мамандықтарына сәйкес бос жұмыс орындары ... ... ... қайта оқытусыз 16,5 мың адам жұмысқа орналастырылды.
Елдегі 6 мыңнан астам кәсіпорындармен және ұйымдармен келісім бойынша орташа еңбекақысы 44,8 мың ... ... ... ... орындарына 27,2 мың адам жұмысқа орналастырылды.
Жастар практикасын ұйымдастыру үшін 7,9 мың жұмыс берушімен шарт ... ... ... 24,4 мың адам жұмысқа орналастырылды.
Бағдарламаның екінші бағыты аясында 6 мыңдай адам кәсіпкерлік негіздер бойынша оқудан өтті, Бағдарламаның 5479 қатысушысы ... ... ... ... 2 млн ... ... ... бағыты бойынша әлеуметтік-экономикалық даму әлеуеті төмен елді мекендерден 1769 отбасы қоныс ... ... ... ... ... ... ... есебінен салынған қызметтік тұрғын үйлер жалға берілді. Отбасы құрамында қоныс аударған ... ... саны 6471 ... ... ... ішінде 2749 адам еңбек етуге қабілетті жаста, 1995 адам жаңа тұрғылықты жері бойынша жұмысқа орналастырылды.
2012 жылы әлеуметтік-экономикалық даму әлеуеті орта ... ... ... елді ... ... жобаларды жүзеге асыру арқылы халықты жұмыспен қамтуға бағытталған жаңа төртінші бағытты жүзеге асыру ... ... ... ... 565 ... іске асыру көзделген, олар бойынша ауылдық жерлерде 7,3 мың жұмыс орны ашылып, оларға 7,2 мың адам ... ... оның 4,4 мыңы ... ... ... ... [11].
Бағдарлама аясында жүргізіліп жатқан іс-шаралар, аумақтарды дамытудың өңірлік бағдарламаларын жүзеге асыру республикадағы еңбек нарығындағы жағдайға оң әсер етті.
Қазақстан Республикасы Статистика ... ... ... ... жұмыссыздық деңгейі 2012 жылғы 3-тоқсанда 5,2% -ға дейін (2011 жылдық 3-тоқсанында 5,3%) ... Бұл ... ... ... ... саны 8443 ... 8540 мыңға дейін артқан. Жұмыс істейтін халықтың құрамындағы өз бетінше жұмыспен айналысушылардың үлесі 32,8%-дан 31,6%- ға азайды.
Жастар ... ... ... ... және ... ... ... құру жастар арасында жұмыссыздықтың өсуіне жол бермеуге ықпал етті. Оның 2012 ... ... ... 3,8% -ды ... бұл 2011 ... ... ... салыстырғанда 0,9%-ға азайып отыр.
Жергілікті атқарушы органдардың мәліметтері бойынша ресми еңбек нарығындағы ... ... саны ... ... ... ... 2012 ... 1 желтоқсанда 51,0 мың адамды құрады.
2012 жылдың басынан республиканың жұмыспен қамту органдарына жұмысқа орналасуға көмек көрсету туралы өтінішпен 324,2 мың адам ... оның ... 187,6 мың адам ... ... ... ... ... үшін жергілікті атқарушы органдар жаңа жұмыс орындарын құру жұмыстарын жүйелі түрде жүргізіп отырады.
2012 жылдың басынан 263,8 мың жаңа жұмыс ... оның ... ... жерлерде - 123,0 мың жұмыс орны құрылды. Салалар ... ... ... саны ... көбі ... - 36,5 мың, ... - 35,4 мың, құрылыста - 34,7 мың, ауылшаруашылығында - 22,4 мың құрылды. Жалпы құрылған ... ... ... 74,2% ... ... орны, ал қалғаны уақытша және маусымдық жұмыс орны [10].
Жасалынып жатқан жұмыстардың жұмыстардың нәтижесін халықтың ... ... ... ... ... 2013 ... 1 қаңтардан бастап ең төменгі жалақы мөлшері 18 860 теңге ... ... 2012 ... (17439 теңге) салыстырғанда 7 пайызға өсті. Республикада еңбекақы төлеу саласындағы ахуалды талдау бір қызметкердің 2012 жылғы қаңтар - ... ... ... ... нақты жалақысы 99 118 теңгені құрады.
Жұмыспен қамтудың белсендi саясатын жүргiзу Қазақстан Республикасының Үкiметi ... ... ... ... бiрiне жатады. Жұмыспен лайықты қамтуды қамтамасыз ету - халықты әлеуметтiк қорғаудың негiзi, адами ресурстар әлеуетiн дамыту мен iске асырудың маңызды ... ... ... ... мен өмiр сүру ... ... басты құралы екені белгілі.
Әлеуметтiк-экономикалық өзгеру барысында елде қарқынды дамушы еңбек нарығы құрылды, халықтың экономикалық ... мен ... ... ... тұрақты өсуде. Соңғы 10 жылда жұмыспен қамтылған халық саны 6698,8 мыңнан 8141,4 мың ... ... ал ... ... 2001 ... 12,8 %-дан 2010 ... ... 5,5 %-ға дейін төмендедi.
Жол картасы шеңберiнде жұмыс орындарын сақтау және ... ... ... арнайы шараларын әзiрлеу және iске асыру әлемдiк ... ... ... ... ... ... қиындық жылдары да (2008-2010 жылдар) жұмыспен қамтудың жоғары деңгейiн сақтауға мүмкiндiк бердi. Сонымен, ... ... ... бойынша 2020 жылға қарай:
Жұмыспен қамту 2020 бағдарламасымен 1,5 млн. дейiн адам қамтылатын болады. Ал 2016 жылға ... ... ... 5,5 %-дан ... болады, оның iшiнде: 2012 жылы - 5,8 %, 2013 жылы - 5,7 % және 2014 жылы - 5,6 % және 2015 жылы - 5,5 ... ... ... 8,2 %-дан 6 %-ға ... оның ... 2012 жылы - 6,3 %, 2013 жылы - 6,2 % және 2014 жылы - 6,1 %, 2015 жылы 6,0 % ... [11;98б].
Өз бетiнше жұмыспен айналысатын халықтың жалпы санындағы нәтижелі жұмыспен қамтылғандардың үлесі 2015 жылға қарай 56 %-ға, 2020 ... ... - 75 %-ға ... ... ... 2011 ... ... бойынша 50,6 % немесе 1,38 млн. адам, 2015 жылы - 56 % немесе 1,52 млн. адам, 146 мың ... ... 2020 жылы - 75 % ... 2,1 млн. ... 2011 ... ... 700 мың адамға ұлғаяды).
Бағдарламаны iске асыру шеңберiнде қамтылғандардың үлес салмағы: өз бетiнше жұмыспен айналысушылар (өз бетiнше жұмыспен айналысушылардың жалпы санында) 2012 жылы - 0,9 %, 2013 жылы - 1,2 %, 2014 жылы - 1,5 % және 2015 жылы - 1,8 % ... ... ... ... ... 2012 жылы - 15,1 %, 2013 жылы - 20,0 %, 2014 жылы - 22,0 % және 2015 жылы - 25,0 % ... ... ... ... ... ... ... (тартылған) 2012 жылы - 17,0 %, 2013 жылы - 18,0 %, 2014 жылы - 19,0 % және 2015 жылы - 20,0 % ... ... ... жатқан бағдарламасына қандай азаматтар қатыса алады деген сұрақ туындауы мүмкін. Оған мынадай азаматтар қатыса ... ... - өз ... ... ... ... және ... аз халық қатарындағы Қазақстан Республикасының азаматтары, сондай-ақ ішінара жұмыспен қамтылған ... ... мен ... ... ... басым құқығы ауылдық жерлердегі жастарға және әйелдерге беріледі.
2-ші бағыт бойынша :
* ауылдық елді ... ... ... бар ... ... елді мекендерде кәсіпкерлік қызметті іске асырған және кеңейтуді қалайтын өз бетінше ... ... ... ... аз ... бағыт бойынша - әлеуметтік-экономикалық әлеуеті төмен елді мекендерде тұратын ... ... ... ... ... ... - өз ... жұмыспен айналысушы, жұмыссыз, табысы аз халық қатарындағы ... ... ... ... ... ... бар ... қатысушыларына жұмыс орындарына орналастыруда жәрдем көрсетіледі.
Ал жұмыспен ... 2020 ... ... болу ... ... әлеуетті қатысушылар (өз бетінше жұмыспен айналысушы, жұмыссыз және табысы аз халық қатарындағы Қазақстан ... ... ... ... ... қамтылған жалдамалы қызметкерлер немесе оралмандар) Бағдарламаға қатысуға өтінішпен және құжаттардың қажетті тізбесін ұсынумен жұмыспен қамту орталықтарына өтініш білдіреді.
2) Жұмыспен ... ... ... ... ... ... ... тізімін құрады.
3) Әлеуетті қатысушылар туралы құрылған тізім мен ... ... ... және ... атқарушы органдардың қарауы бойынша құрылған жұмыс топтары қарастырады.
4) Жұмыспен қамту орталығы комиссия немесе жұмыс ... ... ... отырып, өтініш білдірушілерді Бағдарлама қатысушыларының құрамына енгізу немесе бас тарту ... ... ... ... ... және жұмыспен қамту орталығы арасында әлеуметтік келісім-шарт жасалады.
2.2 ... ... ... ... ... ... ерекшелігі
Бүгінгі таңда жастар еліміздің халқының 30% құрап, қоғамның ... ... ... ... ... ... ... саясатының қазіргі жағдайы мен оның болашағын айқындау мәселесі үлкен өзектілікке ие. Жастардың бәсекеге қабілеттілігін қолдау және дамыту ... ... ... ... ... ... бар басымдықтарының бірі. Жыл сайынғы Елбасының жолдауларында әлеуметтік-хабардар мемлекеттің ... мен ... ... көңіл бөлінеді. Мұндай әлеуметтік мемлекеттің қалыптасуы мен алдағы уақытта тұрақты дамуының шешуші факторы - жаһандану жағдайындағы қазіргі халықаралық ... мен ... ... ... отандық бәсекеге қабілетті жастар қатарын қалыптастыру және дамыту болып табылады. Осындай жастарымыздың болуы - ұлттың гүлденуі мен ... ... ... ... ... еліміздің демократия институтының тірегі. 14-29 жас аралығындағы әрбір қазақстандық жас бала өмірінің ... ... ... ... ... ... ... айтылып өткендей, өздерінің жас мөлшеріне байланысты жас адамдар ... да бір ... ... ... ие ... ірі ... инновациялық және шығармашылық мүмкіндіктер, сондай-ақ жемісті еңбек етуге деген айрықша құлшынысқа ие. 18-24 жас ... ... бұл - ... ... ... ... ... жастар. Олар еңбек нарығына кіріп жатқан, жеткілікті кәсіптік және әлеуметтік ... жоқ, ... қоса ... ... ... бар осал топ ... табылады. 25-29 жастағы жастар, негізінен, кәсіптік таңдау жасайды, қандай да бір өмірлік және кәсіптік тәжірибесі бар топқа ... Олар не ... ... ... ... ... ... бар және ұсынылатын жұмысқа үлкен талаптар қояды [15]. Жоғары оқу орындары түлектерінің жұмыспен қамтылу деңгейінің төмен болу себептері:
біріншіден, жоғары оқу ... ... бір ... ... түскен жастар еңбек нарығындағы ағымдағы сұранысқа назар аударады. Ал оқуларын аяқтаған жастар заман талабына сәйкес мамандықтарға деген сұраныстың да өзгеріп ... ... ... ... ... ... саласындағы мамандар, сондай-ақ, био және нанотехнология салаларындағы мамандықтарға бөлінетін мемлекеттік гранттар санының арту ... ... ... ... оқу ордаларының професорлық-оқытушылық құрамы мүлдем өзгермейді, осыған байланысты, студенттерге берілетін білім нарықтағы ... ... ... сай ... ... ... сақтап қалады.
Батыс Еуропаның кейбір мемлекеттерінде жалпы еңбек ... мен ... ... реттеудің бағыттарына тоқталайық. Жастарды жұмыспен қамту саясаты әлеуметтік-экономикалық саясаттың маңызды элементтері ... ... және ... ... ... мен еңбекті экономикалық өсім мен әл-ауқаттылықты өзара ... үшін ... ... ... Швециямен қабылданған концепцияға сәйкес, жұмыспен қамту саясаты өзінің саласына білім алу үшін, біліктілігін жоғарылату үшін ... ... ... ... ... еңбек ету жағдайларын қамтамасыз ету және еңбек ресурстарынан ығыстырылғандарды ... ... ... алып ... ... ... ... қамтудың белсенді саясаты келесі мақсаттарға ие:
1) Жұмыс күшінің қоғамдық өндіріске қатысудың ... ... ... Бұл ... жету ... себебі тек жеке өзін қамтамасыз етуге негіз құрып, көпшіліктің барлығы да ... ... ... ... ... ғана, әл-ауқатқа жету мүмкін. Бұл жерде, атап айтқанда, еңбек іс-әрекеттеріне әйел адамдар мен мүгедектерді кеңінен тарту туралы сөз ... ... ... ... ... ол еңбек нарығы саясатының негізін қалаушы мақсаты болып табылады. Еңбек ресурсынан уақытша ығыстырылған адамдар жұмысты ... оны ... үшін ... ... алуы тиіс, бірақ ақшалай көмек емес деп ... Бұл ... ұзақ ... ... ... ... экономикалық негізделген шараларға артықшылық беріледі. Швецияда толық жұмыспен қамтуды қамтамасыз етуге үш жүйе тартылған: тұрақты (қалыпты) қайта ... ... ... жұмыстарды ұйымдастыру жүйесі және швециялық ерекше жаңа енгізілім болып табылатын жастар тәжірибесінің жүйесі.
3) Жоғары құзырлылық және жеке ... даму ... ... ... мәселелері бәсекелестік күрестегі жетістікке жетуде шешуші рөл атқарады. ... ... ең ... ... - ... ... істейтін, мектеп білімінің және жоғары дамыған жоғары білім мен ғылымның жүйелері болуы тиіс. Еңбек ету процесінде ... үшін ... ... ... ... үшін, жұмыс берушілердің жауапкершілігі кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігін жоғарылату үшін де, ең ... ... ... ... егер ... ... олардың жетілуі мен уәжді дамуына мүдделі екенін ... ... ... жағдайы үшін де маңызы бар.
4) Барлық өңірлерде маңызды және бәсекеге ... ... ... құру ... ... ... ... кәсіпкерлік үшін жақсы алғы шарттармен қамтамасыз етуге мүмкіндік ... ... ... нақты сөз, салық салу, несиемен қамтамасыз ету және т.б. салалардағы іс-шаралар ... ... ... саясатта мемлекет, өндірістің даму дәстүрінің әлсіздігімен, аз қоныстанғандығымен, ... ... ... ... жағдаларына байланысты кейбір өңірлердің кемшіліктерін өте төмен жағуында шешуге мүмкіндік тұғызды.
Германиядағы ... ... ... ... ... үшін ... тән сипаттарды атауға болады. Біріншіден, бұл еңбек нарығын реттеу субъектілерінің саралануы. Мүгедектер сияқты, кейбір шаруашылықтар да ... ... ... түзе ... және көп ... ... ... енуі тиіс, олардың іс-әрекеттерінің ауқымы еңбек және әлеуметтік заңнамалармен анықталады. Қоғамдық корпорация мүшелерінің мүдделерін қорғайтын және еңбек нарығына айтарлықтай ... ... ... жүйе ... оны реттеу жүйесінің маңызды элементі бола алады.
Екіншіден, Германиядағы еңбек ... ... ... ... ... тарифтік келісімшарттар қызмет етеді, олардың қолдану тәжірибесі Қазақстан жағдайларында, өндіріс кірістерін әлеуметтік адал бөлуді қолдануға, толық жұмыспен қамтылу, ақша ... ... ... және ішкі экономикалық тепе-теңдік сияқты себепші болатын, әлеуметтік өмірге көмек көрсететін еркін, ... және ... ... ... ... құру ... ... экономикалық мақсаттарға жету.
Үшіншіден, еңбек нарығы мен әлеуметтік қорғауды реттеудің пәрменді жүйесінің Қазақстанда құрылуы еңбек және ... ... ... ... ... теріс экономикалық және әлеуметтік себеп-салдарға әкеп соғатын түрлі кемшіліктерді бақылаудың алдын алудың ... ... ... ... ... ... ең тиімді және өміршең үлгінің бірі болып саналды. Бірақ ... ... оған да ... ... ... ... қиындықтармен бетпе-бет келуге тура келді. Орта және ұзақ мерзімді келешекте жапондық өндірісте құрылымдық ... ... ... ... (кең ... мен) және ... ... дамуымен байланыстырылған. Бұл еңбек нарығындағы жағдайға ықпал ... ... ... ... ... ... құрылымдық қайта құрылу мақсаттарын ескеріп, Жапонияның Еңбек министрлігі елдің еңбек нарығын тұрақтандыруға бағытталған бірнеше шаралар кешенін жүзеге асыруға ... ... ... ... атап өту ... ... ... деген сұраныстың кезеңдік ауытқу жағдайларында жұмыс орындарын сақтауға талпынатын фирма басшыларын ... ... ... ... ... ... жұмысшылардың оқуын ұйымдастыруға, орташа және кіші кәсіпорындардағы тартымды еңбек жағдайын құруға қатысуы;
- жұмысқа орналастыру және жұмысшылардың бір ... ... ... ... ... қабілеттерін дамыту мүмкіндігін кеңейтетін жұмыс берушілерге демеу қаржы ұсыну;
- жұмысқа орналастыру бойынша жеке агенттіктерінің жұмыспен қамтуды ... ету ... ... бюролардан басқасын да қолдау;
- оқу орындарының бітірушілерін жұмысқа орналастыруға көмек көрсету;
- мүгедектердің жұмыспен қамтылу деңгейін қолдау және ... ... ... ... [42]. Жапонияда жастарды жұмыспен қамту саласындағы заң актілерінің кешені тиімді ... ... ... ... ... ... ... халықтың жұмыспен қамтылуын қамтамасыз ету мәселелерін басқару жүйесін білдіреді, ондағы ... ... ... ... саласындағы жағдайды жақсартуға, жұмысқа орналастыру мен жұмысшылардың кәсіптік қабілеттерін дамыту үшін мүмкіндіктерді арттыруға бағытталған. Жапониядағы жұмыспен қамтуды басқару. жүйесінің ... ... ... ... өмір бойы бір ... жұмыс істейді, бірте-бірте қызмет баспалдағымен көтеріледі. Білім деңгейіне (орта білім немесе жоғары білімді) ... ... ... ... ... ... және бір орында 2-3 жылдан көп отырмайды. Өйткені оның жұмыс орнында алған білімін жоғалтуға мұрша ... Ал ... ... ... жас ... ... ... мүмкіндік алады, басшылардың, қызметтестердің мойындауына жету, беделін орнату.
Еңбек нарғының Қытайлық моделі бүкіл экономикалық белсенді халықтың анағұрлым жоғары кірістерге жету ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық механизмдерінің кеңінен пайдаланылуымен сипатталады. Мұндай механизмдердің қатарына жалдау және жұмысшыларды жұмыстан шығарудың ережелері ырықтандыру, ішінара, уақытша ... ... ... ... ... арқылы жұмыс күшін пайдаланудың жұмсақтығын арттыру, қысқа мерзімді жұмыспен қамтылуды қамтамасыз ететін ... ... ... ... үшін, демалыс кезінде оқушылар мен студенттерді де қосқанда) жатады. Мемлекет белсенді түрде ... ... ... ... ... ... береді, кәсіпорындардағы мамандардың қайта даярлануына демеу қаржы төлейді, жоғары біліктілікті қажет ететін жұмыс ... ... ... жұмысшылардың оқуларын ішінара төлейді, жұмыссыздар өз ісін құру үшін ... ... ... ... ... Жапонияның, Қытай және Швед елдерінің халықтың жұмыспен қамтылуын реттеуге деген көзқарастары осындай. Қазақстан үшін қай үлгі ... ... ... ... артықшылықта екенін анық айту мүмкін емес. Жалпы алғанда, нарықтық құрылымдардың даму ... ... ... ... еңбек нарқын реттеудегі жинақталған айтарлықтай тәжірибесі, өңірлік әлеуметтік- экономикалық даму ... ... ... ... оның ... ... де жан-жақты зерттелуін талап етеді [38].
Егемен Қазақстан Республикасы ... ... ... ... бірі етіп ... күні жастар мәселесін қойып отыр. Мемлекеттік жастар саясаты - ол ... ... ... табылады, құқықтық, экономикалық және ұйымдастырушылық жұмыстарды жүзеге асыратын және ұйымдастыратын және ... ... жеке ... ретінде сезінуін қамтамасыз ету үшін олардың жастар ... мен ... ... ... беру ... ... отырады. Қазіргі кезде елдегі жастардың орташа жасы 29,4, олар елдегі барлық еңбекке жарамды халықтың 40%-тен ... 240 мың 500 ... ... 280 ... ... - ... ... мен қоғамдық тамақтандыру орындарында 50 мыңнан астам жастар жұмыс істейді. ... ... 1 млн. 843 мың 489-ы 15-30 жас ... ... [10]. ... қатар, жастардың ауылдан қалаға кетуі әлі тоқталмай отыр. Жастар арасындағы өзекті мәселенің бірі болып жұмыс орнын табу ... ... ... жұмыспен қамту ең өзекті де шешімін тез арада қамтамасыз ететін мәселе. Оны шешуде мемлекеттің ... ... көп ... ... ... ... ететін биржаларды ұйымдастыру, яғни жұмысшылардың жалпы тіркелуі жұмыс күшіне деген сұраныстарды зерттеу, қажетті мамандықтар туралы ... ... ... ... оқыту мәселелерін шешумен айналысу олардың басты міндеттері болып табылады. Оның басты себебі Елбасымыздың Қазақстан-2030 Бағдарламасында айтылғандай біздің ... ... ... ... да олардың келешегін ойлау - ол еліміздің келешегін ойлау екендігі барлығымызға белгілі нәрсе. ... да ... ... алуы, демалуы мен денсаулығы және де олардың қазіргі қоғамдағы болып жатқан жат қылықтардан өздерін аулақ ұстай отырып келешекте маман ... ... ... ... ету үшін де ... алдында, ата-аналар мен қоғам алдында жас ұрпаққа жоғары біліммен қатар тәрбие беру ... ... ... ... бірі болып қала береді. Әсіресе, өз тәуелсіздігін алған алғашқы кезде еліміздегі болған экономикалық дағдарыстың жастар ... өте ... ... ... пен ... ... күнге деген сенімсіздіктің де пайда болғанын жоққа шығара алмаймыз. Осы қиындықтардан шығу үшін де ... ... ... ... ... қабылданып оны шешу жолдары ұсынылды.
Жастар халықтың ішінде еңбек нарығындағы әлсіз бәсекеге қабілеттілікті тудыратын санатқа, топқа жатады. ... ... ... ... ... олар ... ... ие болып, тезірек өзін-өзі көрсетуге, өмірден өз орнын табуға ұмтылумен қатар, кәсіби білімнің жетіспеушілігіне ... ... ... және ... дағдыларының жоқтығына қарай жұмыс күшінің ең әлсіз тобына жататындығы. Кез ... ... ... ... ... ... ... жұмысшы кадрларды сақтап қалып, жастарды қысқартуға тырысады. Сонымен қатар, жастардың жартысы жұмысты оқумен бірге жүргізгісі келеді, бұл да ... ... ... ... ... Жастардың әйелдер жағы еңбек нарығында өздерінің физиологиялық ерекшеліктеріне қарай кейбір еңбек салаларында әйел күшін қолдану мүмкіндігі жоқтығына байланысты ғана ... ... ... ер ... ... ... ... үлкен әлеуметтік жүк болуына да байланысты (декреттік демалыстар, баланы күтуге байланысты дәрігерлік қағаздар және т.б.) одан да ... ... ... ... ... 5.
Жұмыссыздар саны мен жұмыссыздық деңгейін жынысы бойынша бөлу ... ... ... ... саны, мың адам
7403,7
7631,1
7857,2
7903,4
8114,2
8301,6
Ерлер
3808,9
3922,8
4017,7
4039,9
4161,6
4250,4
Әйелдер
3594,5
3708,3
3839,5
3863,5
3952,5
4051,3
ЕСКЕРТУ- Қазақстан Республикасының статистика жөніндегі Агенттігі мәліметтері бойынша
Осы кестеден көріп отырғанымыздай, жұмыссыздар саны ерлерге қарағанда әйелдерде ... ... ... қарағанда ерлерді жұмысқа қабылдағанды қалайды [25].
Қазақстан территориясында жұмыссыздардың бөлінуі бойынша елеулі аймақтық ерекшеліктер бар. Ол аймақтардың салалық сипатына, ондағы ... ... ... даярлау жағдайына, әлеуметтік- демографиялық жағдайға және т.б. байланысты болып келеді.
Жұмыссыздық мәселесі салалық сипатта болады. Ол ... ... және ... әр ... ... ... ... байланысты. Жұмыспен қамтудың төмен дәрежесі ауыл шаруашылығында, құрылыста, ғылым мен ғылыми қызмет көрсетуге ... ... ... ... жұмыссыздық сол аймақтың мамандануына байланысты болып келеді. Алматы, Жамбыл, Қостанай, ... ... ... ... ... ... болғасын жұмыссыздар саны да жоғары қарқынмен дамып келе жатыр, көптеген жаңа жұмыс орындары ашылып, бұл аймақтағы жұмыссыздар саны да аз ... ... 6. ... жас арасындағы жастар саны
2010
2011
2012
Барлығы:
4500814
44486285
4436210
Оның ішінде:
Ерлер
2252669
2245249
2223664
Әйелдер
2248145
2238036
2212546
Қала жастары
2483114
2472098
2448610
Ауыл жастары
2017700
2011187
1987600
Қала жастарының үлесі, ... ... ... ... - ... ... ... жөніндегі Агенттігі мәліметтері бойынша
Сондай-ақ, жастардың еңбек нарығындағы жағдайы мемлекеттік жоғарғы және орта ... ... ... ... жұмысқа бөлу жүйесінен бас тартуына да байланысты қиындап отыр, бұл бір жағынан, жас мамандардың еңбекке ... ... ... ... ... ... оқу ... жаңа жағдайларға бейімделе алмайтын және сапасыз түлектер даярлайтындығын, ... ... ... ... ... ... ... қоғамның көптеген саяси, экономикалық және әлеуметтік құрылымын анықтайды. Сонымен қатар, олар дүниежүзіндегі еңбек нарығындағы ең әлсіз ... бірі ... ... ... ... ... жастағы халық арасында ең көп халық бөлігі осы жастар. Қазіргі таңда оқу орындарын бітірген жас қыздар мен ... ... ... ... жоқ. ... кестеде білімі бар жұмыссыздардың санын көруге болады. Елімізде жұмыссыздардың көп бөлігін жалпы орта білімі бар азаматтар құрап отыр, алайда жоғары ... ... да саны аз ... ... да, оқу ... ... ... нарығында сұранысқа ие мамандықты таңдау керек болады.
Кесте 7.
Жұмыссыздарды жынысы және білімі бойынша жіктеу
Мың адам
Барлығы
2010 жылы
2011 жылы
ерлер
әйелдер
Барлығы
Оның ішінде
Ерлер
әйелдер
Жұмыссыздар, барлығы
496,6
215,7
280,9
473,0
204,9
268,1
Оның ... ... ... ... кәсіптік
32,2
15,3
16,9
28,8
14,5
14,3
Жалпы орта
180,2
84,2
96,0
174,8
78,7
96,0
Жалпы негізгі
28,9
17,2
11,7
21,9
12,2
9,7
Жалпы бастауыш
8,3
2,9
5,4
4,8
2,0
2,8
ЕСКЕРТУ - Қазақстан Республикасы статистика Агенттігінің Статистикалық жинағы Астана, 2012 ж.
Қай ... ... ... да оның ... ... ... ... қандай құндылықтарды насихаттайтыны, жастар өздерін тұлға ретінде көрсете білуі маңызды болып отыр. Қазақстан Республикасының Президентінің Қазақстан ... ... ... мән ... ... ... ой ... бейімделіп отыр, көп бөлігі беделді мамандықтар (ағартушы) мен ... ... ... ... ... дәрігер сияқты мамандықтарға түсуді көздейді.
Жоғарғы сыныптың оқушыларының 70%-ына жоғарғы білімнің ... ... ... ... ... ... дейді.
Жылдан жылға ағартушылық, экономика және құқық саласындағы мамандықтарды оқимын дегендер саны көбеюде. Осының кесірі бірінші орында кадрмен ... ету ... тиіп ... Қазіргі таңда техникалық мамандықтарда жетіспеушілік туындап отыр. Уақыт өте келе, талап ... ... ... ... алған білімдерін жоғалтады және нәтижесінде кәсіптік қажетсіз болып қалады. Ал квалификациясын қайта қалпына келтіру, қайта даярлау талай қаржылық шығынды қажет ... ... ... ... ... ... күнде керіс әсерін береді, яғни мемлекет жоғарғы класты мамандықтардан айырылады, ал кейбір мамандықтарда жетіспеушілік байқалады, ол экономикалық өсу жағдайдың ... алып ... ... ... ... бойынша, жұмыссыздардың ішінде жоғары білімі бар азаматтар 117,9 мың адам (24,9%), жалпы орта - 174,8 мың адам (36,9%), орта ... ... - 124,8 мың адам (26,4%). 2011 ... ... бойынша, әрбір үшінші адам жұмыстың тапшылығына байланысты жұмыссыз болса, ал 6,2% - оқу орнын аяқтаған соң жұмыссыз [24]. ... ... ... 2007 ... 2011 ... ... жоғары білімі бар жұмыссыз азаматтардың үлесі артып отыр.
Кесте 8.
Оқу орнын аяқтағаннан кейін жұмыс табалмау себебінен болған ... ... ... мың ... ... ... ... жұмыс табалмау себебінен жұмыссыз
Мың адам
Жалпы жұмыссыздар санындағы үлесі, (%)
2007
597,2
47,5
7,9
2008
557,8
44,5
7,9
2009
554,5
46,0
8,3
2010
496,5
36,0
7,3
2011
473,0
29,2
6,2
ЕСКЕРТУ - ҚР ... ... ... ... ... ... жоспарлы экономикасы түлектерді түрлі халық шаруашылығының салаларына үлестіретін еді. Жас мамандарды жұмысқа орналастыру мәселесі жоқ еді. Ал енді, жаңа ... ... ... ... ... ... ... жеке меншікке өтті. Коммерциялық негізде құрылған ұйымдар ЖОО-ның түлектерін қабылдамауға тырысады, оларға түрлі ... ... 5 ... кем емес ... ... ... ... дағдылардың болуы. Осыдан басқа, көптеген отандық кәсіпорындар жаңа жабдықтарға өтуде және қазіргі ... ... ... ол туралы біздің студенттер тек естіген.
Еңбек нарықының сыртында қалып қойған жастар ... ... ... ... Ол жерде қазіргі таңда үлкен бәсеке жүреді. Осы жеке меншік жұмыспен қамту агенттіктері есепке алу арналмаған. Жұмыссыздарды ... алу үшін олар ақы ... еді, ... ... ... ... ... берілу деңгейі минималды. Ал қазір жұмыспен қамту орталықтарына тек өтініш берсеңіз жеткілікті. Мәнсіз ... ... ... жас ... ... үміттері мен қабілеттіліктерін арттырудың орнына, моралды-психологиялы қанағаттандырылмай қалады.
Қазақстандағы жастар арасындағы жұмыссыздықтың өз ерекшеліктері бар. Ол ... ... ... ... ... ... демографиялық факторлардан туындамайды [21]. Ең басты себебі болып әлеуметтік-экономикалық саясаттың тиімсіздігі саналады. Осы саясаттың нәтижесі өндірістің көп бөлігінің қысқаруына алып ... ... ... 1/3 ... кәсіптік, арнайы оқу және ЖОО-ның бітірушілері.
Еңбек нарығында жастардың көбі бәсекеге қабілеттілігі төмендегінің факторы ретінде:
* кәсіби білім дағдысының жеткіліксіздігі;
* ... ... ... ... ... тудырады;
* жастардың еңбегінің тұрақсыздығы (армияға шақырылуы, оқуға баруы, бала туу мен тәрбиелеу үшін арналған ұзақ уақытты демалыс);
* жастардың көп ... ... ... ... ... мемлекеттен және ата-аналарынан тегін алу);
Қазақстанда 16-29 жастағы азаматтар саны 4,4 млн. Бұл жалпы ... ... ... ... 40% ... ... экономика саласында 1150 мың адамдай немесе жалпы жұмыс істейтіндерінің 23% қызмет атқарады.
Қазақстан қоғамының әлеуметтік құрылымындағы жастардың алатын орны мен ... рөлі ... ... да ... ... ... өзгерістер жағдайында бұл топтарға қатысты мемлекеттің ұстанып отырған саясаты әлеуметтік тұрғыдан дамуға қолдау ... ... ... ... ... ... ... бағытталған саясат
Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 7-ші шілдеде ... ... ... ... ... 29 жасқа дейінгі тұлғалар жатады. Қазақстан Республикасы ... ... ... бойынша 2009 жылдың 1 қаңтары қарсаңында 14-29 жас ... ... саны 4 млн. 358 мың 925 адам ... бұл - ... ... санының 29,2%-ы. Жастар жұмыссыздығының деңгейі 2005 жылдан бергі 13,4%-дан 2009 жылдың қорытындылары бойынша 5,9 %-ға ... ... ... 1 қаңтарға дейінгі мәліметтер бойынша республикада 743 жастар ұйымы, 739 әскери-патриоттық клуб, 23396 мектептік спорт секциясы, балалар мен ... 425 ... ... 563 балалар және жеткіншектер клубы, балалар мен жеткіншектердің 330 музыка, ... ... ... ... барлық аймақтарындағы жастарды қолдау мақсатында жастар мен жастар ұйымдары үшін Қор орталықтары құрылған. Егер 2008 жылы осындай 12 ... ... 2009 жылы ... саны 17-ге ... 2010 жылы 21 қор ... құру ... ... саясатын республикалық бюджеттен қаржыландырудың жалпы көлемі 2008 жылы 624,8 млн. теңге, 2009 жылы - 698,5 ... ... 2010 жылы да 698,5 ... ... ... ... жастар саясатын қаржыландырудың жалпы көлемі 2009 жылы 1 млрд.теңге болды, ал мемлекеттік ... ... 263,7 ... 2010 жылы 1,1млрд.теңгеден астам қаржы бөлінді.
Мұнымен қатар ірі ұлттық компаниялар жұмысшы жастарға қолдау көрсетіп келеді. Мәселен, ұлттық компаниясы ... ... ... жастар саясаты бағдарламасын қабылдады. Бағдарламаны жүзеге асыру үшін 1 млрд.теңге қарастырылған.
Бүгінде ерекше әлеуметтік-демографиялық топ ретінде жастардың қызығушылықтары мен ... ... ... ... ... ... ... саясатын жүргізу қажеттілігі халықаралық тәжірибеде дәлелденді. Мемлекеттік жастар саясаты - бұл мемлекет пен жастар арасындағы қарым-қатынасты реттеу ... ... ішкі ... және ... ... стратегиясының маңызды құралдарының бірі болып табылады. Жастар саясатының негізгі міндеті - ... ... ... ... ... ету, ... ... мемлекет материалдық деңгейіне және әлеуметтік жағдайына қарамастан, жастардың өз өмірлік жолын таңдау және жетістікке жету мүмкіншіліктерін кеңейту үшін жағдай ... ... және осы ... еліміздегі қоғамның парасаттылық, шығармашылық, адамгершілік және әлеуметтік тұрғыдан дамуын қамтамасыз ету. Тек білімді, жігерлі, ... ... ғана ... ... ететін мемлекеттің әлеуеті және стратегиялық ресурсы бола алады [16]. ... ... ... байланысты ең осал топ болып табылады, осы себептен олар кедейшілікке де бейім. ... ... ... ... деңгейіне және толық жұмыспен қамтылмауға, әсіресе ауылдық ... көп ... ... ... ... және ... ... олар бетпе-бет кездеседі. Қазіргі кезде білім жүйесі еңбек нарықының талаптарына бейімделмеген.
Ол үшін еңбек ... ... ... ... маңызды бағыт - жұмыспен қамтудың ... ... одан әрі ... яғни ... жағынан аз қорғалғандар үшін жұмыс орындарына квота беруді, ақы төленетін қоғамдық жұмыстарды ... ... ... ... ... ... табылады.
2000 жылдан жұмыспен қамтудың облыстарда жоспарлаған бағдарламасы негізінде жұмыссыз азаматтарды еңбекке орналастыруға көмек және әлеуметтік қолдау көрсету ... ... ... ... ... ... ... еңбек нарығындағы саясат белсенді бола түскен.
Стратегиялы жоспарлау мен ... ... ... ... отырып, жұмыссыздар ішінен неғұрлым қамтамасыз етілген азаматтарға шағын несие берудің ... ... ... ... өзі ... өз бетімен тіршілік көзін табуына бірден бір едәуір септігін тигізуде.
Қазақстан Республикасы Президентінің халқына жолдауындағы еңбек нарығындағы қалыптасқан мәселелердің негізінде Үкіметке ... ... ... ауқымды бағдарламасын жасау жөнінде тапсырма берген болатын. Бұдан кейін Үкіметтің қаулысын қабылдап бұл бағыттағы жұмыстар тек қана жұмыспен ... ... ... ... ... ... қала әкімдерінің жандандыруына түрткі болды. Жұмыстар негізінде мынандай қоғамдық сапалардан тұрады: қалалар мен елді мекенді абаттандыру мен тазалау, тұрғын ... ... ... жөндеу, халық санағына, жем шөп, отын дайындау, әскери коммисириаттарға мерзімді шақыру кезіндегі жұмыстар сияқты басқа да түрлеріне ... ... ішкі ... нарықын қорғау үшін тиісті іс-шаралар атқарылуда.
Енді тәуелсіз Қазақстан мемлекеті ұстанып отырған әлеуметтік саясаттың негізгі бағыттарын қысқаша қарастырамыз. Қазақстан ... ... ... - ... ... жаңа саяси бағыты>> атты жыл сайынғы жолдауы барша халықтың негізгі жол сілтеушісі және әлеуметтік-экономикалық жетістіктер мен ... ... ... ... жұмыссыздық пен кедейшілікті жоюға және әлеуметтік дамудың ұзақ мерзімдік негізін қалауға бағытталған. Сонымен, жұмыссыздық, халықты жұмыспен қамтамасыз ету ... осы ... ең ... ... ... ... Қазақстанның ұзақ мерзімдік стратегиялық даму бағдарламасында жұмыссыздық пен кедейшілікті толық та тұрақты жою мәселесі 2010 ... ... ... ... ... ... ... еді, сол міндет бүгінде өз жолын тауып келеді. 2010 жылы Қазақстан ... ... де ... ... ... ... жүргізілді. Осы құрылымдық даму стратегиясы бір-бірімен байланысты жалпыұлттық экономикалық, әлеуметтік және технологиялық мақсаттар мен міндеттердің орындалуын көздеген. Қазақстанда ... ... ... ... салаларын қалыптастыру және дамыту; ауыл шаруашылық шикізаттарын терең технологиялық өңдеу және түпкі өнім өндіру экономикасын мемлекет тарапынан басым түрде ... ... ... және ... ... Бұл міндетті іске асыру біріншіден, көптеген жұмыс орындарын ашуға, жаңа ... ... ... ... еңбекақы табысын арттыруға жол ашады; екіншіден, еңбек пен жұмыс күшінің сапасы жоғарылап, еңбек өнімділігі және жалпы экономика тиімділігі ... ... ... ... ... ... ... ұлттық табыс үлесі артады; төртіншіден, салық төлемдері өседі және ... ... ... ... ... ... мемлекеттің негізгі міндеті - халықты жұмыспен қамтамасыз ету және тұрғындардың тұрмыстық жағдайын жақсарту екені ... ... және ... тұрғындарды жұмыспен қамтамасыз етудің ұзақ және орта мерзімдік жоспары жасалып, Үкіметке ұсынылған [11; 89б.]. Халықты еңбекпен қамту саясатының негізгі ... ... ... ... және ... Заң шығару жүйесін толықтыру және нақтылай түсу арқылы еңбек қатынастары мен еңбекпен қамтамасыз етудің құқықтық ... ... ... ... ... ... ... қайтадан жұмысқа тұруына көмектесу;
- жаңа жұмыс орындарының құрылуын қолдау және жеке кәсіпкерліктің дамуына көмектесу;
- жұмыссыздарды әлеуметтік қорғау.
Соңғы ... ... да ... ... емес қоғамдық ұйымдар құрылған. Елбасының тікелей араласуымен Қазақстанда ұсақ кәсіпкерлікті қолдау және ... ... ... ... ... ... жағдайында ұсақ кәсіпкерлікті дамыту халықты жұмыспен қамтудың ... жолы ... ... ... ... ... ... еңбекпен қамту қызметтеріне (еңбекпен қамту мәселелерін шешуге өкілетті органдар) жұмыссыз ретінде жас адамның тіркеуге тұруы ... ... ... ... ... ... бұл сол органдардың еңбекпен қамтуға байланысты заң жүзінде тіркелген жұмыссыздың құқықтарын қорғауға міндеттеме алатынын білдіреді, бұл ... ... ... ... ... кеңес беру, мамандыққа даярлау немесе қайта даярлау, жұмыс ... ... ... алу, ал ... ... - ... ... жұмылдыру және адрестік көмек көрсету жатады. Заң бойынша 21 ... ... ... мемлекет жұмыспен қамтуға байланысты шаралар қолданатын халықтың мақсатты топтарына жатады.
Жас жұмыссыз үшін еңбекпен қамту қызметтерінің оған жұмысты тауып беруі ... заң ... ... асуы да ... ... ... ... кәсіби жарамдылығына сай келетін, оның кәсіптік дайындығын, бұрынғы жұмысын, денсаулық жағдайын, жұмыс ... ... ... ... ала ... ұсынылған жұмыстар жатады.
Алғаш рет жұмыс іздеп жүрген, мамандығы жоқ жас адам үшін сәйкес ... ... ... ала кәсіптік мамандыққа даярлаудан өтетін жұмыс жатады, егер ол мүмкін болмаса, жас жұмыссыздың жас және басқа да ... ... ... ... ... ескере отырып ұсынылған басқа жұмыс (уақытша болса да) жатады.
Жастарға олардың өмірлік бағытын жүзеге асыруда, ... ... ... ... ... ... ... әрекет етіп, ізденіп, өздері немесе жастар ұйымдары арқылы көмектесе алса, екіншіден, өздерін көрсетуге жағдай туғызатын мемлекет, ... өзге де ... ... ... ... қайырымдылық және арнаулы қорлар,т.б.) арқылы азаматтық қоғам көмектесе алады.
Осы үш өзара байланысып, тоғысуы жастар саясатын құрайды, ол жастар ... ... ... ерекше топ ретінде мемлекеттік және қоғамның әлеуметтік саясатының құрамдас бөлігі [14].
Шет елдік жастар саясатының ... мен ... ету ... ... ... нарықтық экономикадағы ашық қоғам жағдайындағы жастармен жұмыс тәжірбиесін ТМД ... ... ... Қазақсан Республикасында қолданылады.
Әлемде жастар саясатын жүзеге асырудың үш моделі бар.
1) Либералды - жастар жеке ... топ ... ... және ... ... ... объектісі болып танылмайды. Бұл жағдайда мемлекет жастарға білім беру, мәдениет, спорт, денсаулық ... және т.б. ... ... қолдау көрсету саясатымен шектеледі. Жастар көшбасшыларының қалыптасу үрдісі мемлекетпен қадағаланбайды. Жастар қозғалысын қаржыландыру көздері ... ... бұл ... ... мен жеке ... және қайрымдылыққа берілген қаржылар, сонымен бірге бұған шетелдік қаржыландыру да кіреді. Осы модель англосаксондық елдерде және Африка мен Азияның кейбір ... ... ... тарту - жастар жеке әлеуметтік-демографиялық топ ретінде қарастырылады және мемлекеттік саясаттың бірыңғай объектісі болып табылады. Осы модельде мемлекет басымдылық ұстаным ... және ... ойы ... ... ... ... көзқарасы мен мәдениетін қалыптастыру арқылы бақылау мәселесін өз алдына қояды. Негізгі механизм ретінде жастарды басымды ... ... ... тарту болып табылады. Қаржыландыру негізінен мемлекеттік бюджет тарапынан жүргізіледі. Жастар ұйымына мүше болу әр уақытта ерікті ... Осы ... ... ... ... ... және ... шығыс-еуропалық пен азия елдерінде қабылданған.
3) Әлеуметтік жауапкершілік - жастар ең осал әлеуметтік топ ... ... да, оған ... ... өтемдік саясат құрылады. Осы модельді қолданатын елдерде, оның сәйкес заңы мен арнайы бағдарламасы болады. ... ... ... ... ... және ... ... жүргізіледі. Бұл модель континентті - еуропалық елдерде қолданылады және Франция, Германия, скандинавтік елдерге тән [26].
Екінші және ... ... ... ... ... айту ... ... екі модельде де жастар жеке әлеуметтік топ ретінде қарастырылады және олардың құқықтары мен міндеттері анықталған.
Жастар проблемасының көптеген мәселерін шешу Білім беру ... ... ... және әлеуметтік жағынан қорғау Басқармасында, Ішкі Істер Басқармасында және т.б. ... ... ... саясаты туралы Заңның ұйымдық құқықтық негіздерінің дамуы 1991 жылғы ... ... ... ... жылы Қазақ КСРО Жоғарғы Кеңесінің сол уақытқа ілгерінді Заң ... Бұл ... ... ... ... ... ескере отырып, кәсіпорындардың дамуын ынталандыратын, жастар үшін қосымша ... ... ... ... , , ... ... бар ... жас жұмысшыларға еңбек жағдайын жақсарту бойынша шараларды жүзеге асыратын, жұмыс берушілерге ... ... ... ... беру ... ... ... Тәуелсіздік алғаннан кейін жастарға арналған заң жобалары бекітілді. 1996 жылдың қазан айында елбасы Н.Ә.Назарбаев жастар саясаты туралы Заңға өзгерістер мен ... ... ... үкім ... ... ... жастардың кіші және орта кәсіпкерлігінің дамуын, жастардың ... ... ... бар ... ... және жастардың ақпарат құралдарын қолдау шараларын жасап шығару керек болды. 2004 ... 7 ... ... Ол 4 ... мен 20 ... ... [17]. ... нарықтық экономикаға жоғарғы бiлiктi жұмысшылар қажет. Жұмыссыздықтың салдарынан қылмыс көбейедi, өлiм ... ... ... көбейедi. Осы жағдайларды жеңiлдету үшiн, мемлекет жұмыссыздарға жәрдем төлем төлейдi. ... ... үшiн ... ерте ... ... ... ... және көптеген жұмысбастылық орталықтардың бiздiң елiмiзде де бар екенiн ескерiп өту керек. Мысалға, әр ... ... ... ... ... болады.
Қазақстан Республикасында еңбек және еңбекпен қамту ... ... ... ... ... жұмысбастылық бағдарламаларын іске асыру, жастарды жастарды қоғамдық жұмыстарға тарту және біліктілігін ... мен ... ... курстарында оқыту сияқты жұмыстарды жүргізуге аса мән береді.
Мемлекет басшысының тапсырмаларына сәйкес мемлекеттік жастар саясаты аясында мынадай жаңа ... ... ... табылады:
* жобасы;
* жобасы;
* жобасы;
* жобасы.
Қазіргі уақытта жоғары оқу орындары және техникалық-кәсіптік мекемелердің бітірушілерінен ... ... ең көп ... ... жоба - жобасы.
Түлектерді жұмысқа орналастыруды қамтамасыз ету мақсатында 2009 жылдан бері өңірлерде алған мамандығы бойынша жұмыс ... ... өту ... ... ... ... ... қосымша шарасына айналды. Оның мақсаты алғашқы жұмыс тәжірибесін, білім мен дағдыларды алу, жұмысқа орналастыруға ықпал ету және ... ... ... ... ... үш жыл ... бағдарламасы аясында тұрақты жұмыс орнына 50000 түлек орналасты.
2011 жылы жастар практикасы бағдарламасы мен өңірлерді дамыту бағдарламасы ... іске ... Онда ... ... 15,6 мың ... оның ішінде бағдарламасы (бұдан әрі - БЖК) аясында 9,6 мың ... ... ... ... ... 2199,5 ... оның ... БЖК бойынша 1499 млн.теңге бөлінген.
жобасы мемлекеттік басқару, бизнес жүйелері мен ... ... ... үшін ... ... ... бағытталған. Жобаға қатысу үшін 2009 жылы 1 мыңнан астам өтініш берілді.
жобасы бүкіл республика бойынша жастар мен ... ... ... мәні бар 50 бастамасы мен жобасын жүзеге асыруды көздейді.
Жалпы алғанда, 2011 жылғы 1 ... ... ... ... атқарушы органдармен жастар тәжірибесін ұйымдастыру үшін 17094 жұмыс орны құрылды (БЖК бойынша - 12566 ... ... ... ... беру ... 18026 ... ... (БЖК бойынша - 10604 адам). Жастар тәжірибесі аяқталғаннан кейін 2155 қатысушы тұрақты жұмысқа ... ... ... ... қамту 2020 бағдарламасының бір бөлшегі ретінде толықтыру жоспарланған. Осы мақсатқа 1,5 млрд.теңге қарастырылды.
Жоғары оқу орындары және техникалық-кәсіптік мекемелердің бітірушілерін жұмыспен ... тағы бір ... ... жалпыұлттық бастамасы. Ол бірнеше мақсаттан тұрады, ең басты ауыл жастарын дамыту үшін жағдайлар жасайды және ... ... ... ... ... ... келесі мәліметтерден көруге болады.
жалпыұлттық бастамасын іске асыруға ... ... ... ... ... бөлінген қаржының жалпы сомасы 10738,10 млн.теңгені құраған.
Соңғы екі жыл ішінде жас мамандардың тұрғын-үй алуы мен көтерме үстемақысына 20 млрд-тан аса ... ... ... ... іске ... 12 мың жас маманның ауыл игілігіне жұмыс істеуіне мүмкіндік берді.
Аталған ... ... ... ... қалатын жас мамандар үшін бір реттік көтерме жәрдемақы төлеу қарастырылған.
жалпыұлттық бастамасын іске асыру барысында ... ... ... ... Оның ... - ... ауылдағы әлеуметтік сала мамандарын мемлекеттік қолдаудың негізгі идеясын жеткізу. Жобаға тек қана оқу орындарын бітіріп диплом алып ... ... ғана ... ... ... ... ... жүрген және онда бес жылдан кем емес тұрған еңбек өтілі бар мамандар қатыса алады. Жас мамандар үшін ... ... ... сала ... ... ... ... қабылдануы елеулі оқиға болды. Заңға сәйкес төмендегідей қосымша әлеуметтік шаралар қарастырылған:
1. 70 АЕК мөлшерінде (90 мың теңгеден астам) бір мезгілдік ... ... ... 0,01% ... ... 15 жыл ... 630 АЕК ... (800 мың теңгеден астам) несие беру;
3. Айлық еңбекақы мөлшерін 25%-ға көбейту.
17 жыл бұрын ҚР ... ... ... әзірлеу туралы тарихи шешім қабылдады. Бұл шешім сонау 1993 жылғы дағдарыс ... ... ... Оны іске ... ... 7000 адам оның ... ... түлектері қауымдастығы мен Халықаралық бағдарламалар орталығы стипендианттары жұмысқа ... ... ... ... ... Қарқынды индустриялық-инновациялық даму бағдарламасын іске асырумен олардың жұмысқа орналасу мүмкіндіктері мол.
Жоғарыда көрсетілгендерді іске асыру ... ... ... орны мен рөлін көтеруге жастардың әлеуметік-экономикалық, құқықтық, ұйымдастырушылық әлеуетін арттыруға бағытталған шаралардың бірыңғай ... ... ... береді. Тиімді түрде жұмысбастылықпен қамтамасыз ету, өмір сүрудің тұрақты негіздерін қалыптастыру қай ... үшін ... ... және қиын міндеттердің бірі болып табылады. Жұмысбастылық және табыс - бұл тек қана ... ... ... ... қатар жастарды қоғамдық өмірге қатыстырудың тәсілі, олардың тұлғасын ... ... ... ... [28]. ... ... кәсіби бағдарын қалыптастыру олардың өздерінің саналы түрде белсенді қатысуына негізделуі тиіс. Алайда көп жағдайда жастар өздерінің айналасындағы адамдардың ... ... ... өмірлік мәселелерін дербес шешуді қажет деп санамайды. Қазақстандық зерттеушілердің жүргізген зерттеулері студенттердің мамандық таңдауына ата-аналарының, отбасының ... зор ... (39,1%) ... ... ... ... тек ... 1/3 бөлігі ЖОО-рын бітірген соң, қай жерде жұмыс істейтінін ... ... Айта ... бір ... бітірушілердің көп бөлігі жұмыс істеген соң өзінің негізгі кәсібін ауыстырады, ал қалғаны ЖОО ... соң өз ... ... ... ... істемеген. Оның орнына басқа мамандықты игереді екен. Оның негізгі себебі, жас азаматтардың көп бөлігі еңбек нарығындағы сұранысқа ие кәсіптік ... ... ... білмейтіндіктен.
Жастардың мамандық таңдауы туысқандарының, ата-аналарының ықпалына немесе өту ... ... ... келеді.
Бүгінгі таңда, социологиялық сұрақтардың мәліметтері бойынша, жастар ... ... ... ... ... ... ... анықтайды:
28 % - жақсы білімнің болуы;
20 % - пайдалы байланыстар;
19 % - ... ... % - ... еңбек;
10 % - қатты қалау;
6 % - ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей көріністе болады:
22 % - жақсы жалақы;
15 % - сүйікті іс;
15 % - ... ... % - ... ... % - ... % - ... алатын орны;
9 % - халқына пайдасы;
9 % - ... ... ... құндылығын жоғалтуы қазіргі таңда ерекше қауіп төндіруде. - бұл осы ... ... өмір ... болып кетті.
Қоғамдағы өзгерістерге жастардың өзіндік көзқарасы қалыптасты. Зерттеу көрсеткендей, жастар жаңа әлеуметтік мүмкіндікке оң көзбен қараса, ал кейбірі өзгерістердің ... ... ... ... ... ұстанымдары мен құндылықтары өзгерген. Жастар барлық қазақ қоғамына ортақ отбасы, достық, махаббат, денсаулық деген ... ... ... да, ... экономикаға тән жаңа құндылықтар: прагматизм, рационалдылық, жоғары табысқа деген талпыныс, өз күшіне сену және жеке ... ... ... ... ие болып отыр.
Бүгінгі күнде мамандық таңдау, алдағы еңбек стратегиясын анықтау, нарықтық экономикадағы бәсекелестік және т.б. сұрақтар күн тәртібінен түспейтін ... ... ... ... ... ... ойлары қандай? Олардың өзі тұратын қоғам жайлы пікірі? Жас ұрпақтың өзін және ... ... ... ... ... ... - ... сұрақтарға 2011-2012 жж. ҚазҰУ-нің әлеуметтік зерттеу мен әлеуметтік инжиниринг орталығының зерттеуінде ... ... ... бірнеше сұрақтар қойылды, соның ішінде, - дегенге сұраққа 64,2 пайызы оң баға берсе, 28,3 пайызы теріс баға ... ал 7,5 ... ... ... ... ... ... Бұдан көріп отырғанымыздай жастар жарқын болашаққа деген сенімдері зор ... ... ... ... төмен азаматтардың жекелеген топтарының жұмыспен қамтылуына ықпал жасау еңбекке сұранысты ынталандыру жөніндегі маңызды іс-шаралардың бірі болып ... ... ... ... ... бір әлеуметтік шеңберлермен шектелуге тиіс, одан тысқары шығу ... ... ... Соған орай республикадағы әлеуметтік процестерге үнемі шолу жасап, мезгіл-мезгіл әлеуметтік-экономикалық мониторинг жүргізу қажет, ол ҚР басқару органдарына республиканың әлеуметтік ... ... ... ... алу ... ... ... қабылдауына жағдай жасайды.
Жастарды жұмыспен қамту жүйесін реформалау және еңбек нарығындағы белсенді саясатты қалыптастыру саласындағы міндеттер мен ... ... үшін ... ... ... жаңғырулардың мүмкін деген зардаптарына шынайы баға беру қажет. Жастарды жұмыспен қамту саясатының негізгі міндеттерін сатылап шешу жұмыс күші қозғалысын, оның ... ... ... бір ... ... сапасы мен ерекшелігін нақтылы бейнелейтін айрықша стандарттар құруға бағытталған жүйелі шараларды жүзеге асырудан ... ... ... ... мемлекет экономикалық дамуына және әр адамға тиеді. Сол ... ... ... және ... шек ... байланысты экономикалық шаралар жасалады:
* жұмыс орындарының санын көбейтуге байланысты мемлекеттік саясат жасау;
* халықтың өзін-өзі жұмыспен қамтылуына дем беру (әсіресе, әйелдерді);
* ... ... ... ... ... және шарттарын кеңейту;
* еңбек эмиграциясына рұқсат беру;
* мемлекеттік және мемлекеттік емес экономика секторларында жұмыспен қамтудың икемді формаларын белсенді қолдану.
Халықты ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруда нормативті базасы меңгеріліп жатыр. Қазіргі таңда өз жеке ісін ашамын деген жұмыссыздар кәсіпкерлік істің негізі құқықтарын тегін оқып ала ... ... көп ... оны қысқартуда қиындықтар туғызады. Жұмыссыздықпен күресудің бір ғана жолы болмағандықтан, түрлі мемлекеттерде бұл ... ... ... тәсілдер қолданылады:
Фрикциондық жұмыссыздық деңгейін мыналар арқылы қысқартса болады:
* еңбек нарығында ақпараттық қамтамасыз етуін жақсарту. Қандай мемлекет болмасын, оның функциясын ... ... ұйым ... ... ... Олар жұмыс берушілерден бар бос орындар жайлы ақпаратты жинап, жұмыссыздарға хабарлайды.
* ... ... ... ... ... жою;
Ол үшін, ең алдымен, төмендегілер қажет:
а) дамыған пәтер нарықын құру;
б) тұрғын үй ... ... ... бір елді ... ... көшу ... әкімшілік кедергілерді жою.
Құрылымдық жұмыссыздықты қысқарту үшін ең бастысы қайта ... оқу мен ... ... ... ... ... қажет. Осы бағдарламалар бар жұмыс орындарға жұмыс күші ... ... ... ... Бұл ... ... қайта дайындық бағдарламалары, жұмыс орындары жайлы мәліметтер ... іске ... ... ... оқу ... ... қамтылады, сонымен қатар жұмыссыз жастарға арнайы оқу орындарында іске асады және мамандығы ескірген үлкен жастағыларға да арналған.
Бәрінен де ... ... ... ... Бұл ... шешу ... ... эффективті шаралар керек. Тауарларға сұраныстың өсуі үшін ... ... ... нарығындағы сұраныс - бұл өндірістік және ол ... мен ... ... ... ... яғни жұмыспен қамтылғандар саны өседі, жұмыссыздық азаяды, егер тауар нарығында сұраныс өскен жағдайда, оны ... үшін ... ... ... қажет.
Сұранысты үлкейту жолдары үшін:
* экспорт өсуіне ... ... Бұл ... ... ... соған сәйкес жұмыспен қамтылудың өсуіне алып келеді;
* өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында өнеркәсіпті қайта құруға ... ... және ... ... ... қысқарту үшін жағдай жасау. Яғни жұмыс орнына аз адам ... ... табу ... ... жылы Заң ... ... өз ... көптеген жастарды қамтыған жастар саясатының маңыздылығы ресми ... ... деп ... болады. Бірақ саясаттың өзі даму қарқыны және көрнекілігі тарапынан күшейді. Жастардың көп ... ... ... болып отыр, бұл шаһарға еліміздің түпкір-түпкірінен жастар ағылуда. Сондықтан да, мысал ретінде Алматы қаласының жастар жағдайына тоқталсам. 2008 жылы ... ... ... ... ... ... жастар ісі жөніндегі мемлекеттік өкілетті органды құру жайында ұсыныс алға тартылды. Сонымен, 2009 жылдың қаңтарында Алматы ... ... ... жөніндегі басқарма құрылды. Аталмыш шара өзекті мәселелерді шешудегі кешенділікті қамтамасыз етіп, Алматы жастарының әлеуметтік-көңіл ... оң ... ... [33].
Қазіргі кезде Алматы қаласы - еліміздегі жастар ісі жөніндегі толық құқыққа ие мемлекеттік өкілетті органы бар жалғыз ғана ... Сол ... ... ... ... ... ... жүргізіп, іске асыратын алдыңғы қатардағы көшбасшы қала деген атаққа толығымен құқылы деп ... ... ... ... мен толықтырулар және жаңартулар енгізу қажеттілігі мемлекеттік деңгейде қарастырылуда. Жастар үшін стратегиялық маңызды құжат - ... ... ... ... ... жатыр. Қазіргі заман жастарының талабына сай стратегияны жасау мақсатында қызығушылық танытқан тараптардың, әсіресе жастардың ... бұл ... кең ... ... ... кеңесу және пікір алмасу жұмыстары барлық деңгейде жүргізіліп жатыр. Қазіргі таңда елімізде және әлемде болып ... ... ... мазмұнында жастар - тек білім беру, жастарды қорғау және спорт ... ... ... ғана ... ... ... ... әлеуметтік және мемлекеттік жүйеде, яғни экономика, саясат, қоғамдық ... ... және т.б. ... ... ... ... жастар қаланың демографиялық құрылымындағы ең ірі әлеуметтік топтардың бірі болып табылады. Алматы қаласы Статистика департаментінің 2011 жылдың 1 ... ... ... ... Алматы қаласында тіркеуде тұрған жастардың жалпы саны 446682 адамды құрайды.
Нәтижесінде бүгінде Алматыда тұратын жастар қала ... ... ... 28,47% ... ... өзге ... ... жұмыс іздеп келіп, тіркеуге тұрмаған жастарды да ескеру керек). 2010 жылғы (388675адам) ... ... ... саны ... ... адамға көбейді [35;180б.].
Кесте 9.
Алматы қаласындағы тұрғындарға қатысты 2011 жылдың қаңтарында жүргізілген санақ бойынша жастардың саны, мың адам
Жасы
Ерлер
Әйелдер
Барлығы
14
7332
6948
14280
15
7902
7474
15376
16
8586
7889
16457
17
9243
9538
18781
18
12164
13296
25460
19
13655
15899
29554
20
17355
20583
37938
21
18441
21588
40029
22
17763
20919
38682
23
16551
18825
35376
24
15399
17210
32609
25
14478
16786
31264
26
14090
16077
30167
27
12887
15025
2791
28
12650
14289
26939
29
12097
13713
25810
14-тен 19 жасқа дейін
58882
61034
119926
20-дан 24 ... ... 29 ... ... ... саны:
210593
236049
446682
ЕСКЕРТУ - Мәліметтер Алматы қаласы Статистика департаментінің деректері бойынша.
Жоғарыда ұсынылған деректерден көріп отырғанымыздай қала ... ... ... ... ... ... 24 жасқа дейінгі жастар құрайды. Бұл басқа өңірлерден келген студент жастардың көбейтіндігін көрсетеді. Жалпы ... ... ... ... ... ... өзгерісте болып тұрады. Алматы қаласы Жастар саясатын дамыту мемлекеттік қорының жүргізген ... ... ... ... ... ... ... мүлдем сәйкес келмейтіндігі, бірақ жастар өздерінің материалдық жағдайына жалпылай ... оң баға ... ... ... ... ... ... материалдық жағдайына жақсы баға берген жастар 76,9%, ... ... ... деп баға бергендер 52,3% құрады. Сонымен қатар, көптеген жастар негізінен өздерінің материалдық жағдайы келешекте жақсарады деп үміттенеді, сондықтан келешекке оң баға ... ... ... ... ... әсер ... жеке ... арасында тұрғын үй мәселесіне, жұмыссыз қалу қаупіне, ... ... ... ... ... ... ... басым екендігін ескеру қажет.
Бұл ұсыныстар ТМД және Еуропа елдерінің жұмыспен қамту мәселесін талдай отырып ... ... ... бөлу;
2) алғашқы жұмыс орындарын ұсынуға кепілдік беру;
3) жұмыс ... ... ... мен ... ... ... салық жеңілдіктерін беру;
5) ЖОО-да кәсіби бейімделу, үздіксіз білім беру;
6)бітірушілердің жұмысқа тұруына байланысты ЖОО-нын қаржыландыру;
7) жастар еңбек ... ЖОО ... ... ... т.б. ұйымдастыру;
8) жастарға арналған жұмыс орындарын квоталау.
Бұл ұсыныстар жастарды жұмыспен қамтудың шетелдік тәжірбиесіне сүйене отырып, Қазақстан ... ... ... үкілеп, кемел болашағының іргетасын жастары арқылы қалайды. Сауаттылығы жоғары салауатты елге айналуда қоғамның қозғаушы күші ретінде алған білімімен, жиған ... күш ... өз ... ... жаңа ... ... керек. 2013 жылдың 26 - шы ақпанында Үкімет отырысында қабылданған мемлекеттік жастар саясатының дамуын бағамдайтын идеологиялық құжат - Қазақстан-2020: ... ... ... ... басты миссиясы да осында жатыр. Тұжырымдаманы әзірлеуге мемлекеттік және қоғамдық ұйымдар ат салысып, бұл ... әр ... ... ... қарастырылып, сарапталды. Білім және ғылым министрлігі 2020 жылға дейінгі мемлекеттік жастар саясаты тұжырымдамасының ... ... ... деп ... бұл ... ... Жастар ісі жөніндегі комитет төрағасының міндетін атқарушы Нұрлан Өтешов таныстырды. Тұжырымдаманың басты мақсаты - жастардың әлеуметтік мәселелерін жақсарту. Құжат 2013-2015 ... және ... ... екі ... ... ... деп жоспарлануда.
1-кезең: 2013-2015 ж.ж. ведомствоаралық өзара қарым-қатынастың тиімді ... ... ... қамтуға, баспана мен перспективалы бизнес идеяларды қолдауға бағытталған жобаларға жастардың өтуіне және қатысуына қолайлы шарттар жетілдірілетін болады).
2-кезең: 2015-2020 ж.ж. ... ... ... ... индикаторлар енгізіледі (жастардың арасында еңбекке орналасу, қолжетімді баспана, студенттерді жатақханалармен қамтамасыз ету мәселелері кезең-кезеңімен іске ... ... ... 5-6 жылда жастар саясаты тек ағарту саласын ғана емес спорт, ауылшаруашылығы және ғарыш технологиясы саласын да ... Оның ... 2014 ... ... ... барлық орталық және жергілікті мемлекеттік органдар өздерінің стратегиялық жоспарларында жастармен жұмыс бойынша бөлімді белгілеуі тиіс ... ... айта ... бір ... ... ... ... жұмыспен қамтуға арналған келесідей бағыттар бар:
- ақылы қоғамдық жұмыстарға жіберу;
- кәсіби дайындық пен қайта даярлау;
-жастарға арналған бос орын жәрмеңкелері (әсіресе ... ... ... ... туралы тұжырымдама қабылданды. Бұл жастардың әлеуметтік-экономикалық статусын жақсартуға бағытталған. Өйткені, жастардың әлеуметтік-экономикалық статусы негізінен олардың жұмыс орындарының ... ... ... ... оқудан еңбекке өту жастар үшін ең маңызды және ... ... ... анықтайды. Сонымен қатар, алдыңғы толқын аға буынның ... ... ізін ... ... ... ... ... ертеңі саналатын жастарымыз заман ағымына сай бәсекеге нақты қабілеттілігін қоя ... ... ... ретінде өсіп келеді. Өйткені олардың қиялы жүйрік, білімге құштар, тәуекешіл. Біздің осы қабілет-қарымымызды құптағандай, оған жол ... ... Н.Ә. ... ХХІ ... ... адамдардың ғасыры деп атап өтіп, студент жастардың алдына үлкен міндет қойып отыр. Елбасы өз сөзінде ... бен оның жас ... ... тұрған міндеттерді нақтылай келіп, -деді.
Бұл бітіру жұмысының қорытындысы бойынша Қазақстанда мәселесі өзекті болып отыр. Жастар жағдайы ... ... және ... ... ... ... тәуелді.
Соңғы халық санағы бойынша 16 мен 30 жас аралығындағылар 4 миллион, 15 жасқа дейінгілер 3 миллион екен. Бұл халқымыздың ... ... ... ... ... сөз. ... бойынша еңбекке қабілеттілердің 40 %-ы солардың үлесінде. Қазіргі қоғамдағы жастар рөлі, жас буынның әлеуметтік қызметтері, оның саяси позициясы мен ... ... мен ... ... деңгейі, адамгершілігі мен мәдени қажеттіліктері туралы мәселелерді зерттеудің теориялық және ... мәні аса зор. ... ... ... рет атап ... жұмыспен қамту саясаты кедейлiктi еңсеру мен адамдардың әл-ауқатын арттыруда ең негізгі құрал болып отыр.
Елбасының ... ... ... ... қалыптасқан жағдайды оң шешуге, индустриялық саясатты жүзеге асыру үшін еңбек әлеуетін тиімді пайдалануға мүмкіндік беретін бұрын-соңды болмаған ... ... ... бұл ... халық арасында жақсы қабылданып, экономиканың өрлеуіне, оң жетістіктерге жетуіне әсерін тигізуде.
Қазақстан Республикасының ... Н.Ә. ... 27 ... 2012 ... ... халқына арнаған атты Жолдауында бірінші басымдық - Қазақстандықтардың жұмысқа тартылуы болып белгіленді [6].
Жұмыспен қамтудың ... ... ... ... ... ... қызметінің негізгі әлеуметтік басымдықтарының бірі болып табылады. Жұмыспен лайықты қамтуды қамтамасыз ету - халықты ... ... ... адам ... ... ... және іске асырудың маңызды шарты, қоғамдық байлықтың артуы мен өмір сүру сапасын жақсартудың басты құралы.
Еңбек нарығын реттеудің әлеуметтік-экономикалық, ұйымдастырушылық-инфрақұрылымдық ... ету ... ... ... ... ... ... әлеуметтік қорғаудың белсенді формасы ретінде жұмыссыздарды кәсіби даярлау және қайта даярлау, қоғамдық бағдарлама жасау негізгі ... ... бірі ... ... ол өз кезегінде ғылыми тұрғыдан зерттеуді талап етеді.
Еліміз күннен-күнге қарыштап дамып, биік арман мақсаттар мен мұраттарға қол ... ... ... жұмыссыз адамдардың санының көбеюі басты мәселе күйінде қалып отыр. Женевада (Швейцария) орналасқан Халықаралық еңбек ұйымының ... ... ... 15 пен 24 жас ... азаматтардың 13 пайызы - шамамен 75 ... адам ... ... ... білікті жастар жарты жалақыға немесе қара жұмыс істеуге мәжбүр. Ұйым деп ... ... ... ... ... ... болып отыр.
Нарықтық қатынастардың дамуы жұмыс күшіне деген сұраныс пен ұсынысты ... ... ... жүйесін реформалау мен жұмыс орындарының сапалық сипаттамаларының ... ... ... беру ... жаңа экономикалық жағдайға бейімделуімен байланысты еңбек нарығында туындайтын мәселелерді зерттеуді көздейді.
Қоғамдағы адамдардың денін мазалап отырған аса ... ... - ... ... ... ... ... Егер де қазіргі кезеңде білікті мамандарды дайындау саласына қойылатын талап күшейтілмесе, біліксіз мамандардың көбейіп халық ... ... ... алып ... ... ... ... беруді және жастарды кәсіптік тұрғыдан даярлауды ұтымды ұйымдастыру қажет. Жастарды жұмыспен қамтамасыз ету ұйымдасқан экономикалық қатынастар ... ... Бұл ... ... мен ... әлеуметтік және экономикалық жетістіктерге бағытталып, жұмыспен қамтамасыз ету кепілдігін қамтамасыз етеді. Бұл жүйе:
- кәсіпорындарында, ұйымда және ... ... ... ... ... жастарды жұмыспен қамту және тәжірибелерді ұйымдастыру;
- жастарға жұмыс орындарын үлестіру ... ... ... ... ... ... білім беру мекемелерінің түлектерін жұмыспен қамтамасыз ететін жұмыс берушілердің ынталандыру жүйесін жетілдіру;
- жастармен мамандыққа ... ... ... ... ... ... алдын-ала ескерту жөнінде іс-шараларды қалыптастыру және жүзеге асыру;
- жастарды баспа және ... ... ... ... ... ... ... нарығы және жастарды қолдану шаралары туралы анықтамалық және ақпараттық-әдістемелік әдебиеттерді баспаға шығару;
- жас кәсіпкерлікті және жастар кәсіпкерлігін құру тәжірибесін ... ... ... ... ... және эксперттермен қамтамасыз ету негізінде қалыптасу қажет.
Жастар ең бастысы әрқашанда білімін жетілдіру үстінде болу керек, қол жеткен жетістіктен тоқтамай алға ... ... ... позицияны ұстану, әр түрлі жастар ұйымдарының іс-әрекетіне қатысу, құқығын дұрыс пайдалана білуі маңызды.
Сонымен, еліміздегі ... ... ... 2004 жылы 7 ... ... ... Заңы бойынша Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік жастар саясатын қалыптастыру мен іске асырудың ... ... ... ... ... ... саясатының жүзеге асырудағы негізгі міндеттері:
- жастардың әлеуметтік маңызы бар ... іске ... ... ... және патриоттық тәрбие беру бойынша іс-шаралар өткізу;
- жастардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау;
- жастарға көмек беру және әлеуметтік қызметтер ... ... ... ... ... ... ... сан қырлы социологиялық зерттеулер жүргізілген, нәтижесінде еліміздің жастарының жұмыссыздық ... ... ... береді.
Сондықтан демографиялық саясаттағы келешектегі мақсат халықтың санын жоспарлау. Келешек үшін ... ... Ол ... экономикалық даму үшін, еңбек ресурстарын дұрыс пайдалану үшін ... ... ... мен ... білім беру, еңбек ресурстарын дұрыс пайдалану үшін қажет. Ең ... ... ... ... ... ... дәл ... оны шешудің тиімді жолдарын таба білу қажет. Осыған орай әлемде индустриаландыру мен урбандалудың ... ... ... ... ... ғаламдық сипаттағы мәселелер бар. Оның қатарына атанған - туудың азаюы, өлім-жітімнің өсуі, тұрғындар қатарындағы қариялардың көбеюі. ... ... шешу ... ... тұрақтылық пен халықтың әлеуметтік жағдайын жақсартудың негізгі ... - ... ... ... ... Осы ... дамуымыздың келешектегі иесі жастарды жұмыспен қамтамасыз ету мәселесі бірінші орында ... ... ... ... ... ... тіліне, дініне, мамандығына қарамастан белгілі бір кәсіпкерлік ісімен ұдайы айналысатындай, кәсіпқой болуы тиіс. Сондықтан, Елбасы Н.А. Назарбаев атап көрсеткендей . ... ... ... ... ... ... осы ... көтеру қажеттігін түсініп, жастарды кәсіпкерлік шеберлікке баулып, жастар ... ... ... бір жолы ... нарықтық білім мен тәрбие жұмыстарын жүзеге асыру барлығымыздың міндетіміздің бірі болып саналады.
Еліміздегі жастардың еңбек нарығында қалыптасып отырған жағдай бұл ... әлі де көп ... ... ... ... Жастардың жұмыспен қамту мәселесін тек қана мемлекеттік жұмыспен қамту қызметі шеше ... ... ... ... ... дәлел бола алады деп ойлаймын. Сондықтан жастарды ... ... шешу ... ... жүргізіп отырған шаралардың сапасын арттыру үшін барлық қоғамдық ұйымдар да атсалысуы керек. Сонда ғана еліміздегі жастардың әлеуметтік жағдайы жақсарып, ел ... ... ... ... ... өз ... ... нақты көмек жасалады.
Алдымызда үлкен белес тұр. Елімізді әлемдегі ең озық отыз елдің қатарына қосу арман мақсатына ... ... Олай ... ... ... ... ... асыру үшін бәріміз жақсы оқуға, еліміздің білікті маманы болуға, еліміздің өркендеуіне үлес қосу әрқайсымыздың міндетіміз болмақ. Өйткені Елбасының деп ... сөз ... жаңа ... жүктеп, реформалардың алдыңғы шебінде болуды талап етеді. ... ... 17 ... ... - ... ... - сы жастар қа - на - тының ІІ ... ... ... ... Рес - пуб - лика - сы - ның ... ХДП ... Нұрсұлтан Назарбаев сөз сөйледі. ұраны бойынша өткен жиынға об - ... ... ... бастауыш ұйымдарынан сай - - ланған 1200-ге жуық делегат, Парламент депутаттары, ... ... - лі - гі - нің ... ... Үкімет мүшелері қатысқан еді. жастар қа - на - ты - ның бұл ... ... ғана ... барлық қазақстандық жастар үшін ерекше маңызды оқи - ға болып табылады. ... ол ... ... ... дамыту ісіне жаңа бағыт, жаңаша қар - қын береді. Оның үстіне жас - отан - ... ... ... бас - ты ... - ... 2020 ... ... стратегиясын талқылады. Стратегия жо - басы аймақтарда жан-жақты талқылаулардан өтті. Нәтижесінде, ... ... ... ... қызметтің 11 басты бағыты айқындалған. Оның ішін - де сапалы білім, жастардың әлеу - ... ... ... мә - де - ни даму және ... ... кә - ... мен ғылымды дамыту, еріктілер қозғалысын өркендету сияқты келелі мәселелер бар. Елбасы сөзінің соңына қарай ... ... ... жас ... ... және дос - тары деп атай ... олардың съездегі ұра - нын қолдайтынын білдірді. Мен сіздерге сенемін, жас қазақ - стан - ... Мен сіз - дер - дің ... ... - ... деген сүйіс - пен - ші - ліктеріңізге сенемін! Мен әр - қа - шан ... тұ - рақ - ... қор - ғай - ... - тары - ңыз - ға, ... біз - дің ... болашақта өсіп-өркендейтініне се - немін!>> - деді, сондықтанда сол сенімді ақтау керек. Президент мемлекеттік жастар саясатының 2020 ... ... ... ... ... өз ... ... жастар ұйымдарының көшбасшыларына ұсынған еді. Жақында 2020 жылға дейінгі мемлекеттік ... ... ... ... дайындап бітті. Енді бұл тұжырымдама өз жемісін береді деген сенімдемін. Елбасы бастаған елімнің ... ... ... ... нәтижесінде жастарға жасалып отырған жақсылықтар біздің жан-жақты білім алуымызға, төрткүл ... ... ... жол ашып ... Сол қамқорлықты күн ертең өз еңбегімізбен қайтару азаматтық ... деп ... ... ... ... ... №149 Заңы, 2001 жылғы 23 қаңтар.
2
Шеденов Ө.Қ., Сағындықов Е.Н., Жүнісов Б.А., Байжомартов Ү.С., Комягин Б.И. ... ... ... - ... - 2004. - ... К.Г., Социология: учебное пособие. - Алматы: , 1997 г. - Б.184
4
Самуэльсон П.А., ... ... Труд в ... - 2002г. - №5. - ...

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 90 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлы отан соғысы жылдары Қазақстанға эвакуацияланған тұрғындардың тағдыры3 бет
Семей полигоны8 бет
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары және Қазақстан Президентінің әлеуметтік-саяси бастамалары5 бет
Шет тілін оқытуда жаңа технологияларды пайдаланудың тиімділігін теориялық тұрғыдан негіздеу және оны тәжірибеде тексеру34 бет
Қазақ хандығы құрылуының этникалық алғышарттары22 бет
Қазақстан Республикасында кәсіпкерліктің пайда болуы, дамуы және мемлекеттік бағдарламасы9 бет
Қазақстанның банк жүйесіндегі қызметті талдау6 бет
Қайта құру жылдарындағы Оңтүстік Қазақстанның саяси жағдайы47 бет
Өнімнің өзіндік құны13 бет
Ақтөбе нарығындағы тұтынушылардың мінез-құлқын талдау60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь