Толстаухов көтерілісі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1 ЗЫРЯН ЖӘНЕ ӨСКЕМЕН АУДАНЫ Ф.Д.ТОЛСТОУХОВ БАСТАҒАН ШАРУАЛАР КӨТЕРІЛІСІ ҚАРСАҢЫНДА ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
1.1Ірі бай және кулак шаруашылықтарын тәркілеу (конфискация) ... ... ... ... ... .8
1.2 Көтеріліс себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14
1.3 1920.31 жылдардағы Бұқтырма өлкесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19

2 Ф.Д.ТОЛСТОУХОВ БАСТАҒАН ШАРУАЛАР КӨТЕРІЛІСІ ... ... ... ... ... ..32
2.1 Көтеріліс барысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32
2.2 Көтерілістің жеңілуі және салдарлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..48
КІРІСПЕ
Қазақстан тәуелсіз, егеменді мемлекет болғаннан бері, шындық толыққанды мағынада айтыла бастады. Егер осыған дейін бұйрықшыл, әміршіл-әкімшіл социализм, бюрократтық жүйе жағдайында біздің өмір сүріп, еңбек еткенімізді, яғни шындықты жартыкеш, екіұшты ғана айта алғанымызды ескерсек, тарихымыздағы "ақтандақтарға" деген халықтың қазіргі ерен ынтасын түсінуге болады.
Бірақ, сонау 20-жылдардың соңынан бастап, сталинизм орнықтырған қатал да қатыгез тәртіп тарихшы ғаламдарымыз бен қоғамтанушыларымызға ақиқатты ашық және ашып айтуға ешбір мүмкіндік бермей келеді. Тарихтың қасіретті беттерін жарыққа шығаруға талаптанғандардың тұмсығы тасқа тіреліп, тарихтың шыңғырған шындығы мүлде құпия архив қойнауында ғана қатталып, жарық дүниені көре алмай қалған заман еді ол заман.
Рас, жоғарыдағыдай себептермен тарихымыз біржақты, негізінен әміршіл-әкімшіл коммунистік құрылыс тарихын марапаттау, оған көпшілік қойып көтермелеу тұрғысынан жазылды. Бірақ, бүған тарихшылар кінәлі емес, оған кінәлі - сыңар езу коммунистік идеологияның тарихымызға көпе-көрнеу өктемдік жасауы, оған тізесін батырып, жаныштап бар даусымен сөйлеуге мүмкіндік бермеуі.
Бітіру жұмысының өзектілігі. Бұнда Қазақстан тарихындағы қайгылы да, күрделі кезеңі қарастырылады. Бұл кезең: күштеп ұйымдастыру, тәркілеу нәтижесінде шаруалардың шыдамы шегіне жетті, ақырында ол бұқаралық қарулы көтеріліске әкелді. Шаруалар көтерілістерінің өрті Қазақстан территориясының көп бөлігін қамтыды. 1929-31 жылдары 372 көтеріліс болды, оларға 80 мыңга жуық адам қатысты.
Тарихшы - зерттеушілердің арасында, Ф.Д.Толстоухов бастаған көтеріліске біржақты баға беру кең тарады, "кулак бүлігі", "кулактық бандитизм", "қарулы кулактық контрреволюция" және т.б.
Осындай әділетсіз баға және көзқарастардың біржақтылығы, Ф.Д.Толстоухов бастаған көтеріліс Қазақстан тарихында аса шиеленіскен және күрделі екендігін бекіте түседі.
Бұл бітіру жұмысы аймақтық зерттеу, оның объектісі. Өскемен және Зырян аудандарындағы Ф.Д.Толстоухов бастаған шаруалар көтерілісі.
Хронологиялық шектері. 1928-1931 жылдары тарих датаның төменгі шегі, Қазақстанда ірі шаруаларды және байларды тәркілеудің бастауымен байланысты. Жоғарғы шегі: Ф.Д.Толстоухов көтерілісінің жеңілуі және өзінің қаза болуымен байланысты.
Зерттеудің территориялық шегі. Өскемен, Зырян және Самар аудандары.
Бітіру жұмысының тақырыбының алынуының негізгі себептері. қарастырылып отырған оқиғаның біржақты және көмескі зерттелінуі, туған өлке тарихына жеке қызығушылығым және ең бастысы тарихшы тұрғысынан ғылыми қызығушылығым.
Бітіру жұмысының мақсаттары:
- Зерттеу тақырыбын толық және шынайы ашып көрсету;
- Сол кездегі болған оқиғаларға, бұрын берілген бағаларды сараптай отырып, лайықты баға беру;
- Шаруалардың көтеріліске шығу себептерін тарихи фактілер арқылы көрсету;
- Ф.Д.Толстоухов бастаған шаруалар көтерілісісінің, сол жылдары, Қазақстанның басқа аймақтарында болған халық наразылықтарына үқсастықтары мен айырмашылықтарын дәлелдеу.
Бітіру жұмысының міндеті. Бұл мәселеге байланысты архивтердегі барлық құпия құжаттарды жарыққа шығару, ондай оқиғаға жаңа, объективті, ғылыми баға беру, оны ұлттық санасы оянып, ұлттық намысы қозып келе жатқан халқымыздың рухани кажетіне жарату.
Бітіру жұмысы екі бөлімнен тұрады.
Бірінші бөлімде аудан тұрғындарының көтеріліске шығуына әсер еткен себептер, көтеріліс қарсаңындағы жалпы ахуал баяндалады.
1920-30 жылдары Бұқтырма өлкесіне, Зырян ауданына жалпы сипаттама: оның географиялық орналасуы және табиғи - климаттық жағдайы, тұргындардың әлеуметтік құрамы және экономикалық дамуы.
Көтеріліске дайындық барысы толық қарастырылған.
Кулақтарға, орташа шаруаларға зорлық-зомбылық тарихи деректермен дәлелденіп көрсетілген.
Екінші бөлімде көтерілістің жүру барысы баяндалған. Көтерілістің басталуы, көтерілісшілердің қимылы, жазалаушы отрядтардың, көтерілісшілермен келіссөз жүргізбестен, оларды қаталдықпен басып-жаншуы. Ф.Д.Толстоуховтың Қытайға қашуы. Оның Зырян ауданына қайтып оралған кезде өлтірілуі. Бұл көтерілістің салдарлары жан-жақты ашылып көрсетілген.
Бітіру жұмысының тақырыбына арналған әдебиеттер саны өте аз.
Жалпы тарихи зерттеулерден, жерлесіміз А.Кратенко еңбегіне назар аударуға болады. Ол көтерілісті көзімен көрген адамдардың естеліктерін келтіреді. Астық дайындау, тәркілеу, зорлық - зомбылықтарын ресми мәліметтермен дәлелдеп көрсетеді.
Сонымен қатар, белгілі тарихшы Т.Омарбековтың еңбегін айрықша көрсетуге болады. Архив деректері бойынша көтерілістің барысын және себептерін ашып көрсетті. Көтерілістің қозғаушы күші мен сипатына анықтама берді. Күштеп ұжымдастыру мен тәркілеудің ауыр зардаптарын көрсетті.
Көтеріліске шаруалардың (ауқатты шаруалар) әділетті наразылығы деген лайықты баға берді.
Г.Ф.Дахшлейгер, К.Нұрпейісов еңбектерінен Қазақстанда ұжымдастыру қалай жүргізілгені туралы мәліметтер берілген. Бұл зерттеушілер колхоз құрылысының дамуын, статистикалық мәліметтер бойынша қарастырды. Мұнда қанша кулак-бай шаруашылықтары жойылды, қанша сомадағы мүлкі, мал басы тәркіленді, осының бәрі цифр тілімен айқын көрсетілген. Шаруа бас көтерулеріне, олар антиколхоздық, контрреволюциялық көтеріліс деп баға берді.
А.Изотовтың еңбегінде Ф.Д.Толстоухов есімі кездеседі. Нақты мәліметтер мұнда көп емес. Онда, жераударылған эсер Ф.Д.Толстоухов он жыл бойы Зырян ауданының Пихтовый ключ селосында мұғалім болғаны баяндалады. "Солнечная" пролетарлық коммуна тарихын жаза отырып, автор Ф.Д.Толстоухов тарихи тұлғасына назар аударды, себебі: оның шаруа мәселесін шешуде, эсерлік көзқарасын большевиктік А.Климкевич және К.Михалкович көзқарасымен салыстырады.
Әсерлердің идеалы – аграрлық-шаруа мемлекеті, онда жалдамалы еңбек болмайды. "Осының арқасында,- деп жазды А.Изотов - Толстоухов патша жандармдар қудалауына ұшырады, Сібірге жер аударылды" - Ф.Д.Толстоухов, деревняның қозғаушы күші ауқатты шаруалар деп есептеді. А. Изотовтың бұл еңбегінде эсер Ф.Д.Толстоуховтың көзқарасы толық берілген.
Мынандай жергілікті мерзімді басылымдарда, "Семь дней", "Рудный Алтай", "Заря Востока", "Алтайский строитель", жергілікті өлкетанушылар: М.Мусин, А.И.Дроздов, С.Д.Ханников, С.Комов, В.Никифоров, А.Кратенко мақалалары жарияланды. Бұларда негізінен көтеріліс барысы жазылған. Ф.Д.Толстоуховтың жеке басына тоқталады. Әсіресе, Меңғали Мусиннің мақаласын айрықша айтуға болады. Ол көтерілістің қарсаңын, басталуын және барысын толық, әдеби тілмен жазған.
Көтерілістің куәгерлері А.И.Дроздов, С.Д.Ханников естеліктері де қызығушылық тудырады.
Республикалық мерзімді басылымдарда: "Ақиқат", "Егемен Қазақстан", "Қазақ тарихы", "Арай", "Қазақ әдебиеті", "Қазақстан коммунисі" және т.б. Т.Омарбековтың, М.Қозыбаевтың, т.б. тарихшылардың статьялары басылған. Онда жалпы Қазақстандағы тәркілеу мен ұжымдастыру жүргізілу барысы көрсетілген.
Бітіру жұмысын жазу барысында архив құжаттарын табу өте қиын болды. Мұның себебі: көп құжаттар ҮҚК (Ұлттық Қауіпсіздік комитеті) архив қорларында "құпия" белгісімен сақтаулы.
Бірақ, соған қарамастан, Алматы қаласындағы Қазақстан Республикасы орталық мемлекеттік архивтен тарихи құжаттар табылды.
141-қор, 1-т., 5191-істе 1930-жылы жазаланған шаруашылықтар саны көрсетілген.
Шығыс Қазақстан облыстық мемлекеттік архивінің Зыряндағы бөлімшесінен, сол жылдардағы оқиғаларды көз алдымызға көрсететін кұжаттар табылды. 277-қордан, 1 - тізбе, 349 –іс бойынша өлкенің 1920ж. кейінгі әлеуметтік-экономикалық дамуы мен саяси жағдайы туралы құжаттар алынды.
Бітіру жұмысының іс жүзіндегі маңызы: тарихымызға әлі күнге дейін зерттелмей келген осы "ақтандақты" зерттеу, одан тарихи тағылымдар алу кейінгі ұрпаққа қажет.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Борисов Ю.С. Эти трудные 20-е - 30-е годы.-Страницы истории советского
общества / Ю.С.Борисов. - М.: Наука, 1989. – 452 с.
2. Дахшлейгер Г.Ф. История крестьянства Советского Казахстана / Г.Ф.Дахшлейгер, К.Нурпеисов. - А.: Қазақстан, 1985. – 456 с.
3. Ивницкий И.А. Классовая борьба в деревне и ликвидация кулачества как
класса /И.А.Ивницкий. - М.:Просвещение, 1972. – 421 с.
4. История Советского крестьянства. 2ч., Советское крестьянство в период
социалистической реконструкции народного хозяйства. Конец 1927-37г.г.
М.: Наука, 1986. – 785 с.
5. История КПСС. 4т. 2 книга. М.: Наука, 1970. – 452 с.
6. Изотов А. Красное беловодье / А.Изотов. - А.: Наука, 1978. – 225 с.
7. Кратенко А. Почему вернулся атаман? / А.Кратенко. - Усть-Каменогорск, 1991. – 124 с .
8. Коллективизация сельского хозяйства. – А.: Наука, 1978. – 654 с.
9. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (очерк) / Құраст. К.Акишев. - А.: Рауан,1994. – 310 бет.
10. Қазақ ССР тарихы. 4т. А.: Ғылым, 1978. – 658 бет.
11. Омарбеков Т. Зобалаң. Күштеп ұжымдастыруға қарсылық / Т.Омарбеков Алматы: Рауан, 1994. – 387 бет.
12. Солопов А. Трудные вопросы истории. Поиски, размышления. Новый
взгляд на события и факты / А.Солопов. - М.: Просвещение, 1991. – 478 с.
13. Сталин И.В. Полное собрание сочинений / И..Сталин. - М., 1955. – 742 с.
14. Дроздов А.И. Мне на плечи бросается век -волкодав.../ А.И.Дроздов //Алтайский строитель. – 1992. - 6-июня.
15. Из истории коллективизации Зыряновского района (1928-1938) / 3аря Востока. – 1988. – 19 ноября. – С.4.
16. Костоломная коллективизация //Рудный Алтай. – 1997. - 11 марта. – С.4.
17. Кратенко А. Толстоуховский мятеж / А.Кратенко //Ленинская смена.- 1989. - 19 июля. – С.3.
18. Комов С. Атаман Толстоухов /С.Комов //Новая жизнь. – 1993. – 19 февраля. – С.5.
19. Кулак примазывается / Риддерский рабочий. – 1930. - 17 марта. – С.4.
20. Мусин М. Толстоуховский мятеж / М.Мусин //Семь дней. – 1997. - 6 февраля - 10 апреля. - С.15-18.
21. Никифоров В. Тайное захоронение / В.Никифоров //Рудный Алтай. – 1996. – 6 апреля.- С.4.
22. Омарбеков Т. Шаруаларға шабуыл қалай басталды? /Т.Омарбеков //Ақиқат. – 1993. - №6. – 54-58 бет.
23. Омарбеков Т. Меншік иелері қалай жойылды? / Т.Омарбеков //Ақиқат. - 1993. - №3. – 25-29бет.
24. Омарбеков Т. Коллективтендіру: өкініш пен үміт жылдары / Т.Омарбеков //Қазақстан коммунисі. – 1990. - №10. - №4. – 4 бет.
25. Ханников С.Д. В те годы / С.Д.Ханников //Заря востока. - 1989. - 6 июня.
26. ШҚОМА Зыряндағы бөлімшесі., 277 қ, 1 т., 349 іс.
27. ҚРОМА 1380 қ., 1 т., 243 іс, 1 п.
28. ҚРОМА 1380 қ., 2 т., 342 іс, 99 п.
29. ҚРОМА 1380 қ., 1 т., 243 іс, 16 п.
30. ҚРОМА 1380 қ., 2 т., 384 іс, 22 п.
31. ҚРОМА 141 қ., 1 т., 5191 іс, 1-2 п.
32. ҚРОМА 141 қ., 1 т., 464 іс. 61 п.
33. ҚРОМА 141 қ., 17 т., 464 іс, 66 п.
34. ҚРОМА 141 қ., 17 т., 464 іс, 232 п.
35. ҚРОМА 141 қ., 1 т., 471 іс, 267 п.
36. ҚРОМА 141 қ., 1 т., 471 іс, 283 п.
37. ҚРОМА 141 қ., 1 т., 464 іс, 60 п.
38. ҚРОМА 141 қ., 1 т., 465 іс, 16 п.
39. ҚРОМА 141 қ., 1 т., 464 іс, 39 п.
40. ҚРОМА 141 қ., 1 т., 464 іс, 39 п.
41. ҚРОМА 141 қ., 1 т., 471 іс, 232 п.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
Қазақстан және шет елдер тарихы кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
тақырыбы: ТОЛСТАУХОВ КӨТЕРІЛІСІ
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.................…………………….3
1 ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ШАРУАЛАР КӨТЕРІЛІСІ
ҚАРСАҢЫНДА ... бай және ... ... тәркілеу
(конфискация).....................8
1.2 ... 1920-31 ... ... ... ... ... КӨТЕРІЛІСІ ...................…32
2.1 ... ... ... ... ... ... ... мемлекет болғаннан бері, шындық
толыққанды мағынада айтыла бастады. Егер осыған дейін ... ... ... ... жүйе ... ... өмір сүріп, еңбек
еткенімізді, яғни шындықты жартыкеш, екіұшты ғана айта ... ... ... деген халықтың қазіргі ... ... ... ... ... ... ... сталинизм орнықтырған қатал
да қатыгез тәртіп тарихшы ғаламдарымыз бен қоғамтанушыларымызға ақиқатты
ашық және ашып ... ... ... ... ... ... қасіретті
беттерін жарыққа шығаруға талаптанғандардың тұмсығы тасқа тіреліп, тарихтың
шыңғырған шындығы мүлде құпия архив қойнауында ғана қатталып, ... ... ... ... ... еді ол ... жоғарыдағыдай себептермен тарихымыз біржақты, негізінен әміршіл-
әкімшіл коммунистік құрылыс тарихын марапаттау, оған көпшілік ... ... ... ... ... ... кінәлі емес, оған
кінәлі - сыңар езу ... ... ... ... ... оған тізесін батырып, жаныштап бар даусымен сөйлеуге
мүмкіндік бермеуі.
Бітіру жұмысының өзектілігі. Бұнда ... ... ... да,
күрделі кезеңі қарастырылады. Бұл кезең: күштеп ұйымдастыру, ... ... ... ... ... ... ол бұқаралық қарулы
көтеріліске әкелді. ... ... өрті ... көп бөлігін қамтыды. 1929-31 жылдары 372 көтеріліс болды,
оларға 80 мыңга жуық адам қатысты.
Тарихшы - ... ... ... ... ... баға беру кең ... ... бүлігі", "кулактық
бандитизм", "қарулы кулактық контрреволюция" және т.б.
Осындай ... баға және ... ... ... ... ... тарихында аса шиеленіскен және
күрделі екендігін бекіте түседі.
Бұл бітіру жұмысы аймақтық зерттеу, оның объектісі. ... ... ... ... ... ... көтерілісі.
Хронологиялық шектері. 1928-1931 жылдары тарих датаның төменгі шегі,
Қазақстанда ірі ... және ... ... ... ... шегі: Ф.Д.Толстоухов көтерілісінің жеңілуі және өзінің қаза
болуымен байланысты.
Зерттеудің территориялық ... ... ... және ... ... жұмысының тақырыбының алынуының негізгі ... ... ... ... және ... ... туған өлке
тарихына жеке қызығушылығым және ең бастысы тарихшы тұрғысынан ... ... ... ... тақырыбын толық және шынайы ашып көрсету;
- Сол кездегі болған оқиғаларға, бұрын берілген бағаларды сараптай
отырып, лайықты баға беру;
- ... ... шығу ... тарихи фактілер арқылы
көрсету;
- Ф.Д.Толстоухов бастаған ... ... сол ... ... ... ... ... наразылықтарына үқсастықтары
мен айырмашылықтарын дәлелдеу.
Бітіру жұмысының міндеті. Бұл мәселеге ... ... ... құжаттарды жарыққа шығару, ондай оқиғаға жаңа, объективті, ғылыми
баға беру, оны ... ... ... ... ... ... келе ... рухани кажетіне жарату.
Бітіру жұмысы екі бөлімнен тұрады.
Бірінші ... ... ... ... ... әсер ... көтеріліс қарсаңындағы жалпы ахуал баяндалады.
1920-30 жылдары Бұқтырма өлкесіне, ... ... ... ... ... орналасуы және табиғи - климаттық жағдайы, тұргындардың
әлеуметтік құрамы және экономикалық дамуы.
Көтеріліске дайындық барысы ... ... ... ... зорлық-зомбылық тарихи деректермен
дәлелденіп көрсетілген.
Екінші бөлімде көтерілістің жүру барысы баяндалған. ... ... ... ... ... ... ... оларды қаталдықпен басып-жаншуы.
Ф.Д.Толстоуховтың Қытайға қашуы. Оның Зырян ауданына қайтып ... ... Бұл ... ... жан-жақты ашылып көрсетілген.
Бітіру жұмысының тақырыбына арналған әдебиеттер саны өте аз.
Жалпы ... ... ... ... ... ... болады. Ол көтерілісті көзімен көрген адамдардың естеліктерін
келтіреді. Астық дайындау, тәркілеу, ... - ... ... ... ... ... белгілі тарихшы Т.Омарбековтың еңбегін айрықша
көрсетуге ... ... ... ... ... ... және
себептерін ашып көрсетті. Көтерілістің қозғаушы күші мен сипатына анықтама
берді. Күштеп ұжымдастыру мен тәркілеудің ауыр ... ... ... ... ... әділетті наразылығы деген
лайықты баға берді.
Г.Ф.Дахшлейгер, К.Нұрпейісов еңбектерінен ... ... ... ... ... берілген. Бұл зерттеушілер колхоз
құрылысының дамуын, статистикалық мәліметтер бойынша қарастырды. Мұнда
қанша ... ... ... қанша сомадағы мүлкі, мал басы
тәркіленді, осының бәрі цифр тілімен ... ... ... бас
көтерулеріне, олар антиколхоздық, контрреволюциялық ... деп ... ... ... ... кездеседі. Нақты
мәліметтер мұнда көп ... ... ... эсер ... он ... ... ауданының Пихтовый ключ селосында мұғалім болғаны баяндалады.
"Солнечная" ... ... ... жаза ... автор Ф.Д.Толстоухов
тарихи тұлғасына назар ... ... оның ... ... шешуде,
эсерлік көзқарасын большевиктік А.Климкевич және К.Михалкович көзқарасымен
салыстырады.
Әсерлердің идеалы – аграрлық-шаруа мемлекеті, онда жалдамалы еңбек
болмайды. ... ... деп ... ... - ... ... ... ұшырады, Сібірге жер аударылды" - Ф.Д.Толстоухов,
деревняның қозғаушы күші ауқатты ... деп ... А. ... бұл
еңбегінде эсер Ф.Д.Толстоуховтың көзқарасы толық берілген.
Мынандай жергілікті мерзімді басылымдарда, "Семь дней", "Рудный
Алтай", ... ... ... ... ... ... А.И.Дроздов, С.Д.Ханников, С.Комов, В.Никифоров, А.Кратенко
мақалалары жарияланды. Бұларда негізінен ... ... ... жеке ... ... ... ... Мусиннің
мақаласын айрықша айтуға болады. Ол көтерілістің қарсаңын, басталуын және
барысын толық, әдеби тілмен ... ... ... ... ... ... тудырады.
Республикалық мерзімді басылымдарда: "Ақиқат", "Егемен Қазақстан",
"Қазақ тарихы", "Арай", ... ... ... ... және
т.б. Т.Омарбековтың, М.Қозыбаевтың, т.б. тарихшылардың статьялары басылған.
Онда жалпы Қазақстандағы тәркілеу мен ... ... ... жұмысын жазу барысында архив құжаттарын табу өте қиын ... ... көп ... ҮҚК ... ... комитеті) архив
қорларында "құпия" белгісімен сақтаулы.
Бірақ, соған қарамастан, Алматы қаласындағы Қазақстан Республикасы
орталық ... ... ... ... ... 1-т., ... ... жазаланған шаруашылықтар саны
көрсетілген.
Шығыс Қазақстан облыстық ... ... ... сол ... оқиғаларды көз алдымызға көрсететін кұжаттар
табылды. 277-қордан, 1 - тізбе, 349 –іс бойынша ... 1920ж. ... ... мен ... ... туралы құжаттар алынды.
Бітіру жұмысының іс жүзіндегі маңызы: тарихымызға әлі ... ... ... осы ... зерттеу, одан тарихи ... ... ... ... ЗЫРЯН ЖӘНЕ ӨСКЕМЕН АУДАНЫ Ф.Д.ТОЛСТОУХОВ
БАСТАҒАН ШАРУАЛАР КӨТЕРІЛІСІ ҚАРСАҢЫНДА
1. Ірі бай және кулак шаруашылықтарын тәркілеу ... жылы ... ... Қазақстан Партиясының VI конференциясы
байларды экспроприациялау туралы ... ... "ірі ... малы ... бір бөлігін тартып алуға жол беруге" болады, мұның өзі
"ауылды ... оның ... ... ... ... ауылдағы еңбекші бұқарамен одан бүрыңғыдан да нығайта
түсіруге" жеткізуі тиіс деп ... жылы ... ... ірі байлардың шаруашылықтарын тәркілеу
туралы заң ... ... үшін ... ... Ол қазақ өлкелік
комитетінің ... ... ... түскеннен кейін оны БК(б)П Орталық
комитет пен Бүкілодақтың ... ... ... ... 1928 жылы ... ... ... науқанға тікелей басшылық ету үшін комиссия құрды.
27 тамызда ... ... ... ... мен ... ... ... "байлардың шаруашылықтарын тәркілеу
туралы" қаулы ... ... ... тіркелеуді жүргізу
жөніндегі ... ... ... ... ... ... қарағанда, іс жүзінде 696 шаруашылық тәркіленіп, олардың ... ... ... ... тыс ... және ... Олардан 145 мың мал
(ірі караға шыққанда) экспроприацияланған. 114 ... шуық мал ... ... яғни 26 %) мың ... ... (85 мың, ягни 74 %) ... бөлісіне түскен. Малдан басқа 633 киіз үй, 475 үй, 44 қамба, басқа да
534 ... 108 ... 113 ... 248 ... ... 1367 арба ... Келесі, 1928-1929 салық төлеу жылы, ... ... ... өспесе де, 1927-1928 жылмен салыстырғанда салық ауыртпалығы
98,8% артты.
Егер 1927-1928 жылы 9,6% ауқатты-кулак шаруашылықтары ауыл шаруашылық
салығы ... ... 57,3% ... ... жылы - 76,2% өтеді, салық
салу нормасының күрт өсуі әсерінен ... ... ... ... ... ... ... өздігінен тәркіленді" немесе
қалаға кетіп немесе табыс көздері мен ... ... ... азат ... ... ... ... мен байларды жоюдың
мемлекеттік бағытын ... ... ... ... ... ерекше
күшпен көрінді. Жергілікті органдарга жіберген деревняларда жойылатын кулак
шаруашылықтарының үлес салмағы шаруашылықтың жалпы көлемінде қарағанда ... ... ... ... ... ... ... саны бұған
жетпей калды. Сондықтан, кулакқа жатқызу саны барлық жерде жаппай ең ... ... ... ... "жетістікке" жетудің сырын түсіндіру оп-
оңай: нағыз ... ... қоса ... және орта шаруалар да
кулакқа жатқызылды. 1930-1931 жылдары ... жер ... ... ... саны ... емес ... бойынша 6765 адамға жеткені
мәлім.
Бұған қосымша болған тағы бір нәрсе, жаңа ... ... бай мен ... ... ... әлеуметтік топтары жатады? -
деген нақты сұраққа жоғарғы кеңес өкіметі ... ... ... ... бұл ... өз шешімін таппай келуі еді [12, 8].Бай – ... ... ... ... ... ССРО ОАК мен ХКК ... 20 ... "Еңбек туралы заңдар кодексін кулактар шаруашылықтарында
колдану тәртібі туралы" және ССРО ХКК 2000 ... 21 ... ... ... ... ... тиісті кулактар шаруашылықтарының
белгілері туралы" қаулыларында алғаш рет айтылды. Осы екі ... ... ХКК 1929 ... 10 қазанда соңғысына ... ... Бұл ... ... ... ... қожалығына
төмендегідей белгілері бар шаруашылықтар жатқызылады:
а) жеке ауыл шаруашылығы салықтары салынса;
б) жалдамалы еңбек үздіксіз пайдаланылса;
в) диірмендері, майшайқағыш, жарма ... ... ... ... ... және тағы ... ... барлар;
г) Мүшелері саудамен, алыпсатарлықпен, дәлдалдық сауда-саттықпен және
тағы басқа еңбексіз табыс табу мен ... ... ... ... ... ... бірі байқалған кез келген шаруа шаруашылығы, бірыңғай
ауыл шаруашылығы салығын салған кезде ондағы жан басына ... ... ... ал әр ... ... - 1500 сомнан асатын болса ... ... ... аталған заңдар шын мәнінде меншігінде мал-мүлкі бар ... ... ... ... ... айыптауға негіз қалап берді.
Шаруалардың әлеуметтік құрамынан кулакты ерекше жау тап ретінде бөліп алып
көрсету - И.Сталиннің осы ... ... ... ... міне ... [23,
27] БК(б)П ОК мен орталық бақылау комиссиясың ... 1929 ж. ... ... ол: ... ... тірігі, орташа-одағы, кулак —
тап дұшпаны" [13, 43], ... ... ... ол ... осы жылғы 27
желтоқсанда марксист аграршылар конференциясында сөйлеген ... ашық ... ... ... бұл ... - кулактарды қирату
және оларды тап ретінде жою ... сөз" ... атап ... [13, 184 ... ... ... ... үкіметі басшылығының "соңғы уақытта
кулактардың қанаушылық тенденцияларын тежеу саясатын кулактарды тап ретінде
жою ... ... ... рет ... ... [13, 186 ... тап ... жоюға байланысты нақты шараларды белгілеу үшін
БК(б)П ОК 1930 жылы 15 ... ... ... арнайы комиссия
ұйымдастырды [4, 206 б.].
1930 жылы 30 қаңтарда БК(б)П саяси бюросының "Жаппай колликтивтендіру
аудандарындағы кулактар ... ... ... және ол дәл осы күні ... барлық жергілікті партия ұйымдарына жіберілді" [5, 54 ... ... ... ... ... ... жалдамалы
еңбекті пайдалануға тиым салынды, ... ... ... ... үш ... бөлініп жазаланатын ... Алғ, ... ... ... ... ... ал ірі ... жаппай
ұжымдастыру аудандарынан солтүстікке немесе алыс аудандарға жер аударылуы
және соңгы топ - ... ... ... ... аудандарында
колхоздар бөлген жаңа жерлерге қоныстандырылуы тиіс болып белгіленеді.
Қаулылар басқа да мемлекеттік ... ... сот ... ... ... туғызады. Олар өз кезегінде өздерінің
округтік, аудандық органдарына бай-кулактарды жоюға байланысты ... ... бере ... Назар аударар нәрсе, сот - жазалау органдарының
жергілікті жерлерге ... ... ... өздерінің шектен тыс
қаталдығымен, кейде тіптен ... ... ... ССРО Заң ... ... өзі қол ... барлық өлкелік,
облыстық прокурорларға және автономиялық республикалардың Заң ... жылы З ... ... ... ... кулактардың бірінші
категориясын - "контрреволюцияшыл кулак белсенділерін оларды концлагерге
қамау арқылы жедел жою" ... ол ... ... ұйымдастырушыларға
контрреволюциялық бас көтерулер мен көтерілісшілер ұйымдарына дем
берушілерге ату ... ... ... [27,12 ... жазалау колхоз мүшелерінің жалпы жиналысында, ... ... ... ... асырылатыны атап көрсетіле тұрса да,
кулактардың бірінші категориясына қарсы ... ... ... ... ... мен ... ... мүше ОГПУ жанындағы Ерекше мәжіліс
сеніп тапсырған құқтар ... ПП ОГПУ ... ... ... ... ... қарсылық білдіру құқын аса ... ... ... өз ... ... мен орташалар бөлігінің
мүддесін білдірсе ғана мүмкін екендігін ескертті. Яғни, жазалауға ұшыраған
шаруалардың ауқатты бөлігі өзінің ... ... ... ... мүмкіндігінен айрылды.
Осы жабық нұсқауда концлагерге айдалған кулактар отбасыларының өздері
бұрын мекендеген жерлерде қалдырулары мүмкін ... де ... ... ... ... туралы ешқандай да шаралар белгіленген жоқ. Яғни,
бай кулак отбасы мүшелері алдында ешқандай кінәлары ... да ... енді ... ... кәмпескелеуді міндетті түрде ауылдық
кеңес төрағасы және ... ... ... және ... ... қатысуымен аудандық атқару комитетінің ерекше
уәкілі жүргізуі тиіс болды. ... 500 ... ... ... ... ... Кәмпескеленген дүние колхоздың бөлінбес ... ... өз ... көшуге, мал - мүліктерін сатуға тиым
салынды.
Қазақстанның өлкелік прокуратурасы 1930 ж. 25 ... ... ... прокуратура органдарына жолдаған жабық нұсқау хатында
"кулактарды кәмпескелеудің жергілікті ... ... мен ... 1930ж.
1 ақпандағы нұсқауларын көпе - ... ... ... ие ... бара
жатқанын ескертті. Бай - кулактар ғана емес, агрономдар, ... ... ... де ... ... кәмпескелене
бастады" [28, 14 б.] ... ... ... ... ... ...... болып
көрмеген кең көлемде жазалауға ұласқанын айту ... ... 1932ж. ... ... ... ... мен ... мүмкін
қорғау және қоғамдық (социалистік) меншікті нығайту туралы" Заң қабылданды.
Заңда ату жазасы, ал жеңілдікті жағдайда мүмкін тәркілеп, 10 жыл ... ... ... ... ... осы норма колданылған алғашқы
жылдың өзінде Қазақстанда 33345 адам сотталды.
КСРО Халық ... ... ... мемлекеттік біріккен саяси
басқарма ПП-сының органдары 5 жыл ішінде, яғни 1929-1933 жылдары ... ... ... емес ... карағанда, 9805 - і қарап, 22933 адам ... ... ... ... 3386 адам - ату жазасына, 13151 адам 3 жылдан
10 жыл мерзімге ... ... ... ... жазасына кесілді.
Асыра сілтеулер ОГПУ жанында жұмыс істейтін үштіктер жұмысында да аз
болған жоқ. Сондықтан да бұған РСФСР Заң ... ... өзі және ... ... ... ... рет ... аударып, жергілікті жерлерде
орын алған олқылықтарды жөндеу туралы арнайы нұсқау хаттар жолдауға ... ... 1930ж. 3 ... ... нұсқауында ОГПУ үштіктері
концлагерге қамауға үкім ... ... ... ... жоғарғы процентін байқалғаны" атап көрсетіліп, бұл істе абай
болу қажеттілігі ескертілді, сондай-ақ "қаулыларды ... ... ... ... ... босату" ұсынылды [29,15б.].
Келесі, 1930 жылы 8 мамырда жергілікті жерлерге жөнелтілген нұсқау-
хатта жоғарыда аталған кісілер ПП ОГПУ ... ... орын ... ... барысында ашылған кемшіліктерді тіптен нақтырақ көрсетті. ... ... ... ... ... ... (ҚК 58-10 тармагы) деген бір
ғана іс ... ... ... ... ... айналған;
Олардың контрреволюциялық топтар немесе ұйымдар кұрғанын дәлелдейтін
мәліметтер жоқ болса да олар ҚК 58-11 тармағымен айыпталған;
Оның үстіне ... ... ... ... бола ... да
әлеуметтік қорғаудың жоғарғы шарасы (ату) қолданылған (сонда, 25-П).
Кулактарды тап ретінде жою науқанында ... ... ... ... ... ... қарсы күшейте түсуді талап ... - ... ... қас ... - ... өзінің белгілі тезисін берік
басшылыққа алған ол, "бұдан ... ол ... ... ... жоқ", - дей келе кулактарды жою саясатын большевиктерден
"табандылықпен, дәйектілікпен ... ... етті [13, 244-245 ... осы ... орындауға немқүрайлы қарағандар жергілікті
жерлерде жаппай жазаланды. Мысалы, ... ... ... Атбасар,
Социалистік, Преснегорков аудандарының прокурорлары "кулактар, байлар және
ауқаттылар элементтерін" сот және әкімшілік ... ... ... ... заң ... және прокуратурасының шешімімен баспа сөзде
ашық сынға ... ... [30,65 ... ... түрмелер мен концлагерлердің бай-кулак ... лық ... алып ... ... ... саны ... жетті.
1.2 Көтеріліс себептері
Күштеп коллективтендіру бағытының бірінші кезекте ... ... ашық ... ... 1929 жылы ... ... ... Дәл осы жылы бүкіл КСРО-да кеңес үкіметіне ... 1300 ... ... ... ... 5 аудандарында (Орта ... ... ... Сібір, Орта Азия).
2 мыңнан астам кеңес өкіметінің өкілдері мен қызметкерлеріне қарсы
қастандық әрекеттер жасалды [4, 206 б.].
Шаруалардың ... ... ... бөлігінің кеңес үкіметіне назары
екенін Қазақстандағы жағдай да ... ... Бір ... ... ... ... ... мен большевиктік партия белсенділеріне қарсы 143
қастандық жасау актілері, 54 бұқаралық бас ... ... ... және ауа ... ... ... 17 рет колхоз және
совхоз мүліктерін әдейі өртеу орын алған [31].
Мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... ашықтан - ашық жаулық саясатының нақты нәтижесі еді. ... мен ХКК 1929 ж. 16 ... ... ... ... ... адамдарға және _шаруашылықтарға көмек беру туралы" ... ... ... ... ... астық дайындауларда
қоғамдық ыкпал (зорлық-зомбылық - т.ж.) жасау, ол Қазақстан жағдайында
қазақ байларын ... ... ... ... және ... ... ... айыру, ал өздерін жер ... ... ... ... ... ... ... туғызды".
Қазақстанның шығысындағы шаруалардың қатал тағдыры туралы көп мысал
келтіруге болады.
Өскемендік П.Ильин өзінің атасынын ... ... ... ... от басы ... ... ... Степанович күн
бағыс өсіріп, өнімін май зауытына өткізіп кәсіп қылды. Ауқатты ... ... жылы ... бұл ... ... Ата ... және
жалдамалы еңбек эксплуататоры ретінде сайлау құқысынан айрылды. Жан ұясының
мүлкі тұтқындалды. Архив ... оны 515 сом 50 ... ... ... және ... колхоз қорларына өткізілді.
Сол, 1930 жылы Ф.Федотовты тұтқындады және Риддерге жер аударды. 1933
жылы ол түрме ... ... ... Оның ... ... ... алдындағы,
күнбағыс жинау науқанында батрактар жалдаған. Тіпті сол кездің өзінде бұл
қылмысқа ... ... ... оқиғалар сирек емес еді. ... ... ... ... ... ... және Мария Яковлевна
Фурсовтар Украина ... ... ... бұл ... ... деп
есептелді. Бірақ 1929 жылы селода колхоз ұйымдастырылғанда, оларды ... ... ... де ... ... ... азық ... ... поле - то ... - ... ... ... - но не все. И ... года необходимое количество зерна сдать не смогли". 1930 жылы Казанда
Андрей Фурсов азық-түлік салығын орындамаған үшін, тұтқындалып бір ... ... ... және балаларын үйден қуды, мүліктерін талап әкетті.
Жерлестеріміздің көңіл - күйін, сол ... ... ... 1930 ж. 17 наурыздағы "Риддерский рабочий" газетінде Бутаково
селосының мұғалімі Попов, ... ... ... ... ... ... "Кулак примазывается" мақаласында Ворощинко жайлы
жазылган, ол былай депті: ... ... ... так как ... ... и не дает жить ... шығысында жағдай қалай болғанын Семей ВКП(б)
өлкеліккомның ... ... ... ... білуге болады.
"Өскемен ауданы. Бобровка селосында, егін егуге өкілдері, тұқым
қорына астық өткізбегендерді суық амбарға қамап, ... деп ... ... ... ... ... және ... селолық советтер.
Өкілдер және сельсоветтер тұқым қорына өткізбегендерге ... ... ... ... алды (28 оқиға). Барлық мүліктері жазылып
алынды, одан кейін олар колхозға өткізілді. ... ... ... мен
қызылармияшылар семьясы да ұшырады (6 оқиға). Барлық тұрғындарға, үйлерінен
қуылған кулак жанұясын, пәтерлеріне ... тиым ... Өкіл ... ... ... ... ... Тіпті тауықтарды тартып алып, сельсовет ... ... ... олар ... бастады. Тартып алушылық кезінде, партия мүшесі
Дордей, ... ... ... Ол ... ... ... бір
қап кепкен нан (сахар) тартып алып, сонымен бірге оны ұра бастады".
"Шемонаиха ауданы. Красный Яр ... 30 ... ... 2 кедей сатылды" (распроданы).
"Акгукинский сельсовет. Өкіл Улибаев тұрғындармен жандармша
сөйлеседі, ... ... ... ... иттер деп атады".
"Бұрасинский ауданы, с. Сосновка. Өкіл Макаренко тұгқын корына астық
өткізбеген сегіз ... ... ... ... ... тіпті балалар ойыншықтарын тартып алды."
"Сосновка. Бірқатар кулактарды ... ... ... ... апта бойы ... ... жүргізді. Барлық азық - түлікті алды. Кулак
Платоновтан 7 пұт ет алынды. 23 кг ... ... ... ... ... ... ... тең бөлінбеді. Бұл мәселе тіпті сельсовет
жиналысында көтерілді".
Сол жылдары ... ... ... ... ... ... ... материалдарынан көруге болады. "Советская ... 1929 жылы 27 ... ... ... деп ... ... ... Хлебозажимщики - ... ... ... ... ... Новое в компании - доведение планов ... ... ... и зажиточного вызывает свирепое сопротивление
антисоветской части деревни. Классовый бой в ... ... ... ... Сол ... тағы бір ... ... "Кулаки и
спекулянты - самые злейшие и самые ... ... в ... с нами не ... ... ... Мы не можем сейчас допускать, чтобы кучка
отьяленных врагов Советской власти набивала себе ... ... на ... ... ... ... ... большевиктер
кулактар қатарына жатқызды.
Оның үстіне, Қазақстан Совнарком председателі Исаевтің указы ... ... ... сол күйінде беруді жөн деп санады: "Каждая байское,
кулацкое, зажиточное ... ... ... все ... ... не ... ... 1929 года. На несдатчиков будет наложен ... в ... ... ... подлежащего сдаче хлеба. Если не заплатить и
штраф, то осудят по статье 61-й".
10000 орташа шаруашылықтар кулак ... ... ... 1929
жылы ұйымдастырудың алғашқы сәтінде ғана 56498 шаруа жауапқа тартылды, оның
34 мыңы ... ... 8% ... ... ушығы түсуіне И.Сталиннің 1929 жылы Бухарин тобына ... ... ... ... ... ... сөзі де ... болды.
"Мысалы, - деп атап көрсетті И.Сталин, - ... ... ... ... ету үшін астық беріңдер деп астық ұстаушыларға екі
сағаттай үгіт ... ... ... ... ... түрегеліп: "Сен
билеп жібер, шырақ, сонсын мен саған бір-екі пұт астық берейін" ... ... етіп ... И.Сталиннің бұлсөзі
Голощекиннің Қазақстандағы байлар мен кулактарға қарсы жартылай ... ... ... нақты мақұлдаумен бірдей еді. Сөйтіп,
Қазақстанның өлкелік партия комитетінің және округтік ... ... ... мен кулактарды қысқа мерзімде тап ... ... ... ... ... ... ... комитеті жанындағы
үштіктің 1930 жылы қаңтардың 23-інде ... ... ... жаппай ұжымдастыру аудандарының 20000 бай мен кулакты
семьяларымен шұғыл түрде ... ... ... жер ... ... ... мен байларға мұндай қатал шабуылдың басталуына 1929 жылы
қарашада болып өткен БК(б)П Орталық Комитеті ... ... ... ... ... кұрылысының қортындылары және алда ... ... ... ... ... ... ұжымдастыру жолына
түсіру кажеттілігі ашық айтылып, сондай-ақ колхоз қозғалысының ... ... тап ... ... ... жүргізілетіні
ескертілді. Қаулыда енді кулактардың ... ... мен ... ... ... ... ... әдістерін де пайдаланатыны, сондықтан
да оларға қарсы шешуші күрестің қажеттігі атап көрсетілді. [24, 16-23 б.]
Мал ... ... ... тартып алу, әсіресе, КСРО Орталық Атқару
Комитеті (ОАК) мен Халық Комиссарлар Кеңесі (ХКК) 1930 жылы 16 ... ... ... ... ... тастауға қарсы күресу
шаралары туралы" ... ... ... ... ... аудандық атқару
комитеттеріне "өздері малды жыртқыштықпен өлтіріп ... ... ... ... ... ... ... және олардың мал-мүлкін
түгелдей кәмпескелеуге рүқсат берілді. Сонымен қатар осы кәмпескеленген мал
иелері соттың шешімімен екі жылға ... бас ... ... болды.
Қаулы жеке шаруалар қожалықтарын ғана емес, колхоз мүшелерін жазықсыз
жазалауға да жол ашып берді. Онда ... ... ... ... ... жіберген" шаруаларды колхоздарға қабылдауға тиым салынды. Оның үстіне
осындай әрекеттерге барған колхоз мүшелері колхоздан ... тиіс ... ... ... ... шаруалардьщ тарапынан
қарсылықтың күшеюінде БК(б)П мен Кеңес мемлекетінің ... ... ... ... роль атқарды. Мемлекет азаматтарына ождан және діни ... ... ... ... ... сонымен қатар, ымырасыз
атеистік саясат жүргізді, оны дінге қарсы тағылықтың шектен шыққан үлгісіне
айналдырды, мораль мен ... ... ... ашықтан-ашық аяққа
басылды. Мәселен, Қазақстанда қысқа мерзім ішінде мешіттердің, шіркеулердің
көпшілігі қиратылды.
Күштеп қысым ... мен ... ... ... ауыл шаруашылық
өндірісінің күрт құлдырауынан ғана көрініп қойған жоқ. ... ... ... да ... ашықтан-ашық наразылық көрсетті, ол бірсыпыра
реттерде шаруалардың қарулы қимылдарына ұласты.
1.3 1920-31 жылдардағы Бұқтырма өлкесі
Бұқтырма өлкесі 83-87° ... ... және 50-51° ... ... Оның ... үш уезд бөліктері кірді: Өскемен, Змеиногорск,
Зайсан.
Батыста, бұл өлке Өскемен уездімен ... ... ... ... ... ... ... уездімен, оңтүстік-
шығыста Қытаймен шектеседі. Бұқтырма өлкесінің территориясы - 27046 верст2.
Табиғи ... ... өлке (88% ... ... ... ... бар: Холзун, Листвяга, Нарым, Сарымсақты, Тарбағатай.
Өлке территориясымен, Ертістің оң ... ... ... ... - Ақ ... Ақсу - Белая, Өрел, Нарым, Тургусын. Көктемде және күз
айларында су ... ... екі айга ... ... Батыс Сібірдегі ең бай жерлердің бірі болып
-табылады. Тау жоталары ... ... ... ... ... мол:
сібір бал қарағайы, шырма, қарағай, аққарағай, самырсын, өзендер мен көл
жағаларында ... ... ... ... ... көп болады: марал, бұғы, аю, бұлғын, норка т.б.,
өзендерде бағалы балықтар өте мол: ... ... ... ... ... ... қоңыржай климаттық белдеуде орналасқан. Жазы жылы,
жауын-шашын мол жауады, қысы - - ... және ... Жылы ... ... күннен 150 күнге дейін.
Өлкенің жазық және тау бөктері территориялары астықты аудандар болып
табылады. Жердің қара топырағы, ... жылы ... ... ... ... ауыл ... ... мол өнімін алуга жағдай жасайды.
Өлкеде табиғи жайылым мен шабындық алқаптар бар. Шабындықтар ... ... ... ... ... орналасқан.
Бұқтырма өлкесі ежелден "Арасан" ыстық бүлақтарымен әйгілі, теңіз
деңгейінен 2000 метр биіктікте орналасқан. ... ... ... ... өлкесі полиметалл рудаларына, әсіресе алтынға өте бай, бұл
жағдай ... ... ... ... ... ... инструкторы Ф.Д.Комаров, Бүкілресейлік Кеңестердің 8-
ші съезіндегі баяндамасында ... ...... ... край ... представляет чуть не вторую Калифорнию".
1920 жылы Бұқтырма өлкесінде 125000 адам тұрды, оның ішінде орыстар
67115 адам, қазақтар 33975 ... ... ... ... 1 ... - 216 адам.
Тұрғындардың көпшілігі: егіншілікпен, мал өсірумен, ара ұстаумен,
аңшылықпен, ... ... ... ... ... ... ... тұрғындары да
айналысты. Бидай, арпа, сұлу, тары, картоп, бақша ... ... ... ... қазақтар айналысты, отырықша тұрғындарда ... ... ... ... ... ... ірі ... қой, ешкі, аз
мөлшерде түйе болды. Шаруалар мен казактардың көпшілігі, ... бай және ... өмір ... Бұл ... 18 э. қоныстанған олар
помещиктерді білмеді. Революцияға ... олар ... ... тұтынушы, несиелік т.б. кооперация арқылы олар май айыратын
зауыттар, диірмендер тұрғызды, ... ... ... ... ірі ... бар, бай ... аз болмады. Қызыл
партизан В.Ф.Шевченконың естеліктері ... ... ... ... ... елестетуге болады: "... в селах Зыряновского района
преобладало на 60-70% ... ... ... в ... хозяйствах по 50 и
более лошадей, по 40-50 коров, до 500 ульев пчел, имели ... ... ... до 5 ... а в летний сезон до 15-20 человек,
преимущественно казахов, так как это была ... ... ... ... в ... - Бобровы, в с.Быково - ... в ... в ... - Табаковы, Снегиревы" [26].
Орташа-шаруалардың табыстары өздеріне жетерліктей болды, тіпті
кулактарға ... ... ... ... ... бейім болды. Өз
шаруашылықтарын жүргізу арқылы олар өздерін қамтамасыз етті, ... ... ... ... шаруашылықтар да болды, өмір сүру үшін ... ... ... олардың бүкіл шаруашылықтағы үлесі аз болды.
Өлкенің байырғы халқы қазақтар ... бай ... ... ... ... ... ... шұрайлы жайлаулары және қыстаулары
болды. Қарапайым малшылардың да мықты шаруашылықтары болды. ... ... ... мал ... ... және ... ... айырбастады. Кедей қазақтар (жатақтар, байқұстар) байлар мен
кулактарға жалданжы, рудниетерде ... ... көп ... ... ... ... ... етпен,
маймен т.б. шикізаттармен жабдықтап тұрды.
Табиғи қазба байлықтардың көптігінен, мұнда алты рудник ... ең ... ... ... Ол әлемге өзінің алтынымен,
күмісімен, қалайсымен, сынабымен т.б. метелдарымен белгілі.
Зырян ауданы 1928 жылы 1 шілдеде ... 1929 жылы 1 ... ... өмір ... көпшілігі шаруалар, тек 2% жұмысшылар мен қызметкерлер. 30
ауылдық кеңес болды.
1928 жылы 1 маусымда шаруалардың 1,8% ... ... ... ... 17 ... болды. 1929 жылдың аяғында 46 колхоз
болды, ... 24 ... ... жылы 10 ... де 84 ... ұйымдастырылды, 8078 шаруашылық
біріктірілді, бұл барлық шаруашылықтың 71%-і.
Зырян ... ... және ... еңбек күн бойынша бөлінді.
1931 жылы 1 ақпанда ауданда 73 ... ... 3750 ... немесе 33,5%.
Зырянда ұйымдастыру 1941 жылы 1 қаңтарда аяқталды – 97,9%. ... ... ... ... 3 ... колхозы болды [15,1-2 б.].
1929 жылы мамырда Зырян поселкасына Федор ... ... ... одан ... аудан чекистеріне, Толстухов өзінің кулактық көңіл-күйімен
белгілі еді. Деревняда коммуна, артел, колхоз құруға қарсы болды. ... ... ... ... ... Әйтпесе, чекисттер оны ... ... ... жер ... ... ... ... ол өзін-өзі "жер аударды" - Қиыр Шығысқа.
Барлық жиған тергенін ... ... өзі ... болмаған өлкеге қоныс
аударды. Ол Қиыр Шығысқа, Николаевск на Амур ... ... ... ... ... ... ... үшін барды. Бұл жерде Зинковский ... және ... ... ... Олар Бұқтырма өлкесінде
көтерілісті бастау жөнінде ақылдасты. ... ... ... шешті. Алғашында қыркүйек айында Троеглазовка селосына ... ... ... адам оны ... ... және Зинковский Маньчжурияға баруға тырысты. Онда әскерлер
көсемдерінің ... ... ... және ... кездеспекші болды. Сол
үшін, Амурдың жоғарғы ағысымен, пароходпен сапар шекті. Бірақ мақсаттарына
жете ... ... ... ... ... портта, Толстухов жұмыс істеп, Бұқтырмага кейін қайтты.
Багажында қысқа стволды 3 ... ... және оған 100 ... ... ... қару-жарақты, Өскеменге Зинковскийда жеткізді.
Жарты жыл ішінде, контрреволюциялық ұйымдар жүйесін ... ... ... ... [7, 5 б. ... ... жерден қайтып оралуы, чекистерге тосын
оқиға болмады. ... ... ... Николаевск на Амуре
қаласында ... ... ең ... ... ... ... ... Оның Пихтовый ключтегі көршісі кулак Родион Бородулинге
жазган хатын ОГПУ қолына ... ... хат ... қиын ... келе ... ... дайындалу керектігін оқуға
болады. Оған келген хаттарда да өмірдің ауырлығы жазылған. Әр селолардан
келген ... ... ... ... оралуын өтінген. Қалай
болғанда да, Федор Дорофеевич өзін көп тостырмады.
Жұмысқа орналасу үшін еш ... ... ОГПУ - дың ... ... ... Низюлько, райком бюросының мүшесі Михаил Федорович
Ивановпен ақылдасып, Толстоуховқа заготживсырья ... ... ... ... Дорофеевич былай деді: "Мемлекеттік қызметті
қаламаймын. Жалпы кызметке ... ... ... Өз ... ... будым. Ара ұстаймын, тыныш өмір сүремін" [20, 5 б.].
Пихтовый ключ деревнясында оның бес ... үйі ... ... жыл ... ... ... Әйелі Ангелина Германовна Михайловамен
айырылысқаннан кейін, тұрғылықты жерін ауыстыруға шешім қабылдады.
Ангелина Германовна, балалары үш - қызы және ... ... ... Оны ... ... беру ... етіп тағайындады. Оның
күйеуінен айырмашылығы - коммунист еді.
Бұрынғы эсер Толстоухов өзінің пікірлерінен, патша ... ... және ... ... ... жер ... ... "жер
- шаруаларға" ұранын қолдап, соларға қосылды. Бұл ұран эсерлердің идеялық
мүдделеріне сәйкес келді. ... ... ... ісі ... ... ... Дорофеевич, жерге қожайын ... ... ... ... болатынын күтпеп еді.
1929 жылы қыркүйек айында Толстоуховты қолдаушылардың үлкен бөлігі
жиналды. Енді, бірінші съезд шақыру ... ... ... ... жаздың алғашқы айында өткізу жоспарланды.
Съезд Ерофеевка селосында өткізілді. ... ... ... өз ауыр ... ... ... ... келген Прокофьев
өз селосындағы көктемгі "нан дайындау" ... ... ... ... ... өкілі Краснобородкин келді, село адамдарын ... 2000 пұт ... ... ... Екі апта ... ... тартыласыңдар деп қорқытты.
Съезде Зенковский сөз сөйлеп, большевиктердің іс-әрекеті жайында
айтып, газет материалынан дәлел келтірді.
Съезд ... ... ... ... ... аударылды.
Қозғалыс штабын ... ... ... ... ... ... үндеулер архив материалдарынан табылды.
№9460 10-шілде, 1930 ж.
БК(б)П өлке комитетінің жауапты хатшысы жолдас Рошалға.
Біздер 30-ші мамырда Семей ... ... қ., ... ... ... Дериглазов Василий басқаратын Толстоуховтың қазіргі
ұйымының бөлімін жойдық. Бөлім өзінің ықпалымен Зайсан ... мен ... және ... ... ... Іс ... 32 ... Тінту барысында әр түрлі оқ ... мен ... 9 ... ... азық-түлік алу үшін алынған 117 сом кеңес ақшасы
және көшірмесі төменде қосымша беріліп отырған үндеу табылды. ... ... 5 ... ... [32,12 ... ... Қазақстан ПП ОГПУ-ның жауапты жетекші ... ... мен ... қол ... әскерлер
Халық көтерілді. Сіздердің әкелеріңіз бен ағайындарыңызда
диктаторлардың, ... ... ... әрі төзетіндей күш жоқ.
Сіздер шаруалардың балаларысыздар ғой. Сіздердің міндеттеріңіз - халыққа
көмектесу. ... ... - ... ... ... ... ... өкімет басына халықты тұншықтырушыларды алып келді. Қызыл
армияның өзі енді өзінің кінәсін түзетуге міндетті. ... ... ... уәде ... ал, ... пен ... ... Елді о
шетінен бү шетіне дейін қайыршыландырды. ... ... жоқ ... ... бен ... түрмелер мен айдауларга және
концлагерлерге - осы "кеңестік ... ... ... Мыңдаған адамдар
ГПУ подвалдарында азап шегуде. Билікке жабысқан коммунистер Польшаға ... ... ... ... - ... аң ... ... Астығы бар
елді аштыққа және өлімге ұшырата ... ... ... Бұл ... ... ... ... қарағанда, алданған қызыл
әскерлер көмегімен қарусыз халықты таптап ... оңай десе ... ... ... басқыншыларды жоқ қылады. Бүкіл елде көтеріліс
жалындауда.
Қызыл әскерлер, сіздер халықтың ұлысыздар, оған көмектесу - сіздердің
міндеттеріңіз.
Коммунизм езгісі ... ... ... ... сайлаған өкімет жасасын!
Азаматтар
1917 жылы ақпанда сіздер патша үкіметін жойдыңыздар, ал, ... ... ... ... және жер бетіндегі барлық игілікті
уәде етіп, өкіметті басып алды. Барлық осы ... ... ... ... жатырсыздар.
Азаттық орнына - түрме мен айдау, жер мен ... ... - өлім ... Бір минутке де кешіктіруге болмайды. Ұлы күрестің сағаты ... ... және ... сайын естеріңізде болсын:
Зорлықшыл диктатор коммунистер жойылсын!
Өкіметті басып алушылар жойылсын!
Ұлы азат халық жасасын!
Барлық халық сайлаған өкімет жасасын!
Коммунистер
Өздеріңіздің көсемдеріңіз сіздерді сатып ... Тек ... ... ... ... сендіңіздер. Әлі де кеш болмай
тұрғанда бұл ... ... ... ... ... сіздер
дүниежүзін социализмнен бөліп тастайсыздар. Сталин және оның ... ... ... ... осы ... көз жұма сеніп, еркін ойды
және халықтың азат өмірі мен оның ... ... ... ... ойнап жүрсіздер. Біздер аң емеспіз және ... ... ... ... ... ... және ... етуге кепілдік беріледі.
Дұрыс: ОП/бөлім бойынша отряд бастығының уақ. көмекшісі - Спелле.
Дұрыс: қол қойылған [33, 1б.].
Шетелдік мемлекет ... ... ... көршілеріміз,
қытайлықтар, сіздерге!
Біз ұлы Ресейдің ұлдарын көмекке шақырамыз. Мемлекетті ... ... ... ... ... диктатурасын кұлатуға
көмектесіңіздер "туысқандық, теңдік және бостандық" ұрандарының соңынан көр
соқырлықпен ұмтылған біздер монархия ... ... ... ... ... ... ... өмір сүргіміз, оқығымыз келеді. Біздер,
Ресейдің шаруалары, жер алғымыз, помещиктердің жерін алу құқына ие ... ... ... ... ... ... ... қалар едік.
Жұмысшылардың ұрандары: "Жер - шаруаларға!", "Помещиктер жойылсын!", ... ... ... ... ... мен ... қатар тұруға және біздерге өте қымбатқа ... ... ... ... еді. Бостандықты аңсаған біздер тек қиялшыл
коммунистер ... ғана ... ... ... ... туралы айтуға, әрі сынауға құқымыз жоқ. ... ... тек ... ... ғана сынай алады. Біздің баспасөзіміз
кеңес өкіметіне қарсы жүрек жұтқандардың бірден-бір ... ... ... үшін ... ... ... жібереді немесе атады. Өз
шаруамызды өзіміз жүргізуге талаптанып жер ... ... ... ... ... Бірақ оны үндеуге ерік бермеді. Біздің еркін сүргіміз, қалаған
мамандығымызбен айналысқымыз келген еді, енді ... ... ... ... кесірінен біздердің көбіміз өзіміздің ... ... тура ... Біз ... қол ... деп ... енді келіп, тек
табыттағы өлі денеге теңестіріп отырмыз. ... тек ... мен ... ие. ... балалары оқиды. Ауқатты шаруалардың,
саудагерлердің, дін қызметкерлерінің балаларының оқуға құқы жоқ. Алғашқылар
кеңестерге ... ... ... ... жалақылар алады,
соңғылар сайлауға дауыс беру құқын пайдалана алмайды, жұмысқа тағайындалуға
құқы жоқ және ... ... тағы да ... жасауды қолға алады, оның
есесіне сайлануға құқықтары жоқ ... ... ... салынады. Ауқатты
шаруалар мен орташалар қанша еңбек етсе де, аш кұрсақта өмір сүріп келеді.
Өйткені оған алынған ... ... ... ... Ал, әр ... жыл мөлшерінде аз астық әр адамға бір айға 20 ... ... ... үшін ... баға бойынша тым аз ақша беріп, қолда
қалған ... өзін ... ... кооперативке төленетін жарна есебінде
алып қояды. Мұндай жарна басқалардан 500 сом ... ... ... ... ... ... ... отырса да оған тауар бермейді.
Өзінің саясатыммен өкімет Ресейге екі кереғар лагерь жасады. Кедейге
бай жау ... ... ... ... сес ... ... етек ... қараңғы және еркін өмірді көрмеген бұқара ретінде олардың үгітіне
тез сенуде. Барлық жиналыс атаулыны комсомолдар мен ... ... ... ... ... және егер дауыс беру қажет болса, қоғам
мәселесіне мүдделі емес басқа аудандардан келген партияшылдар осындайда көп
дауысқа ие ... ... ... ... Біз ... қаламаймыз.
Біз ұжымдастыруды қаламаймыз, біздің еңбегімізге және дүние-мүлкімізге
ортақтасуды қаламаймыз. Біз ... ... ... ... Біздің
өзімізге ұнайтын әрі жалпы кең ... ... ... ... ... Ал, ... ... құқымен, казарма құқымен
фабрикаларды, ... ... ... ... айлар бойы күніне 17-20 сағат
жұмыс істегілеріміз және айлар бойы ... ... ... табысымыз мүмкіндік беретіндей, өзімізге ұнайтындай өмір ... Біз ... ... ... көңіл көтеріп, қалауымызша тіршілік
еткіміз келеді. Социализм туралы құрғақ уәде бізге ... ... ... ... меншік иесіне күрес жариялайды. Кеңестік желөкпелер алғаш
социализм жаулары ретінде фабрика және ... ... ... онан соң
деревня кулактарына және ауыл байларына қарсы күреске шықты. Бастапқыда ... мың ... ... бар ... ... 1000 ... дейін мүлкі
барлар кулак пен бай ретінде қараланды. 1929 жылдан ... ... ... мен 2 сиыры және 20 қойы бар адам ... ... ... Олар ... 70% - ке ... мөлшерде салық төлеуге мәжбүр болды. Төлеуші ... ... ... ... ... ... ... беріп, салықтан өз
уақытында құтылуга тырысты. Уақтылы қарызынан құтылмаса, онда оны ... үйін ... ... ... ... ... сатып жібереді. Егер, ол
қандай да бір болмасын жолмен құтылса және ... ... онда оны ... ... ... - ... салғаны үшін айыптады, ... ... ... 2-3 жыл ... жауып, басқа аймаққа жер аударды, әйтпесе,
Соловкиге және Нарынға жөнелтеді. Осының арқасында ... ... ... шыға толды. Бұрын 20-30 адам ғана сиятын ... ... 80-100 адам ... ал, тұтқындалғандар жанұялары ақшаға нан,
ет, мата, тіптен ең қажетті заттарды (сіріңкелерді, керосинді, ... ... ... ... құқы ... ... жерінде қызмет етуге, жұмыс істеуге,
оқуға құқы болмай, тағдыр тәлкегіне қалдырды.
Ал, енді, ... ... ... ... немесе жай ғана
жарамсақ. Ал, егер кездейсоқ партияда жоқ адам тап бола ... ... ... беру ... қолайлы болады. Біздің бәріміз ... ... ... ... қарсы тұруға шамамыз жоқ. Біз мұндайды
қаламаймыз, ... ... ... ... ... ... қалдырып
отыр. Халықтың 75%-і шынайы өмірді өзінің іс-әрекетіндегі, талғамындағы,
көзқарасындағы ... ... Біз ... ... ... ... және Кеңес үкіметінен халықты ... ... ... сұраймыз. Ұжымымызды қаламайтындарға бар дүние
- мүлікімен шетелге кету құқын беруді талап етеміз мүмкіндігінше ... ашық ... ... ... ... ... бастығының көмекшісі -Стелла.
Көшірмеден көшірме дұрыс:қол қойылған.
Толстоухов және оның маңайындағылар үндеулерді талқылады. Бұл үшін ... ... ... ... ... ... ... Иван Ширигин,
съезден кейін штаб бастығы болып тағайындалган Федор Иванов, Зенковскийге
келді.
Штаб Чистополька деревнясында орналасатыны шешілді, ... км ... ... ... штаб ... қызметіне Зинковский ұсынды, өзі
әскери кеңесші рөлін қалады.
Федор Захарович Иванов офицерлік шен ... ... ... ... ... Мукден түбінде жараланып, үйіне сол қолындағы ... ... ... Бір ... бала ... кейін оны тастап, ара
ұстаумен айналысты.
Ф.Д.Толстоуховтың ең жақын көмекшілері: Зубовтық кулактар И.Ширигин
және П.Клиновицкий, ... ... ... ... ... ... ақгвардияшыл Шиллер, орташа Гоцкий [7, 6 б.].
Зырянға ОГПУ аумақтық бөлімінің өкілі Горский көмекшілерімен келді.
Ол құпия құжат әкелді. Онда ... ... ... Ең бірінші Федор
Толстоуховтың фамилиясы тұрды.Оны ... ... ... ... оның ... ... байланысын анықтау. Қалғандарын жедел түрде
ұстау керек. Қалғандары 24 адам.
Горский ... күні ... ... бюросының төтенше жабық мәжілісі
болды. Күн тәртібіне бір сұрақ қойылды - ... ... ... ... ... ... ... Панчехин және Горский
баяндама жасады. Қаулы бір ауыздан қабылданды. Оның пункттері:
1) Коммунистік және комсомолдар топтарын ... ... ... ... ... ... ... бөлімінің өкілі, жолдас Горскийдің
басшылығына беру. ... ... ... ауыстыру;
2) БК(б)П ОК кулактарды тап ретінде жою шешімін селоларда түсіндіру
шараларын жүргізу үшін, 10 ... ... ... ... селоға жіберу;
3) Жолдас Червинскийге (РО НКВД) дәл бүгін аудандағы ... дәл ... ... жүктеу;
4) Ауатком фракциясына дереу 2000 сом ... ... оны ... бөлім өкілі жолдас Горскийдің басшылығына беру;
5) Ауыл партияларға жазба түрде нұсқау беру, ... ... ... ... ... жайында.
Ақпан айының ортасы (1930 ж.) жарты ай ішінде көтерілісшілер және
оларды қолдаушылар қатары 40 ... ... ... 1930 ж. ... көзделді. Бұл ОГПУ-ға белгілі болды. Олар 17-20 ақпан аралығында 72
толстоуховшыны ... ... ... ... Тургусун,
Крестовка, Никольский деревняларында милиция адамдарының ... ... ... түсіру операциясы барлық жерде басталды.
ОГПУ әрекеті ұлғайды. Оған басқа аудандардан көмектер келді [7, 6 ... ... ... ... ... аңғарды. Көтерілісті
20-ақпанда бастауға шешім қабылдады (1930 ж.). ... 5 ... ... мен тірек пункттерді даярлық қалпына келтіру талап ... күні ... ... ... ... ... ... Көтеріліс барысы
Крестовка. Ф.Д.Толстоухов мұнда өзінің он адамымен түнде келіп, ... ... ... ... Ауылдық кеңесті басып алып және партиялар
мүшелерін тұтқындап, көтерілісшілер тұрғындарды митингіге жинады.
Чистополъка. ... ... ... ... ... үйіне басып кіріп,
ауылдық кеңес председателі Алгазинді тұтқындады.
Зубовка. Бұл ... ... ... село мұжықтарынан жасалды және
толық даярлықта болды. Көтерілісшілер ... ... ... ... ... өз малдарын ала бастады. Астық сақталған амбар мен
активистер қамалған үйге ... ... ... ... ұйымдастырыла
басталды.
Мякотиха. Штабтың есебі бойынша, Өскеменнен шыққан жазалаушы ... және ... өзен ... 24-25 ... ... ... ...
Кондратьево - Васильевка селоларының үшбұрышында және орталығы ... ... ... ... Өскеменге жол ашып, солтүстік
аудандағы көтерілісшілермен қосылу үшін жылжу керек деп ... ... ... дайындалуда деген штабта мәлімет болды.
Өйткені түрмедегілердің көбі репрессияланған кулактар еді.
Васильевка, Поперечный, ... және ... ... ... ... ... алды. Көшелерде мынандай ұрандар көтерілді: "Да
здравствует, Советы без ... ... ... "Мы - за ... ... жоспары: Көтеріліс, бір уақытта ... ... ... ... мыңдаған шақырымға созылуы керек. Қызыл Армия әскери
бөлімдерінің келуіне ... ... ... ... ... алу ... ... қызметкер мсн коммунистерді ... ... бас ... құлатқаннан кейін тұгқындалғандарды Мәскеуге жіберу. Үкімет ауысуы
қан төгіссіз ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуіне болады.
Көтеріліске жергілікті казактар, кулактар, орташалар, тіпті кедейлер
қатысты [14, 5 б.].
Ф.Д.Толстоуховтың төңірегіне тығыз топтасқан көтерілісшілер ... ... көп елді ... тарту қажеттігін, қатарды
көбейтпейінше, Кеңес өкіметінің көп ... ... ... ... ... оңайға түспейтінін жақсы ұқты. 22-ақпанда олар
Зырян ауданының Алтай поселкасында өздерінің толық ... ... ... ... ... ... отрядының күтпеген жерден шабуыл
жасауы көтерілісшілердің Алтай селосынан қашып шығуын туғызды. Сатырлаған
мылтық ... ... ... ... қашқан көтерілісшілер
Усть-Бухтарминскийден солтүстік-шығысқа қарай 37 ... ... ... ... бір күн ... ... негізгі соққыны Васильевка
селосына беруге даярланған еді. ... ... ... ... ... ... ... негізгі күштерді Крестовка селосына
жинауға кірісті.
Крестовкадағы күштерді ... ... ... ... ... жақсы
қаруланған арнайы Қызыл әскер отряды шықты. Сөйтіп, көп ... үшін ұрыс ... ... ұрыс ұзаққа созылмады. Бытыралы мылтықпен
қаруланған көтерілісшілер өздерінің қатарларының сирей ... ... ... ... ... бар, ... бар ... 40 адамынан
айырылып, қанды шайқастан сытылып шыққан олардың қалдығы Зубовка ... ... ... ... ... қуғын құтқармады. Кондратьевка жағынан
жазалаушылардың екінші бір отряды көтерілісшілерге ... ... ... ... ... ... ... мылтықпен мұжықтың
тақымындағы келтек сойыл мүлдем қауқарсыз екені тағы да анық ... ... ... ... жазалаушылардың қалың оқтары көп ... да ... ... көп ... ат ... құшты. Өлгені бар,
тұтқындалғандары бар көтерілісшілер 250 адамынан ... ... ... ... оққа ... жазатайым аман қалғандар тәртіпсіздіктен
жанталаса, бей-берекет бытырай қаша жөнелді. Ұрыстан соң өлген мұжықтардың
арасынан ... үш ... ... жазалаушылар тауып алды. Ширигин
жан-жақтан қаумалаған Қызыл әскерлер орталарына түсіп, қашып шығар ... ... да, шалт ... ... атып өлтірді. Ал, енді осы қантөгіс
ұрысқа қатысқан көтерілісшілер отрядтарының басқа командирлері ... ... ... ... өздері сытылып, ұрыс даласынан қашып шықты. Көп
кешікпей-ақ олар жазалаушылар ... ... ... ... жүр екен ... анық емес ... те ... Оларды іздестіру және
шайқас кезінде сытылып кеткен басқа да ... ... ... ... ... [11, 201 ... ... қарсылық көрсете алмай, қауқарсыздық танытуы
жазалаушылар жағынан бір ғана комсомол мүшесінің өліп ... де ... ... ... қырғынды естіген Горноульбинка селосында бекінген
көтерілісшілер отряды, ... ... ... ... ... ... ... шегінді. Жазалаушылардың едәуір ... ... алда ... ... тобы ... танытып, шегінуге үлгермеген
көтерілісшілердің бір тобын - 17 адамды қолдарына түсірді.
Солай бола тұрса да, 24-ақпанда көтерілісшілер қолдарында әлі ... село - ... ... Мякотиха, Северная, Троеглазка қалып
қойды. Әрине, бұл елді мекендерде қару-жарақ жеткілікті болған ... ... ... да ... ... ... қарсы тұру мүмкін
болған да ... еді. ... ... ... ... қаталдығын,
бейбіт келіссөздер жүргізуге және мұжықтардың көтеріліске шығу ... ... және ... ... ... ... да ықылас, ниет танытпай, оларды тек "бандит" деп танып, көзге
көрінгенді оқтың астына алулары наразы халықты ... да ... ... ... дүрліккен жүрт, көтерілісшілер отрядынан қашып кете бастады.
Ал, енді жазалаушылар болса, уақыт ... ... ... санын өсіре, жаңа отрядтармен өз қатарларын сағат сайын
толықтыра түсті.
Тікелей желі ... өте ... ... Қазақстанның ПП ОГПУ-ның бастығы
Волленбергке және Семей аймақтық ОГПУ-на Өскеменнен Керчке деген жолдаған
1930 ж. 24-ақпанындағы хабарда ... ... қай ... ... оның ... ... ... айтылған. Бұдан аңғаратынымыз: көтеріліс
ошақтары Өскемен ауданының ... ... ... ... және ... ауданының Хлестовка, Березовка селолары болған.
ОГПУ органдары мұндай едәуір ауқымды территорияда аяқ ... ... ... сене қоймағандықтан, алғашқы күндері хабар
алғанда сасып ... ... ... елді ... анықтай тұрса да,
көтерілісшілердің өздерінің нақты санын ... ... да біле ... ... ... ... ... мынау ғана: Алтай
селосының ... ... ... ... 80 ... ал,
Кондратьевка селосында орналасқан көтерілісшілер 40 ... ... ... ... ... қоры ... бытырамен
атылатын мылтықтырдан тұрады.
Ф.Д.Толстоухов басқарған ... ... ... ... бір ... бар. Ол ... кеңес, партия және комсомол
қызметкерлерін тұтқынға алу кезінде оларды өлтірмей, ауыр жазаламай, ... ... ... ... ұстады.
Мұжықтар арасында белгілі бір тәртіп пен ... ... ... ... өз ... әрекеттер жасағандарына қарамастан олар
жаппай тұгқынға алған ... ... ... ... ... өш алу ... ... қойған жоқ.
ОГПУ-ға алғашқы түскен хабарлар, көтерілісшілер қатарында бұрынғы
қызыл партизандармен бірге кулактардың ғана емес, ауқатты және ... ... ... ... да бар ... ... жатты [34,18 б.].
24-ақпанға қарай Өскемен қаласынан коммунистерден жасақталған және
жақсы қаруланған екі ... ... ... ... ... ... ... бірі - 55 әскерден тұратын 3 ... ... ... ... отряд Бұқтармаға жолға шықты. Ал, екінші 40 адамнан
тұратын 3 линиялы винтовкалармен ... ... ... Ертіс өзені
бойымен көтерілісшілерге қарсы жорыққа аттанды.
Жол бойында жазалаушыларды ... ... ... ... ... алған елді мекендердегі тұқымдық қорларға, жалпы
астық базарларына қол ... аман ... ... ... ... бермеуі [35, 17 б.].
ОГПУ-дың ресми жадығаттарында Зырян жазалаушы ... ... ... ... ... селосынан да ығыстырып
шығарған соң, қатты таяқ жеген соңғылар Зырян ауданындағы ... ... ... ... да ... бас ... ... шықты. Күш тең
емес еді. ... ... осы ... ... және ... ... ... қашты.
25-ақпандағы мәлімет бойынша, көтеріліске қатысты ... ... 250, ал, ... 100 адам ... Осы ... ... ... көтерілісшілер жағынан 39 адам өлді.
25-ақпан сағат 12 - де жазалаушылар отрядының барлау ... ... ... ПП ... сол ... ... ... жолдаған аса құпия, жедел, "оқыған соң кейін ... ... ... ... ... ... елді
мекендердің бәрі және Бұқтарма негізгі жолы көтерілісшілерден біржолата
және түгелдей тазартылғаны айтылған.
Зубовка, Пихтовый ... ... ... ... ... олар ... ... берік орнығып алды.
Ал, енді 25-ақпандағы ОГПУ тыңшылары арқылы алынған мәлімет бойынша
Васильевка селосында көтерілісшілердің саны 145 адамнан тұратын ... ... ... ... ... ... шыққан халық тергеушісі
Кузнецов дегеннің айтуына ... онда саны 70 ... ... бар болып шықты.
Халық наразылығы айқын сезіліп тұрған ... ... ... ... аса ... ... жазалаушылар жақсы
түсінді. Көтерілісшілердің көздерін жойып жіберу басты ... ... ... 24-ақпанда Өскеменнен шыққан жаңа әскери күшті асыға күтті. Олар
келген бетте-ақ жаппай шабуылдар басталып, ... ... ... ... ... ... беру ... Ең басты күш
көтерілісшілер күштері шоғырланған Васильевка ... ... ... жазалаушылар отряды іс жүзіне асыруы тиіс болып белгіленді [36].
Көтерілісшілерді біржолата ... ... ... ... әрі қарай өріс алғанын БК (б) П Қазақ өлкелік партия
комитетінің екінші хатшысы Құрамысовтың және Қазақстан ПП ... ... ... ... "аса ... ... ... болады.
Мордовскийдің басқаруындағы жазалаушылардың 200 адамдық ... ... 15-те ... ... ... ... басып кірген.
Көтерілісшілер шабуыл басталған бетте-ақ қарсылық ... ... ... ... ... ... ... кетті.
Мордовскийдің отряды Васильевкаға осылайша басып кіріп жатқан кезде,
55 әскерді басқарған Шайтанов ... ... ... ... ... ... ... шамалап үлгерген көтерілісшілер
қарсылық көрсете отырып, асығыс шегіне бастады. Көтерілісшілерден бір ... он адам ... он адам ... ... ... ... болса
небәрі бір адам ғана жеңіл жараланды.
Васильевка ... өз ... ... ... ... – шала - ақ осы 26-ақпан күні 18.00 - сағатта келесі Добродненский
поселкасына шабуыл жасау туралы ... ... ... мәліметтерге қарағанда
мұнда жалпы көтерілісшілердің бес отряд топтастырып, Зубовка селосын басып
алуды жоспарлап жатқаны айтылды. ... ... бұл ... басқаратынына және қалай қаруланғанына дейін анық білуге ... ... ... олардың бірін 26 адамнан тұратын 20 бытыра мылтықпен
және 3 линиялы винтовкалармен ... ... ... ... ... ... ... екінші бір 22 адамнан тұратын отряд 19 ... 3 ... ... ... ... ... басқарған
саны 50 адамдық үшінші отрядта 12 үшауызды бердіңкесі бар, ал ... ... ... ... ... ... ... басшылық жасайтын, бірақ сандары белгісіз, ал өздері төрт 3
линиялы винтовкалармен және ... ... ... ... ... астында 22 адамы бар кулак Моченов басқарды.
ОГПУ деректеріне қарағанда, аталған поселкадағы көтерілісшілердің ... ... ... ... ... ... ... азамат
соғысы жылдарында ақтар армиясында офицер болып қызмет атқарған ... ... ... басып кірген соң да бұл поселкада айтарлықтай ірі ұрыс
бола қойған жоқ. ... да атыс ... ... және ... ... ... ... жүріп атысты. Ұрыс барысында ... 4 адам ... 4 адам ... 20 адам ... түсті.
Көтерілісшілер отрядтарының командирі Моченовтың өзі де қашып үлгере алмай,
жанындағы Зиновьев деген серігімен бірге үйлердің ... ... алып ... Бірақ, ұзақ қарсыласа алмады, екеуі де қаза тапты.
Добродненский, Троеглазка поселкаларынан көтерілісшілерді ... ... ... енді қалғандарының қайда шоғырланғанын да
іздестіре бастады. Тұтқындалғандардан ... алу ... ... олардың
Мякотиха селосының жоғарғы жағында жиналып жатқаны анықталды.
Ал, Толстоуховтың өзі Самар ауданында ... ... Жеті ... ... ... ... шаруашылығына шабуыл жасады, 18 винтовка,
19718 сом қолына түсірді. Одан кейін Пантелеймоновкаға қайтып оралды, одан
кейін ... ... өтті [7, 6 ... Сталинге жазған хатында осы көтерілісте өлгендер ... адам ... ... ... мен ... ... ... басқа, жанкешті шайқастар мен ... ... ... ... 115 адам ... ал жазалаушылар жағынан 6 ... ... ... ... архив қорынан кездесе қоймауының
себептерін төмендегі ресми құжатпен танысқанда ғана белгілі болды:
"№9361, ... ... (б) П Қаз. өлк. ... ... Қаз. хал. комы.
Қазақстан заң халық комиссариаты.
Осы жылдың сәуір айында Қазақстанның Орт. текс. комы ... және оның ... ... №1 ... барлау мәліметін шығарған
және оны сіздерге осы жылдың 24-сәуіріндегі №257/с ... ... ... арнайы мәлімет ОГПУ-дың аймақтық бөлімі, өзара ақпараттар алысу
тәртібіне ... ... ... ... бөлімі) жіберген органдарының
материалдары біздермен ешбір келісілместен пайдаланылған екен. ... ... ... тексерілмеді немесе тексерілгені расталмады.
Оның ... ... ... ... Семей аймағының Өскемен ауданындағы
кулактық бандиттік бас көтерулеріне қатысты фактілер ... ... ПП ... осы ... ... ... бізге кейін қайтаруды
сіздерден өтінеді.
КССР-індегі ПП ОГПУ Даниловский
КРО бастығы Берзин" [37, 2 ... ... ... ... ... көтерілісіне қатысты,
әсіресе, оның адамдар ең көп қырылған соңғы сәттерін бейнелейтін ОГПУ-дың
ресми мәліметтері ... ... ... ... республика орталық
атқару комитетінің, Қазақстан халық ... ... ... ... ... ... ... дөрекі бұрмаланған" деген
себеппен қайтарылып алынған.
Жалпы ... және ... ... қарудың күшімен
тұншықтырылып, басылуы айдан анық нәрсе. Көтерілістің негізгі ... ... ... түсе ... ... орман-тоғай арасын пана етіп,
ОГПУ-ды әбден әуре-сарсаңға салғаны байқалады. Оның төңірегіндегі ... ... ... ... ... бір адам ұсталып, ол Толстоуховқа
қатысы бар-ау десе, ОГПУ оны үлкен табыс ретінде бағалап, ... ... ... сол сәтте жедел түрде мәлімдеумен болды. Міне, ... ... (б) П ... ... №11 ... ... ... 6-бетінде мынандай өрескел қате
кетіпті. 19 жолды "бандит Толстоухов-Паутов ұсталды", - деп ... ... оқу ... "Толстоуховтың бандиті Паутов ұсталды..." [38, 3 б.].
Төменгі жағына Қазақстандағы ПП ОГПУ-дың топ және ... ... пен ... қол қойған. Бұл құжат 20-наурызда ОГПУ ... енді ... ... ... ... келер болсақ,
жоғарыдағы құжаттардың бірінде көрсетілгендей, оны және оның серіктерін
ұстау, жойып жіберу әрекеті наурыз ... да, одан ... ... да
тоқталмады.
Архив қойнауында біраз мәселелерден хабардар ете алатын, кезінде
Голощекинге және ... ... ... ... сол жылдардағы хатшысы
Петровқа жолданған осы аудандық партия комитетінің жауапты хатшысының ... және ... ... Бұл ... өзі ... ... және ... айы
көрсетілмеген. Бірақ, іске 29-қыркүйекте тігілген.
Мұндағы Ф.Д.Толстоуховтың өзінің қасындағы үш серігімен соңғы бір
жарым - екі ... ... ... ... ... ... өтіп, тау-тас,
орман-тоғай ішінде жасырынып жүргенін ... ... бұл ... ... ... қарағанда Голощекин де, аудан басшылары да бұдан жақсы
хабардар. ... ... - деп ... одан әрі ... ... ... өз қатарларына тарту және тағы да ... ... ... ... ... хат иесі жазып отырғандай, ... ... үшін ... ... түскен ОГПУ-дың қарамағына түсіп
қалмау үшін, бас бағып, жасырынып жүрді.
Үзінді келтіріп ... ... ... пен оның серіктерінің
қалай қолға түсіп қала ... да біле ... ... ... болған:
ГПУ-дың жергілікті бөлімінің қызметкері іздестіру барысында ... оның ... ... ... жасырынып жатқандарын анықтап алған да,
жергілікті жерді ... ... ... ... жоюдың нақты жоспарын
жасаған. Олардың тығылып жатқан жерін дәлме-дәл ... ОГПУ ... жан - ... ... ... алған. Бірақ, ... ... келе ... ... бір ... тосқауылға
кешігіп қалған. Мұны аңғара қоймаған олардың екінші бір қарсы қанаттағылары
көтерілісшілер жатқан ... тым таяп ... ... ... ... ... отынды жарып жатқан дыбысты естіп, солай қарай асығыс оқ
жаудырған. Ф.Д.Толстоухов пен оның серіктері, барлығы төрт адам ... ... ... ... әлі есін жиып ... жоқ деп ... жазалаушылар олжа
болған жылқыларды төменге түсіріп, қашқындардың төменнен алдын орап, ... да ... ... ... ... осы уақытта жазалаушылардың
барлық іс-әрекеті жақсы көрінеді-ау деген тұсқа, биікке ... ... ... көздеп ата бастады. Нәтижесі ауыр болды, ГПУ
отрядынан 4 адам, оның ... 2 ... 2 ауыр ... ... ... ... ... қарай бытыраңқы түрде, тұспалдап оқ
жаудырды: ... да ... ... мен ... бар ма, жоқ па, оны білу ... ... оқиғаны Голощекинге тәптіштеп жазған Зырян аупарткомының жауапты
хатшысы ... әрі ... ... қолға түспеуі шөп жинау, егін ору және
астық даярлау науқандарының қарқынын арттыруға кедергі келтіретін болды.
Олар ... ... ... деп ... ... ... өзінің
тарапынан қолданып жатқан шараларды айта келе, хат иесі Ф.Д.Толстоуховтың
ықпалынан қорғау үшін ауданның ол жасырынып жүрген Бұқтарма ... ... ... үгіт ... жүргізу мақсатымен аудандық актив
мүшелерінен 3 адамды 10-15 күнге жұмсағанын да айта кетеді [40, 5 ... ... 40 ... ... өтті [25, 3 ... басуға, чекист Г.А.Котышев қатысты. Өзінің мемуарында
Толстоухов Қытайда кулактық, ақгвардияшылар ... ... ... сұрады. Бірақ, нәтиже болмады. Жаз шығуымен ол Зырян ауданына
қайта оралды. Шебнюха тауында жасырынды [7, 7 б.].
Чекистер оның жоспарын дәл ... ... өту. 1931 жылы ... бір күні 2 жолаушысы бар қайық Бұқтармадан Ертіске ... ... ... ... ... қайықты ұстау.
Ф.Д.Толстоуховтың өлімі туралы бұрынғы огепеушник Г.Котышев былай
еске алады: "Тамыз айының аяғында Зыряннан Бұқтармаға, маған, ОГПУ ... ... ... ... шалды. Бұқтарма өзенінің төменгі жағымен
Ф.Д.Толстоухов бір немесе екі серігімен жүзіп өтуі ... ... Мен ... ... Күткен күні қайық пайда болды, қайықта
2 адам болды. Мен олардан берілуді талап еттім. Біреуі қайықты тастап, қаша
жөнелді. Мен ... ... ... аттым. Ол орнында қалды. Қашқанына оқ
жаудырдық, ... ... ... қалған адамға басына тиіпті. Бұл - 45
жас шамалас ер ... Бүл адам кім? Мен ... ... ... таға ... шрамы болуы керек деді. Бәрі сәйкес келді.
Денені фотоға түсірдік. Бұқтармаға Толстоуховтың қызы ... ... ... ... ... ... екенін таныды" [7, 8 б.].
Толстоуховты сол жерге, жағаға жерленді. Ешқандай белгі ... ... ... ... ... және ... қару-жарақпен нашар жабдықталуы, олардың күштерін
әлсіретті. Олардың қарулары, негізінен, оқ-дәрілер қоры шамалы ... ... ... ... ... бір тәртіп пен жүйе болмады, әр селодағы
шаруалар өз беттерінше әрекеттер жасады [11, 202 б.].
Көтеріліске қатысқан ... ... ... ... ... ... шығып кетті.
ОГПУ-ға алғашқы түскен хабарлар, көтерілісшілер қатарында бұрынғы
қызыл партизандармен бірге кулактардың ғана ... ... және ... ... кедей шаруалардың да бар екенін жеткізіп жатты. ... ... ... ... әлі де ... ... ... көмектесер деп
жалтақтаған кедейлер мен ... ... ... ... қатарына
қосылуын қосылып алып, ертеңгі күніне сенбей, соңынан тайғанақтап: біздерді
қорқытқан соң, ... ... ... әйтпесе, Кеңес өкіметіне қарсы
емеспіз. Тіптен, оған көмектесуге ... ... ... ... ... ... шығып кетіп немесе соңғыларға мүмкіндігінше көмек
көрсетіп отырды.
Кулактардың өздері көтеріліске белсене қатыса ... ... ... ... ... селоларда шаруалар арасында
Кеңес өкіметіне ең наразы әлеуметтік - топ кулактарды өздерінің ... ... күш ... байқалады [41, 19б.].
Бақайшағына дейін қаруланған жазалаушыларға қарсы бытыралы мылтық пен
мұжықтың тақымындағы келте сойыл мүлде қауқарсыз ... тағы ... ... ... ... ... жету
мүмкіндіктеріне сенбеді, бойларында қорқыныш ... ... және ... ... ... ... тас ... алдырмайтынын, түбінде тұтқындалып, ауыр
жазаланатындарын сезінгендіктен туған үрей еді бұл [11, 208 б.].
Көтерілісшілердің негізгі бөлігінің ... ... ... Бұл
түсінікті еді. Шаруа-мұжық жасынан қару ұстауды емес, егін егуді үйренді,
сонымен ... ... ... ... ... ... таңдаулы бөлімдері
жіберілді. Олар: 55 әскерден тұратын, 3 ... ... ... ... ... ... 40 ... тұратын 3 линиялы
винтовкалармен қаруланған әскери отряд.
Жазалаушы отряд ... ... саны ... ... жалпы саны шамамен 850-900 адам. Олардың жалпы шығыны:
өлгені, жараланғаны, тұтқындалғаны бар: шамамен 400-ге жуық ... ... ... ... ... ... ... нысанаға алып, әрбір село тұрғынының ізін бағуы, сол
жылдарға тән - ... ... ... ... орын ... күдік
туғызғандарды ай - шай жоқ мылтықпен айдап апарып, топтап қамап ... ... ... ... деген айыппен Зубовкада 250, ал Крестовкада 100
адам тұтқынға ұсталды.
Тұрақты әскерлердің және КСРО ... ... ... ... ... ... басқарма органдарының күшімен бас ... ... ... жазалау акциясы жүргізілді. 1929-31 жылдары ірі
көтерілістер мен толқуларға қатысқаны үшін, КСРО ... ... ... ... біріккен саяси басқарма органдарының өзі ғана 5551
адамды соттап, оның 883-ін атуға ... ... ... ... кету ... ... ... бәсеңдеді. Зырянда ұжымдастыру 1941 жылғы 1-
қаңтарда аяқталды [25, 1-2 б.].
Сол жылдардағы ... ... ... ... ... ... не то, что они были, а их редкость, кратковременность...
Но даже они, а не "головокружение от успехов" ... ... ... ... ... и на ... приостановить грабеж. Но хороши были
"успехи!" За годы ... ... ... 26,6 млн. ... крупного
рогатого скота, на треть сократилось поголовье коров, овец - в три ... - ... В 1933 году ... ... ... хозяйства был на
четверть ниже уровня 1928 года." (ВАСХНИЛ академигі В.Тихоновтың ... ... да, ... жағынан да күйзелген және мемлекеттік
зорлық-зомбылық әдістеріне табанды қарсы ... ... ... ... ... енді біртіндеп айтқанға көніп, айдауға жүретін
қалың қара тобырға айнала бастады.
Бұл сталиншілердің өз ... ... ... ең басты "жетістігі"
болды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ф.Д.Толстоухов бастаған шаруалар көтерілісі әлі күнге дейін Қазақстан
тарихындағы "ақтаңдақ" болып табылады. Барлық мәселелер қарастырылып, ... ... ... күші - ... ... ... өкіметтің
зорлық - зомбылығына шыдай алмай, көтеріліске шықты. Оған не себеп болды?
Әрине, сталиншілердің күштеп ұжымдастыру саясаты.
Көптеген ... қаза ... ... ... ... ... ... сталиндік әміршіл-әкімшілдік жүйенің қолшоқпары болған
қызыл әскерлер де ол ... ... ... жоқ. Оларды "бандитер" мен
"кеңес өкіметінің жауларымен ... ... ,-деп ... ... ... қойды.
Дегенмен де ленинизмге ... және ... мен ... ... ... деп таныған қызыл әскерлердің көбісі әділ
іс үшін ... ... деп ... және ... ... сондықтан да
қанға бояп басудан бас тартпағаны белгілі. Бұл олардың қасіреті еді.
Көтеріліске қатынасушылардың мақсаты қан ... ... ... ... ... күштеп құлатпай, шаруаларға қолданылып отырған
әділетсіздікке, зорлық-зомбылыққа ... ... ... көтере отырып, соңдарынан ерту ... ... ... жүгенсіз саяси үстемдікке қарсы келу арқылы сес көрсету
еді.
Бірақ, Ұлы ... ... ... ... ... саяси және әлеуметтік міндеттерді ... ... ... ... ... ... алған олар сталиншілердің бұратаналармен,
қара халықпен санасып ... ... хұқы да, ... болмауға тиіс деген
қағиданы ұстанды.
Өскемен және Зырян жеріндегі көтерілісшілермен бейбіт келісімге ... ... ... ... ... ... қажеттігі ауызға да
алынған жоқ.
Сонымен архив құжаттарында көрсетілгендей, Ф.Д.Толстоухов бастаған
көтеріліс ... ... ғана ... ... кең ... жайып,
көрші аудандарға таралып, өрістеулеріне ірі елді мекендердің бәрінде
үкіметтің ... ... ... және ... болған аудандарды
басқалардан дер кезінде оқшаулап тастаулары, ал, енді ... ... ... ... түрде қаталдықпен, еш ымыраға келмей,
басып - жаныштауы көтерілістің жеңіліп қалуына шешуші ықпал ... ... ... 1929-31 ... ... ұжымдастыруға
қарсы болған Қазақстандағы наразылықтардың ішінде ... ... ... қана ... ... көтеріліс. Бұған ... ОГПУ ... бұл ... ... ... ... ... Кеңес өкіметіне қарсы ашық жаулық деп таныды.
Шындығында, көтеріліске азамат соғысында ... ... ... ... ... ... партизанның басшылық етуі және ... ... ... ... ... ... ... қарсы бағытталуы, оның шын мәнінде ... ... ... ... ... болғанын дәлелдейді.
Ф.Д.Толстоухов бастаған көтеріліс Қазақстан тарихынан ... ... алуы ... Оның ... сипатын, қозғаушы
күштерін зерттеу және ... ... ... ... ... екіжүзді мәнін жөне ауыр зардаптарын анықтай түсуге
жәрдем ... ... ... ... тың ... салиқалы -
бағалы қорытындылармен толықтыра ... ... ... Ю.С. Эти ... 20-е - 30-е ... ... / ... - М.: Наука, 1989. – 452 с.
2. Дахшлейгер Г.Ф. История крестьянства ... ... ... ... - А.: ... 1985. – 456 ... ... И.А. Классовая борьба в деревне и ликвидация кулачества как
класса ... - ... 1972. – 421 ... ... Советского крестьянства. 2ч., Советское крестьянство в период
социалистической реконструкции ... ... ... ... ... 1986. – 785 ... История КПСС. 4т. 2 книга. М.: Наука, 1970. – 452 с.
6. Изотов А. ... ... / ... - А.: ... 1978. – 225 ... ... А. Почему вернулся атаман? / А.Кратенко. - Усть-Каменогорск,
1991. – 124 с .
8. Коллективизация сельского ... – А.: ... 1978. – 654 ... ... ... көне ... бүгінге дейін (очерк) / ... - А.: ... – 310 ... ... ССР ... 4т. А.: ... 1978. – 658 ... Омарбеков Т. Зобалаң. Күштеп ұжымдастыруға қарсылық / Т.Омарбеков
Алматы: Рауан, 1994. – 387 ... А. ... ... ... ... размышления. Новый
взгляд на события и факты / А.Солопов. - М.: ... 1991. ... ... ... И.В. ... собрание сочинений / И..Сталин. - М., 1955. – ... ... А.И. Мне на ... ... век ... А.И.Дроздов
//Алтайский строитель. – 1992. - 6-июня.
15. Из истории коллективизации ... ... ... / ... – 1988. – 19 ноября. – С.4.
16. Костоломная коллективизация //Рудный Алтай. – 1997. - 11 ...... ... А. ... ... / А.Кратенко //Ленинская смена.-
1989. - 19 ...... ... С. ... ... /С.Комов //Новая жизнь. – 1993. – 19
февраля. – С.5.
19. Кулак примазывается / ... ... – 1930. - 17 ...... ... М. ... мятеж / М.Мусин //Семь дней. – 1997. - ... - 10 ... - ... ... В. ... ... / В.Никифоров //Рудный Алтай. – 1996. –
6 апреля.- С.4.
22. Омарбеков Т. Шаруаларға шабуыл қалай басталды? /Т.Омарбеков //Ақиқат. ... - №6. – 54-58 ... ... Т. Меншік иелері қалай жойылды? / Т.Омарбеков //Ақиқат. -
1993. - №3. – ... ... Т. ... ... пен үміт ... / ... коммунисі. – 1990. - №10. - №4. – 4 ... ... С.Д. В те годы / ... ... ... - 1989. - 6
июня.
26. ШҚОМА Зыряндағы бөлімшесі., 277 қ, 1 т., 349 ... ... 1380 қ., 1 т., 243 іс, 1 ... ... 1380 қ., 2 т., 342 іс, 99 ... ҚРОМА 1380 қ., 1 т., 243 іс, 16 п.
30. ҚРОМА 1380 қ., 2 т., 384 іс, 22 ... ... 141 қ., 1 т., 5191 іс, 1-2 ... ҚРОМА 141 қ., 1 т., 464 іс. 61 п.
33. ҚРОМА 141 қ., 17 т., 464 іс, 66 ... ... 141 қ., 17 т., 464 іс, 232 ... ... 141 қ., 1 т., 471 іс, 267 ... ... 141 қ., 1 т., 471 іс, 283 п.
37. ҚРОМА 141 қ., 1 т., 464 іс, 60 ... ... 141 қ., 1 т., 465 іс, 16 ... ... 141 қ., 1 т., 464 іс, 39 ... ... 141 қ., 1 т., 464 іс, 39 ... ҚРОМА 141 қ., 1 т., 471 іс, 232 п.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
1840 – 1860 ж Франция13 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1870 ж. Маңғыстаудағы көтеріліс23 бет
1912-1913жж синьхай төңкерісінің екінші кезеңі38 бет
1916 жылғы Амангелді Иманов бастаған Ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған өлең-жырлар44 бет
1986 ж. желтоқсан оқиғасы10 бет
1986 жылғы желтоқсан оқиғасына қазақ жастарының қатысуы және оның тарихи маңызы25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь