Шәкәрім шығармаларының тарихи сипаты мен адамгершілік үлгісі

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

Негізгі бөлім
I Өмірі мен қызметі
1.1 Өмірі мен шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1.2. Ақынның ақырғы күзі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
1.3. Әшкерленбеген қастандық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17

II Тарихи көзқарасы
2.1 Шәкәрім шығармаларының тарихи сипаты мен адамгершілік үлгісі...22
2.2 Түрік, қырғыз, қазақ һәм шежіресі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25

III Философиялық дүниетанымы
3.1 Шәкәрім . философ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31
3.2 «Үш анық» философиялық трактаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .34
3.3 Шәкәрімнің діни . танымдық өзектілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..42

Сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..44

Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі:
Қазақстан Республикасы өз тәуелсіздігін жариялағаннан кейін, бұрын ұмыт болған немесе жадымыздан өшіруге тырысқан ақын жазушыларымыз - 1989 жылы халықтың баурайына қайта қауышқан болатын. Солардың бірі - Шәкәрім Құдайбердіұлы. Міне, сол жылдан бастап Шәкәрімнің өмірін, ақтаңдақ беттерін тарихшылар мен ғалымдар көп зерттеуде. Шәкәрім Құдайбердіұлының бұрын соңды бойынан ашылмаған ақындық, ойшыл танымдық қасиеттері сонымен қатар философшы, тарихшы екені анық мәлім болып отыр. 2008 жылы ақынның 250 жылдығына орай бұл ғылыми ізденіс жұмысымды ұсынамын. Бұл жұмыста қазіргі таңдағы көптеген мақалалар түйісінде, ақынның қолжазбалары мен шығармалары аясында жазылды. Бүгінгі таңда Шәкәрімді тек көркем әдеби шығармалары арқылы танимыз. Ал Шәкәрімнің қуатты дүниетанымдық толғамдары, бай діни – философиялық еңбектері бар екенін көбісі біле бермейді. Сондықтан да бұл дипломдық жұмыстың тақырыбы: «Шәкәрімнің тарихи-философиялық көзқарастары» өзектілігі болып табылады. Осы тақырыптың өзекті мәселесі Шәкәрім дүниетанымын тарихи-философиялық тұрғыдан зерттеу, ойшылдың шығармашылығындағы дүниетанымдық мәселелерді жүйелеп, саралау болып табылады. Шәкәрім дүниетанымының Шығыс пен Батыс халықтарының философиялық ілімдердің негізінде қалыптасып, Шығыс пен Батыс мәдениетінің аясында өзінің шығармашылығының маңыздылығын көрсетеді.





Зерттеудің мақсаты мен міндеттері:
Ғылыми еңбектің негізгі мақсаты - қазақ философиясындағы Шәкәрім Құдайбердіұлының дүниетанымын тарихи - философиялық тұрғыдан зерттеу. Осы мақсаттарға сәйкес дипломдық жұмысымда мына төменгі міндеттерді алға қойдым:
-Шәкәрім Құдайбердіұлының ақындық, ойшылдық танымның қалыптасуына негіз болған рухани қайнар көздерін көрсету;
-Шәкәрім шығармаларына орай өзіндік пікірді қалыптастыру;
-Дүниетанымының өзегінде қазақ халқына рухани байлығына тұтқа болған діни еңбектерін зерелеу;
-Тарихи шығармасындағы негізгі ой түйініне талдау жасау;
-Шәкәрім дүниетанымының тарихи-философиялық тұрғыдан сараптама жасау;
-Қастандықпен өлтірілген ақынды әшкерелеу;
-Шәкәрім Құдайбердіұлы көтерген тарихи-философиялық мәселелерді еліміздің болашағындағы, бүгінгі қоғам өміріндегі мәнін көрсету;
Еңбектің ғылыми жаңалығы:
Жұмыстың ең басты жаңалығы -Шәкәрім Құдайбердіұлының еңбектерін саралай келіп, тарихи - философиялық талдаудан өткізу болып табылады. Қазіргі таңда ақынның соңғы табылған суреті халыққа жария болып отыр. Бірақ, бұл суреттің шынайы түрде Шәкәрім ақын екені дау үстінде. Өзім бұл соңғы табылған суретті Шәкәрім ақын екеніне төменгі белгілерден көз жеткіздім:
Ақын өзінің өлеңдерінде аңға шыққанды ұнататын және өмірінің соңына дейін тау бөктерінде өмір сүрді. Мысал ретінде өлеңінен үзінді келтірейік:

Жапанда жалғыз жаттым елден безіп,
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Ш.Құдайбердіұлы «Түрік, қазақ, қырғыз һәм хандар шежіресі» Алматы; 2004 жыл
2. Ж.Балғабаев «Дос болып қас болғаннан сақта құдай немесе Шәкәрім тағдыры туралы» \\ Жұлдыз - 1990 жылы, №1
3. М.Әбсеметов, А.Сәрсенбаев «Әшекерленбеген қастандық» \\Арай - қараша 1988 жыл
4. Құдайбердиев Шәкәрім «Үш анық» Алматы;1991 жылы 76 бет
5. . Қ. Мұқаметқанов «Шәкәрім шежіресі» \\Қазақ әдебиеті 1989 жылы
6. Г.Әбдірәсілова «Шәкәрім: ұждан - ұлағаттық үлгісі»\\ Жұлдыз - 1995 жылы, №4
7. Т.Кішібеков «Шәкәрім философ» \\ Ақиқат - 1994 жылы, №7
8. Сәтбаева «Шәкәрім Құдайбердіұлы»Алматы;1990 жылы
9. С.Маусымбаев «Шәкәрімнің атомистикалық көзқарастары»\\Абай -2005 жылы, №1
10. Қазақ Сөвет Энциклопедиясы 12 том 1978 жылы
11. . С.Ізтілеуова «Шәкәрімнің сырлы сөзі» Алматы; 2004 жылы 141 бет
12. Сәруәр Қамаева «Шәкәрім шығармаларының тарихи сипаты» \\Сарыарқа - 1998 жылы, №4
13.Шәкәрім құдайбердіұлы «Мұсылмандық шарты» Алматы;1993 жылы 77 б
14. А.Омаров «Шәкәрімнің қырық жасқа дейінгі шығармашылығы»\\ Абай - 2006 жылы, № 2
15. З.Жұмағали «Шәкәрім-аудармашы»\\Азия транзит № 5 маусым 2004 жыл
16. Амантай Кәкен «Ақынның соңғы күзі»\\Астана ақшамы Алматы;1999 жылы 16 қараша
17. Шәкәрім Құдайбердиев. Шығармалары \өлең, дастандар, қара сөздері\. Алматы; 1988 жыл
18. Шәкәрім «Жолсыз жаза» Өлеңдер мен поэмалары Алматы;1988 ж 253 бет
19. Д.Сейсенұлы «Шыңғыстау. Шәкәрім. Шыңырау...» \\Егеменді Қазақстан 1994 жылы маусым
20. Абай 2 томның шығармалар жинағы. 2 том Алматы;1986 ж
21.Халифа Алтай Құран Кәрім. Қазақша мағына және түсінігі Мекке 1993 жылы
22. Қ.Мұқаметханов «Құдайбердиев Шәкәрім» Павлодар;2003 жылы
23. Абай 38 қара сөзі
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
Негізгі бөлім
I Өмірі мен қызметі
1.1 ... ... ... ... ... Тарихи көзқарасы
2.1 Шәкәрім шығармаларының тарихи сипаты мен адамгершілік үлгісі...22
2. ... ... ... ... ... ... ... ... «Үш ... ... ... діни - ... өзектілігі:
Қазақстан Республикасы өз тәуелсіздігін жариялағаннан ... ... ... ... ... өшіруге тырысқан ақын жазушыларымыз - 1989
жылы халықтың баурайына қайта қауышқан болатын. Солардың бірі - ... ... сол ... ... ... ... ... беттерін
тарихшылар мен ғалымдар көп зерттеуде. Шәкәрім Құдайбердіұлының бұрын соңды
бойынан ашылмаған ақындық, ... ... ... сонымен қатар
философшы, тарихшы екені анық мәлім болып отыр. 2008 жылы ... ... орай бұл ... ... ... ұсынамын. Бұл жұмыста қазіргі
таңдағы көптеген мақалалар ... ... ... мен ... ... ... таңда Шәкәрімді тек көркем әдеби шығармалары
арқылы ... Ал ... ... ... ... бай діни ... ... бар екенін көбісі біле бермейді. Сондықтан да бұл
дипломдық жұмыстың тақырыбы: «Шәкәрімнің тарихи-философиялық көзқарастары»
өзектілігі ... ... Осы ... өзекті мәселесі Шәкәрім
дүниетанымын тарихи-философиялық ... ... ... ... мәселелерді жүйелеп, саралау болып
табылады. Шәкәрім дүниетанымының Шығыс пен Батыс ... ... ... қалыптасып, Шығыс пен Батыс мәдениетінің ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері:
Ғылыми еңбектің негізгі мақсаты - қазақ философиясындағы Шәкәрім
Құдайбердіұлының дүниетанымын тарихи - ... ... ... ... ... дипломдық жұмысымда мына төменгі міндеттерді алға
қойдым:
-Шәкәрім Құдайбердіұлының ақындық, ойшылдық ... ... ... ... ... көздерін көрсету;
-Шәкәрім шығармаларына орай өзіндік пікірді қалыптастыру;
-Дүниетанымының өзегінде қазақ халқына рухани байлығына тұтқа болған ... ... ... ... ой ... ... ... дүниетанымының тарихи-философиялық тұрғыдан сараптама жасау;
-Қастандықпен өлтірілген ақынды әшкерелеу;
-Шәкәрім Құдайбердіұлы көтерген тарихи-философиялық мәселелерді еліміздің
болашағындағы, бүгінгі қоғам өміріндегі мәнін ... ... ... ең ... ... -Шәкәрім Құдайбердіұлының еңбектерін
саралай келіп, тарихи - философиялық талдаудан ... ... ... ... ... соңғы табылған суреті халыққа жария болып отыр.
Бірақ, бұл суреттің шынайы түрде ... ақын ... дау ... Өзім бұл
соңғы табылған суретті Шәкәрім ақын екеніне төменгі белгілерден ... ... ... аңға ... ... және ... соңына
дейін тау бөктерінде өмір сүрді. Мысал ретінде өлеңінен ... ... ... елден безіп,
Жалықсам, аң қараймын тауды кезіп.
Оңашада жатқанда ұнатамын,
Елімді ел ... ерте ... ... ... ... ... қазақтың
көптеген белгілі ғалым, жазушылары: Ә.Тәжібаев, Ш.Сәтбаева, ... ... ... Р.Бердібаев, М.Мырзахметов,
М.Мағауин, Қ.Мұхаметханов, ... ... ... мақалалар жариялады. Соңғы он шақты жылдар көлемінде қазақ
әдебиеті ғылымында Шәкәрімнің ... мен ... ... бойынша бірнеше ғылыми еңбектер жазылды. Атап ... ... ... ... пен ... бірлігі»,
А.Үсенова «Шәкәрім өлеңдерінің құрлысы», ... ... ... және ... ... С.Ізтілеуова
«Шәкәрім поэзиясындағы тұлға мәселесі» атты ... ... ... ... ... тарихы саласы бойынша Шәкәрім шығармашылығының
дүниетанымдық мәселелеріне байланысты Г.Әбдірасылова «Шәкәрім Құдайбердіұлы
философиясындағы адам ... ... ... ... ... дүниетанымы», А.Айтбаева «Шәкәрім Құдайбердіұлының
шығармашылығындағы діни және дуниетанымдық мәселелер» атты тақырыпта
еңбектер ... ... ... мұрасын зерттеп, жариялауға
С.Сейфуллин,М,Әуезов, ... ... ... ... ... сіңірді. Шәкәрім туралы Сұлтанмахмұт Торайғыров былай дейді:
Бұл қазақтан мақсұты биік-алыс,
Таппаса да сөзіне құлақ салыс.
«Қазақ»деп жекелеме «адамзат» де,-
Ол кісінің пікірімен ... ... ... ... бір жай ... ... ... қарап.
Надандар оны өлшейтін өлшеуің жоқ
Аулақ жүр,біле алмайсың жай
шамалап!
Белгілі революционер, азамат ... ... ... жазушы әрі
тарихшы Сабыржан Ғаббасов 1915 жылы ... ... ... ... -
қазақ жайынан» деп аталатын еңбегінде Абай және ... ... да ... мырза, яғни Абайды білмеген жұрт жоқ. Абай мырза өте ... ... ... бір адам. Бірақ, жұрт қадірін тірі шағында білмесе де, осы
күні әркім оны сағынады. Өйткені, бірнеше жыл ... ... ... ... ... ... ... қадірлі ақсақал Шәкәрім Құдайберді баласы да
түсіреді. Бұл адамның жазған кітаптарын ... алып ... ... бұл кітап
жазушы ақсақалдың үлкен әкесі марқұм да Құнанбай қандай болғанды ағасы Абай
қандай болған деп ойға алынады».
Ғұлама ақын ... ... ... зерттелу деңгейі қандай?
Осы сұрақтың негізінде ең алғаш рет ақын – ... ... 1958 ... да ... ... өлеңдері мен шығармашылығы туралы мақала
жарияланды. Алайда, саяси ахуал ... тағы ... ақын ... ... Жиырма жыл өткенде, яғни 1978 жылы «Поэты Казахстана» атты кітапта
жазушы Мұхтар Мағауин ақынның өмірі мен шығармашылығы ... ... еді. ... ... қарлығаш көктем әкелмейді. Шәкәрім мұрасының
халқымен қайта қауышуы бұдан соң да ұзақ он жылға созылды.
Ақыры 1988 жылы ... ... ... ... ... бір ... ... шықты. Біріншісі - «Жазушы» баспасынан шыққан
көлемі 560 ... ... ... атты ... Онда ... өмірі мен өнері жайлы Әбділда Тәжібаев пен ... ... ... ... ж.ж.)» деген ... ... ... мен ... ... «Жалын»
баспасынан шыққан көлемі 254 беттік «Жолсыз жаза» атты ... ... ... ... ... ... ... өмірі жайлы мақаласы
жарияланды.
Шәкәрім Құдайбердіұлының бел баласы Ленин орденді иеленген, ұстаз,
марқұм Ахат Құдайбердіұлының ерлікке пара - пар ... ... ... ... тоқырау замандарында үлкен ақын мұрасына теріс
көзқарасты таратып, оның жеке ... ... ... ... көлденең көк
атты, Қаскөйлердің қылышынан қан тамған кезеңде көзі ашық, ... ... Ахат ... ... ... ... кітаптарын жинап
архивтерге тапсырды, қолжазба жинақтар құрастырды, түсініктер жазды.
1992 жылы «Жұлдыз» ... №11 ... ... Ахаттың «Менің
әкем, халық ұлы - Шәкәрім» атты ... ... ... ... ... Мұхтар Омарханұлы Әуезов «Абай ақындығының айналасы»
атты мақаласында Абайдың өзгеге берген нәрі және Абайдың ең ... ... ... ... сөз ... былай деген: «Оның екеуі
Ақылбай, Мағауия - ... өз ... ... ... ... ... деп
атап өткен.
I Өмірі мен қызметі
1.1.Өмірі мен шығармашылығы
Шәкәрім Құдайбердіұлы 1858 жылы 11 шілдеде Шыңғыстау бөктерінде ... ... ... Абай ауданында дүниеге келген. Оның әкесі
Құдайберді Құнанбайдың үлкен ... ... ... ... ... яғни ... ... інісі. Ақынның «Мұтылғанның өмірі» деген
өмірдерек өлеңінде келтірілген өлең сөзде Шәкәрімді ата-анасы бес ... ... ... жетім қалды. Жетім деген аты болмаса,
Құнанбайдың ерке ... ... ... ... ... мені ... деп ... оқыта алмай, ғылымнан мақрұм қалып, жетімдікті сылтау қылып, ойыма ... соны ... ... ... өстім», - дейді өз ... ... ... жасқа ғана тән ерекше мінез. Жас шағынан бастап, ... ... ... ... ... ... ... өсіріп отырған
Абайдың: «Адамның адамдығы істі бастағандығынан білінеді, ... ... осы ... Жасы он ... ... ... ой өрісі тереңдеп өсе бастаған Шәкәрім ғылым жолына ойысып,
ақындық өнерін де жарыққа шығара ... бір ... ... ... ... - ... ол шежіре кітабында
- қазақ ішінде Абай деп атайды. Сол кісі мұсылманша һәм орысша ... һәм ... ... ... да бұл ... бөлек, дана кіс ... соң, сол ... ... ... әртүрлі кітаптарын оқып, насихатын
тыңдап, азғана ғылымның сәулесін сездім», -дейді.\1
Шәкәрім оқуға өте зерек болып, ... тез ... Осы ... соң, ... ... өзге ... гөрі баса көңіл бөліп,
әсіресе, шешесі кенже ұлына араб, түрік тілдерін қосымша үйретіп отырған.
Ғұламаның ... ... ... ... ... деуі осыдан. Шәкәрім
ауылдан ұзап шығып, ешбір оқу орнында оқымаған адам. Оның мектебі ... де - Абай ... ... ... «мың бір түн» ... ертек қып айтып, араб, парсының бәйіттерін көп әуестенген. Оның
үстіне домбыра, скрипка, ... ... ... Он бес ... ... ... ұстап, құс баптап аңшылық жолға түседі. Ол өз ... ... ... алды ... ... ... ... нәр
алған, үлгі - өнеге көрген қайнары-қырдағы қазақ мәдениеті, ... ... ... Ақынның жан әлемі осы өзгеше хәл мен ... ... Оны: ... ... азған ғылым оқыдым. ... ... де, ... ... ... және ... сұрадым, жиыстырдым,
құрадым. Оқыған сайын ұнадым, жолына түстім осының» деуімен паш ... бір ... - 1930 ... ... «Кейбіреу безді дейді елден мені»
деп басталатын өлеңі. Онда ақын «Елу бес жыл ... ... ... ойға салып» деген сөзіне байланысты Мұхтар Әуезовтің осы кезең
туралы жазғанын ... ... ... үш ... 9 жыл ... ... төртінші сайлауда: «Енді болыстықты Бәкемнің орнына беремін» деп, жасы
жиырмаға әрең толған Шәкәрімді болыс ... ... ... ... ... Құдайберді деген ағасы болып табылады. Ол кісі ертерек өліп,
артында екі-үш баласы жетім қалған. Сол ағасының әруағын ... ... - ... Ысқақты өкпелетіп, Шәкәрімді сайлайды. Шәкәрім бір
сайлау болыс болып, 1984 жылдың сайлауына ... Абай ... ... ... ... кенже інісі Оспанға бермек болады.», - дейді. Бұл
жөнінде Шәкәрім өзінің өмірбаянында ... ... ... ел ... еріксіз араласқанын өмірінің өкінішті бір кезеңі деп біледі. «Жиырма
мен қырықтың арасы; жас өмірдің сарасы, бос өткенін қарашы», - деп ... ... ... өзгерген санамен жаңарып, жаңғырған ұғыммен ... ... ... ... бекінеді. Шығыс тілдерін, орыс тілін емін-
еркін меңгеруге бой ұрады. «Ақыл сенбей сенбеңіз, бір іске кез ... Абай ... ... ... Шәкәрім діннің соқыр сенімін мансұқ
етіп, дін ... ... ... ... ... жазғандарына
да толғаусыз тобына бермей, өз ... ... ... ... ... ... ... қазір Семейдегі жаңа тарихи құжаттар
орталығынан біраз ... ... ... ... тиіп ... ... соның бірі
- 1917-1918 жылдары Семейде күн сайын шығып тұрған «Дело» газеті. 1917 жылы
ақпан төңкерісінен ... ... ... ... болса керек. «Дело»,
общественно – политическая ... № 145 6 ... ... ... ... от 30 (13) ... 1917 года» деп жазыпты.
Газеттің осы санында Керенский басқарған Уақытша Үкіметтің қаулысына сәйкес
Семей уездік Земстволық ... ... ... ... ... сайлау туралы, жалпы өткізілген ... ... ... ... ... берілген. Онда ғұлама ақын Шәкәрім
Құдайбердиевтің қоғамдағы, қазақ өміріндегі осындай саяси оқиғалардан ... сол ... ... ... ... Х.Ғаббасов
тәрізді қазақ зиялыларымен бірге Семей уездік Земстволық жиынына ... ... ... тың дерек бар. Семей уездік Земство жиынына кезекті
сайлау науқанын 1919 жылдың басында өткізу жоспарланған көрінеді. Шәкрімнің
өзі ... ... ... соттық жол беріп,
Сыртымнана сайлап жөн көріп…
дегендей, бұл Алашорда үкіметінің Шәкәрім ... ... ... ... оның төбе би ... билік айтқан кезін, дәлелдейтін құжат. Бүгінде
бірқатар зерттеушілер Шәкәрімнің Алаш партиясы тілегінде болғанын, ... ... ... ... қайсыбір басшыларының
«ұр да жық» мінезімен қисық та ... ... ... ... ... туралы айтып жүр. Ғалым Қайым Мұхаметханов осы мәселеге ... ... ... ... ... ... ... байының қызын
тобықтының бір үлкен байы баласына айттырып, қалың малын беріп қойған ... ... ... ... жас мұғалыммен көңіл қосып, қашып кетеді. Байдың
балалары мұғалімді ұстап алып, соққыға жығып, байлап тастайды. Осы ... ... ... ... ... ... сіз билік айтыңыз және
қызды алып қашқан мұғалім жазаға тартылып, қыз айттырған ... ... - ... ... мен ... ... ... айтам ардың билігін
айтам дейді. ... ... ... ... ... Ақыры, халық
алдында ашық сот болып, қыз бен жігіттің бірін-бірі ... өз ... көзі ... соң, ... әділ ... ... қыз бен жігіт
қосылсын дейді. Осы биліктен ... дау ... ... ... ... ... риза ... алғыз айтса, байлар, алашордашылар қарғыс айтып,
наразы болады. Шәкәрім өтірік ауруды сылтау етіп, ... ... ... ... халық соты қызметіне қайта қанша шақырғанымен, оған қайтып
бармағанын ... ... оны ... халық алдында масқара етпек
болып, Шәкәрімге байкот жариялады». Әрине, бұл ... ... ... Кеңес өкіметі кезінде, Алаш көсемдері әлі ақтала қоймаған уақытты
жазылғанын ескеру керек ... ... ... мен ... үкіметі
арасындағы осы «жұмбақ жайлар» әлі де зерттеуді қажет ететін мәселе.\3
Шәкәрім Меккке сапарына қамқор ағасы, ұлы ... Абай ... ... бір ... ... ... ... көздеп барған жері, үлкен мәдениет
орталығы, бай кітапханалары бар - ... ... ... ... Ал
Меккеге бару себебі: «Құдайдың үйі» деп жүрген ... ... ... ... және ... ... тәкиясын көру үшін болуы керек. Шәкәрімнің өзінің
шежіре кітабында Мекке туралы бар ... «1874 жылы ... ... ... қазақ қажылары түсетұғын Меккеде бір тәкия, яғни ... ... ... ... ... Мен ... 1905 ... 1906 жылағ қарай
қажыға барғанды тәкияны көрдім», - ... ... ... ішкі ... жан ... толысуының жаңа
бір белі болғанға ұқсайды. Оған өз табиғат - мінезінде еселене ... ... ... ... жастай атқарған болыстық қызметі, сол арқылы жиған
өмір тәжірибесі өзгеше әсер еткен ... ... да ... осы ... ... ... ... жігіттің ақындық жолға бұрып, өз ортасынан озған кісі
болып ... шыға ... ... береді. Шәкәрімнің әзірге белгілі бес
дастаны бар. «Оятқан мені ерте - ... жыры ... өзі ... ақын ... ... кезінен Шығыстың ұлы шайырларынан сүйіп оқып, олар ... ... ... ... ... ... дәстүрдің бірі - артқыға
кемінде бес дастан қалдыру еді. Осы ... ... күш ... ... ... түсу ... ... өткен ұлы ақындар үшін жазылмаған
қағида есепті еді. Бес дастаннның үшеуі: «Нартайлақ-Айсұлу», ... ... - ... ... ... ... екеуі: «Ләйлі-
Мәжүн», «Дубровский»-аударма туындылары. «Қалқаман-Мамыр», ... жылы ... ... ... ... басылып шыққан. Қалың қазақ
сүйіп оқыған. Халық арасында ... ... ... Екі ... ... ... есепті кішкене кіріспе сөзімен ашылады. Өкінішке орай,
екі дастаннның ... ... да ... ... ... ... деңгейге көтеріліп қалған
Құдайбердиев Шәкәрім қазақ - орыс байланысының одан әрі ... зор ... ... өкіл - ... еді. Ол ... Лермонтов, Некрасов,
Толстой сынды алыптардың өмір жолын, ... ... ... ерен талант қуатымен зерделей келіп, бүкіл ... ... ... ... ... ... ... деп таныды. Туған
халқының осындай озық өнер ... ... мол ... ... іс ... Шәкәрім дүниежүзі, орыс классиктерінің таңдаулы деген шығармаларын
ана тілінде сөйлете бастайды. Соның ең елеулілерінің бірі - ... ... Бұл ... ... 1988 жылы ... баспасынан
шыққан. Қазақша өлеңмен аударылған бұл хикая Ахат Құдайбердиевтің айтуына
қарағанда, 1903-1909 жылдары аударылса керек.\6
1.2. Ақынның ақырғы күзі
Шәкәрім ... ... Оған ... айып ... Бұл ... ... мұрағат құжатары нендей сыр шертеді? Енді ... ... ... жылдың 2 қыркүйегінде Семей облысының Шыңғыстау (қазіргі Абай)
ауданында қарулы көтеріліс болды. Осы ... ... ... ... ... Абай ... тұрғыны, қазақ, Құдайбердиев Шәкәрім екен. Осыған
байланысты Шыңғыстаудағы банды көтерілісіне қатысты деп ... ... ... мұрағат - тергеу ісімен таныстық. Мұнда РСФСР
қылмыстық кодекстініің 58 - ... ... ... ... ... ... ... тергеу ісіне жеке бөліп,
оның қазақ болуына байланысты қылмыстық ізіне ... ... ... ОГПУ - дың 1932 ... 22 ақпанындағы қаулысы бар екен. ОГПУ
қызметкерлері фактілерді бұрмалап, ... ... сол ... саяси
ахуалға орай баға берген. Мысалы, қылмыстық істігі жазбаларға сенсек,
Шәкәрім жаңа ... ... ... қас ... Алашорда үкіметінің белсенді
мүшесі, буржуазиялық, ... ... жат ... ... де құны ... Саясат жағынан келгенде коммунистік
идеологиямен ... яғни оның ... ... ... үлгі
етерлік, рухани азық боларлық ештеңе жоқ. Құжаттардың ... осы ой ... ... болады.
1931 жы Абай ауданында бандылардың қарулы көтерілісін қырып-жойып,
елге тыныштық орнату операциясын ... ... ... ... ОГПУ ... бастығы Абзал Қарасартов былай деп ... ... ... Алаш орда контрореволюциялық ұйымының көсем
ақсақалы, ірі бай, ... ... қажы ... 1931 жылы ... ... ... ... қырып - жою мақсатымен қару ... ... ... ... ... ... ... шабуыл
жасады. Бақанас шатқалында банды жақтастары жиналды, сол ... ... ал ... ... бірі ... оған ... хан ... деп
жазылған ақ жалауды тапсырды. Осы тумен «Абылай» деп ұрандатқан олар ... бет ... ... екі ... Абаев пен оның әйелін
ұстады. Бұл екеуі де ... ... ... ... ... ... құйрығына байлап, тау мен тасқа сүйреді, азаптап, қорлап өлітірді.
Сол ... олар ... ... бара ... ... ... аудандық
комитеттің төрағасы Шалабаев Олжабайды өлтірді. Бұдан кейін 3 сағатқа
созылған атыс ... ... ... ... ... ... кейін шегінді. Осылай жеңіліс тапқан банды шекара арқылы
Қытайға өтіп кетуге ... ... Мен ... отрядымен бандының
соңына түстім. 1931 жылдың 21 қазанында Құдайбердиев Шәкәрім «Керегетас»
тауының маңында ... ... ... ... ... ... ... туралы құжат ОГПУ қызметкері Абзал Қарасартов
жазған дерек осы еді. Бірақ, бұл ... ... ... ... ... анық болып отыр. Қарасартовтың әңгімесіне сену миға ... ... ... ... жан - ... білімді, ғалым адам өнбейтін ... ... емес ... белгілі. Ал енді қанды оқиға қалайша өрбіді,
соған тоқталайық. Шәкәрімнің өмір сүрген заманында өкінішке орай қоғам ... да бір ... ... өзі ... және ... ... шыр көбелек
айналдырып, өз сеніміне тарта ... емес пе! ... сол ... адамнан тыс тура ал-майсын, сен саясатпен айналыспасаң, саясат
сенімен айналысады де-ген өмірдің қарапайым қағидасы шындыққа ... ... ... ... ... қалыптасты. Соның бірі - бір топ қауым
қажыны арғы бетке Қытайға өтуге көндірдік дегенге саяды. ... ... ... оққа ұшатын күні болар, ішінде қажы да бар, бәрі шекараны
детке алып, Шың еніне ... ... ... Сол ... сәтте қажы
жапандағы саят қорада атын арналған сұлу бар екендігін және бір ... ала ... ... ... ... ... ... өзгертіп
жіберіпті мыс. Олар солай десе, бұған тіптен де де кереғар пікір ... ... ... ... ... ... ... жер жібермеді, әйтпесе
тұрмас едім осы маңда», - деп ұлы Абай айтпақшы, Шәкәрім қажының сол ... да, ... да ... ... ... жер, өсекен елді қия алмай
әлгілерге кесімді сөзін айтпағаны шындық. ... ... дей ... ... ... өту ... ... түрінде зор ыждаһаттықпен
белгілеп бергені де рас. ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да Жетісу, Іле арқылы өтіңдер», - дей ... ... ... ... ... түсіріп беріпті деседі. Мұны енді ... ... ... ... бет ... ... ұлы Зият та бар
еді. Содан бұлар Қызылбиіктен асып, Қарабұлақтағы саят қораға бет ... ... қуып ... ... тап ... ... ... еш ойында жоқ Шәкәрім бұларды тоқтатып қойып, қуғыншыларға ... бет ... ... ... ... ... қызыл жендеттер
алдымен мұның астындағы тор жорға атты, іле аттан мұрттай ұшқанмен орнынан
атып ... ... ... ... ... ... ... мен керекпін»,
- деген мұның сөзін елеу қылмастан өзін де оққа ... Осы ... ... ... ... басшысы болмаса, осыдан біраз уақыт бұрын
көтерілісшілер қолынан қаза тапқан Олжабай коммунистің торы жорға аты ... ... ... - деп ... ... ықтырған болатын. Иә, соңғы
сәтте Олжабайдың торы жорғасы қажының астынан табылғаны рас. ... ... ... ... ... ғана ... ... оған
қатысқандығына да нақты айғақ ... ... торы ... бұған әлі
оқиғадан соң, мұны Қытайға бірге жүріңіз деп үгіттеушілер әкеп ... ... ... ... сәт оны өз ... өзі ... ... тапсырғысы
келген. Бірақ, өкінішке қарай, бұлар оған ... ... Зият ... басқалары Қытай жеріне өтіп кетті. Сол жақта Зият әкесінің өлім туралы
көлемді дастан жазыпты деседі. Әрине ондағы ... ... бір ... ... еш күмән жоқ. Бірақ, әзірге ол шығарма ... тиер ... енді ... ... ... әңгіме одан кейін былайша өрбіген.
Яғни, жендеттер Бақанастан Ғылымбай деген кісінің ... ... ... ... сүйегін соған артып, сол ауылға алып барады. ... ... ... ... ... ... өзі аудан
орталығына қайтып кетеді. ... ... ... өте ... ... ... сол күні түнде сол кезде жасы 8-9 дағы баласы Қабышты ... ... ... ... қояды. Содан жендеттер Шәкәрімнің сырт
киімдерін бөлісіп алады да, мүрдесін сол ... бір ... ... ... ... Оның ... бұта түбіне жасырынған бала Қабыш көріп
отырады. Ертеңінде әкесін әлгі ... ... ... құрқұдыққа тасталған
топырақ кеуіп те үлгермепті. Топырақтың үстіне шөп тасталғаны көрінеді.
Міне, қажының ... ... отыз ... ... осылайша нақтыланған. Бірақ,
бұған куә болғандар бұл туралы ешкімге жақ ашпаған. ... 1943 жылы ... елге ұлы ақын ... материал жинақтай келгенде Қабышты тауып, оңаша
тілдескен көрінеді.\9
Міне, отыз жыл ... ... яғни 1961 жыл ... ... Ахат
Шәкәрімұлы әкесінің сүйегін іздеп табады. Ол өзінің естелігінде: «1961 жыл
26 шілдеде Бақанасқа ... 27 ... әкем ... ... құдықты
жалғыз қазып, 28 шілдеде және қазып, барлық сүйегін түгел ... Тек ... ... ... Бірі - оң ... ... жіліктің басын үзген.
Екіншісі атқан оқ төс сүйектің ортасына өтіп, оң жақ ... ... 7 ... қабірі қазылды. 8 тамызда Абай зиратының қасына
жерленді», - деп еске алады Ахат ... ... ... 70 ... ... шыққанда артқыға арнаған «Мұтылғанның
өмірі» атты өмірбаяндық жырында тағдыр ... өмір ... көп ... ... суық ... шыдамассың зәріне» деп ескерткен еді. Шыны солай
болды. 30-шы ... ... ... ... ... жазықсыз да жолсыз
жазамен отыз жылдай ойшыл ақынның сөзі - ... тәні - ... ... ... ... еңбек еткен асыл адамдар қатарынан мүлде сызылып
тасталды.
1957 жылы - елді ... жеке ... ... қара ... бастаған шақ еді. ҚОКП «Қазақ халқының ... ... ... мен оны сын ... ... жағдайы мен оны
жақсартудың шаралары» атты ... ... ... рет ... «жылымықта»
1958 жылы 29 қазанда КСРО прокуратурасы Құдайбердиев Шәкәрімнің қылмысы
дәлелденбегендіктен, оның үстінен қозғалаған істі ... ... ... ... ... ... әлсіренткен осы қаулының негізінде
1959 жылы Республикалық ғылыми - теориялық конференция өткізілді. Өткендегі
өнер қайраткерлерінің шығармашылығы ... ... сөз ... ... оның ішінде Шәкәрімнің шығармашылығын жариялаудың ... ... ... ... ... тек ... әдебиеті газетінде
ақынның 8 өлеңін жарық көруіне ғана мұрсат берді. Керітартпа ... ... ... ата ... шығармашылығын баспауға қол
қойған газеттің бас редакторы Әбділда Тәжібаевты ... ... ... ... ... ... жоқ. Ақын шығармасы қайта ... ... ... ... жіерген ақынның 500 жол өлеңі кері қайтарылды.\10
Ақынның рухымен алысушылар жеңіс тойын тойлап жатқанда ... ... салы суға ... ... - командалық системаның құрған
торын үзіп, шыға алмағандарға үкініскен. ... тізе ... ... олар
емес-ті. Олар Шәкәрім мұрасын жүйелі түрде зерттеуде жолға қоя ... бұл топ ... ... ... ... ... 1965 жылы ҚОКП ... комитеті әдебиет және өнер институтына
Шәкәрім шығармасын жан-жақты зерттеп, ... ... ... ... басы ... ... болып, 1969 жылы даяр болған істі
Академия жанындағы координациялық кеңестің талқысына ... ... сол ... ... ... болайық. Қазақ сөз өнері
мен ғылымының белді ... ... бұл ... ... үзінді келтірейік.
Сәбит Мұханов. Бүгінгі бас қосуымыздың мақсаты - ... өкіл ... ... көркем шығармаларын талқылау және оны
баспаға ұсыну. Шәкәрім көп жасаған ... ... ... да ... ... шығармаларына қалай қараймыз, баспаға қалай ұсынамыз? міне, осы
жөнінде пікір алысуымыз қажет.
М.Базарбаев Құдайбердиев Шәкәрім шығармасы жөнінде ... ... рет ... ... ақын ... ... бұған дейін де бірнеше
қорытындылар алған болатын. Мен білетін жерде ... ... ... ... ... бір ... комиссия қорытындысы 40 беттен
асады. Ол қорытынды 1962-1963 жылдары орталық комитетке тасырылды. ... ... ... ... ... т.б. болдпатын. Сол
комисиясының қорытындысына Шәкәрім шығармаларын басу ... деп ... еді. ... ... ... ... сараптан өткізіп әкеп отырған
еңбегіміз осындай жан-жақты ... ... ... ... ... тілек пікірінен туған дүние. Қолдағы бар материалдарға
Шәкәрімнің 200 ден аса ... 4 ... ... ... мақалалар бар.
Қазақ ССР Ғылым академиясы ғылыми кітапханасының қорында қолжазбалары
сақтаулы. Біздің ... ... ... ақынның 164 өлеңі, 4 поэмасы, 3
прозалық шығармасы. Үлкенді - ... 18 ... ... ... ... ... мүмкіндік болғанша шығару
жағын қоштаймын. Абай мектебі ... ... өте ... ... тастағанбыз. Бұл
кісінің еңбегін шығарайық, 1959 жылы жақсы ... ... Сол ... ... көп ... ... Қазір халық сағына күтіп отыр.Тексеріп,
анықтап, тәртіпке келтіріп шығарып берсек нұр ... нұр ... ... ... ... ... мен байыпты қорытындыдан соң
Шәкәрімнің соңына шырақ алып түскендер қарап жатпады. Олар ... ... ... ... ... «жоғарыға» қарай ... ... ... ... ... ... құжаттан үзінді келтірейік:
«ҚКПК 1 секретары Қонаев жолдасқа
Сырттай естуімізге қарағанда ... ... ... Шәкәрімнің
әруағын көтеріп, кітабын шығармақшы көрінеді. Партиялық тап ... осы ... ... Біз ... ... ... ... Біз сол кезде кім ел, кім жау болғанын ... және ... ... би, ... қажы ... да ... Алаш туын
көтерушілердің бірі болғанын, Нұрмағанбетов дейтін ақ ... ... және ... 2000 адам ... ... ... Совет үкіметін
қарғап, Алаш партиясына беріле егіліп, өлеңмен жоқтағанын да білеміз.
Шежіре ... бар ... арғы тегі ... ... ... деп
көкігенін, «Мұсылмандық» деген кітабында халықты дін апиынымен уландырғанын
білеміз. Біз, әсіресе, қанышер ... ... ... Совет үкіметіне
қарсы деп бағыттағандарға ашу - ... ... ... ЦК ... деп ... ... көп - көп ... сұраймыз. Өйткені, аты -
жөнімізді аша алмай отырмыз. Халықтық, партиялық талдау бола қалса - біздің
табылуымызға сеніңіз»\11
Құжат.
ІІ. Тарихи ... ... ... ... ... көріп жүрген ақын – жазушылардың ешқайсысында
ұқсамайтын Шәкәрім шығармалары бір шеті Алтай өңірі, бір шеті ... ... ... таныс. Әр шығарманың өзіндік қалыптасу ... ... ... бар. XIX ғасырдың 2 жартысында қазақ халқының тарихы мен әдебиетін,
мәдениетін қалыптастыру жолында ... ... ... Шоқан, Ыбырай
Абайлармен тұстас, замандас болған, сол кезеңнің аумалы - төкпелі дәуірдің
куәсі Шәкәрім ... өз ... ... ... ... ортаға әлеуметтік жағдайларға байланысты туындаған көзқарасты, ой
-түйіні бағыты болуы шартты еді. Сондықтан да Шәкәрім XIX ... аяғы ... ... ... ... ... құбылыстарға қызу үнін қосты.
Оның ішінде жаңа заман жастарын оқу - білімге өнерге шақыру лебі бар. ... ... өнер ... бір ... үлгі алып ... соған жүгінейік
деген ой айттады. «Жастардың ... азық ... жан ... тазартуда үлгі
болар адам біреу ғана ол - ... - ... ... өз пір ... үлгі ... ... ... пен мейірім, адалдық пен ар, ұят тәрізді
ұғымдарды ... ... ... Абай ... ... ... ... жастар, біз бір түрлі жол табалық,
Арам айла, зорлықсыз мал табалық.
Өшпес өмір, таусылмас амал берелік,
Бір ... ... жан ... жылы ... бұл ... ... ... болашағы. Оқу-білімсіз
ел ертеңі жоқ екеннін айтып ... ... ... Өзі ... өткен
өмір өткелдерінде, тағдыр алқасында Шәкәрім ұстанған бағыты. Таңдаған ... ... оқу, ... ... ... үлгі алу. ... да ... дәріптеген, ұлағатты ойлар айтып, өздігінен білім алу, ... ... ... соны ... күш ... Білім алудың ең оңтайлы
кезеңі жастық шақ екендігіне де назар аударады. ... ... ... Өз ... ... етіп қалдырады. Ол арнайы білім беру, оқыту
ісіне арласып, белгілі бір ... ... осы ... ... ... ... ... қайткенде білімді ... ... ... - деген мәселелер төңірегінде сөз қозғап, өзіндік көзқарас
туындырып жол нұсқайды. Жастардың өздігінен ізденіп оқу жолындағы ... ... ... ... ... ... үлгі қылады.
Сезіндім біразын байқай,
Кітап, ғылым, ой алмаққа.
Маған жол болды сол ... ... ... ... ... өң ... желі болып табылған ой -
толғаныс, парасат - пайымы, ұстанған ... ... - ... пен Батыстың
озық ойлы даналарының үлгі өнегесі - ... ... ... ... ... ... білген ғұламаның кейінгілерге берері, айтпақ ақылы, қалдырған
мұрасы да осы жан - ... ... ... ... ... жүріп өткен жолы,
өмір кезеңі оның шығармашылы-ғының тарихылылығын айқындайды. Сондықтан да
Шәкәрім өлеңдерінде жеке адамның өсу ... ... ол өмір ... ... ... өзгерістері, тарихи саяси болмысы белгілі бір
замандылықпен суреттеледі. Шәкәрім өзі өмір ... ... ... ... өзгерістер енгізген. Халқымыздың санасын жаңғыртып, түрлі жаңалық,
өзгерістер ... ... ... дәстүр мен жаңашылдық Батыс пен
Шығыстың әдеби мұраларынан бастау алып, ... ... ... оны
өзіндік көзқарасын қалыптастырғанын, ол дәстүрлерді қабылдағынын ... ... ... ... асқан парасаттылықпен меңгеруге себеп:
оның қазақ ... орыс ... ... ... ... ... ... қоғамдық маңызы бар істерген араласуында.
Маңызды істерге араласа жүріп ... түзу жол, ... - ... ... ... ... күрделі де, қат - қабат қайшылықты
құрамын жасауда, сонымен қоса, қазақ қоғамының шындығын ... ... ... ... Ол өлең ... және ... сонымен қоса адамның
ішкі психологизімін бірлестіре отыра, қазақ тарихына жаңаша мазмұн мен түр
әкелді. Адамның ... ... ... ... ішкі ... алға ... Адам мінезіндегі сан түрлі қайшылықтарды ... ... ... ... ... ... - қатынаста бола тұра, адамның
«ішкі әлемнің» өзінің - өзі ... ... ... идеяны ұсынды. Шәкәрімнің
адам жайындағы түсінігі және оны көркемдеп суреттеу тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... адам тануда ,
«Құдайтануда», ... ... ... ... ... тек қана әдебиет пен
философияның ғана сыбағасына тиетін үлес қана емес. ... қоса ... ... ... әсер ететін дәрежедегі идеялар еді. ... ... адам ... ... оған қандай мінез - құлықтың әсері және
қандай адами құндылықтарды дамыту керек деген мәселелерді ... ... ... ... ... ... ықпалын әсерін анық байқай
отыра, сол ортаны, қоғамды, ... ... ... ... адамның
рухани толыққанды қалыптасқан әсерінін күштілігін мойындайды. Адамның іштей
дамуын, ішкі жан дүниесінін өзгеруі, психологиясын, ... ... ... ... өз қолында. Шәкәрім шығармашылығының бір иірімі,
Жаратушы мен адам, махаббат ... ... ... мен ... ... ... ... деген ойларда жатыр. Шәкәрім оптимизмі
де ұлт болашағына қатысты. Оның болашаққа ... ... зор, ... дамуын,
өз ұлтынын озық дәстүрлерімен ерекшеліктерін ... ... онын ... көздерін, бағыттарын табуды ... ... ... ... ... отыра, жаңашылдығы басым жан - жақты ізденістер мен
дүниетаным дамытуда ... ... ... пайдаланды. Өлең
сөздерінін байлығы, сұлулығы қазақ тілінің бай ... ... ала ... ... ... һәм ... ... табиғи ақындық қуатын өнер - білімге
құштарлық қасиетін және зор ... ерте ... ... бағалаған Абай
оған ең алдымен қазақтың шежіресін жазуды тапсырып, мәслихат етеді: «Абай
қазақ шежіресін жаз деп, он ... ... ... шежіресін жинай бастадым.
Абайдың ұқтыруымен және сол кісінің ... кісі ... хат ... мағлұматтары да шежіреде бар», - дейді Шәкәрім.
Абайдың Шәкәрімге қазақ ... ... ... ... ... - ... оның «Бірақ, сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деп
аталатын ғылыми дәлелді, тарихи деректі шағын ғана ... ... ... ... бөлсек, тереңірек түсінеміз. Абай ... ... ... ... ... ғарабтан (арабтан) шықты дегенді, яки ... ... ... Онысы, әрине тауарихтан (тарихтан) хабар тисе,
сол жақтан тигендіктен. Ислам діні ... ата - ... ... жақын көрсеткендіктен һәм артқы жағы ... ... ... ... - деп қазақ халқының тарихына жат, ... ... ... ашып ... ... түбі ... ... деректер негізінде зерттеп, ғылыми тұрғыдан қарап, қысқаша баяндап
жазған. Қазақтың түбі қайдан шыққанын ғылыми дәлелді, ... ... ... шежіресін жазу жолын Шәкәрімге Абай өзі бастап көрсетіп берген.
Шәкәрім ... ... ... тарихшы ғалымдардың, ... сол ... қол ... кітаптарын ізерлеп оқып, терең ... ... бойы ... ... мол ... ... тұңғыш қазақ шежіресін
жазуға кіріскен.
«Шежіре» деген сөзге Қазақ Совет Энциклопедиясында берілген анықтама
- түсінікте: ... ... ... - ... ... ... шығу ... баяндайтын тарих ғылымының бір тармағы. Ру, ... ... - ... ... ... ... шежіре мәдениетті
елдердің бәрінде де ... - ... Одан әрі ... туралы айта келіп:
«Шежіре топтаудағы дерегі мол еңбектер: Шәкәрім Құдайбердіұлының «Қазақ
шежіресі», - деп, ең ... ... ... ... ... ... былай деп жазды: «Қазақтың түпкі
атасының жайын білмек болып, көп ... бері сол ... ... ... алып және ... ... ... кітаптарын оқыдым.
Оқыған кітаптарымның мұсылманшасы: «Тәбіри», «Тарих ғұмуми», «Тарих антшар
аласлам», ... ... ... тарихы, Әбу Алғазы Бахадур ханның ... ... және Һәм ... ... ... сөздер. Орысша кітаптардан
оқығаным: Радловтың ұйғыр туралы, Аристовтың түркі нәсілі туралы, дүниедегі
Һәм әртүрлі жұрттың шежірелерінен орысшаға көшірілген сөздер. Оның ... ең ескі ... ... - «Құдатқұ білік», «Кошочидам» деген
кітаптардың сөзі және Қытайдың Юан –Шау – Ми - ши ... ... сөз ... - ... рум - европа жазушылардың сөзі»\15
Бұл жазбалардан анықталатыны: «Шәкәрім тарих қойнауына, құпия сырына
үңілместен бұрын ... ... ... өз ... ... және сол кезде
айтылған қалыптасқан ғылыми, тарихи пікір - тұжырымдармен таныс болған, көп
ізденген, бірсыпыра кітаптар оқыған, оқығандарын өз ой ... ... ол ... тарихи трактаттар жазу принциптерін, талаптарын,
идеяларын, мақсат-міндеттерін анықтап алған. ... ... ... ... ... Шәкәрім бұл салада тағы да өз замандастарынан биік
болғаны, қазақ ... ... ... ... ... ізді, анамитикалық ғылыми, тарихи ... ... ... ... екені аңғарылды. Шәкәрім Құдайбердіұлы өзі
атаған, оқыған, сілтемелер келтірілеген қазақ және басқа халықтар ... ... ... ... ... түп нұсқалардың,
зерттеулердің көбі кезінде шығыстану ... ... ... ... ... белгілі тарихшы Әбілғазының (1603-1663) «Шежіре-и-түрік»
(түрік шежіресі) атты еңбегін ... ... ... ... нұсқасы 1826
жылы қазанда жарық көрген. Шәкәрім шамасы, осы ... ... ... ... ... шығыс зерттеушісі, тюрколог, этнограф, археолог
В.В.Радлов (1837-1918) еңбектерімен ғалымның өзі тірі ... ... ... ... ... деген кітабы Петербургте 1893 жылы шыққан.
Сол сияқты түркі халықтарына байланысты еңбектерді кеңінен пайдаланды. Араб
тарихшысы ... ... ... еңбегін, әрине түпнұсқасын Шәкәрім
оқыған. Араб ... - ... ... Ибн-Ассирдің (1160-1233), Ибн
Халдунның (1832-1906) еңбектерімен де таныс болған. Бұлардан ... ... ... ... Левшин, Спасский, Маевскийлерді шежіреде атап
өтіп, олардың еңбектеріне сілтеме жасап отырады. ... ... атап қана ... ... ... ... ... түседі.
Шежіредегі мынандай тараулар - «Қазақтың ... ... ... үш
жүзге бөлінгені», «Ұлы жүз жайлы», «Орта жүз», «Кіші жүз», «Арғын», «Әмір
Темір нәсілі», «Шыңғыс хан» т.б. ... ... ... ... арғы ... ... бұрыңғы жазбаларда айтылған пікірлер өзінше
сұрыптаулары қызық.\16
Тарихта белгілі «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл ... деп ... ... ... ... шежіресінде қысқаша былай баяндалады:
«1723 жылы қазақ – қалмақ болып жиылып соғысқанда ... ... ... қазақтың көбін қырып, қалғанын қуып жіберген. ... ... аш ... жаяу ... бір ... ... келіп, көлді айнала сұлап жатыпты.
Сонда бір ақсақал кісі айтыпты: ... адам ... ... ... ұмытпаса, жаманшылық көргеннін де сондай ұмытпау керек. Біздің бұл
көрген бейнетіміздің аты: ... ... ... ... ... ... Мағынасы: табанымыз ағарғанша жаяу жүріп, көлді айналып ... ... Сол ... ... ... ... ... тарихта өз ізін
қалдырды. Ауыл көшкенде, қаратау көш асқанда, енесін артып алған бір тайлақ
көшті жанап боздайды, қарындасын - ... ... ... ... оны
жоқтап, ол да зарлайды. Көштің алды - артын шолып жүрген батырлар қарауылда
отырып, соны көріп айтқан өлеңдері еді»,-дейді.\17
«Арғын» ... не ... ... ... орыс ... әртүрлі
сөз айтады. Соның ішіндегі қисындысы ... ... ... ... ... сөз сықылды көрінеді. Бұрыңғы заманда осы «Ұлуг Ергин» деген
тап моңғол жұртының ... ... Оны ... ... дейді.
Себебі, Қытайда «р» харфі жоқ. Және сөздің аяғында харіфті тастан айтатұғын
әдеттері бар. «Бойе-гу» - дің ортасына «ра» ... ... ... ... «Бай-ергун» болады. «Бай-ергун» һәм «Ұлуг аргу» - екеуі де ... ... ... былай дейді: «...Менің ойымша , біздің осы Орта жүздегі
арғынның атасы. ... ... ... ... ... ... аға
деген кісіні Хаврасан деген жерге хан қойған. Сол ... 440 ... 1262 жылы ... ... ... мазмұнын келтіреді де ... ... ... сөз» деп келіспей немесе «өз ... ... ... деп ой - ... ... ... дәлелді болу үшін
оқыған кітаптарына сілтемелер жасайды. Сөйтіп, ол қазақ тарих ғылымында осы
күнге дейін дұрыс, терең, ғылыми ... ... келе ... ... қайдан
шыққаны, үш жүзге бөліну себептері, атақты адамдары, олардың таңбалары тағы
басқа ерекше-ліктері сияқты мәселелерді зерттеу, шешу қажеттілігіне ... ... ... Сол ... ... ... қалмақтан жеңілуі,
Ақтабан шұбырындағы көргені», «Әбілмансұр Абылай ханның келгені» сияқты
тарауларда да ... ... ... ... бар. ... пен қалмақ
соғысындағы қазақ елінің 1723 ... ... ... ... ... ... ... атаулының мазмұны, жайы, сыры туралы айта келіп,
автор халық өлеңнің мәтінін келтіреді. ... ... ... соғыстары, Абылай оның жауы қалмақ қолбасшысы Қалдан Церен
туралы тарихи деректер мен аңыздар да едәуір орын ... ... енді бір ... ... Тобықты ұрпақтары Ырғызбай,
Өскенбай, Құнанбай оның балалары Құдайберді, Абай туралы Шәкәрім: «Айдостың
төрт баласы: Ырғызбай, ... ... ... ... ... ... һәм Абылай ханмен жолдас болған кісі. Оның төрт баласы - Өскенбай,
Өсер, Мырзатай, Жортар. ... ... ... ... ... би ... ... біздің үлкен атамыз Құнанбай қажы марқұм жалғыз. Соның
үлкен ... ... әкем ... ... ... еді. Ол кісі 1866 ... 37 ... сәуір айында дүниеден өтіп, мен 8 ... ... ... ... Шәкәрімнің «Ұлық атамыз Құнанбай қажы марқұмның жайынан аз ... - деп ... ... келтіруінің едәуір тарихи маңызы бар.\20
Шәкәрім ағартушылық, демократтық, гуманистік көзқарастарын уағыздау
бағытында ... ... ... ... һәм ... еңбегі еді.
Шәкәрім 19 жасынан бастап, қазақ шежіресін жазу жұмысына кірісіп, Абайдың
көзі тірісінде ... ... Абай ... ... соң, ... ... жылы ... мың данамен басылған да тез тараған. «Қазақ» газеті
1913 жылы 30 ... ... ... бүтін қазақ қырғыз түрік басқа
жұртарының һәм хандырының шежіресін анықтап ... ... ... - деп
бағалады. Осы газеттің 1913 жылғы №2 санында жарияланған. Қыр баласының
пікіріне ... ... 1914 жылы 61 ... ... ... ... бағасынан артық қызықтырғанызға Тәңірі жарылқасын» - деп ризалық
айтты. Шежіре - Шәкәрімнің тұңғыш ... ... ... ... ... ... үшін ... маңызын жоймайтын еңбек. Өйткені, ... ... ... ... ... ... ... мәселеге
ерекше назар аударып, Ислам діні - бұрыңғы ата-бабаларды ... ... ... ... ... ... ... туғанын
әшкерелейді. Қазақтың түбі қайдан шыққанын анықтап, дәлелдеп - ... ... ... ... ... сүйіспеншілік, отансүйгіш сана - ... ... ... ... ... ... Философиялық дүниетанымы
3.1. Шәкәрім-философ
Қазақ халқында белгілі философиялық дәстүр қалыптасқан ... ... ... ... Ең ... осындай мектептің есігін
ашып, арнаулы дүниетанымдық еңбек ... ... ... ... ... ... ... жазу оңайға түспегенін байқатады.
Шәкәрім ғылыми табыстарына ... ... ... ... ... ... дүмше екендігін айтып сынайды. Діннің мәдени
дәрежеде жүргізілгенін қалайды. Шәкәрім бұл еңбегін жазғанда ... ... ... ... ғалымдарының, философтарының еңбектерін кеңінен
зерттейді, түрлі ойлар ... ... ... де ... ... іздейді. Ол жөнінде Шәкәрім: «Осы кітаптың аяқ жағында менің қай
қорытындым болса да, көбісі Еуропа ... ... ... ... ... өз ойым қабылдағынын алып отырмын. Өз білімімше, сыңар езу
болғаным жоқ деп ... ... - деп ... ... Шәкәрім тіршілік туралы зиялы қауым арасында көптен
бері айтылып келе жатқан екі ... ... ... бар ... ... ... өлсе де жан ... өлгеннне соң ол да тіршілікке тіпті,
ұқсамайтын біртүрлі өмір бар». Екіншісі, «Әлемдегі ... ... ... ... ... оны былай қылайын деп жаратқан иесі жоқ, һәм өлген
соң тірілетін жан жоқ» ... ... ... ... Осы ... қайсысы дұрыс, соны біліп алу үшін ... ... ... ... ... болу ... деп ... Одан соң, қай
бір нәрсе болсын адам қашанда оны жаратушы не деп оны іздеп ... ... ... дей ... ... өмір ... ойшылар жаратушы осы деп
күн, от, ағаш, тас сияқтыларға ... деп ... ... ... ... дуанаға сенген, ал ғалым,- дейді Шәкәрім, - ... ... ... соң ... жоқ деген жолдың түбіне түсе келіп, дүниеннің
пайда болуын жаратылыстың заңынан, - ... ... ... ... ... төрт ... деп түсіну: от, су, топырақ, ауа. Ал ... деп төрт ... ... жеке ... ... ... көзге
көрінбейтін де бөлшектері бар екенін айтады: бұл жөнінде ... ... ... «Әр ... көзге ілінбейтін кішкентай тараулардан қосылап жаралғанын
тауып. Ол ... ... ... да ... ... ... келмейтін
болады». Бұл Шәкәрімнің сол кездегі алдыңғы қатарлы ғылыми тұжырымдарға
сүйенгенін көрсетеді. Екінші ... ... ... Ол да ... ... ... жаратушы ие бекер сөз», «жаралғандардың өзінен
бөлек нәрсе ... ... ... ... ... бәрі бір ... ... «Ол заң өсіп - өнуге, жоғарлауға ұмтылып, ең ... ... деп ... ... Сөйтіп, Шәкәрім табиғатта ... ең ... ... ... ... уағыздайды.
Үшінші дәлел: «Тұқымдастық жол». Мұнда автор түрлі заттар, түрлер бірден
пайда ... жоқ, олар ұзақ ... ... нәтижесі екендігіне
тоқталады. Мәселен, «құрлықтағы хайуандар, адамдар, өсімдіктен, құстар -
бәрі ... ... дей ... алғашқы тіршілік теңіздің жылы суынан пайда
болғанын мойындайды. Сондықтан да ... ... ...... ... ие жоқ ... қорытындыға келеді». Төртінші дәлел: «Дене сезімі».
«Біз әр нәрсені денедегі ... ... деп ол ... ... ... ... айтқанда, көзбен көріп, құлақпен естіп, қолмен
ұстап, мұрынмен иіскеп, тілмен ... ... ... танып білуге болады
деген ғылыми қағиданы берік ұстайды.
«Егер біліп жаратушы ие бар ... бұл ... ... ... жоқ ... ... - деп ... біржақты пікір айтады. Құдырет бар
болған болса ғана ... бәрі ... ... ... еді, ал ... соң, «біліп жаратушының бар дейді», - деген ... ... ... ... ... дүниедегі ағаш - өсімдіктер ... су, от ... ... бірі ... ... ... бар » - дейді
автор. Ал енді «бұл нені көрсетеді?» ... ... - өзі ... ... ... «Бұл ... қалай болса, солай кезі келгендіктен ... ... деп ... Бұл ... ... XIX ғасырда кең
тараған деген тоқтамға келіп, ол XX ... ... ... жаңа ... ... айтады. Енді Шәкәрім басқа ой қорытындысына ... ... ... ауытқып, болмыстыққа сенеді.\21
Шәкәрімнің философиялық концепсиясының қорытындысы, ... ... ... ойшылдың дәстүрлі әдіспен үйреншікті жолды
қалайтындығы. Дүние ... ... ... ... ... бір ... ... антикалық пифагористерге, бір ісі ортағасырлық Шығыс және Орта ... тән ... ... Баласағұн: «Кісіге екі дүниеде пайдалы үш
нәрсе ізгі іс (мінезі түзулік), ұят, ... және үш ... ... ... ... сараңдық» десе, Абай: «Қасиетті адам бойында үш нәрсе
қатар ... ... ол - ... ... жүрек» немесе «Күллі адам баласын
қор қылатын үш нәрсе бар. Сонан қашпақ керек. ... - ... ... ... ... деп ... ... бақытты, қоғамға жетудің кілті әлеуметтік реформада немесе
ағартуда (Шоқан, Ыбарай), тарих – жақсылық пен зұлымдықтың, ағартушылық ... ... деп ... ... ... ілімінің тереңдігі де
осында. Адамды өз ... жету үшін ... ... ... ... ... ... жан тілегін тыңдату - өмірінің екінші жартысында Мекке
барып, қажы болған ... ... ... ... ... теориясы мен үнді буддистік медитация, ... ... ... ... ... ... Көсемдері әл-Басри,
әл-Мұхазити, әл-Халлай болып табылатын Исламның бұл бағыты ... ... оған ... ... ... және өзін Жаратушының еркіне
бағындыра отырып, өзін Алланың құралына айналдыруды уағыздайды.\23
3.2. Үш анық ... ... ... ... ... ... ... «Үш
анық» деп аталатын еңбегінде бүкіл рухани болмысындағы ... өнер ... ... ... сыры мол, ... ... ... қабаттары,
көрсетілген «Үш анықтағы» басты ойдың өзекті желісі де Абай ... ... орай ... ... «жан құмары» мәселесімен
тікелей байланыста жатқан құбылыспен ... ... «Үш ... ... ... ... ала зор даярлықтан өткен. Шығыс және ... ... ... бас қойғанда, ондағы идеалистік, материалистік
бағыттағы еңбектерімен таныстығы мол ... жас ... ... және жаратылыстану ғылымдары бойынша
арнайы білім алған жоқ. Бірақ, ол Абайдың жетелігімен білімге, өлеңге және
ғылымға ... ... ... ... ... түседі. «Әкеміздің бір
шешесінен туған ... ... ... ... Абай деп ... Ол ... һәм ... ғылымға жүйрік һәм Алланың ... ... да ... бөлек дана кісі еді, ер жеткен соң, сол кісіден тағылым ... ... ... насихатын тыңдап, аз ғана ғылымның сәулесін
сездім. Ибраһим ... ... ... іші ... ... азырақ
білінді. Абай - дінішман, хаким философ кісі еді» - деп ... ... жасы ... ... ... ... Шәкәрім ғылымның әртүрлі
саласын меңгерді. «Негізгі алған білімім болмаса да, өз бетіммен ізденіп,
өткен ... ... ... ... ойларымен танысып, білгендерін
сұрап, өз ойымнан құрап, түрлі әңгімелер ... ... ... жазумен
өткізді. Елу жасқа тақаған соң, ... ... ... ... ... ... ... кеттім» - деп еске алады Шәкәрім.\24
XX ғасырдың 20 жылдарының ... ... ... ... ... серпіліс болды. 1928 жылы Шәкәрім «Үш ... ... ... ... Бұл еңбектің Шәкәрім 40 жасқа ... еді және оны ... отыз жыл ... Бұл ізденіс әлемнің бай және
құнарлы кітапханаларындағы асыл мұраларды ... ... ... Шәкәрім
Семей, Стамбул, Париж, Александрия, Мекке және т.б. ... ... ... ... ... ... ... танысты. «Үш анық»
еңбегі жөнінде өзі былай деп еді:
Отыз жылдай жиғаным,
Сау ақыл-менің иманым.
Аламын соған сиғанын.
Бұл философилық ... ... екі ... ... 1991 жылы Қазақ ССР Ғылым академиясының ... ... және өнер ... ... ресми түрде жарық көрді.\25
Шәкәрім Құдайбердіұлының философиялық тақырыптағы «Үш анық» шығармасын
зерттеу ауқымды ізденісті талап етеді. Әсіресе, осы шығарманың ... ... ... ... ... әлем ... ой
жарыстыруы, қазақ философия-сындағы ... ... ... ... жан және дүниенің бастамасы туралы сұрақтың негізіндіегі
рухани ізденісінің өрісі осы философия тарихы болды. Шәкәрім «Үш ... ... ең ... ... ... ... ақиқатты
іздейді. Ол барлық әлем ойшылдары сияқты философиялық мәселелерді көтеріп,
оны шешуге тырысты. Бұл жолда ол жан мен дүниенің ... ... ... ... ... екі ... яғни дүниенің даму заңдылығын
түсіндірудегі ғылыми дүниетаным мен діни - ... ... ... ... ... адам ... басты мақсаты деп білді. Ойшылдың осы екі
түрлі дүниетанымды жүйелей зерттегеніне қарап, оның «Үш ... ... ... ... ғылыми еңбек деп бағалауға болар еді. Қандай
ой айтса да ойшыл нақты дәлелдермен өз ... ... ... ... «Үш анық» концепсиясын қалыптастыруды білген. «Үш анықта» Шәкәрім
көне грек ... ... XIX ... ... О.Канттың
позитивизміне дейін өзі көтерген мәселе бойынша тиянақты түрде ... ... көне грек ... қайта жаңғыру дәуірінде ерекше
жалғасын тапқанын ... ... ... ... ... Бруно,
Ламетри, Руссо, Вольтер сияқты ойшылдардың көзқарастарын жетік меңгереді.
Ғылымдағы Коперник ... ... ... ... ... ... негізделген қағидаларынан дәлелдемелер келтіріп
өтті. Шәкәрімнің ойынша дүниедегі құбылыстар бір - бірімен ... түп ... ... ... күште деп білді. Ендеше, дүниенің
түпкі себебі, ... ... ... келтіруші мәнді күш - Жаратушы. Бұл
Шәкәрім дүниетанымдағы бірінші анық. Ойшылдың түсінігіндегі екінші анық ол
- адам жанының ... ... ... ... ... қасиет
бар. Барлық денелер жаннан жаратылады. Жанның бірнеше түрі бар. ... ең ... ... ... ... ... жан ... мәселеде Шәкәрім
алғаш рет қазақ мәдениетінде жан мен рухты ... ... ... ... ... рух ол - жанның өлгеннен кейінгі формасы деген көзқарас
қалыптасқан. Ал Шәкәрімнің ойынша рух ол - таза ақыл. ... ... ... ... ... ... ... жоқ, ол тек басқа күйге түседі.
Шәкәрім жанның өлмейтіндігі туралы идеяны дәлелдеу үшін XIX ... ... ... ... телепатия ілімдерінің қағидаларын кең пайдаланды.
Сөйтіп, ол өзінің жан өлмейді, ол барлықтың ішінде бар ... ... ... ... ... ... өлмейтіндігі, оның үнемі өрлеу ... ... ... философиялық тұрғыдан қарайтын болсақ, бұл ең
алдымен ... ... ... ... ... ... әсіресе,
адам үшін маңызы зор. Егер барлық тіршілік иесі өлі механизм ... ... ... ... Онда адам ешқандай мән жоқ. Ал ... ... ... ... ақыл - ... ... ... мәселелерге
келгенде адам ерекше мәнге ие. Олай болса, адам үшін тәннен гөрі жанның
кемелдігі ... ... ... ол - ... ... - бұл ... ... анық. Ұжданға үш түрлі қасиет тән. Олар: әділет,
мейірім, ынсап. Міне, осы қасиеттер ... ... жаны ... мазмұнға ие
болады. Бұларды таза ақыл ... ... өзін адам ... Осылайша Шәкәрімнің «Үш анық» шығармасында мәселе қоршаған
ортаны тануға ұмтылған танымдық сұрақтан басталып, ... ішкі ... ... ... ... Шәкәрімнің діни - танымдық өзектілігі
Шәкәрімнің шығармаларына қарағанда оның ... діни - ... алға ... Бірақ, олардың ішінде ерік - жігер баспалдағының
мәселесіне ... ... ... ол ең ... ... қатарына жатқызылады.
Өйткені, көптеген, ғасыр бойы оның шешімін ... ... ... күресіп келді. Мұның таң қалатын еш нәрсесі жоқ. Өйткені, ... ... ... өмірлік маңызы бар мәселелердің жауаптарының
сипатын анықтайды: адамның ... ... ... ол өз іс ... ... ма, ... ... мен мәні неде, адамзаттың
танымдық прогрессі мүмкін бе және т.б. ... ... ... ... ... жауап іздеу керек. Алайда, адам әрекетін
сипаттайтын тұтасқан аяттары бар ... ... ... ... ... ... жауап бермейтіндей көрінуі мүмкін. Мәселен, «Және сондай
аяттарымызды ... ... ... ... ... Алла ... оны тура ... салады»\27
«Алладан бұйрықсыз ешкімнің иман келтіруі мүмкін емес. Алла ... ... ... ... ... ... ... тән. Ол жолдың қисыға да бар. Егер ... ... тура ... салар еді»\29
«Расында оған тура жол көрсеттік. Мейлі шүкірлік қылсын, мейлі қарсы
қылсын.»\30
Аяттардың ... адам ... іс - ... ... ... ... еркіне бағынышты. Құдайдың күші адамның әрекетіне мүлдем
де сиыспайды немесе бейтарап күйінде қалады. Мұндай жағдайда, адамның іс ... Алла ма, әлде ... өзі ме, кім ... екенін анықтау қиын.
Пікірталасқа Шәкәрім де қатысты. Ол Ислам діни әдебиетінде қалыптасқан ... ... үш ... ... оның ... ... қатысын
білдірді. Бірінішісі: адамның еркі жоқ және өзінің барлық әрекеттерін ол
Алланың еркімен жасайды. Осы ... өз ... ... сала ... ... ... бір іс - әрекеттерді, соның ішінде жамандарын да
алдын ала айқындап, адамдардан сол үшін ... ... ... оны ... ... еді деп ... Бұл ретте ол Құранның мынандай
аяттарына арқа сүйейді: «Анық Алла ... ... ... ... ... аударған Құран Кәрімде бұл аят былай берілген: «Расында Алла
адамдарға еш зұлымдық қылмайды. ... ... ... өздері зұлымдық
қылады»\31
Екіншісі: Шәкәрімнің пікірінше, Алла жер бетіндегі бар ... ... ... ізгілік пен жауыздықты да және де өз ... ... бере ... ... істеріне араласпайды. Бұл ойды ол
мынандай толғамдармен бейнелейді. Егер мен ... ... ата - анам ... ... мен ... елді ... ... болса, онда мұндай
жағдайда мынаны айтуға болады: «Сондықтан мен күнәһәр болдым». Ал бұл үшін
кім жауап ... және кім ... ... ... осы ... мынандай
қорытындыға келеді: егер жасалған күнә үшін, себепші болған басқа ... ... онда оған да ... ... болғаны анық: сөйте тұрып Адам
атаға дейін жетуге болады, ал бұған жол беруге ... ... ... деп ... ... біреу жасаған күнәға ешкім де ... ... ... іс - ... Алла тарапынан айқындалып,
«қасиетті кітапқа» жазылған, ... оның ... ... ала
айқындалаған нәрсені орындауға еркі жоқ. Бұл ... ... ... ... ... шығарып, өзінің ойын мынадай тұжырыммен шектейді: «Әрбір
саналы адам өз ... ... - тек ... ... ... өте ... ол
бәрібір кедейге айналады. Мұндай жағдайда Құдай бәрін алдын ала ... ... мен ... деп айтуға бола ма?» Шәкәрім жауыздықтың
қайнарын ... ... ... ... ... ол екі ... ретінде қарайды: көзге көрінетіні (тәні) және көрінбейтіні (жан
дүниесі). Танымдық жан дүниесі өнегелі функциялардың ... ... ... ... нақ сол ... ... ... нәрседен ажыратуға қабылетті.
Егер жан дүниеге жетуге талпынса, онда адам өзінің ... ... ... адамның өн бойында «сезімдік - тілек» жеңсе, онда дін алшақтайды.
Соныме Шәкәрімнің пікірінше, субстанциялы ... ... жоқ. ... ... ... ізгілік болып саналады.\33
Өнегеліктегі сенімнен шығара отырып, Шәкәрім әдепсіздікті ... ... ... ... Оның ... адамның іс-
әрекеттеріндегі мына бір қылықтары аса ауыр ... ... ... ... ... ... Алланың бірлігіне сенбеу, демек, ... ... жоқ ... ... ... жүгінеді, онда былай ... ... кім ... ... жасаса, сол адам үлкен күнәға батады».
Аллаға жат ... ... ... ... адамның аузы - күнәнің қайнары;
- шамандарға, балгерлерге, ... үн ... ... ... бал
аштырғаннан, оқып білген дәрігерге емделген сауап. Дәлел ... ... мына бір ... ... ... «Ей, ... ... емдетіңіз, Алла тағала даусыз ешбір науқас жаратқан
жоқ. Жалғыз кәрілік, ... ... пұт ... және ... бас ию: «тастың үңгірін, жалғыз ағашты әулие деп,
мал ... әлем ... бәрі ... ... іс». Күнә ... ... жоқ. ... айтқанда Шәкәрім жалғандық ант қылмыстары сияқты
күнәларды ... ... ... бөлді. Құранға жүгіне ... ... ант ... он ... - ... тамақтандырып, киіндірсе
күнәсінан айырылуына болады деп ... Оның ... ... ... ... ... ... тиіс.\34
Шәкәрімнің пікірінше, жалған уәде араздасқандарды татуластыру, баланы
пайдалы еңбекке қызықтыру, және діннен алшақтауға әрекет ... ... ... ... қолдануына рұқсат. Осы орайда Абайдың мына ... ... ... ... - ... ... бастан бала өзі ізденіп таппайды.
Басында зорлықпен яки ... үйір қылу ... ... ... өзі
іздегендей болғанша»\35
Жалпы айтқанда, Шәкәрім дүниетанымы өзінің негіздері ... ... ... ... - парасатты. Оның құрылымының ортасында формалды
түрде Құдай, ал шын мәнінде – ол кемшіліктері мен ... ... ... бағытталған. Сенімді бекіту өзіндік жеке мақсатқа емес, жеке адам
мен қоғамның имандылық тұрақтылығын бекітудің құралы ретінде қаралады.
Діни ... ... ... ... ... ... ... аударып түсініктеме ретінде жазған Шәкәрім Құдайбердіұлы еді.
«Мұсыламандық шарты» деп ... ... ... ... оның
жазылуына түрткі болған сол замандағы саяси - ... ... ... мен ... орын ... ... мәні бар рухани құбылыстардың
болмысына жіті назар аудару ... XX ... ... ақындар
шығармасындағы кейбір саяси - әлеуметтік рухтардағы ... ... ... ... ... ... миссионерлік саясаттың етек алуынан пайда
болған құбалыс болатын. Бұлар да уды умен ... ... ... танымалы
күрес тәсілін ұстанған тәрізді.
Бұл кітаптың ... ... ... бір ... ... ... ... есітіп білген шығарсыздар. Олай
болса, біздің қазақ халқының өз тіліменен жазылған кітап жоқ ... ... ... ... білмек түгіл ноғай тіліменен ... ... ... ұға ... жоқ ... деп ... Сол ... иман - ғибадат
турасын шамам келгенше қазақ тіліменнен жазайын деп ойладым. Бұл ... ... ... оңай ... әрі оларға пайда, әрі өзіме сауап болар ме
екен деп...үміт ... - деп ... ... иман-ғибадаттың мәнін қазақ
тілінде дұрыс ұғындыруды қалаған.
Қорытынды
Еліміздің тәуелсіздік алып, Қазақстан ... даму ... ... ... ерекше көңіл аудара бастаған бүгінгі күнгі халқымыздың
болашағы үшін ... ... ... ... ой ... маңызы
ерекше. Қазақ ... және әлем ... ... даналығы мен ертеден қалыптасып келген ойлау мәденитеі
арқылы өз ... ... ... да ... ... жұмыстың
тақырыбының аясында Шәкәрімдей ойшылдың шығармашылығына оның ... ... және ... тарихи-философиялық талдау
жүргізу болып табылады. Осыған байланысты, дипломық жұмытың қорытынды болар
түйіндемелерді ... ... ... ... ... өз заманының бейнесін,
адамдар арасындағы қарым-қатыныстарды, әлемдегі отаршылдық ... ... ... Осы ... ... ... бір кезеңде қазақ
халқының тағдырымен біте қайнасып, сол заманның қарам-қайшылықтарымен бірге
өмір сүреді. Сондықтан да ... өмір ... орта ... тарихи
санасын қалыптастыр-ды.Оған дәлел ретінде әлеуметтік мәселеге арналған және
ел арасында «Шежіре» атанған «Түрік, ... ... һәм ... ... ... ... ... көне салтты бағзыдағы ... хан ... ... ... ... еңбегі. Көне
үлгідегі құрылысы жер бетіндегі барлық жұрты Адам-Ата, Хауа-Анадан, Нұх
пайғамбар мен оның үш ... Сам, Хам, ... ... ... ... ... жеке ... тарихымен ғана байланысты қарастырып, аңыз бен
шындықтың шегін ажырата білген ... ... - ... ... ең алғашқы
және жаңа шежіре болып табылады.
2. Шәкәрім дүниетанымында ... ... адам мен ... мен ... ... туралы мәселенің төңірегінде ой қозғады. Әлем
философиясынан сусындаған ол, өзінің түйіндеген тұжырымдарын ең ... «Үш ... ... Шәкәрім осы еңбегінде адамды ең басты
орынға қойып, оның жанының ажалсыздығы ... ... алға ... ... ол Әлемдегі діни және ғылыми жолдардың көзқарастырын салыстыра кее
өзінің философиялық концепсиясы «Үш ... ... Бұл ... ... көне грек ... ... XIX ғасыр Еуропада қалыптасқан
иррационалистік, позитивистік дүниетанымға шейін ... ... ... жаңа ... арналары-мен қуаттандыра түсті.
3. Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірі, қасіретті тағдыры, көңіл көркейтер
мұрасы туралы ғалымдар мен ... ... ... ... Ақын
өліміне байланысты 1978 жылы 20 сәуірде магнитафон ... ... ... ... ... ... мырза сол кездегі НКВД басшысы
болған Абзал Қарасартовтан сұхбат алды. Бұл ... ... рет ... ... 17 ... 1989 жылы «Білмедім, Шәкәрімді кім атқанын...»
деген атпен жарық көрген бола-тын. Диплом жұмысы - осы ... көзі ... ... дәстүрлерін ілгері дамытып, байтып, қазақтың ұлттық
мәдениетін Шығыс қазынасымен, орыс ... ... ... ... ... ... Ол - ел ... ескі тарихты көне рәсім, жол ... ... ... ... ... ... ... сөз байлығын
бойына сіңірген дана болды. Халқымыздың басына жетерлік қайғыны жалғыз өзі
көтерген қалың орман-нан ... ... ... Оның ... ...... мұрасы - болашаққа меңзеген асқар мұратымен, ... ... ... ... та ... ... ... Ш.Құдайбердіұлы «Түрік, қазақ, қырғыз һәм хандар ... ... 72 ... ... ... ... ... М.Кенемолдин «Шәкәрім өмірінің белгісіз беттері»\\ Абай -2004 жыл, ... ... ... ... қазақ, қырғыз һәм ... ... жыл 70-71 ... ... ... қырық жасқа дейінгі шығармашылығы»\\ Абай - ... № 2. 58-60 ... ... ... ... - маусым 2004 жыл, № 5. 32-
34 бет
7. Амантай Кәкен «Ақынның соңғы күзі»\\Астана ақшамы- Алматы;1999 жылы ... ... ... ... ... Шыңырау...» \\Егеменді Қазақстан маусым
1994 жылы 7-8 бет
9. Ж.Балғабаев «Дос болып қас болғаннан сақта құдай немесе ... ... \\ ... - 1990 жылы, №12. 195-196 бет
10. М.Әбсеметов, А.Сәрсенбаев «Әшекерленбеген қастандық» \\Арай- қараша
1988 жыл 24-27 ... бұл да ... ... ... ... ... ... сипаты» \\Сарыарқа - 1998
жылы, №4. 85-86 бет
13. С.Ізтілеуова «Шәкәрімнің сырлы сөзі» Алматы;2004 жылы 122-127
14 Қазақ Сөвет ... 12 том 1978 жылы 232 ... ... ... ... қырғыз һәм хандар шежіресі»
Алматы;2004 жыл 3 ... ... ... ... ... \\Қазақ әдебиеті 14 тамыз 1989
жылы 10-11 ... ... ... ... ... һәм хандар шежіресі»
Алматы;2004 жыл 36-37 ... ... ... 61 ... ... ... қазақ, қырғыз һәм хандар шежіресі»
Алматы;2004 жыл 62 ... ... ... Құдайбердіұлы»Алматы;1990 жылы 34-35 бет
21. Т.Кішібеков «Шәкәрім философ» \\ Ақиқат - 1994 ж, №7. 88-91 бет
22. Абай 38 қара ... ... ... ... - ... үлгісі»\\ Жұлдыз -1995 жылы,
№4. 94-96 бет
24. С.Маусымбаев «Шәкәрімнің атомистикалық ... ... 56-57 ... бұл да ... Құдайбердиев Шәкәрім «Үш анық» Алматы;1991 жылы
27. Халифа Алтай Құран Кәрім. Қазақша мағына және түсінігі ... ... ... ... ... 10:100, ... ... сонда76:3, 578
30. бұлда сонда 16:9, 268
31. бұлда ... 10:43, ... ... ... ... ... «Шәкәрім шығармашылығындағы діни-танымдық мәселелердің
өзектілігі»\\Хабаршы - 2006 ... №1. 92-93 ... ... ... ... ... Алматы;1993 ж 22-23 б
35. Абай 2 томның шығармалар жинағы. 2 том ... ж 200 бет ... ... ... ... ... 1993 жылы 1 ... әдебиеттер:
1. Ш.Құдайбердіұлы «Түрік, қазақ, қырғыз һәм хандар шежіресі» ... ... ... «Дос болып қас болғаннан сақта құдай немесе Шәкәрім тағдыры
туралы» \\ Жұлдыз - 1990 ... ... ... ... ... қастандық» \\Арай - қараша
1988 жыл
4. Құдайбердиев Шәкәрім «Үш анық» Алматы;1991 жылы 76 бет
5. . Қ. ... ... ... ... ... 1989 ... Г.Әбдірәсілова «Шәкәрім: ұждан - ұлағаттық үлгісі»\\ Жұлдыз - 1995
жылы, ... ... ... ... \\ Ақиқат - 1994 жылы, №7
8. Сәтбаева «Шәкәрім Құдайбердіұлы»Алматы;1990 жылы
9. С.Маусымбаев «Шәкәрімнің атомистикалық көзқарастары»\\Абай -2005 жылы,
№1
10. Қазақ ... ... 12 том 1978 ... . ... ... сырлы сөзі» Алматы; 2004 жылы 141 бет
12. Сәруәр Қамаева «Шәкәрім шығармаларының тарихи сипаты» ... - ... ... ... «Мұсылмандық шарты» Алматы;1993 жылы 77 б
14. А.Омаров «Шәкәрімнің қырық жасқа дейінгі шығармашылығы»\\ Абай - ...... ... ... ... № 5 ... 2004 жыл
16. Амантай Кәкен «Ақынның соңғы күзі»\\Астана ақшамы Алматы;1999 жылы 16
қараша
17. Шәкәрім Құдайбердиев. ... ... ... қара ... 1988 ... Шәкәрім «Жолсыз жаза» Өлеңдер мен поэмалары Алматы;1988 ж 253 бет
19. Д.Сейсенұлы «Шыңғыстау. Шәкәрім. Шыңырау...» ... ... ... ... Абай 2 ... ... ... 2 том Алматы;1986 ж
21.Халифа Алтай Құран Кәрім. ... ... және ... Мекке 1993 жылы
22. Қ.Мұқаметханов «Құдайбердиев Шәкәрім» Павлодар;2003 жылы
23. Абай 38 қара сөзі
Бұл еңбекте ... ... ... аяқ асты ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Шәкәрім мұрасы Ә.Бөкейханов зерттеуінде8 бет
Шәкәрім мұрасы Ә.Бөкейханов зерттеуінде. "Әдебиет танытқыш" - ұлттық әдебиет туралы ғылымның алғашқы қарлығашы6 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
AD – AS үлгісі4 бет
«АD-AS» үлгісі4 бет
«Билер мектебі – билік үлгісі» (қазақ халқының сот тарихынан)10 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
А. Тоқмағамбетов шығармаларының ерекшеліктері36 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь