Шыңғыс Айтматовтың «Борынды бекет» романындағы мәңгүрттену процесі

Мазмұны:

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім
І. Тарау.
Мифологиялық кеңістік
ІІ. Тарау
Әдеби реалды кеңістік
ІІІ. Тарау.
Ғылыми .фантастикалық кеңістік.

ІІІ. Қорытынды.

ІV.Әдебиеттер тізімі.
Кіріспе

Ш. Айтматовтың шығармалары ғана емес, оның шығармашылық өмірі де кейінгі ұрпақ үшін үлгі-өнеге. Жазушының шығармасының тарихы тақырып табудан басталады. Тақырып табу ерекшелігі, оның жолдары, себеп-салдары қаламгер табиғатына, жазушы дүниетанымына байланысты анықталады. Сондықтан суреткердің өмір жолы мен шығармашылығын тығыз бірлікте қарастырудың мәні жоғары. Автор бала кезінде өмірді жарқын, ырысты жағынан көрген болса, соғыс кезінде оның қатал шындықтарын таниды. Халықтың азап пен тозаққа белшесінен малынып тұрса да жаманшылық алдында жасымай, небір қиындықтарды қыңқ демей көтеріп, хас батырша қайрат қылған қаһармандығын көріп, біледі. Осының бәрі кейінірек жазушының «Бетпе-бет», «Құс жолы», «Жәмила», «Шынарым менің, шырайлым менің» шығармаларында көрініс тапты. Оның көпшілік шығармаларында ауыл өмірі, соғыс кезіндегі және соғыстан кейінгі кезең шындықтары, қарапайым еңбек, шаруашылық адамдарының өмірі суреттелген. Ш. Айтматов ауылда өсіп, соғыстың ауыр жылдарында және одан кейінгі қиын кезеңде еңбек етті, азамат ретінде қалыптасты. Сондықтан ол шығармаларында өз өмірінің шындықтарына сүйенеді. Ш. Айтматов - өмірден өткергені мен сезініп-түйгендерінің жазушысы.
Ақын шығармашылық таңдауы - өз көкірегінде көптен сақталып, қордаланып жиналған әсерлердің негізінде жазу. Тақырып, идея, образ - бәрі де осы негізден бастау алады. Бұл жазушының шығармашылық лабораториясында біртұтас жүйе ретінде қалыптасқан. Уақыт өткен сайын қаламгер шығармашылық еңбек үстінде естелікке, өмірбаяндық шындықтарға үңіліп отырады.
Шығармаларының тууына негіз болатын материал жинаудың басқа да салалары - ғылыми ақпарат көздері, арнаулы әдебиеттер арқылы мәліметтер мен фактілер жинақтау, зерттеу, танымға деген құштарлық Ш. Айтматовтың өмір туралы білімін, өмірлік тәжірибесін өлшеусіз байытты. Адам мен қоғам, адам мен қоршаған орта туралы ұшан-теңіз білімі мен білген үстіне біле түсуге деген қызығушылық құштарлық Ш. Айтматовтың шығармаларынан да, мақалаларынан да көрінеді. Өмірді тануға деген осы қызығушылық пен құштарлық жазушының шығармашылық тұлғасын даралайтын басты ерекшеліктер қатарына жатады.
XX ғасыр әлем тарихында қарама-қайшылығы көп, идеологиялық тартысқа толы, ғаламдық проблемалары орасан мол дәуір екені белгілі. Мұндай күн әлемдегі барлық халықтың прогресшіл ойшыл суреткерлерінің еңбегінің танымдық және тағлымдық мәні өте үлкен. Осы ретте Ш. Айтматов өзінің іс-әрекетімен, шығармашылық еңбегімен әлемдік деңгейде ой тастаған, көркемдік дүниетанымымен адамзатты ойландырған, адамдыққа адамгершілік ірі қоғам және қалам қайраткері болып табылады.
Жазушының еңбегі, әдебі мен әдеті мәселелерін қарастыруда ең алдымен, жазушының шығармашылық жолға бет бұруының, өзінің осы кажеттілігін сезініп, мойындап, жазуға біржолата ден қоюшың себебін білу жеке адам үшін қызықты да, әдебиет туралы ғылым үшін маңызды. Әр жазушының әдебиетке келуінің әр түрлі жолы болады. Бірақ қалай дегенмен де, жазушы қалам ұстауына себеп - өзі көргенінен жинақталған әсерлері мен оны шынайы, шырайлы баяндауға деген ішкі сұраныс.
Жазушының шығармашылық лабораториясында сирек кездесетін құбылыс - оның өз шығармаларын туған тілінде емес, орыс тілінде жаза бастауы. Ш. Айтматов 1965 жылға дейін қырғыз тілінде жазды, «Қош, Гүлсары» повесінен бастап орыс тілінде жазуға көшті. Қазіргі күні Ш. Айтматов билингвизмі өз алдына бөлек ғылыми зерттеу пәніне алынып отыр. Орыс тілінде жазу жазушының әлем әдебиетінің көркемдік әлеміне еркін енуіне, жазушылық шеберлік сырларына ерте қанығуына септігін тигізді.
Шығармашылық лаборатория шегінде көп ретте «шығармашылық азабы шығармашылық рахаты» ұғым-түсініктері жөнінде сауалдарға жауап таба аламыз. Ш. Айтматовқа қатысты алғанда, бұл сұраққа З. Қабдолов байқауларынан таба аламыз. Ш. Айтматов жазу жұмысы кезінде шығармашылық еңбектің «азабын» басқалардан кем тартпайды, сол азаптан арылу жолында өмір тәжірибесіне, дүниетанымына, суреткерлік нысанасына сүйенеді.
Жұмыс жасау тәртібі, шығарманы жазу алдында жоспар жасау материалдарды жүйелеу, алдын-ала дайындық, тәртіппен жазу немесе шабытпен жазу - бұлар да жазушының шығармашылық лабораториясына жат емес. Сонымен қатар, жазушының жұмыс жасауы бүгінгі күнде бірқалыпты емес, бұл оның түрлі қоғамдық, мемлекеттік қызметіне байланысты. Негізіне бірыңғай шығармашылықпен үзіліссіз айналысуды қалайды. Жазушының шығармашылық әдеті мен әдебіне байланысты нақты мәліметтер жазушының жақын қарындасы Р. Айтматованың баяндауында көрініс тапқан. Суреткердің күнделікті сағат таңғы 5-те тұрып жазатын дағдысы оның шығармашылық жұмыс тәртібінің сырын тануға көмектеседі. Таңғы тыныштық, ой мен сезімнің тұнық қалпы жазушы үшін аса маңызды.
Ш. Айтматовтың жұмыс тәртібі, әдебі мен әдеті, жазу құралы хақында ерекше қызықты, қадалып назар аударарлық дара ерекшелік көзге ұрып тұрмайды. Әйтсе де жазушының еңбекқорлығы, өмірден өткергендері мен көкейіне түйгендері жетелеуі, одан шығармашылық ой өзегінің тууы, ол ойдың авторды жазу столына алып келуі басқа жазушылардың тәжірибесінде де кездесетіні рас.
Жазушы кейіпкерлері өзінің махаббатымен, мұң шерімен, ар азабымен баурап алады, оның жан сыры ең бір маңызды әлемдей ашылады. Жазушы романдарында, повестерінде өз заманының, өз замандастарының, өзінің шындығын суреттейді, оның әрбір қаһарманында, Толғанай, Сейде, Едіге, Танабай, Бостон, Авдий, Борк, Филофей, Юнгер, тіпті Обер Кандалов, Гришан, Гаңсыкбаев, Ысмайыл, т.б. - барлық кейіпкерлерінде жазушының әр адамның бүкіл адамзат алдындағы жауапкершілігін сезіну керектігі, барлық қасірет атаулының түп-тамырын жою қажеттігі туралы ақыл-парасатқа толы ойлары, толғаныстары жатыр. Автордың философиялық ойлары мен толғаныстары, шығармашылық мұраттары образ, типтік бейне арқылы жинақталған. Жазушының «Боранды бекет» романындағы басты тұлға - Едіге. Бұл - өте күрделі образ. Автор өзінің жан-дүниесінде, жүрегінде орныққан таным-түйсікті өзінің романының бас кейіпкері Едіге бейнесі арқылы ашады. Суреткердің асыл ойларын жеткізетін кейіпкерлердің бірі - «Жан пида» романындағы Авдий. «Жан пида» романындағы осы бейне арқылы жазушы әлемдеғі ең қымбат байлық адам және оның ақыл-ойы, сол ақыл-ойды дұрыс пайдалану адам тіршілігінің мәні екенін, дін де, тіл де қай заманда болмасын өмір сүргенін, әлі де өмір сүретінін, ал Авдий Каллистратов сияқты өз халқына жанашыр, қандай қиын-қыстау жағдайында да ойы мен бойындағы жақсылық нұрын жоғалтпайтын, жамандыққа, зұлымдыққа бармайтын, мұраты биік тұлғалардың шындығын жоғары бағалайды. «Белгілі дәрежеде, Авдий - менің өзім» - дейді автор жапон жазушысы, ойшыл Дайсаку Икэдамен диалогында. Жазушы жасаған типтерде өмірдің шындық құбылыстары автордың ой-арман, мұрат-тілектерімен суреткерлік нысана тұрғысымен тұтасып, бөліп-жаруға келмейтін біртұтас көркемдік құбылыс деңгейінде көрініс тапқан. Авдий бейнесі арқылы жазушы "қазір бүкіл дүниенің құрып кету қаупі барлық адамзатты алаңдататынын, бұл апат әлдебір жақтан келмейтінін, оны адамдардың өзі жасайтынын" айтып, адамның рухани байлығын жетілдіру қажеттігін танытатын идеяны ұсынады. Авдий - адамның рухани құлдырауына қарсы тұрған, жастардың арасында орын алған немқұрайдылық, инерттілік жайын сынға алған күрескер рухтың типтік бейнесі.
Әдебиеттер тізімі:

1. Кәрібекова А.Ж. «Ш. Айтматовтың шығармашылық лабороториясы»
Автореферат. Алматы 2006ж
2. Шерхан Мұртоза «Айқайлап атқан сөз»
Егеменді Қазақстан 1999-26 наурыз
3. Елеусінова Г. «Шыңғыс Айтматов публицистикасы»
«Қазақ тілі мен әдебиеті 1999 №4 саны
4. Ақатаев С. «Ш.Айтматовтың «Боранды бекеті романының негізгі»
Білім және еңбек 1985ж, №4 саны 29-39 беттер.
5. Сайлаубек Естайұлы «Алатау мен айсберг феномені»
Алматы Ақмола 1998ж, 11 желтоқсан
6.Алдамжаров Б. «Адамзаттың Айтматовы» аңыздың ақыры»
Жұлдыз -20003ж №4 саны 143-163 беттер
7 Шәукарова М. «Ш. Айтматовтың шығармасына арналған» Оңтүстік
Қазақстан 1987,1-қазан
8. Әкімов Т. «Дос жайлы сұхбат» Ш.Айтматов 60 жаста» Қазақ әдебиеті
1988ж, 9- желтоқсан.
9. Шерхан Мұратаза «Шыңғыс және шыңдық» социалистік Қазақстан
1988ж. 11 желтоқсан
10. Мағауин М. «Ұлтсыздану ұраны», Жұлдыз, 2004 ж. №7
11. Балқыбек Ә. «Шыңғысхан - далалық тұлға», Қазақ әдебиеті, 2001 ж.
12. Мырзахметұлы М. «Түркістан-Тараз арасы». Астана, 2002 ж.
13. Тәжиев Б.М. «Шаханов неге шақарлана береді?», Жұлдыз. 2003 ж.
14. Рысалды Қ. «Шыңғысханды дәріптеу – басқыншылықты дәріптеу», Ана тілі. 2003 ж.
15. Есім Ғ.»Шыңғысхан вирусы» , Егеменді Қазақстан. 2001 ж.
16. М.Шаханов «Айтматов Ш. Шыңғысханға деген қатерлі құлшылық», Жас Алаш. 2002 ж.
17. Зардыхан Қ. «Шыңғысхан тақырыбы қиял, хикаялармен алынатын биік емес», Жас Алаш. 2004 ж.
        
        Тема: «Шыңғыс Айтматовтың «Борынды бекет» романындағы мәңгүрттену процесі»
Мазмұны:
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
І. Тарау.
Мифологиялық кеңістік
ІІ. Тарау
Әдеби ... ... ... ... ... ... ... Айтматовтың шығармалары ғана емес, оның ... ... ... ... үшін ... ... ... тарихы тақырып
табудан басталады. Тақырып табу ... оның ... ... табиғатына, жазушы дүниетанымына байланысты анықталады. Сондықтан
суреткердің өмір жолы мен шығармашылығын тығыз бірлікте ... ... ... бала ... ... ... ... жағынан көрген болса,
соғыс кезінде оның қатал шындықтарын таниды. Халықтың азап пен ... ... ... да ... ... ... ... қиындықтарды
қыңқ демей көтеріп, хас батырша қайрат қылған қаһармандығын көріп, біледі.
Осының бәрі кейінірек жазушының «Бетпе-бет», «Құс ... ... ... ... ... ... көрініс тапты. Оның көпшілік
шығармаларында ауыл өмірі, ... ... және ... кейінгі кезең
шындықтары, қарапайым еңбек, шаруашылық адамдарының өмірі ... ... ... ... ... ауыр жылдарында және одан ... ... ... ... ... ретінде қалыптасты. Сондықтан ол шығармаларында
өз өмірінің шындықтарына сүйенеді. Ш. Айтматов - ... ... ... ... шығармашылық таңдауы - өз көкірегінде көптен сақталып,
қордаланып ... ... ... жазу. Тақырып, идея, образ - бәрі
де осы негізден бастау алады. Бұл ... ... ... жүйе ретінде қалыптасқан. Уақыт өткен сайын қаламгер ... ... ... ... ... ... отырады.
Шығармаларының тууына негіз болатын материал жинаудың басқа да
салалары - ғылыми ... ... ... ... ... мәліметтер мен
фактілер жинақтау, зерттеу, танымға ... ... Ш. ... ... ... ... ... өлшеусіз байытты. Адам мен қоғам, адам
мен ... орта ... ... ... мен ... ... біле түсуге
деген қызығушылық құштарлық Ш. Айтматовтың шығармаларынан да, ... ... ... ... ... осы қызығушылық пен құштарлық жазушының
шығармашылық тұлғасын даралайтын басты ерекшеліктер қатарына жатады.
XX ғасыр әлем тарихында қарама-қайшылығы көп, ... ... ... ... ... мол ... екені белгілі. Мұндай күн
әлемдегі барлық халықтың прогресшіл ойшыл ... ... және ... мәні өте ... Осы ... Ш. ... өзінің іс-
әрекетімен, шығармашылық еңбегімен әлемдік деңгейде ой ... ... ... ... ... ... ірі ... қалам қайраткері болып табылады.
Жазушының еңбегі, әдебі мен әдеті мәселелерін ... ең ... ... ... бет ... ... осы ... мойындап, жазуға біржолата ден қоюшың себебін білу жеке адам үшін
қызықты да, ... ... ... үшін ... Әр ... ... әр түрлі жолы болады. Бірақ қалай дегенмен де, ... ... ... - өзі ... ... ... мен оны шынайы,
шырайлы баяндауға деген ішкі сұраныс.
Жазушының ... ... ... ... ... -
оның өз шығармаларын туған ... ... орыс ... ... Ш. ... 1965 ... ... қырғыз тілінде жазды,
«Қош, Гүлсары» ... ... орыс ... ... ... күні Ш. ... билингвизмі өз алдына бөлек ғылыми ... ... ... Орыс тілінде жазу жазушының әлем әдебиетінің
көркемдік ... ... ... ... ... сырларына ерте
қанығуына септігін тигізді.
Шығармашылық лаборатория ... көп ... ... азабы
шығармашылық рахаты» ұғым-түсініктері жөнінде сауалдарға жауап таба аламыз.
Ш. Айтматовқа қатысты алғанда, бұл сұраққа З. ... ... ... Ш. ... жазу ... ... ... еңбектің «азабын»
басқалардан кем ... сол ... ... ... ... ... ... нысанасына сүйенеді.
Жұмыс жасау тәртібі, шығарманы жазу ... ... ... ... ... дайындық, тәртіппен жазу немесе
шабытпен жазу - бұлар да ... ... ... емес. Сонымен қатар, жазушының жұмыс жасауы бүгінгі күнде бірқалыпты
емес, бұл оның ... ... ... ... ... ... ... үзіліссіз ... ... ... ... мен ... ... нақты мәліметтер
жазушының жақын қарындасы Р. ... ... ... ... ... сағат таңғы 5-те тұрып
жазатын дағдысы оның шығармашылық ... ... ... ... ... ... ой мен ... тұнық қалпы жазушы үшін аса
маңызды.
Ш. Айтматовтың ... ... ... мен ... жазу ... ... қызықты, қадалып назар ... дара ... ... ... ... де ... еңбекқорлығы, өмірден өткергендері ... ... ... одан шығармашылық ой өзегінің тууы, ол ойдың
авторды жазу ... алып ... ... ... ... ... ... кейіпкерлері өзінің махаббатымен, мұң шерімен, ар азабымен
баурап ... оның жан сыры ең бір ... ... ашылады. Жазушы
романдарында, повестерінде өз заманының, өз ... ... ... оның әрбір қаһарманында, Толғанай, Сейде, Едіге,
Танабай, Бостон, ... ... ... ... ... Обер Кандалов, Гришан,
Гаңсыкбаев, Ысмайыл, т.б. - барлық кейіпкерлерінде жазушының әр адамның
бүкіл адамзат алдындағы ... ... ... ... ... түп-тамырын жою қажеттігі туралы ақыл-парасатқа толы ... ... ... ... ... мен ... мұраттары образ, типтік бейне арқылы жинақталған. ... ... ... ... ... - ... Бұл - өте күрделі образ.
Автор өзінің жан-дүниесінде, жүрегінде орныққан ... ... бас ... Едіге бейнесі арқылы ашады. Суреткердің асыл
ойларын жеткізетін кейіпкерлердің бірі - «Жан ... ... ... ... ... осы бейне арқылы жазушы әлемдеғі ең қымбат ... ... оның ... сол ақыл-ойды дұрыс пайдалану адам тіршілігінің мәні
екенін, дін де, тіл де қай заманда болмасын өмір ... әлі де ... ал ... ... сияқты өз халқына жанашыр, қандай қиын-
қыстау жағдайында да ойы мен ... ... ... ... зұлымдыққа бармайтын, мұраты биік тұлғалардың шындығын жоғары
бағалайды. «Белгілі дәрежеде, Авдий - менің өзім» - ... ... ... ойшыл Дайсаку Икэдамен диалогында. Жазушы жасаған типтерде
өмірдің ... ... ... ... ... нысана тұрғысымен тұтасып, бөліп-жаруға ... ... ... ... ... ... Авдий бейнесі арқылы жазушы
"қазір бүкіл дүниенің құрып кету ... ... ... ... ... ... жақтан келмейтінін, оны адамдардың өзі ... ... ... ... жетілдіру қажеттігін танытатын идеяны ұсынады.
Авдий - ... ... ... ... ... жастардың арасында орын
алған немқұрайдылық, инерттілік жайын сынға алған күрескер рухтың типтік
бейнесі.
Сандро - ... ... ... ... ... ... қатарына «Боранды бекет» романындағы Сәбитжанды да
қосуымызға болады. ... ... ... бары ... Сәбитжан бейнесі арқылы
автор адамның өз еркімен және өз ... тыс ... ... ... еді. ... ... ... салған романы «Кассандра
көшбасындағы» басты кейіпкер - Филофей. Бұл - тегі де, елі де ... ... ... - ... басты жауапкершілігі өздерінде
болып табылатын интеллектуалдар бейнесін жинақтайтын ... ... ... ... адам ... егіз ... ... жан-жануар
(анималистикалық) бейнелері бар. Едіге мен Қаранар, Гүлсары мен ... мен ... ... егіздеу тәсілінің аясында жазушының ең бір асыл
ойларын тереңдете түсуде айрықша мәнді болып ... Ал ... ... сөз ... ... ... жазушының ірі
психолог және табиғаттын тамаша білгірі екендігін көрсетеді. ... егіз өмір ... ... ... тұрмыстық, өмірдің жаңа
жағдайында адамның өзінің табиғи және ... ... ... ... жан дүниесінің жарқын, ізгілікті болып қала беруі аса маңызды
екендігін суреткерлік концепция деңгейіне көтеріп ... «Құс ... ... ... ... прототипі Тойлыбай
Үсібәлиев деп тануға болады. Жазушы өзінің «Жәмила» повесі туралы бір
сөзінде «мен ... ... ... ... деп ... повесте
комбайнер туралы бір ауыз сөз ... ... ... жоқ. ... ... тек «Құс ... повесінде ғана баяндалған. Жазушы қызу егін
орағы ... ел ... ... ... аты аңызға
айналғав Тойлыбай ... өз ... ... ... аталған
повесінде кісілік келбеті өте биік типтік образ жасаған. Повесте Қасым және
оның комбайншылық еңбегі ерекше ... ... Бұл ... ... ... көріп, білген кісінің мінез-құлқын, ... ... ... ... ... ... барынша тиімді пайдаланған.
Жазушының естелігінде соғыс жылдарындағы әйелдер жөнінде ... ... ... «Құс ... ... ... Сейде,
Толғанай, Жәмила - типтік көркем образ дәрежесінде биік жырланған. Жазушы
көркем туындыларындағы әйелдер бейнесіне ... ... ... ... және оған ... аянышын бірден сыйдыруды мақсат тұтады. Аталған
кейіпкерлердің де өмірде ... бар. ... Ш. ... ... бұл ... ... даралап бермейді. Бірақ
шығармадағы мінездері мен сөздерінен, іс-әрекетінен яғни ішкі ... ... ... да, ... мен ... да ... кескін-келбетін,
образын дәл елестете аламыз. Олардың өмірдегі түптұлғаларының ... ... ... ... ... арғы жағынан прототиптің елесі көрініп
тұрады.
Жәмиланың сыртқы ... ... ... ... ... ... ... бітімді, бірақ жігерлі адам ретінде қабылдайды.
Жәмиланың өмірдегі түптұлғасының фотосуретінен де оның ... ... ... бойлы, жіңішке біткен, көркем болғандығы көрінеді.
«Теңіз жағалай жүгірген тарғыл төбет» повесінде «Владимир Сангиге деп
арнайы көрсетілген. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, шығарманың ой-өзегінің қайнар көзін де
ашып білуге мүмкіндік береді. ... ... ... ... өзгінің
жанама ықпалы болсын, қандай өмірлік материал болсын - олар ... тек ... ... ойлау процесінде саралап, жинақтай ілуі
негізінде ғана ... ... ие ... Ш. ... өз ... ... ... асырған.
«Жамила» повесінінің алғашқы аты «Әуен» болған. Шығармаға негіз болған
оқиға туралы жазушының баяндауы өте қызықты. Жазушының өз ... ... ... ... салыстырап қарасақ, осы повестегі жалпы
сюжет қана емес, жекелеген оқиғалар да жазушының өмірден көрген, әсерін өз
басынан ... ... ... ... ... ... повесінде суреткер соғыс жылдарындағы қиыншылықты ... ... ... ... ... көтеретін қабылдау пунктіндегі
жұмыстар, арбамен дән тасыған жолдар - бәрі-бәрі де жазушының жас шағында
көзімен көрген, ... ... ... ... ... ... баяндалатын оқиға Қазан
төңкерісінің алғашқы кезеніндегі ауыл өмірі, ... жаңа ... ... ... ... бұл ... жазушы Ш. Айтматов өмір сүрген уақыттан
әлде қайда ... алыс ... ... ... шығармашылық
лабораториясына үңілсек, осы повеске арқау болған еш ... ... бала ... ... ... ... оқиғасының ешқандай
жасандылық байқалмай, шындық өмірдегідей, сол заманның өзі ... ... ... ... ... сырларына қанығуға болады. Әйтсе де,
«Алғашқы мұғалім» повесінің жазылуында да жазушының ... ... ... ... Бірақ шығармаға арқау болған ... ... ... ... ... соған сәйкес мазмұны да
өзгертілген. Повестегі негізгі оқиға да, жекелеген оқиғалар да, ... ... ... ... ... атын жарғаны, езі зорға
қашып құтылғаны, ... ... ... ... ... ... келуге дайындалу оқиғасы, кейінгі «Жан пида» романындағы
Ақбөрі мен Тасшайнар өмірі, т.б. ... ... ... ... де
жазушының шындық өмірде көргендерімен тығыз байланысты.
Суреткер барлық шығармаларының оқиғалық ... өз ... ала ... ... Ш. ... ... ... туған повесі - «Шынарым менің, шырайлым менің». Шығарманы ... бұл ... ... өмір ... ... бір ... ... алған әсерінен туғандығын тұжырымдаймыз. Повесте қиын
асулардың азабы, шофердің, жол шеберлерінің ауыр ... ... ... ... ... ... ... тік және күз
бұрылымдары көп. Оның ... ... ... ... ... сапарда жүріп
өткен жолдары көрінісінен алынған.
«Ақ кеме» ... ... ... ... ... ... дәл деректі
жазушының баяндауларынан таба аламыз. ... ... ... ... автордың туған жерінің алуан түрлі көрінісінен алынған. Повесте
баланың әркез өзінше сөйлесіп, сырласып, ... ... ... мүсіндегі
тастары - жазушьшың балалық шағын өткізген жерлердің ескерткіштері. Жазушы
солардың ... ... ... бөлеп суреттейді.
Ш. Айтматовтың шығармаларының әрқайсысының ... ғана тән ... бар. Бұл ... әр ... ... ой ... ... Сонымен қатар, автордың шығармаларының бәріне ортақ факторлар
бap.
Бірде жазушы Мәскеуге сапарға шығады. Поезд Қызылорда аумағында ... ... ... ... ... космос кораблінің
ұшырылғанын хабарлайды. Вагон терезесінен ұшы-қиыры көрінбейтін ... көз ... ұзақ ойға ... ... санасында бір оқыс ой қылаң
береді: жер шары ... тыс ... бір ақыл ... ... ... белдеумен
құрсауланып, басқа әлемнен қол үзіп, оқшауланып қалса не ... ... осы ой ... ... ... ... қозғайды, бала кезінде естіген
мәңгүрт туралы аңыз мына ... ... ... жаңғырады. «Боранды бекет»
романының ғақли ой-өзегі осылай пайда болады. Жазушының осы ой ... ... ... ... тағы бір ... ... дұрыс. 1984 жылы
азған «Әлемдік ... ... атты ... жазушы Альдо Мороның
қолды болуы және ... ... ... дүр ... бұл
трагедияның өзіне де қатты әсер ... ... ... ... ... тән ... ... жинақтау жолындағы еңбегінің сипатымен анықталады. Болашақ
шығармасының тақырыбы мен ... ... соң, көп ... ... ... оларды жинайды. III. Айтматов болашақ шығармасына
қажетті материалдарды жалпы өмірден ... өз ... ... ... ... ... Асықпай өз өмірінің сабақтарына үңіледі, балалық ... еске алу, жеке ... ... ... көргендері - бәрі
де тақырып пен идеяның бағытына сәйкес ой елегінен жүйеге ... ... ... ... ... бұл да оп-оңай жүзеге асатын процесс емес. Жазушы өз шығармасын
жазу үшін жазу столына отырады екен, содан соң ойына, қиялына ... ... ең ... ... ... ... ... әсерлер,
оқиғалар ешқайда қашпайды. Ал ... ... ... ... ... ой ... белгілі бір мәселе төңірегінде неғұрлым терең,
тіпті ғылыми ... ... ... ... Мысалы, ... ... ... ... тақырыбын барынша тиянақты, үлкен
ыждағаттықпен зерттейді. ... ... ... ... ... ... әдебиетін қарайды, «Манасты сүзіп шығады. «Мәңгүрт»
сөзінің шығу ... ... ... ... ... Ел ... ... құлақ түреді. Манасшы С. Қаралаевтың
түсінігін ... ... ... да ... ... Осы ... ... алынған мол ... ... ... ... да деректермен, ұғымдармен тоғысу барысын ... ие ... ... ... ... ... таңбасы» шығармаларында
оқырманға ерекше әсер қалдыратын, ғажайып суреттелген оқиғалар да, жазушы
өмірбаянындағы ең ... ... ... де ... ... сұрыптауынан өтіп, мардымсыз белгілерінен тазарады, ақырында
көркем ... дара ... ... ... ... өз туындыларында кейіпкердің ішкі сезімін, ой ... ... ... ... суреттейді.
Шығармашылық қиялдың нақтылы өмір фактілеріне сәйкес келе ... ақыл мен ... ... ... өз ... ... «Кассандра
таңбасы» романында ғалым Филофей ... ... ... ғарыштан
зондаж сәулелер жіберу арқылы анықтап, оған «Кассандра таңбасы» деп ат
береді. Бұл XX ... ойға ... де, ... ... ... еді. ... романың да, өзін де әлем жұртшылығы әртүрлі қабылдады. ... ... ... ... ... ... ... сыры әр
қырынан, әр түрлі деңгейде ашыла түсуде. Жасанды жолмен дүниеге бала әкелу,
терроризм, ... ... т.б. ... ... күні ... үлкен
проблемасына айналып отыр. Елбасымыз Н. Назарбаевтың еңбегінде санамаланып
көрсетілген осы мәселелер Ш. ... ... ... ... ... таныммен таразыланған. Шығармашылық еңбек заңдылықтары
тұрғысынан алғанда, бұл Ш. Айтматовтың ... ... ... ... ... ... кемеңгерлігін танытады.
«Кассандра таңбасы» романында ғалым кейіпкер өзінің тағдыры жасанды
жолмен әкелген адамдарының тағдырымен ұқсас екендігін ... Яғни ... ... да ... ... апат ... ... кең
суреттеп, мәнін тереңдетіп, адамзатқа ескерту айтып отыр. Осындай маңызды
ойды көтеріп, шығарманың сюжетін құруда үлкен ... етіп ... ... адам әкелу» оқиғасы - бүгінгі заман шындығымен бетпе-бет ... ... қиял ... Сөйте тұра мұның негізінде өмірдің шындық
құбылыстары ... да ... Ал өмір ... ... ... ... басты көркемдік шешім - табиғат заңына қиянат ... ... ... ... табиғаттың тепе-теңдігіне,
үйлесіміне жасанды жолмен ... ... ... ... ... ... мен қорғау туралы ақиқаттан бастау алады.
Жазушы «Кассандра таңбасы» романында бүгінгі күннің ... ... ... ... ... ... Ш. ... көркемдік идеялық жүйесінде халық творчествосы үлгілері мен
қатар этнография, археология, тарих салаларындағы материалдардың ... ... ... ғалым Л. Үкібаеваның жаңа зерттеу еңбегіндегі
баяндалған осы ... ... ... ... нәтижесінде өз
тарапымыздан өзгеше бір ... ... Л. ... Ш. ... пен
фольклор мәселесінің зерттелу тарихын екіге бөліп қарастырады да, ... ... ... мен ... көрсете отырып, екінші
мезгілдегі, қазіргі уақыттағы қол жеткен ... ... ... көрсетеді.
Бірақ, қазақ ғалымы ф.ғ.д., профессор Ж. Дедебаев ... Осы ... Ш. ... ... ... халық
әдебиеті үлгілерінің атқаратын қызметі мәселесінің зерттелу жайын ... ... ... бір әдіснамалық тұрғы қазақ әдебиеттану ғылымында
негізделгенін ... ... өмір ... өнер ... жасау жолындағы
ізденістері мен жетістіктері оның өмір ... ... ... мен биік ... ... ... ... тән
шығармашылық процесс үздіксіздігімен сипатталады.
«Боранды бекет» романын жазар алдындағы Ш.Айтматовтың өз ойын былай
жазады:
Еңбек сүйгіштік — ... ... ... ... ... бірі
екендігі баршаға белгілі.
Осы тұрғыдан алғанда Едіге Жангелдин (оны білетін кісілер Боранды
Едіге деп те атайды) ... ... жан. Ол, ... ... ... ... ... көркейтіп жүрген адамдардың бірі. Ол өзі өмір ... ... ... ... ... ... оның ... мәні де сонда — ол өз
заманының ұлы.
Міне, сондықтан да романда сөз болған ... ойға ... тап ... ... ... жол жұмыскерінің көзімен танудың мен
үшін айрықша маңызы болды. Шама-шарқымның жеткенінше бұл ниетімді жүзеге
асыруға тырысып бақтым да. ... ... ...... ... ... адамы болған және болып та отырған ... ... ... ... ... өз көзқарасым.
Алайда мен «еңбеккер» деген ұғымды тек ол ... ... ... ... ... ... жер жыртып, немесе мал бағып жүргені ... ... ... ... ... Өмірдегі мәңгілік және аз күндік
маңызы бар ... ... ... алып қарағанда еңбеккер —
адам тұлғасының биіктігіне, рухани өмірінің ... өз ... ... ... ... білгендігіне қарай бағаланады. Сол ... ... ... өз ... орын ... ... тіршілік тәртібінің
орталығына, өзімді толғандырып жүрген мәселелердің орталығына қоюға
тырыстым.
Боранды ... тек ... меп ... ... ғана еңбеккер
атанған адам емес. Ол — еқбекжанды адам. Еңбекжанды адам үнемі ... ... ... ал ... ... сұрақтарға қашан да дайын жауап
тауып алады, сол себепті олар қандай да бір істі ... ... ... ... ... өмірден тек алуды ғана біледі.
Еңбекжанды ... ... ... ... ... жақындастырып
тұрғандай — олар бірін-бірі танып, түсінуге бейім, түсінбесе ойлануға
ықыласты. Біздің заманымыз ... ой ... ... ... ... ... мол дәрежеде беріп отыр. Адамзат қаперінің қазына ... ... ... ... барады.
XX ғасырдың соңындағы ең қасіретті қайшылық, сірә, адам ақыл-ойының
шексіздігі мен империализм туындатып ... ... ... ... кесірінен бұны іске жарата алмау арасындағы қайшылық шығар.
Космосқа ... ... ... техникалық мүмкіндіктері жай ғана
пайда болып қоймай, адамзаттың экономикалық және экологиялық қажеттіліктері
осы мүмкіндікті іске ... ... ... талап етіп отырған бүгінгі
күннің жағдайында халықтар ... ... ... материалдық
ресурстар мен ақыл-ой қуатын жанталаса қарулануға жұмсап рәсуа қылу адамға
қарсы ... ... ... ең сорақы қылмыс саналады.
Тек халықаралық шиеленісті бәсеңдетушілік қана ... ... ... ... ... Дүниеде бұдан артық маңызды міндет те
жоқ.
Бейбіт өмір сүруді үйренбесе адамзат жер бетінен ... ... ... те ... өміріне төнген ең зор қауіптің бірі өзара
сенбестік, ... ... ... боп ... бір-біріне кешірімді бола алады, бірақ бір ... ... тұра адам ... ... ... қасиеттерін сақтап қалу
олардың қолынан келмейді. Адамды өзіндік ... ... ... атам ... күні бүгінге дейін империялық, империалистік,
гегемонистік мақсат-мүдделерге серік боп ... ... жер ... орнын жаңадан анықтауға мәжбүр адам,
өз халқы мен басқа да ... ... ... ... адам ... тыс ... ... тірлігінен басқа ештеңені білмейді.
Бұл құбылыстардың қосақтаса жүретігіне көз жеткізу үшін ... ... ... ... де ... ... ... кітапшалары» дейтіннен алынған бірнеше цитаттың деңгейіне ... ... ... ... ... ... басшылығының
бүгінгі гегемонистік саясатының шырмауында қалған, тамыры тереңге ... ... бар ... ... еске алсақ та жеткілікті. Бір
қарағанда оғаштау ... ... да ... нәрселер, мысалға:
өткенді мансұқ ету немесе бұрмалау мен жан-жағын қытай қорғанымен қоршауға
мәжбүр боп отырған,— ... бір ... ... ... халықтан артықшылығы
жайлы ойдан шығарылған өтірікті тек солай ғана сақтауға ... ... ... де ... ... ... бұл жолы да мен ... ұрпақтардың бізге
мұра етіп қалдырған тәжірибесі ретінде аңыздар мен ертегілерді, хикаяларды
тірек етіп ... ... ... ... ... ... ... сюжетті пайдаланып отырмын. Алдыңғысы да, соңғысы да мен үшін
меншікті ... ... ... ой ... ... тану мен ... бірі ... жерден тыс цивилизациямен арадағы байланысты сипаттауға қатысты
оқиғалар мен осы ... орай ... ... да ... бәрі де
шындыққа үш қайнаса сорпасы қосылмайтын нәрселер. ... пен ... да ... жоқ. Екі ... ... — екі ... ... мен
бұл жерде тарихи шындықтан тыс, шартты түрде, ойын шарты ретінде ғана алып
отырмын. Барша ... ... мен жер ... ... ... ... ситуацияны әсірелеу арқылы жандандыра көрсету мақсатында
ойдан шығардым.
Ертедегі Грецияда Олимпиялық ойындар кезінде соғыс тоқтатылады екен ... ... ең ... парадоксы да осы. Ал бүгінгі күні Олимпиада кейбір
елдер үшін «қырғи-қабақ» соғыстың желеуіне айналып отыр.
Фантастикалық ойдан шығарудың ... ... ... өзі
кезінде: «Өнердегі фантастикалық өрнектің шегі де, ... да ... ... шындыққа мейлінше жанасын, жақындауға тиістігі
сонша, сіз оған ... ... ... ... деп ... фантастикалық өрнек заңын дәл анықтап берді. Шындығында ... ... ... болсын, Гогольдің, Булгаковтың немесе
Маркстің фантастикалық реализмі болсын, ғылыми фантастика болсын — ... ... бәрі де тек ... ... ... Фантастикалық өрнек шындықтың белгілі бір ... ... ... ... ... да, өзі ... ... даму мүмкіндігін мейлінше ашып беруге тырысып, шындықтың жаңағы
жақтарын философиялық тұрғыда жинақтан ... ... — өмір ... ... ... ... байқалмаған
қырынан көрсетіп беретін әдіс. Метафоралар біздің заманымызда тек ... ... күні кеше ... ... ... баса-
көктеп кіргендігінен ғана қажет болып отырған жоқ, ... ... ... ... өмір сүріп отырған, экономикалық, саяси, ... ... ... алып ... ... өзі ... де ... қажет болып отыр.
Сол себептен де мен романымның сарыөзектік метафоралары жеріміз
тағдырына деген ... ... ... есіне тағы бір салуын
қалаймын…», - деп ... ... ... ... мен ... ... қырғыз бен қазақ
халықтарының ... және ... ... ... ірі
жазушысы, беделді қоғам қайраткері Шыңғыс Айтматовтың шығармаларынан бой
көрсетіп ... ... «Қош бол, ... «Ақ ... ... ... аз аяда ... да негізгі идея мен ... ... олар ... кейіпкер жүгін көтөрмесе ... ... ... ... ... ... ... нышан беріп
отырады. Сондықтан ... ... ... роман ... ... ... ... ... ... жұмысшысының
образын сомдауға арналуын оқырман қауым жоғарыда ... ... деп ... зор ... қарсы алды. Роман
жуықта ... ... ... жазушы Ш. ... ... ... ... ... ... төбет» повесін ... ... В. ... өте ... бағалай келіп, шығарманы XX
ғасыр аясында туған ... ... ... ғана ... дүниесі
емес, қалыптасу үстінде тұрған нивх мәдениетінің де озық ... ... аян. ... озық ... ұлттық ... ... ... тегі ... ... ... қырғыз
бауырымыздың қаламынан шыққан ... ... де ... ... ... ... ... атымен бірі атала беретін
терезесі тең, ... ... ... малы ... екі ел ... адам ... ... егіз ұланындай. Осы ынтымақтың әдебиеттегі
көрінісі — «Боранды бекет» болар, сірә.
Роман соғыстан кейінгі 40 жыл ... атам ... ... деп
аталып көткен сары дала төсін паналаған кішкенгай ғана теміржол разъезінде
еңбек ... ... ... жұмысшысының әлеуметтік-кісілік келбетін
сомдауға арналған. Күллі адамзат атаулының бүгінгі ... Оған ... ... ... ашқан Едігенің тағдыры ... ... ... ... тұлғасы қандай болуы керек? Кісілік-
адамгершілік қасиеттерді адам бойына ... ... ... ... ... бар? ... Айтматов өз оқушыларын осындай ... ... ... ... Бұл — қазіргі кезеңнің көкейкесті мәселесі. Кеңес
Одағы ... ... ... (1983 ж.) Пленумы баршамызды ... ... ... ... ... отырғаны белгілі. Өйткені
нұрлы коммунистік болашақ құрылысшысын жаны ... ... ... жан-жақты
дамыған өрелі салауат иесі өтіп тәрбиелеу бүгінгі күн ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік мұраттары мен кісілік
келбетін бейнелеуді өзінің творчестеолық принципіне айналдырғаны оқушы
қауымға ... ... да ... ... еді. ... бекетте» бұл
концепция тіпті қордалана түскен екен де, ... ... ... ... ... ой қозғау философиялық шығармаға ұласқан. Ой ... ...... ... жанрдың ежелден машық қасиеті. Әдетте повесть
жанрынан жаңылмай ... ... бұл жолы ... ... ұруының осындай
салиқалы себебі бар ... ... ... ... ... ... де, ... әдеби сынында да аталмай қалған
жоқ. «боранды бекет» бойынша орталық баспасөз бетінде ірі ... бұл — ... ... ... ... ... ... бұл романға Кеңес одағының Мемлекеттік сыйлығы берілуін қуанышпен
қарсы алды.
«Романда совет адамы алдында ... ... ... ... ашық
қойылып, планетамыздың болашақ тағдырының да көкейкесті ... ... ... ... ... ... ... осы ғасыр аяғындағы оң
озық ... ... ... ... оқу және ... ... Ол ... тұңғиық ойға жетелей ... ... сыры ... — деп ... прогресшіл француз сыншысы Жан Альбертини («Вуа
дю ... 1983, 27 ... ... ... № 5, 1984, ... ... ... және әлеуметтік-философиялық қарымдылығын
анықтай отырып.
Жалпы көп ұлтты ... ... үшін ... бас ... — Едіге
зерделі зейіннен шыңңан ұлттық және имтернационалдық сипаты тұтас күрделі
де тосын ... тек ... ... ... әлем ... ... жағымды кейіпкер, ұнамды қаһарманның әдебиетте бұрын-соңды
кездеспеген түрі. Оның тұла бойы ... ... мен ... ... пен ... пен тебіреніс. Едіге дәйім әлеуметтік келісті іс-әрекет үстінде
жүретін тұлға.
Осы айтқанымызды Едігенің жалпы адамзаттық, ... ... ... ... ... қазақ халқының дәстүрлі мәуелі тәрбиесінен
сусындап, көре-көре көсем болған ал ... ... арда ага, ... ізгі іні, Үкібаладай аяулы әйелге—жар, тұлымдары желбіреген қос
қызына — мейірімді әке, Қазанғапқа — ... дос, ... ... адал да ... ... бола білген такті адам, Едігенің бойындағы
парасат оның табиғи қарапайымдылығы мен ... ... ... ол ... ... ... ... ортасында өмір кешкен мыңның
бірі, қатардағы қазақ, темір-жолдың қара жұмысшысы, малмен ... ... ... ... ... ... ... Едігенің бір еңбек коллективінде істейтін
ежелгі ... ... ... ... дүние салуынан басталады. Суық
хабарды жұмыс басында естіген ... ... ... өзі ... ... да қос ... жүретін адамның әлеуметтік тегі:
Қазанғаптай ұл да, қыз да ... ... демі ... ... ... су
тамызып, басын сүйеп, бетін жабар жан болмай, қаңыраған иен үйде ... ... асыл еді ... ... ... ... адам да болмай
қалды қасында... ит өліміндей болды...» — ... ... ойын ... ... ... Асыл ... «ит өліміндей», қарғысқа ұшырағандай
дүние салуы Едігені қатты күйзелтеді, терең тебіреніске түсіреді. Осы ... ... ... ... ... ... мен ой ... болады.
Әдетте, қаза тек Едіге емес, иісі ... үшін ... сын. ... миы ... мүгедек болып қайтқан Едігеге Қазанғап қол ұшын
созып, жәрдемдесіп, дос ... ... ... ... ... ... ... шама шарқынша көмегін ... ... ... дәстүрлі жосығы бойынша, Қазанғап жолына Едігенің ... ... күн ... Бұл — Едігенің шабылатын тұсы. Қаза дара ... ... ... ... бір күнді арқалай келеді. Романның қосалқы
«Ғасырдан да ұзақ бір күн» аталу себебі осы болар.
Сондықтан бұл күн — дос ... ... ... күн. ... ... қайтпас борышы бар. Бардың малын, жоқтың ... ... ... ... ... күн. ... ... түсінікті санасына түйіп
өскен Едіге үшін бүгін Қазанғаптай азаматты жерлеу күні кісіліктің борышын
өтемек. Қазақ ... ... ... ... ... өмірімен бунақтайды. Едіге үшін де оның өз ғұмырының
Қазанғаптай ... бар ... ... ... пен ... қатары
жарасқан азаматтар еді. Едіге Қазанғаптың қоғам ... ... өз ... ... ... ... ... сахнасына алып шыққан Кеңес Одағының
Халың артисі Михаил Ульянов Едігені заманымыздың ірі ... ... ... (он был он) деп ... Баға — ... ... дәстүрлі қазақ азаматтары арасындағы байырғы, бірақ
өрелі кісілік салауаттарымен танылатын ... ... ... ... өмірін саралауда ыждаһаттылық пен біліктілік танытқан. Бұл —
шығарманың шыншылдық сипатының айнымас ... Осы ... ... ... К. ... «Боранды бекетті» «60 жастағы қазақ
ақсақалының ... ... ... ... (шынайы) роман екен»
деп бағалайды.
Біздің талдауымызға түскен ... ... тегі ... ... да ... ... ... уақиғалардың баяндалу
peтi, басқаша айтқанда, шығарманың ішкі формасы ... ... ... ... ... болса Едігенің «үйрек жүнді оттасы, қарға жүнді ... жыл ... жұбы ... ... досы. Шыңғыс Айтматов осы
достықтың ... ... ... ... ... ... ... — Едігенің асыл адам туралы санасына ұялаған түйсігі де. Сондықтан
Едіге жерлеу күні өткен дос ғұмырының босағасы мен ... ... ... биігі мен аласасын тергеу үстінде пейіл ... ... ... дос ... баға ... ... өзі ... өз бойының,
ар-ожданының қылаусыз тазалығын да өлшеп отырады. Сондықтан бас ... ... тек ... ғана ... өз ... де ... мен ... өтіп жатады...
Осындай этнографиялық жосық-жоралғының орындалуы үстінде дүние салған
жан тірі кезінде адам ... ... ... ... ... сүйеніш,
тірек, қамқоршы бола алды, кімге залалдық жасады, кімді ... және ... қара ... ... зейін мен ұждан елегінен ... ... ... ... ... ... Қазақтың жерлеу рәсімінің осындай өрелі
кісілік қасиеттер мен философиялық ... ой ... ... ... ... ... ... арқылы берген.
Едіге адам ... ... ... ... категориялардың тоғысқан, өмірмен жанды ... ... ... ... ... ... ... адам қазасына, басқа ... ... ... ... ... ... ... Еділбай секілді
безбүйрекке ... ... ... ... «Бұл жұрт не ... ... үшін өлімнен басқаның бәрі қадірлі! ... ... ... ... қайдан білсін! Бұлар ... ... өмір ... жүр өзі? ... мәні не ... бұлар үшін? ... ... «бұл жұрт не боп ... ... ... бір ауыз ... адам баласына ағынан жарыла айтылған телегей ... сыр ... ... ... түсінігінде өлу — қайтыс болу, басқаша айтқанда,
«о дүниеге» қайту, ... ... Адам ... бір ... ... ... ... Қазақтың жерлеу рәсімі осы идеяны
тиянақтайды: дүние ... ... ... сапарға «аттандырады»,
«шығарып салады». Жазушы осы ... ... ... ... етіп ... пайдалана алған. ... ... ... ... ... ... шеру салтанатымен:
шудасын жел желпіп, ... ... ... ... үстінде Едіге, төбет ит ... ... ... ... ... тіркемені жұлқылай тартқан «Беларусь»
бірімен-бірі caн түзеп, ... ... ... ... беттеген тізбегінен ... ... деп ... ... жоқ. Қазанғаптың өлімі — ақ ... ... ... сиқы өлімнен ауыр. Жалғыз ұлы қонақта жүргендей қолын қалтасына
салып, бос ... ... ... ... қыздың күйеуі ішкіш,
«құрғақ» жүретін күні болмайды. ... ... ... ... ... ғана. Бірақ ... адал ... ... ... жоқ. ... тірілер жіберген ақауды
Найман-Ана зиратының мархабаты арқылы қайырмақ: «Әй, жігіттер, ... не ... ... ... ... ... Ана-Бейітке апарып қоямыз. Марқұмның айтқан арызы ... ... ... ... парыз». Халықтың дәстүрлі түсінігі
бойынша ... ... ... ... ...... ... деген аса зор сияпат, қошамет рухына мінәжәт етумен үндес.
Едіге ... осы бір ... ... күн ... ... ... ... сапарынан басталады. Жазушы қазақ халқының байырғы сенім-
нанымдық көзқарастар кілтін дәл тапқан. Едігенің дос мәйітін ... ... ... ... ... парыз санауы оқырманды қатты тебірентеді,
тебіренте отырып иландырады.
Шыңғыс қаламы қазақ ... ... ... көне ... ... ... мен ... бітіміне жан бігіреді, оларды
оқушылармен диалогқа түсіреді, «кеше», ... және ... ... ... ... «кеше-бүгін-болашақ»
системасында, қозғалыс күйінде қарайды. Өйткені халықтың көшегісі — тарихы,
бүгінгісі ... ... ... деп ... ... де, ... ете ... алда туар күнмен бірге келер ырыздығы. Шыңғыс Айтматовтың
социологиялық концептуалдық өрнегінің саяси-әлеуметтік мәні адамгершілік
мәселелер мен адамаралық ... ... ... айқын аңғарылады.
Романда көне мифология, шынайы әлеуметтік орта мен ... ... ... санасы арқылы тоғысып, кейіпкердің ... ... ... отырады. Уақиғалар желісі үш түрлі кеңістік ... ... ... ... ... беттеген қаралы шеру
(бұл — Едігенің ұйымдастыруымен болған, оның түсінігінің іске асу формасы)
Найман-Ана, мәңгүрт және жуань-жуаньдар туралы миф; ... ... ... Сәбитжанның сандырағы» — неолиф, «жаңа» ... ... ... ... ... жан ... миф (түлкі, төбет, қарақұс);
Қаранардың тегі.
2.Әдеби-реалды кеңістік: Сары-Өзек, Боранды бекет, Құмбел, ... ... және т. ... ... ... ... цивилизация: осы
цивилизациямен мәдени-адамгершілік қатынасқа түспек ... ... және т. ... ... кеңістікте орын алған уақиғалар тізбегі тек Едіге
санасында ғана жаңғырығып жатқан жоқ, қазақтың ... ... ... ... де ... ... тұр. ... қазақ мифтері
дүниені үш қабатқа — жеті қабат жерасты, қара жердің беті және жеті қат ...... ... осы үш ... да ... мекендейді. Аспан
әлемін мекендеушілер белбеулерін мойнына, жер ... ... ... ... ... (Ш. ... Бұл — ... кәдуелгі
шаманистік келбеті.
Жазушы қазақ фольклорының «өзіндік» ... ... ... ... ... ... ... қиюластыра алған. Мәселен,
Едігенің Қаранары ойда жоқ жерде мифтегі Найман-Ананың ... ... ... Қаранар болса Едігенің даналығының, ой парасатының ... ... ... ... ... ... серігі. Қорқыт, Асан-
қайғы, Бекет-аталарымыз сахараны желмая мініп ... осы ... ... ... ... ... миф пен реалдық емірді,
реалдық өмір мен ... ... ... «тіл» табыстырып отырады.
«Өте орынды монтаждау барысында автор аңыз-ертегілерді өз кейіпкерлерінің
тағдырымен, «Демиург» ... ... ... уақиғалармен
сабақтастырып, осының барлығын 80-ші жылдардағы адам ... ... ... — деп ... ... осындай ерекшелігі
туралы Ж. Альбертини.
Қазақ фольклоры адамның ақыл-ойының ... ... жете ... ... қамтып, осы арқылы адам ... ... ... адам
тудырған барлық игіліктерді адам өміріне ... ... адам ... ... ... ... оған ... жауап беріп, қорытып
тұрған тарихи қазына, мектеп, рухани мекеме ролін атқарғанын мойындамауға
болмайды.
Осы орайда «Боранды ... ... ... ... ... ... логикалық-диалектикалық рухын, ішкі
идеялық сырын жақсы саралайтынын атап өткеніміз жан. Әрине, суреткер үшін
әфсаналық мотивтер ... шикі ... оны ... жолы ... ... ... «таза» «қазақы» қалпында сақталмай әдеби-көркемдік
өзгерістерге ұшыраған. Алайда ... ... ... идеялық өзегі бұзылмай,
мағыналық мәйегі шайқалмай түсіпті. Өйткені авторға керек зат — миф ... ... ... ... аллегориялар мен символикалардың
қатпарларында жатқан мета — ой, «ой ... ... ой». ... ... ... ... ... аясында, ислам діни идеологиялық өктемдік ала
бастаған кезден-ақ шашырауға түсіп, біздің заманымызға жұрнағы, ... ... жыр мен ... айналған, көркемдік «жасампаздыққа»
(обработкаға) түскен ұғымдық және атаулық ... ғана ... ... ... ... бірі ... ұғымы. Мәңгүрт (мәңгірт) — ақылы кем, есуас,
өткенін ұмыту, мылқау, тегін білмейтін тұл, ... ... ... сөз. Ауыз ... ... жиі ... ... Соның қай-
қайсысында да мәңгүрт ұғымы ең алдымен «өткенін ұмыту», есеңгіреу, ... ... ... ... ұғым аясын бүгінгі ... ... ... мәңгүрттену «технологиясын»
әдебиетте алғаш баяндаған Әбіш ... ... ... ... ... ... ... жексұрыны болып бейнеленетіні мәлім. Аспан асты,
жер үстінде онан ... ... жоқ. ... ... ... лотос гүлінің
алтын дәнін беріп, ... ... ... ... ... ... тарихын ұмыттырып, етегімен алдандыратын сұрқия ... ... көне ... ... ... Омар да ... ... бұл сұмдық
барын әлемге жария етіп, жар салуы тегін емес.
Шыңғыс Айтматов «мәңгүрт» ұғымына жаңаша мән ... ... ... ... оның рухани өрбуіне тосқауыл боларлық бірден-
бір зұлымдық деп ... ... ... құбылыстардың түрі көп, бірақ
мәңгүрттіктің жанында оның барлығы жолда қалады. ... ... ... ... өз қолымен өлтіруде емес, мәңгүрттің өз тегін танымауында.
Өзінің адамдық тегін ... ... ... өзі де ... ... ... білмеді, өткенінің сабақтарын келешегінің игілігіне қолдана
алмады, түп тамырын танымаушылық ... ... ... ... қалмауы.
Алайда, мұндай мәңгүрттіктің объективтік алғышарты куәгер ақтаушысы бар.
Өйткені, ... ... ... оны ... өте ... ... ... арпалыс іс. Мұның жөні бір басқа.
Ал жеке адам (индивид), немесе қоғам қолында бар тарихын місе ... ... ... сырт ... ... ... біле ... білгісі келмейтін, сезбейтін, сезгісі де
келмейтін, ... ... ... ... шеттететін ара-кідік
болса да кездесіп қалатын ... күн ... не ... ... ... ма? ... ... туған мәңгүрт тарихтан тыс қалған рухани жетім.
Романда мәңгүрт образының Сәбитжаннан басқа кейіпкерлермен ... ... ... ... ... жолдары арқылы
көптеген персонаждардың қимыл-әрекетінен анық көрініп жатады. Үш ... ... ... ... байламы Едіге санасында сілемденіп жатқаны
секілді, мәңгүрттік белгілердің баршасы Қазанғаптың жалғыз ұлы ... ой ... мен ... ... белгі беріп отырады.
Сәбитжан Едігеге қарама-қарсы сомдалған ... ... ...... көпшіл, Сәбитжан аузына не келсе соны сөйлейді, қара басының қамын
ғана ойлайды. Сәбитжанның Едігеден айырмашылығы — оқыған, институт ... ... ... ... ... пен ... жолдарын ғана
үйренген. Диплом қалтада, сондықтан оның «білмейтіні» жоқ, «универсал».
Сәбитжан секілді ... ... ... ... ісін рухани еркіндік
әперетін игілік емес, өмірге қажетті мүлік пен жиһазға кенелетін құрал деп
таниды. Олар үшін ... ... ... жасампаздық жолымен өзгертуші
күш емес, айырбасқа салар мүлік ... ... ... ... тұйық,
арманы «бастық» болу, рухани дәулеттің не екені түсіне кіріп шықпайды. Ел
билігі Сәбитжандай мәңгүрттің ... тисе ... ... ... ... гүл ... қалалар Қарақорым мен Отырардың аяғын құшпасына
кім кепіл? Көп тағдырына сұғанақ Сәбитжан ... ... дер ... ... ... ... ... бұл жеке бастың зұлматы ірі ... ... ... ... Тек осы себепті Едіге Сәбитжанға, Сәбитжан
секілді тергеушіге, Таңсықбаевқа жұлдызы ... ... ... ... «жаңа» адамдары. Едігенің ішінде, байқадық, тағы бір «Едіге» тұр.
Ол — оның ары мен ... ... мен ... Осы негізге Едігенің
көкірегіне кептелген жұмбақ бар: Қазанғаптай ардагерден рухани «кемтар»
Сәбитжан ... ... ... үшін адам — ... иесі, қолында билік
тоғысқан адамға иілгенде босын шаңға тоғытуға бар. Сәбитжән ... ... үйде өлер ... біле ... ... «қонақ адамдай» қалтасына қолын
салып келуі адам баласын сескендіреді. Сәбитжан өлген әке ... ... ... ... ... Ана-Бейітке жерлеуге қарсы, оны бос әуре деп
табады. Сәбитжан үшін әке ... ... ... шыңы — И. ... тілімен айтқанда, «білімпаз
хайуанат» болу ... ... ... ... ... оның келесідегі де, келешекке хақысы болуы да мүмкін емес.
Тарихи салауатсыздық—әлеуметтік қатер: мәңгүрт адам ... ... ... жүріп» орнатады. Оның «алды жөн, арты сокпақ». Алайда,
мәңгүрт — мәңгілікке ... ... ... ... ол арам пиғылды адал
қолынан шыққан жасанды зұлмат. Сондықтан жазушы ... ақ ... ... ... ойын ... астармен түйіндейді. «Боранды
бекеттегі» мәңгүрт тағдыры — қазақ аңызының көне тағлымын ... ... жар ... ... Адамдар, абай болғайсыңдар! Мәңгүрттік айғайлап
келген ажалдан бетер, ... ... ... ... ... ... ... мәңгүрттік пен кісілік
сабағы, міне, осындай.
Әңгімеміз «Боранды бекеттің» этнографиялық негізі жөнінде болды.
Мақсатымыз: ... өмір ... ... ... ... ... мен фольклорының Шыңғыс қаламына ... ... ... ... ... ... философиялық-адамгершілік түйініне
қатынасын анықтау еді.
Дегенмен, жазушының қаламының тақырыбымызға қатысты құбылыстарды ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Олар мыналар:
автор қолданған кейбір этнографиялық атаулар мен тіркестер кітап бетіне
бұзылып, қазақ ... оғаш ... ... екен. Жазылуы мен айтылуы
халықтық емледен ... ... ... ... ... (дұрысы —
Медеу, Есік, әлде Жасылкөл, ... ... ... ... пен шылыққа
ілігіп кеткен «бұратана» атауларға Шыңғыс қаламы «Едігейді», ... ...... тәуекел, бишара) және т. б. қосып ... ... мен ... нар мен ... ... ... көзге түседі. Қос
өркеш түйенің бурасын әдейі ... деп ... ... бұл ... ... ... орынды да болар. Дегенмен, малмен көзін ашқан қазақ
халқы ежелден мал ... неше ... ... ... ... жеке терминдермен даралап отырған. Келер
басылымдарда осы ... ... ... түскені абзал.
... Қазанғап Найман-Анаға жетпей сахара төсіне ... ... ... ... ... елестетуге бола ма? Жоқ, әрине
Едігенің жер бетінде, Борандыда ісі әлі біткен жоң. ... ... ... ... ... ... «пойыздар шығыстан батысқа қарай, батыстан
шығысқа қарай» ләйім жүйтки бермек, жүйтки ... ... ... ... ... ... осы бір ... бекет арқылы дүниені өзара
байланысқа түсіріп тұрғандай.
1990 жылы 26-наурызда Егемен Қазақстан газетінде Ш.Айтматовтың ... орай ... ... ... бекет» романы жайлы мынадай
пікірі жарияланды:
Шыңғыс Айтматов, сөз жоқ ұлы ... ... ... ... ... ... атты ... кемел романдары, сондай-ақ,
«Шыңғыс ханның ақша бұлты» атты мифтік микророманы мейлінше өркештендіре,
мейлінше асқақтата түсті.
Едіге, Әбутәліп, Қазанғап, ... ... ... ... Бостон
Үркіншиев, Базарбай Нойғутов, Обер Кандалов, ... ... ... ... ... ... ... Ордок, Энтони Юнгер, Джесси, Филофей,
Шыңғыс хан, Иосиф Сталин, Эрдене, ... ... ... ... тағы ... ... әлеуметтік ортасы мен заманы,
уақыты және олардың осылармен сабақтаса ... ... ... ... ... кең ... өткір
суреттелінеді. Жаныңа, жүрегіңе ... ... ... ... жетелейді. Өмір мен тіршілік атты тұңғиық
жұмбақтың ... ... ... ... ... табуға ұмтыласың. Роман
кейіпкерлері түскен небір ситуацияларға, ... ... ... ... ... боласың.
Олар сені сынап, сен оларды сынап, келе-келе ... ... ... ішкі ... ... жақын болып кетесің.
Боранды разъезі қаншалықты қиян түкпірде болғанмен, бүкіл Әлемнің
тағдырынан тысқары емес. ... ... ... шығыстан батысқа
қарай күн-түн демей заулап, зымырап өтіп жатуы, ... ... ... ... ... ... ... бағытын айырып-реттейтін
құралдың не саналы түрде, не өкінішті түрде мүлт ... ... ... әкелетіні рас болса, «Конвенциядағы» немесе космодромдағы
космос ракеталарын басқару пульті де дәл ... не ... не ... ... ... ... ... қайғы-зардаптар әкелетіндігіне
күмән жоқ. Адамзат баласының гуманизмі үшін ... азы не ... ... бұл ... принциптің, философиялық контекстің бірден-бір
өзектестігінде, ортақтығында, керек десеңіз, ... ... ... ... баласының күннен-күнге айрықша ... ... ... ... бәрімізге ортақ, жалғыз Күн мен Айдың астында әрі
бәрімізге ортақ, бірақ жалғыз ... ... ... түсінісу, тіл табысу
арқылы мәмілеге келіп, мамыражай заманның ғұмырын ұрпақтан-ұрпаққа эстафета
ұстатқандай мәңгілік ету. Мұны жүзеге асыру ... ... не қиыр ... ұғым тек ... болмаса дәлелге жүрмейді. Әрбір жұтым ауа ... ... ... сәуленің жетімсіздігі адамзат баласы үшін мейлінше
күрделі проблемаға айналып отырғанда, разъездегі жұмысшы ... ... ... ... ... ... шыншылдық танытады.
Шығарманың бірегей көркемдік қуаты да, әсіресе ... ... ... іс-әрекетіне ықпал ететін, халық тағдырын» көрсете
алатын ... де ... ... ... ... ... ... бірден образға айналғандай, тұтас граниттен қашалғандай әсер
етеді. Жазушының кәнігі шеберлігі мен өмір ... ... сом ... ... ханның ақша бұлты» атты туындының бір құдыреті мен ... бар. ... мұны ... 1980 ж. ... ... ... романының
бір үзігі ретінде деп те немесе өз алдына жеке бір дербес ... деп ... ... болады. Бұл орайда, шығарма өзінің көркемдік-философиялық
мазмұнын байлығынан әсте кем ... әсте ... ... ... керісінше
осынау өзіндік құдыреті мен сиқырын мейлінше толық ... ... ... ... арттыра түсетін көркемдік сирек құбылыс ретінде сізді еріксіз
таңғалдырады. Сондықтан шығар бұл үзікті не ойша ... ... ... ... ... күйінде оқыс да шымшымдаған, шырғалаң тағдырлар шындығы
көз алдыңа ке қойып, бүкіл ой-сезіміңді, жан-жүрегіңді ... ... ... ... ... ақша ... ... ішіндегі роман» нағыз «мифтік
микророман» деуге әбден болады. Өйткені, о туындының дербес бітім-болмысы —
суреткердің ... ... ... жолы мен ... ... ... болып шықты. Өйткені, осынау «роман ішіндегі
романда» немесе нағыз «мифтік ... ... күн ... ... ... сорабы да, мифологиялық аңыздар да бар.
Ал, мұның бәрі, осы шығармада ... ... ... өзара
күшейтіп, өзара ұласып қана қоймай дербес әлеуметтік көркемдік-философиялық
жүк көтергенде суреткер талантына ерікін бас иесің.
Ал ... бәрі ... ... проблема дәрежесі көтеріліп әрі
Айтматов ... тән ... ... ... еріксіз және
таңданасың.
Ал мұның бәрі, тарих пен тұлға, өмір мен ... ... ... ... мен қатыгездік, махаббат пен адамгершілік тәрізді
мәңгілік әлеуметтік-көркемдік-философиялық нысаналар дөп ... ... ... ... ... адамзат өткірлік пен мұрат дарытқан болса,
қалайша таңданбайсың, қалайша сүйсінбейсің!
Сондықтан шығар, өркениетті биік мұраттарға тек ... ... ... ... соны ... ... санасу арқылы әрқашан қол
жеткізуге әбден болады екен. Шығарма осыны дәлелдейді.
Сондықтан шығар, Шыңғыс ... осы ... ... дөңгеленген
жұмыр Жердің біреу екендігін, көк зеңгір ... бір ... ... мен ... ... ... яғни осында Мәңгілік, Ортақ игіліктердің
барша қызығын эгоистік ... ... ... ... ... ... ... көзіміз, тағы да бір жеткізе түседі.
«Шыңғыс ханның ақша ... атты ... ... оқи ... ... жоқ, сондықтан адамдар өз қолымен жасаған өз тағдырларына
тепсіне көрмесін деген ... ... ... ... ... ... ... әзәзілді де, өзгелер де, өздерімізді де, дерттерімізді де, ... ... де, ... да ... ... орынсыз жазғырып жатамыз. Тек
өзіміз кінәлі емеспіз, әрқашан біреулер кінәлі. Ал баз ... көп ... ... балап, соны көп малданғандықтан шектен шыққан астамшылдыққа да
ұрынатынымыз, қанағатсыз қалатынымыз ... ... және ... хан өз ... ... ... мен ту ... Догуләнг
арасындағы махаббатты, олардың адамға тікелей тән болмысы мен ... ... не ... ... ... ... ... жоқ, адам болмысы өлген
жоқ. Шығарма осыны көркем дәлелдейді.
Әке-шеше болса қатігез ханның ... ... ... ... ... ... — Құнан қалды. Осынау тұяқ — алтын жамбыдай асыл тұяқ,
шарана перзент Құнан тірі ... Өмір ... ... ... ... осынау жасампаздық болмысына ешқандай ажал жоқ екен. Күң қызметші
Алтынның шандыр емшегінен сүт ... Жеті ... ... ... ... тірі
қалды. Шығарма осыны көркем дәлелдейді.
Тәңірінің өзіне бұйырған тағдырына ... ... ... ...... ... еді. Сол бақ та — ақша бұлт та сол ... ғайып болды. Хан бұдан шошып кетті. Еуропаға деген ... ... ... ... Өз ... ... әмірі жүрмеген соң, ол қалайша
өзге елді жаулап империя құрмақ? Хан ... де ... ... оның жұмбақ та іңкәр құдыретін жоққа шығару қолдан келмейді
екен. Эрдене мен Догулангтың адам ... тән ... ... ... ... хан ... күлін көкке шығарды. Сонда хан мықты ма, ... ... ... ма? ... ... көркем дәлелдейді.
Пенденің пендешілігі осындай жүзі жанбайтын әрекеттерге бару арқылы
көрініп, осындай ой-құлыққа, іс-қимылға сыйымсыз әрі ... ... ... ... ... ... ұланғайыр дүниені ұлтарақтай
бір мемлекеттің билігіне ғана ... соны ... ... ... ... осындай әпербақан пендешіліктің «орындалмайтын қиялы» ғана екен.
Әйтпесе, жер жаһандағы ... ... бір ғана ... ... қою, ... ... меншігіне теліп қою, сірә, мүмкін бе екен?
Күштеп ... ... ... әр алуан халықтар мен ұлыстар бәрібір ... ... ... тиіс ... ... ... пен диктат,
түптің түбінде, іштен іріп, мұндай бөлшектердің ыдырамауы және мүмкін ... ... хан ... ... Еуропаға деген жорықтан бас тартуынан
басталады емес пе? ... ... ... ... ... ... тінінде
үстемдік пен зорлықтың осындай небір сорақы түрлері тергеуші Таңсықбаевтың
тіршілігі арқылы да ... ... ... ... ... майор Таңсықбаевтың шен мен ... ... ... ... Күні ... 1986 ... Желтоқсан оқиғасы кезіндегі Таңсықбаев
сияқтылардың әкелген зобалаңы мен ... ... ... жала жабу,
алдау-арбау, қорқыту-үркіту, жалған айып-тауларды, жалған дәйектемелерді
шебер ... ... ... ... ... жеке бастың тек
үлде мен бүлде мүддесіне ... ... қай ... де ... ... ... мазмұны ғой. Мұның өзі былай алып қараса,
Шыңғыс хан әрекетінің өзгеше бір ... ... бір ... емес пе?
Әбутәліптің өзін-өзі ... ... да ... ... мен зорлықтың
кесірінен ғой. Эрдене мен Догулангтың да ... ... ... ... кете ... да, ... түбінде осылайша хан бұйрығымен
жазалануы да бәз-баяғы осындай әлеуметтік үстем ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Шыңғыс хан да, тергеуші Таңсықбаев та өз ... ... ... ... ... жауапкершіліктен, ажал жазасынан соншама
үрейлене де біледі екен. Олар қаншалықты хан не тергеуші болғанмен ... өз ... ... ... ... көп ... ... екен.
Мәселен, Шыңғыс хан сонау бала кезінде әкесі бір, алайда жатыры бөлек
інісі Бектерді атқан тұста; меркіттердің қолына ... ... аңда ... рет ... ... ... ... жалбарынды? Қаншама мінәжат етті?
Мұны басқалар білмегенмен бір өзі ... ғой. Оның ... ... ...
бәйбішесі — қоңырат қызы Бөртенің өзі де жат құшақ пен жат төсектің исін
ұлпа ... ... ... ... ... ... келмегені қайда?
Осы өсектің адамзат баласына білінбей қалуы үшін бүкіл меркіттерді түп-
тамырына дейін жойып ... жоқ. па? ... ... ... ... ... құрбандыққа шалғаны тұсында тергеуші Таңсықбаевтың дереу бас
сауғалап, бармақ шайнап ... ... ... ... ішкі ... ... арды таптаудың осындай азабына — күдік
азабына Шыңғыс хан неліктен көнді? Жер ... ашса ... ... ... ... ханның бірінші әйелі — бәйбішесі Бөртені талақ
етуге шамасы неге жетпеді? Мұны немен түсіндіруге ... ... ... ... өзі ... ... сол ... жалтаруын, бармақ шайнауын немен ... адам ... ... ... ... мен
небір шырғалаңдары қалайша небір ситуацияларда небір ащы көріністерге ие
болады екен? Шығарма ... ... ... ... ... басына қонған ақша бұлт символы ... ... ажал жоқ ... қарапайым шындықты көркем дәлелдейді. «Шыңғыс
ханның ақша бұлты» атты осынау «роман ... ... ... ... ... драматизмі де, трагизмі де осындай орасан ... ... ... ие ... ... ... ... Шыңғыс Айтматовтың «Боранды бекет» романының тұтастығы сақталуы
үшін кезінде ... ... ... ... ... ... сезіну
қиын емес. Қазіргі уақыт биігінен алып қарасақ, бұдан автор да, оқырмандар
да, ... ... ... да әсте ... ... идеологиялық
диктаттан қауіптеніп жүрген автор да, оқырман да енді бүгін ... ... ... куә ... жайлары бар. Бұған да шүкіршілік
етеміз. Ал мұның өзі осынау шығарманың көркемдік құдыретінен ... ... ... ...... ... тәрізді ұлы суреткер
үшін мұның бәрі тек шығармашылық процесс, қалыпты ... жәйт ... ... Ал, ... ... ... ... микророманмен жылдар өткен
соң қауышу – мыңдаған оқырмандар үшін ... ... ... Сүйсіндіре
білу – суреткердің ырыс – бағы, сүйсіне білу – ... ... ... ... ырыс – несібенің ғаламат бір құдіретіне Шыңғыс
Айтматов ... ... ... ж. жылы оның ... да ұзақ күн» ... романы жарық көрді.
Айтматов осыған дейін қандай дәрежеде болса да ... ... ... ... ... бұл ... мен «Қош бол, ... екеуі
бір шығарма. Едіге мен Қазанғап басқан. ... ... ... ... ... ... жерлеуге алып келе жатуы. Егер оның ... ... ат ... ... ... жіберсе, ешқандай да
айырмашығы болмай шығады. Содан соң басынды ... ... бер, еске ... Екі ... да ... бір ... ... өтеді. Бұл "әдеби" уақыт
алдыңғы шағындау хикаяға қарағанда, ... ... ... өте ... ... ... өте жасанды боп сезіледі. Сөйтіп рас, ақиқат
уақыт пен "көркемделген, ... ... ... алшақтық қатты
аңғарылады. Бұл көбіне көп атам заманғы ... үш ... ... еске ... Одан тыс кейіпкерлердің романда орналасуы да «Қош
бол, Гүлсарымен» бірдей. Онда Танабай мен ... ... ... ... ... Қазанғап пен Едігенің арасында қасқа қара нар ... ... ... ... сезілсе, мына романда "Қан мен тердің" табы айқын
байқалады. Мұндағы балықшы Едіге — ... ... ...... — Мөңкені еске түсіреді. Тіпте олар тұратын балықшылар аулы да
"Қан мен тердегі" ауылға ұқсас. Тек бір ... ... ... ... ... Қазанғаптың соңына еріп, теміржолшы болады. Бұл ... ... ... жайт ... ... деген күнде де жазушы өзі алып отырған
материалды толық, жан-жакты, терең етіп ... ... үшін сол ... ... ... ... ең ... жүрген кәсібінің т.б. қыр-сырын жақсы ... ... ... ... ... ... жазу үшін де ... ... Осы ... ... дейтін хикаясын жазбас бұрын Леоновтың танкіні бүге-
шігесіне дейін біліп, зерттеп, маман әскери кісілердің өздерін ... ... еске ... ... ... ... ... тұрмыс-
тіршілігін мүлдем білмейді. Кеңес заманында ... бойы ... ... бір ... бағынған, бар жерде де ... ... ... ... жүйе ... Денсаулығы кем түгілі, көз
жанарында аздап ... ... өзі ... алынбайтын. Кішкене разьездің
өзінде жол бөлімі мен қозғалыс ... ... ... бірі араласпайтын.
Жол бөлімінің міндеті — теміржолды жөндеу, ал қозғалыс бөлімінің ... ... өтіп ... ... журналға тіркеп, ... ... дер ... ... ... ... осы соңғы бөлімге қарайды. Бір қызығы осы екі
бөлім бірінің жұмысын бірі ... ... Ал ... кем, басы ... Едігені ол кезде ешкім де теміржолға жұмысқа алмайды, оған үлкен
стансадағы ... еш ... ... бермейді. Сосын бір қызығы —
Қазанғап келесі ... бару үшін қара ... ... Ал шындығына
келгенде (осы ... ... ... ... да ... сол
стансаға жолаушылар пойызымен бара салады. Шағын ... ... ... ауыз су үшін ... ... екі жолдың бірінде
арнаулы цистерна тұрмайды. Ауыз суды разьездегі екі ... ... ... құйып кетеді. Сосын шағын разьезд ... ... ... ... ... ... атымен жоқ. Романдағыдай
жолаушылар пойызын бұрынғы қою түтіні бұрқыраған қара ... (бұл ... ... ... ... дейтін көк шегіртке паровоз
жегіледі. Соғыстан соңғы жылдары стрелкашының міндеті жолды бұрып ажыратып
тұрумен ... ... ... — светофор) ашу болатын.
Міне, осыдам жазушы мүлдем бимағлұм. Және бір қызығы, оқиға ... ... жүр, ... бар. Тағы да анохронизм. Гагарин ғарышқа
1961 жылы ұшты. Космонавтардың космоста ұзақ уақыт бойы ... ... ... Ал бұл ... ... бойы ... ... елуінші жылдары-ақ тепловоздар басқан, стрелкашылар
қысқартылып кеткен. Разьезде тек қана (әлге дейін) ... ... ... ... ... ... ... жүр? Шағын разьездегі айдағы
сутартқыш (водокачка)? Және де ... ... ... ... де,
"Белорусь" та бола бермейді, олардың жөндеу жұмысына еш керегі жоқ.
Сонда оларды Ш.Айтматов қайдан алып жүр?
Бұларды айтпағанда жазушы қазақтардың ... ... біле ... ... ... ... ... қазақтар кейбір түркі
халықтарынша оны кешкісін қоймайды. Одан тыс, қайтыс болған кісінің. ... ... ... т.б. ... ... ... он жаққа
шығарып күттіріп қояды. ... оның ... ... ... ... ... киізге емес, кілемге орап, таңертең жаназасын шығарған соң,
түске дейін жерлейді. Сосын өлікті жуып, кебінге орау үшін ет ... кісі ... ... ... ... кісілер марқұмның тұтынған затын,
киім-кешегін т.б. ырымдап бөліп алады. ... ... ... тек ... ... ... үйде ... шығарып қала береді. Өлікті жерлемей
тұрғанда келген ағайынға мал сойып, қонағын ... ... ... ... Мұндайда арақ ішу, әдепсіз қылық т.б. деген мүлдем болмайды.
Өкінішке орай, Ш.Айтматов мұның бірін де білмейді. Иман үйіру, жаназа
деген ... жоқ. ... ... бір өзі ... ... ... орайды.
Ертеңіне оны киізге орап, кешкі еске алатын асқа ...... ... ... үлгерейік деп оны машинаға сала caп, қорымға
қарай тарта жөнеледі. Бір қызығы, қазақтың ата-баба қорымы ... ... ... ... ... ... ... атымен аталмайды. Сөйтіп,
"мұсылманша парызын" атқарып келе жатқан Едіге ал кеп ... ал кеп ... еске ... Бұл тағы да "Қош бол, ... еске түсіреді. Тек
романның атын «Қош бол, Қазанғап" деу ғана қалып тұр. Арада еш айырма ... ...... ... ... азасында Қызылордада бір мекемеде дырдай
бастық боп істейтін Сәбитжанның түнімен арақ ... ... ... ... ... т.б. ... мылжыңдайтыны. Қазақ үрдісінде көзі тірісінде
сыйламаса да, өлгенде ... үшін ит те ... ... оның бірі жоқ. ... жаназа шығарған молда және жоқ.
Қазанғаптың қыздары да, ... де ... ... Бұл ... Ш.Айтматов орыс
жазушысы В.Распутиннің "Өмір сүр де, еске тұт" дейтін хикаясындағы жәйтті
Сыр бойына қарай қалай болса солай ... ... Онда да ... ... ... да ... ... өзі тұрады. Онда да қыздары кешігеді, мұнда
да дәл ... Онда да ... ... өзі көз ... мұнда да Қазанғап бір
өзі арам өледі. Қазақта еш уақытта үлкен кісі ауырса, ... ... ... біреу болады. Ш.Айтматов тағы да "кітабилыққа" басқан да
кеткен.
Едіге ... ... ... көп ... еске ... Біз ... қандай азамат болғанын, ... ... ... ... малын саттырғанын, Қазанғаптың Қызылордадан разьезге қалай ... т.б. ... ... Бұл ... шығарманың негізгі өзегі
— осы екі кісінің ара қатынасы, бастан кешкен жәйттері, ... ... Егер мұны осы ... ... мына ... аумаған "Қош бол,
Гүлсары" боп шыға келер еді. Жазушы содан қашу үшін осы тартылған ... әкеп неше ... ... аңыз-притчаны, космостағы жағдайды т.б.
аямай қоса берген. ... ... ... жүгі ... тыс ... ортақ, бір мақсатқа қарай бағыттайтын жүйе жоқ. Мәселен, космос
желісі жадағай публицистика ... Ол ... ... ... ... ... өз ... бөлектеніп тұрған бір шама. Егер ғарыштағы ғаламат жағдайды
жердегі ... ... ... ... т.б. қарсы
планда қарастырып алып, үлкен бір ой түйсе, сол екі планды бір ... ... ... ... ... бір сәрі. Туындыда ол атымен
жоқ. Ол ол ма, осы разьезге қуғындалып келетін ... ... ... өзекпен етене, табиғи түрде қабысып жатқан жоқ, бар-жоғы ол ... ... Және бір ... ... ... ... ... кісіні Сталин
заманында жартылай әскери жүйедегі теміржолдың маңайына жолатпайды! Ол ... ... ... ше? Оған кім ... ... ондай кісіні Қызылқұмның адам аяғы жете бермейтін бір жықпылына
апарып тастайды!
Романдағы аңыз-притчалардың да ... ... ... ... ... негізгі желіге ешқандай қатысы жоқ.. Бұл жерде де жазушы
тағы да "кітәбилыққа" ұрынған. ... ... ... ... екіқабат
болмасын, өйткен жағдайда аямай жазалаймын дейді. ... ... ... алып жүрмеген. Жарайды, оған да көндік. Догумане
дейтін әйел Эрденэ деген жүзбасымен ... ... аяғы ... ... ... ... ... жазалайды. Сондай қалай дейсіз ғой? Екеуінің
қолдарын арттарына қайыра байлатып, ... ... ... ... айыр ... түйенің екі жағына қойдырады да, түйені... тұрғызады.
Сонда екеуі де жан тәсілім ... ... ... ... ... ... ... аумайтыны көзі соқырға да айдан анық!
Мәңгүрт туралы аңыз жайында да ойланарлық жәйт жетерлік. Ш.Айтматов
оны жужандар ... ... ... ... оны ... деп ...
Б.А.) телиді. Бірақ... бірде бір сұхбатында осы ... ... ... "Народного, передающегося из уст в уста предания о ... в том ... в ... я его ... не ... Но ... легенды в казахском народе есть", — дейді. Сөйтеді де ... ғана "'Жас ... ... ... сұхбатында (15 наурыз, 2003 жыл)
әлгі сөзінен, яғни, мұндай аңыз-әпсананың тек кана қазақта бар ... ... ... шыға кеп, ... ... 1960-70 ... "Манасқа"
редактор болғанын айтып: "Мәңгүрт проблемасы осы тұстан бастап көкірегімде
тамыр жая ... еді", — ... ... ... ... алайық,
басына шіре салайық, —
деп басталатын 5 жол өлеңді келтіреді. Бұл жерде ... ... ... ... ... Ол бұл бес жол өлеңді өзіне қарсы мақала
жазған ғалым Ж.Дүйсенбаеваның материалынан (Алтын Орда, 21-27 ... ... тура ... ... ... ... ... осы жолдарды "Манаста"
кездестірсе, онда неге оны қырғыз тілінде ... Heгe оны ... ... ... ... ғана ... ... аңызды тек қана
қазақтарда бар деп отырып, енді онысынан айнып шыға ... ... ... ... ... ... қай ... сенуге болады?
Ш.Айтматов өзін өзі ақтау үшін неше түрлі айла-амалдың шылауына
жармасудан да ... ... ... ол ... ... ... ... келтіреді де, "бар-жоғы 25 жолға жетпейтін", ... ... ... ... дейді. Ол бұл жерде қулық істеп
отыр. Ә.Кекілбаевтың "Күй" атты хикаясы орыс ... 1969 жылы ... 1983 жылы ... "Степные баллады" деген жинағында жарық көргенді.
Бұл кезде «мaнкypтизм» дегенді Ш.Айтматовка таңып, Одақ бойынша шуылдап
жатқандықтан, сөз жоқ, ол ... ... ... алып ... үстіне Ш.Айтматов өз сұхбатында «Күйдің» орысша жарық көрген ... не 1983 ... деп ... онда мәселенің беті ашыла қалар еді. Ол
сол себепті 1988 жылға қарай сілтеп отыр. Оған қоса ол көре ... әлгі ... ... ... ... шаш алу т.б. ... жазылатын толық бір бетті
әдейі еске алмайды. ... ... да осы ... әлгі 25 ... қоймайды. Қалған жағында ол мәңгүрттік туралы бір-екі бет ... ... ... Осы ... ... өткені Ш.Айтматовта
Ә.Кекілбаевтан тікелей аударған ... боп ... Оған қоса ... ... ... ... сөзден басқа "мәңгүрт" деген бір
де бір сөз жоқ. Сонда ол мұны қайдан алып ... Ол ... ұлы ... естідім деп неге көпе-көрінеу жалған айтады? Оған ... Оның ... ... ... сөз ... жағынан қазақтың да,
қырғыздың да тілдерінің ... ... ... ... ... ... "і" ... "мәңгүртте" "ү" дыбысына өзгеріп, айналып кетуі
оғыз тобына жататын ... ... ішкі ... сай ... Бұл нағыз
түркмен сөзі. Оны жаугершілік заманында талай "мәңгүрттенудің" не екенін
көрген, олармен қанаттас ... Адай елі ... сол ... алған.
Мұндай сөз Қазақстанның басқа жерлерінде кездеспейді. Бұл ... ... бола қоюы ... Және де ... 1983 жылы ... ... алғы ... атақты сыншы З.Кедрина: "Легенда о "манкурте" в романе
Ч.Айтматова "И дольше века ... ... ... здесь берет свое начало", —
деп ашық айтқанды. Сол кезде құдіретті Кеңестік Коммунистік ... арқа ... ... ... Ш.Айтматов З.Кедринаға қарсы шығып,
неге өзінің дәлелдерін келтірмеген? Енді көп ... жыл ... ... болған қиянат жайлы анық айтқан адал азаматтарды басыбұзық, қызылкөз,
"ши жүгірткіштер" деп, өзінің осыншама зор ... ... ... тырысқаны қалай? Әсіресе оның: Президент Нұрсұлтан
Назарбаев та қоғамдық ... ... өз ... ... ... ... тайраңдатып қоймайтын шығар деп
сенемін", — деген сөзін қалай түсінуге ... Бұл таза 1937 ... ... дегендік емес пе? Сонда демократия, сөз бостандығы дегеніміз қайда
қалды? Оның үстіне Ш.Айтматовтың қазақ ... ала caп, "өз ... ... ... ... нәрселері жөнінде ашық айту неге "теріс
әрекет" болмақшы? Оған қоса Қырғызстанның Бельгиядағы өкілетті ... ... бұл ... ... гөрі ... кісі ... халықаралық дипломатияның нормалары мен этикеттерін қалай ... ... ... тәуелсіз дербес Қазақстан Республикасының, соның ішінде
қазақ әдебиетінің ішкі ісіне қол ... не деп ... Ол неге ... ... боп ... ... Н.Ә.Назарбаевтың қолымен от көсеуге
тырысады? Оның үстіне кезінде "Қазақ әдебиеті" газетін ... ... ... ... ... арасына от тастап, іріткі салған,
тағы да сол ... ... ... ... өзі ... ... ... "Жас
Алаш" газетінің бас редакторы Ж.Қорғасбековтың жеке қолшоқпарына ақсақал
басымен айналып кеткенін Ш.Айтматовтың түсінбегені ... Біз неге ... ішкі ... ... ... әдеби шығармаларымызды талдап-
талқылау т.б. туралы Ш.Айтматовтан ақыл-кеңес ... ... ... ... ... ... ... бізге жасы алпыстан асса да ... ... ... ... ... жүрген шалағай М.Шахановты ол неге
алтынмен аптап, ... ... ... ... ... ... ... керіп келтіргісі келеді? Әлде, мұндағы жұрттың бәрі оңы мен солын
айыра алмайтын жаппай мәңгүрт пе?
Ш.Айтматов әлгі сұхбатында Ә.Кекілбаевтың астына ... ... ... деп ... деп ... ... сыр алдырып қояды. Ол мұнысын
ертеректе де бір сөзінде: "...хотел бы ... ... на ... казахского прозаика Абиша Кекильбаева "Баллады степей", где
автору с помошыо мифологических ... — деп ... ... мәселе
осында жатыр. Бірақ. Әбіште миф те, аңыз да жоқ. Оның ... ... ... ... 1968 жылы жарық көргенді. ... "Күй" ... ... қолына түскен күйшінің (прототипі — атақты Абыл
күйші) бастан ... ... Осы ... ... Ә.Кекілбаев
түркмендердің тұтқын болған қазақ балаларының басына шаштарын алып, түйенің
жас терісін аузын бүрмелей жапсырғанын, күнге күйген тері ... ... ... зар ... ... соң ... бастарына шаш шықты, ол
түйенің көнінен өтe алмай, қайтадан бастың құйқасын тесіп кері өсті. ... елі ... жері ... ... білмейтін
Мәңгүртке айналды. Жүре-жүре тілден де айрылды. Түйемен бірге өреді,
түйемен бірге келеді", — деп ... еді. Бұл ... да аңыз ... ... ... ... қолданылатын жазасы ғана.
Ш.Айтматов осы эпизодты романына қалай ... ... ... ... ... ... ... да, мәңгүрт болу қалпы да ... ... ... ... бар енгізген "жаңалығы" —
мәңгүрттің өз ... атып ... ... Ана-бейіт қалыпты-мыс.
Біріншіден, өз баласының қолынан қаза тапқан ана жатқан жер ... ... боп ... ... ... ешкім де жерленуге қайыл болмайды.
Екіншіден, ақыл-есі кем, мал баққаннан басқаны білмейтін кісі адам ... ... ... ол ... ... елінің өткенін т.б.
білмейтін әлдекім ... ... ... қанішер боп есептеледі. Мұны сондай
категорияға ... еш ... жоқ. ... ... ... өткенін, тілін т.б. білмейтіндерді "жеті атасын ... ... деп ... ... бүгінгі түсінік бойынша, ақыл-ес, интеллект.
Өкінішке орай осындай жағдайларды білмейтін Мәскеудегі марапатшылар мәңгүрт
дегенді ... ...... ... ... манкуртизм деп кереметтей
мағынаға ие ғып, аспандатып жібереді. Жарайды, оған да көнелік. ... ... ... ... үстінде не үшін қажет? Оған тікелей қатысы ... ... ... сенсек, ол қаншама кисындаса да Сәбитжан ... ... ... қайырымсыз ақымақ! Бір қызығы осы мәңгүрт ... ... ... ... записывал историю манкурта", — дейді. Мұндағы
Құттыбаев дегенді Кекілбаев ... ... ... ... ... гәптің
сыры... айдан анық ашыла қояды.
Романдағы Райымол туралы "аңыз" да атақты Біржан салды еске түсіреді.
Райымәлі өзі ғашық. ... ... әнші ... ... ... кәрі қыз?)
жәрменкеге келеді. Мұны масқара деп ... ... ... ... ... дейді:
—"Ни на какую ярмарку тебе нет хода. Тебя лечить мы будем, пока твой разум
не ... ... с ... словами брат выхватил домбру из рук акына».
Мұның ақыры: "А он ... ... к ... с руками, туго
стянутыми за спиной», - боп бітеді. Ол қасқа сөйтіп, қарап тұрмай:
Развяжи мне ... брат мой ... я по ... воле в небеса уйду,
— деп "қақсап", "'қоғам тәртібін бұзып" болады.
Осыны оқығаннан кейін атақты Біржан салдың:
Өзіңдей Азынабайдың поштабайы
қолымнан домбырамды алды ... ... Ақық ... ... ... шеш, —
деген атақты жолдарын есіне түсіре алмаған, жадынан шығарып жіберген
Қалың қазақты, шынында да ... ... ... ... жеті ... ... деп ... Ол бұл жөнінде ана бір жылдары "Ақ кемеде-
ақ" айтқан болатын. Бала біз ... ... ... ... ... бала:
— А кто ты? — дейді.
— Я из Караганды, ... В ... ... ... Нет, чей ... Отца, матери.
- А он чьи?
- Тоже отца, матери.
- А они?.. — деп қазымырланады да ... ... тебя не ... запоминать имена семерых предков? — спросил мальчик.
- не учили. А зачем это? Я вот не знаю. И ничего, живу ... ... ... не ... ... ... әлге ... алты бақан, ала ауыз боп жүрген
қазақтардың ... жеті ... ... ... боп ... ... ... әдебиет әлемінің табалдырығынан аттап, ішке кіру
оңай болған жоқ. Бұл жерде оның көркем әдебиетке деген сүйіспеншілігі аса
зор ... ... атап ... ... ... ... ... әркімде бола бермейді. Оны сүю үшін адам баласына белгілі бір
орта қажет болады. Сол ... ғана адам ... ... ... оятып, бірте-бірте ол сүйіспеншілік ... ... ие ... Ш. ... ... орта болды. Жас кезінде әкесі мен
анасының тәрбиесінде заман ағысымен орыс тіліне, орыс ... ... ... ден ... оның ... ... ... Екінші жағынан,
әжесі Айымқан Сатанқызы, сол ... қызы ... ... - бірі ... жас екі ... ... жандардың Ш. Айтматовтың жас шағындағы аса аяулы
қамқоршылары болуы жазушының адамгершілік ... ... ... мен ... зор ... ... ... ата-баба
тарихына, ауыл-аймақ шежіре, ертедегі аңыз-әңгімелерге, ертегілерге болашақ
жазушы осы екі кісіден қанып өседі, ана ... ... ... мен
байлығын, көңілді тербеп, көзден жас ағызатын ... ... ... ... ... ... тарихи оқиғаны бүгінгі ұрпақтың жанына жеткізе
білу, көз алдына келтіре білу — үлкен өнер. Ал өзінің ... ... ... ... ... пен ұрпақты жалғастыруға, ... ... ... ... адамды халқының нағыз патриоты деп ... ... Өз ... ... әдебиетін, тарихын жан-тәнімен
ұққан ұрпақ қана өзге халықтың салт-дәстүрін, тілін, әдет-ғұрпын ... ... ... ... ... альтруистік мүддеге ұласқан
патрмотизм ғана адамды ұлттық шеңберде қалдырмай жалпы адамзаттық деңгейге
көтереді.
сұрыпталып, ... ... ... саф ... асыл ... рухани байлығын, дәстүрлі мәдениетің, салт-дәстүрін, сөз
өнерін бойына, өскен ... ... ... де осы ... ... еді. ... шығармашылығы үшін мұның маңызы жоғары болды.
Жазушы әжесі ... ... 1937 жылы ... партия қызметкері,
Мәскеуден Қызыл профессура институтының тыңдаушысы, репрессияға ұшырайды.
Бала Ш. Айтматов әкесінің қарындасы Қарақыз Айтматованы пана ... ... ... да бала ... ... ... пен жылу ... Көп
ұзамай соғыс басталды. Соғыстың суығы, қазасы мен азасы, бейнеті ... ... Ш. ... та оны ... көрді. Балалық, жастық дәурені
осылай өткен болашақ қаламгердің жігіттік шағы да қайнаған өмір ... ... ... ... ... әдеби курстар. «Әдеби
Қырғызстан» ... ... ету, ... ... меншікті тілшісі болу - бұлар да үлкен өмір сабақтары еді.
Осы өмір жолдарының барлық ... де Ш. ... - ... ... ... ... әдебиетке деген сүйіспеншілігіне адал болды, одан
бір сәт те кез жазбады. Жазушының шығармашылық лабораториясының шыны ... оның ... ... ... ... ... ... түйгендерінен бастау алады. Сондықтан да жазушының шығармашылық
лабораториясында, шығармаларынын жазылу ... оның өз ... ... ... атқарады.
Жазушының көргендері мен көңілге түйгендері оның өмір туралы, адам,
қоғам туралы танымының қалыптасуына, суреткерлік ... ... ... Өмірдің шындық құбылыстарымен бетпе-бет келгенде, жазушы оларды
осы таным, осы көзқарас тұрғысынан ... ... ... Бұл
процесте қаламгер өмірдің небір күрделі шындықтарына бойлап, адам баласының
өз өміріндегі, өз ... ... ... пен ... пен ... ... пен әділеттілік үшін алаң болып,
соларды ... ... ... ... ... ... ... табыс ету,
аманат ету жолында еңбек етуі бұл ... баға ... ... ... ... ... жағынан, қаламгер осы танымы мен ... адам ... ... ... ... ... үшін ... әділетсіздік
болып табылатын құлықтар мен қылықтар, халықтың адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... шығармаларындағы
тартыс, адамдар арасындағы күрес, айналып келгенде, ... ... ... пен ... қайырымдылық пен қатыгездіктің,
әділдік пен әділетсіздіктің, махаббат пен зұлымдықтың тартысы, күресі болып
шығуының ... осы ... мен ... ... ... ... ... тән басты ерекшелік те оның ... мен ... ... ... ... Айтматовтың көркемдік әлемін біртұтас ... ... ... ... ... ... бір алтын тамыр өзектестіктің ... бас ... Оның ... ... ... суреткерлердің
шығармашылық мүмкіндіктері мен ғажайып құдыретінің шексіз ... әрі ... ... тағы бір көз ... тағы бір бас
иесің! Кез-келген салыстырудың әрі дөп, әрі осал ... ... ... оқып ... соң, көз ... Микеланджело мен Сикейростың
әлемге әйгілі монументальдық ... ... ... ... ... ... ... Мұны тек әдебиет пен ... азық ... ... ... ... немесе мүлдем үстірт
пайымдағанымыз ... ... ... ... ... ... ... де солай жалғаса беретін ортақ бесігі — Жер ... ұлы ... ... мен ... ... шынайы реалистік
қуатпен жеткізе білудегі суреткерлік құдырет пен гуманизм, ... ... ... ... ... масштабтылық тәрізді сирек қасиеттердің
ғасырлар бойыңдағы жалғасқан ... ... ... ... осы ... ... ... әрі заңды, әрі жүрекке етене ғажайып
ассоциация демеске, қуанбасқа, таңданбасқа сүйсінбеске ... ... ... ... А.Ж. «Ш. ... шығармашылық лабороториясы»
Автореферат. Алматы 2006ж
2. Шерхан Мұртоза «Айқайлап атқан сөз»
Егеменді Қазақстан 1999-26 наурыз
3. Елеусінова Г. ... ... ... тілі мен ... 1999 №4 ... ... С. «Ш.Айтматовтың «Боранды бекеті романының негізгі»
Білім және еңбек 1985ж, №4 саны 29-39 беттер.
5. ... ... ... мен ... ... ... 1998ж, 11 ... Б. «Адамзаттың Айтматовы» аңыздың ақыры»
Жұлдыз -20003ж №4 саны 143-163 беттер
7 Шәукарова М. «Ш. Айтматовтың шығармасына арналған» Оңтүстік
Қазақстан ... ... Т. «Дос ... ... ... 60 жаста» Қазақ әдебиеті
1988ж, 9- желтоқсан.
9. Шерхан Мұратаза «Шыңғыс және шыңдық» социалистік ... 11 ... ... М. ... ... ... 2004 ж. ... Балқыбек Ә. «Шыңғысхан - далалық тұлға», Қазақ әдебиеті, 2001 ж.
12. Мырзахметұлы М. ... ... ... 2002 ... ... Б.М. ... неге шақарлана береді?», Жұлдыз. 2003 ж.
14. Рысалды Қ. «Шыңғысханды дәріптеу – ... ... Ана ... ... Есім ... вирусы» , Егеменді Қазақстан. 2001 ж.
16. М.Шаханов «Айтматов Ш. Шыңғысханға деген қатерлі құлшылық», Жас ... ... ... Қ. ... ... қиял, хикаялармен алынатын биік
емес», Жас Алаш. 2004 ж.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шерхан Мұртаза – жазушы, аудармашы, қоғам қайраткері4 бет
Шыңғыс Айтматов7 бет
Statistic analytic system (SAS) бағдарламалық өнімін қолдана отырып әр бақылау бекетіндегі уақыттың әр түрлі кезеңіндегі (тәулік, ай, жыл), қала кескініндегі (ауданында) атмосфералық ауаны ластайтын заттардың орта шоғырын есептеу бойынша бағдарламалық қамтама өңдеу43 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Іле өзені – Қапшағай бекетіндегі су сапасының химиялық көрсеткіштерін анықтау21 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет
Абай жолы романындағы антропонимдер38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь