Синтаксистік оралымдар және оның жай сөйлемдер мен құрмалас сөйлемдерге қатысы

Жұмыстың сипаттамасы. Синтаксистік оралымдар және оның жай сөйлемдер мен құрмалас сөйлемдерге қатысы қазақ тіл білімінде осы күнге дейін бір жүйеге түсіп, өз шешімін таба алмай келе жатқан даулы мәселелердің бірі. Оралымдарға қатысты тілтанушылар арасында дау туғызып отырған мәселенің негізгі көзі – оралымды сөйлемдерді күрделенген жай сөйлемдер қатарынан танимыз ба, әлде ортақ бағыныңқылы құрмалас сөйлемдер қатарынан танимыз ба деген сұрақ төңірегінде болып отыр.
Сөйлемдік дәрежеге жетпеген, негізгі сөйлемнің мазмұн желісін айқындаушы әр түрлі амалдық түсініктеме ретіндегі синтаксистік конструкция [1,67]. Бірақ кейбір синтаксис мамандары осындай синтаксистік конструкцияларды бір бастауышқа телінген сабақтас құрмалас сөйлемдердің бағыныңқы сыңарының қатарынан таниды.
Қырқыншы жылдардың өзінде-ақ профессор С.А. Аманжолов осындай конструкциялардың ерекше құбылыс (шумақталу) ретінде тілімізден орын алатындығын ескерткен болатын
Қазақ тіл білімінде құрмалас сөйлемнің кем дегенде екі жай сөйлемнен құралатынын, күрделі ойды білдіретінін ешбір ғалым бекер демейді. Құрмалас сөйлем дегеніміз не? деген сұрауға берген жауаптарында олардың барлығы да бұл екі белгіні негіз етіп алады. Бірақ құрмалас сөйлем компоненттеріне қандай тіркес жатады, оған қойылатын критерий не? Деген сұрауға келгенде қазақ лингвистері арасында соңғы уақытқа дейін бірауыздылық болмай келеді.
«Тіл құралы» деген атпен 1925 жылы қазақ тілінде шыққан А. Байтұрсыновтың оқулығында: «Қазақ тілі сөйлемдері арасында екі түрлі жақындық болады: оның бірі – ішкі мағына жақындығы да, екіншісі – сыртқы қисын жақындығы» дегенді айта келіп, жай сөйлемдер бір-бірімен бірігіп, бір құрмалас сөйлем болу үшін олардың арасында осы екі жақындықтың, ішкі мағына жақындығы мен сыртқы қисын жақындығының болуы керек делінген. Басқаша айтқанда, құрмалас сөйлем компоненттері бір-бірімен екі жақты әрі мағыналық, әрі тұлғалық байланыста болады делінген. Бұл – құрмалас сөйлемнің синтаксисіне байланысты қазақ тілінде айтылған алғашқы пікір еді, бірақ соған қарамастан компоненттер арсындағы бірлікті, байланысты дұрыс көрсеткен. Бірақ А. Байтұрсынұлы оқулығында компоненттер арасында болатын тұлғалық байланыстың қандай тәсілдер арқылы көрінетіні, компоненттер құрамында негізгі мүшелердің болу қажеттігі туралы ештеме айтылмаған.
Құрмалас сөйлем жөніндегі бұл пікірлер отызыншы жылдар ішіне дейін өзгеріссіз қайталанып келеді.
Академик Н. Сауранбаев 1954 жылы жарық көрген «Құрмалас сөйлемнің синтаксисі атты еңбегінде қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдердің негізгі критерийі деп мыналарды атады: «1. Құрамындағы синтаксистік компоненттерде айтылатын ойдың дербестігі. 2. Компонентте дербес бастауыш
1. Есенов. Қ. Қазақ тіліндегі күрделенген сөйлемдер. А., 1964.
2. П. Мелиоранский. Краткая грамматика казак-киргизского языка. Ч. II. Синтаксис. СПб., 1897.
3. А. М. Пешковский. Русский синтаксис внаучном освещении . М., 1966.
4. В.Л. Георгиева. История синтаксисческих явлений русскогт языка. М., 1968.
5. Г.Д. Санжеев. Современный монголский язык. М., 1959.
6. Т.А. Бертагаев. Синтаксис современного монгольского языка в сравнительном освещении. Простое предложение. М., 1964, 290-с.
7. Н.К. Дмитриев. Грамматика башкирского языка. М. –Л., 1948, 270-с.
8. Сауранбаев Н.Т. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер жүйесі: Очерктер. – Алматы:Қазақ ССР Ғылым академиясының баспасы, 1948.
9. С. Жиенбаев. Сөйлемнің үйірлі мүшелері. «Ауыл мұғалімі», 1935, № 7-8.
10. С. Жиенбаев. Синтаксис мәселелері.
11. Н.З. Гаджиева. Критерии выделения придаточных предложений в тюркских языках. – «Вопросы грамматики тюркских языков», 189-с.
12. Аманжолов С. Қазақ тілі ғылыми синтаксисінің қысқаша курсы. А., 1940.
13. Н.А. Баскаков. К проблеме историко-типологического изучения грамматики тюркских языков. – «Вопросы языкознания», 1969, №4, 134-с.
14. И.И. Ревзин. Придаточные обстоятельственные предложения образа действия и причастный оборот в немецком языке. – «Ученные записки 1-го Московского гос. пед. института иностр. яз.», т. ІХ. М., 1956, 212-бет.
15. Ю.А. Рубинчик. Современный персидский язык. М., 1960, 114-бет.
16. А.М. Финкель, Н.М. Баженов. Курс современного русского литературного языка. Киев, 1965, 558-б.
17. А. Турсунов. Деепричастие в современном киргизском языке. Автореф. канд. Дисс.
18. Шалабаев Б. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі синтаксистік тұтастық. Қазақ филологиясы. Екінші кітап, 1975.
19. Есенов Қ. Құрмалас сөйлем синтаксисi. А.1995.
20. Есенов Қ. Қазіргі қазақ тіліндегі шартты және қарсылықты бағыныңқы сөйлемдер.- Алматы, 1969.- 194 б
21. К.З. Ахмеров. Обстоятельственные обороты в грамматической системе башкирского языка. – «Вопросы башкирской филологии», М., 1954, стр. 24
22. К. Мелиев. Имена действия в современном уйгурском языке, М., 1964.
23. Қазақ грамматикасы: Фонетика, сөзжасам, морфология, интаксис/ А. Байтұрсынов атын. тіл білімі ин-ты; Ред. алқасы: Жанпейісов Е. (жауап. ред.) ж.б..- Астана: Астана полиграфия, 2002. – 784 бет.
24. Р. Әмір, Ж. Р. Әмірова Құрмалас сөйлемдер қазақ тілінің грамматикалық, функционалдық жүйесінде
25. Ермекова Т. Қазіргі қазақ тілінің құрмалас сөйлемі: оқу құралы.–Алматы: Фолиант, 2011.– 224-бет
26. Н.К. Дмитриев. Грамматика кумыкского языка. М.–Л., 1940, 192-б.
27. Бахтхолдина Г. Күрделенген сөйлемдердің интонациялық құрылымы // Қайнар ун/ң хабаршысы. – 2009.-№1\2
28. Қапалбеков Б. Көсемше бағыныңқылардың дамып қалыптасуы мен мағыналық түрлері. Филол.ғыл канд дисс. А., 2000.
29. Сауранбаев Н. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер жүйесі. Кітапта: Академик Н. Сауранбаевтың еңбектері. ІІ том, Алматы, 2000.
30. Әмір Р. Әмірова Ж. Құрмалас сөйлемдерді жаңаша талдауда көрінетін кейбір аспектілері // ҚР ҰҒА хабарлары Тіл, әдебиет сериясы = ИЗВ НАН РК. Сер. Филолог.- 2008, №4
31. Аманжолов С. Қазақ тілінің синтаксисі. Синтаксис. 2-бөлім. – Алма-ата: Қаз. мемл.баспасы, 1939.-86б
32. Қордабаев Т. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер синтаксисі. (Оқу құралы). 2-басылуы. – Алматы, «Санат» 1995. – 176 бет (80-81)
33. Сайрамбаев Т., Сағындықұлы Б. Құрмалас сөйлемдер жүйесі: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 120 б.
34. Қапалбеков Б. Көсемше бағыныңқылардың дамып қалыптасуы мен мағыналық түрлері. Филол.ғыл канд. авторев. – А., 2000.
35. Қапалбеков Б. Құрмалас сөйлем айналасындағы кейбір мәселелер// ҚР ҰҒА хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы = Известия НАН РК. Сер. филологическая.-2003. –№2.
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың сипаттамасы. Синтаксистік оралымдар және оның жай сөйлемдер мен құрмалас сөйлемдерге қатысы ... тіл ... осы ... дейін бір жүйеге түсіп, өз шешімін таба алмай келе жатқан даулы мәселелердің бірі. ... ... ... ... дау туғызып отырған мәселенің негізгі көзі - ... ... ... жай ... қатарынан танимыз ба, әлде ортақ бағыныңқылы құрмалас сөйлемдер ... ... ба ... ... ... ... отыр.
Сөйлемдік дәрежеге жетпеген, негізгі сөйлемнің мазмұн желісін айқындаушы әр түрлі амалдық түсініктеме ретіндегі синтаксистік конструкция [1, 67]. ... ... ... ... ... синтаксистік конструкцияларды бір бастауышқа телінген сабақтас құрмалас сөйлемдердің бағыныңқы сыңарының қатарынан таниды.
Қырқыншы жылдардың ... ... С.А. ... ... ... ... ... (шумақталу) ретінде тілімізден орын алатындығын ескерткен болатын
Қазақ тіл білімінде құрмалас сөйлемнің кем дегенде екі жай сөйлемнен ... ... ойды ... ешбір ғалым бекер демейді. Құрмалас сөйлем дегеніміз не? деген сұрауға берген жауаптарында олардың барлығы да бұл екі ... ... етіп ... ... құрмалас сөйлем компоненттеріне қандай тіркес жатады, оған қойылатын критерий не? Деген сұрауға ... ... ... ... соңғы уақытқа дейін бірауыздылық болмай келеді.
деген атпен 1925 жылы қазақ тілінде шыққан А. ... ... ... айта ... жай ... ... ... бір құрмалас сөйлем болу үшін олардың арасында осы екі ... ішкі ... ... мен ... ... жақындығының болуы керек делінген. Басқаша айтқанда, құрмалас сөйлем компоненттері бір-бірімен екі жақты әрі ... әрі ... ... ... ... Бұл - ... сөйлемнің синтаксисіне байланысты қазақ тілінде айтылған алғашқы пікір еді, бірақ соған қарамастан компоненттер арсындағы бірлікті, байланысты дұрыс ... ... А. ... ... ... ... болатын тұлғалық байланыстың қандай тәсілдер арқылы көрінетіні, компоненттер құрамында негізгі мүшелердің болу қажеттігі туралы ештеме айтылмаған.
Құрмалас сөйлем жөніндегі бұл ... ... ... ... ... өзгеріссіз қайталанып келеді.
Академик Н. Сауранбаев 1954 жылы жарық көрген

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мезгіл бағыныңқылы сабақтас құрмаластың қолданыстағы көріністері мен жасалу жолдары51 бет
Нығмет Сауранбаев18 бет
Салалас, сабақтас құрмалас сөйлемдердің құрылымдық ерекшеліктерінің қалыптасуы17 бет
I сынып қазақ тілі оқулығын қатысымдық бағыт тұрғысынан тузу әдіс-тәсілдері38 бет
Іріңді жара қоздырғыштары қатысында сорбенттің эфференттік белсенділігін зерттеу33 бет
Абайдың исламиятқа қатысы7 бет
Араб тіліндегі есімді сөйлемдер56 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Ағылшын тілінің морфологиясын синтаксистік негізде оқыту әдістемесінің негіздері56 бет
Ағылшын тілінде сұраулы сөйлемдерді оқытудың лингвистикалық негіздері57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь