Қазақ тіліндегі сыпайылық семантикасы

Жұмыстың тақырыбы: Қазақ тіліндегі сыпайылық семантикасы
Жұмыстың көлемі: 80 бет
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: Диссертациялық жұмыстың бірінші бөлімінде «сыпайылық» ұғымының діни-философиялық, қоғамдық мәні мен маңызы айтылады.Сол арқылы «сыпайылық» ұғымының «ақиқат» белгілері танылған. «Сыпайылықтың» адам болмысына сай, жаратылысынан табиғи қасиеті бар құбылыс екендігіне тоқталынған. Екінші бөлімінде «сыпайылық» категориясы функционалды грамматиканың ғылыми-теориялық негіздерінің аясында қарастырылған. Онда функционалды грамматиканың әлеуеті, басымдылығы және «сыпайылық» категориясын жан-жақты талдап түсінудегі маңызының терең екендігі көрсетілген. Магистрлік жұмыстың үшінші бөлімі бойынша, «Сыпайылық» категориясы «өріс» пен «функцияның» қарапайым әрі күрделі біртұтас семантикалық бірлігіндегі түрлі ситуацияға құрылған лексика-семантикалық микроөрістердің жиынтығынан тұрады. Оларды: 1) «Өтіну» жағдаятында сыпайылық семантикасын беретін тілдік құралдар; 2) «Кешірім сұрау» жағдаятындағы сыпайылық семантикасының берілу жолдары; 3) «Алғыс айту» жағдаятындағы сыпайылық семантикасының сипаты; 4) сыпайылық категориясының «келісу» фунционалды-семантикалық өрісі деген топтарға бөлініп жіктелінген. Әр жағдаяттағы «Сыпайылық» категориясының берілу жолдарына үңіліп, нақты мысалдармен дәлелденген.
Қазіргі таңда белгілі бір саланың тілдік ұғымдарын функционалды-семантикалық өріс арқылы зерттеп-зерделеу ісі ең нәтижелі әдіс болып табылады. Функционалды семантикалық өріс функционалды грамматиканың негізгі категориясы ретінде қызмет етеді. Функционалды грамматика дәстүрлі грамматикадан «мағынадан формаға бағытталған зерттеу парадигмасының қарастырылатындығы» жағынан ажыратылып тұрады. Антропоөзектік бағыт бойынша барлық ғылымның бастауы – адам. Кез-келген тілдік ұғым саналы ойлау мен тілдік әрекеттің жемісі болғандықтан, біз атап танитын қоршаған орта құбылыстары алдымен таным мен сөйлеу әрекетінен туындайды. Сөйлеу кезінде сөздің қоғамдық қызметі ғана емес, оның сол сөзді сөйлеуге дейінгі функциясы маңызды.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Осындай бастамаларды көтерген қазақ тіл білімінің қазіргі зерттеу бағытының басты нысаны – сөйлеу және сөйлеу кезіндегі динамикалық күйдегі тілдік бірліктер. Қазақ тіл біліміндегі сыпайылық категориясы ғылыми айналым жүйесіне еніп жатқан тіл салалары аз емес. Өйткені сөйлеу – адам табиғатының, танымының, психологиясының күрделі де сан-салалы қырларын анықтауға мүмкіндік беретін әмбебап құрал болғандықтан, ол – тілдік құрал, ол – танымдық құрал, ол – қарым-қатынас құралы ретінде қалыптасқан. Сыпайылықтың осыған дейінгі ғылыми әдебиеттерде қолданылып кең тараған теориясы сөз әдебі мен сыпайылықтың ара-жігін дәл баса айтып көрсетпеген, ғылыми тұрғыдан зерттеп-зерделеп бір жүйеге түсірмеген. Осындай таласты мәселелерге тоқала отырып, «сыпайылық» категориясын тілдік тұрғыдан қарастырған ғалымдар азшылықты
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың тақырыбы: Қазақ тіліндегі сыпайылық семантикасы
Жұмыстың көлемі: 80 бет ... ... ... ... жұмыстың бірінші бөлімінде ұғымының діни-философиялық, қоғамдық мәні мен маңызы айтылады. Сол ... ... ... ... адам ... сай, ... табиғи қасиеті бар құбылыс екендігіне тоқталынған. Екінші бөлімінде категориясы функционалды грамматиканың ғылыми-теориялық негіздерінің аясында қарастырылған. Онда функционалды грамматиканың әлеуеті, ... және ... ... талдап түсінудегі маңызының терең екендігі көрсетілген. Магистрлік жұмыстың үшінші бөлімі бойынша, категориясы пен қарапайым әрі ... ... ... ... ... ... құрылған лексика-семантикалық микроөрістердің жиынтығынан тұрады. Оларды: 1) жағдаятында сыпайылық семантикасын беретін тілдік құралдар; 2) жағдаятындағы сыпайылық семантикасының берілу ... 3) ... ... ... ... 4) ... категориясының фунционалды-семантикалық өрісі деген топтарға бөлініп жіктелінген. Әр жағдаяттағы категориясының берілу жолдарына үңіліп, нақты мысалдармен дәлелденген.
Қазіргі ... ... бір ... ... ұғымдарын функционалды-семантикалық өріс арқылы зерттеп-зерделеу ісі ең нәтижелі әдіс болып табылады. Функционалды семантикалық өріс функционалды грамматиканың негізгі категориясы ретінде ... ... ... ... ... грамматикадан жағынан ажыратылып тұрады. Антропоөзектік бағыт бойынша барлық ғылымның бастауы - ... ... ... ұғым саналы ойлау мен тілдік әрекеттің жемісі болғандықтан, біз атап танитын қоршаған орта құбылыстары алдымен таным мен ... ... ... Сөйлеу кезінде сөздің қоғамдық қызметі ғана емес, оның сол ... ... ... ... маңызды.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Осындай бастамаларды көтерген қазақ тіл білімінің қазіргі зерттеу бағытының басты нысаны - сөйлеу және ... ... ... ... ... ... ... тіл біліміндегі сыпайылық категориясы ғылыми айналым жүйесіне еніп жатқан тіл салалары аз емес. Өйткені ... - адам ... ... ... күрделі де сан-салалы қырларын анықтауға мүмкіндік беретін әмбебап құрал болғандықтан, ол - тілдік ... ол - ... ... ол - ... құралы ретінде қалыптасқан. Сыпайылықтың осыған дейінгі ғылыми әдебиеттерде қолданылып кең ... ... сөз ... мен ... ара-жігін дәл баса айтып көрсетпеген, ғылыми тұрғыдан зерттеп-зерделеп бір жүйеге ... ... ... ... ... ... ... тілдік тұрғыдан қарастырған ғалымдар азшылықты құрайды. Әсіресе, категория деп қабылдау соңғы жылдары тек ресей, шетел ғалымдарының еңбектерінде ғана жазылып ... ... ... ... тіл ... ... грамматиканың нысаны ретінде зерделеуді қолдап жүрген зерттеушілер бар және олар өте аз. ... ... ... ... ... функционалды грамматиканың ғылыми-теориялық негіздерін пайдаланып, өрісінің ... ... ... кездесу жағдайлары, т. б. әлі де зертеуді қажет ... ... ... екендігі даусыз.
Зерттеудің нысаны. Сыпайылық категориясы, сөз этикеті, сөйлеу әрекеті, функционалды грамматика, функционалды-семантикалық өріс, жағдаят ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Зерттеудің пәні. Функционалды грамматика, қазіргі қазақ грамматикасы, дінтану, жалпы тіл білімі т. б. ғылым ... ... ... ... ... мен ... Қазіргі қазақ тіліндегі сыпайылық семантикасын функционалды грамматиканың нысаны ретінде қарастырып, функционалды-грамматикалық өріс бойындағы семантикасын ... Ол үшін ... ... ... ...
- ... мәдени-әлеуметтік, қоғамдық-саяси мәселелеріне шолу;
- ұғымының діни-философиялық белгілеріне тоқталу;
- құбылысының лингвистикалық болмысын анықтау;
- ... пен сөз ... ... ... ... ... функционалды грамматиканың нысаны ретінде қарастыру;
- категориясын функционалды-семантикалық өрісінде талдау; ... ... ... ... диссертациялық жұмыста қазақ тіл біліміндегі семантикасы функционалды грамматиканың нысаны ретінде қарастырылып, оған ... ... ... ... әдістері. Магистрлік диссертацияда төмендегідей зерттеу әдістері қолданылды: сипаттамалы (сипаттау), баяндау әдісі, салыстырмалы, стилистикалық талдау әдісі.
Зерттеу ... ... ... ... материалдары мен қорытындылары қазақ әдеби тілінің жаңа зерттеу үлгісі ретінде қазақ стилистикасының, функционалды стилистиканың түрлерінің және ... ... ... ... ... орын алады. Қазақ тіл біліміндегі функционалды стилистика туралы ғылыми ... ... ... ... ... ... нәтижелерін анторпоөзектік бағыттағы зерттеулердің басқа үлгілерін зерттеу барысында да пайдалануға болады.
Жұмыстың тәжірибелік құндылығы. Зерттеу ... ... ... жоғары оқу орындарында , , пәндерін оқытуда пайдалануға болады. Сонымен қатар, арнайы курстарда, арнайы семинарларда, оқулық, оқу құралдарын ... ... ... пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
1) функционалды грамматика адресанттың сөйлеу әрекетін, прагматикасын, әлеуметтік статусы мен қоғамдық ортасын жан-жақты зерттеп, тәжірибелік зерттеу ... ... ... ...
2) ... өріс бойындағы сыпайылық семантикасы көпаспектілі, күрделі ұғым.
Зерттеу жұмысының дереккөздері. ... жазу ... ... ... ... тілінен, әдеби тілінен, көркем әдебиет стилінен, публицистика материалдарынан алынған тілдік бірліктер, ... мен ... ... ... ... мен ... ... өкілдері шығармаларынан дәйектеме сөйлемдер алынды. Белгілі зерттеуші, професссор Р. Әмірдің, Д. А. ... Б. ... ... ... ... ... ғылыми-теориялық негізін құрайды.
Зерттеу жұмысының жариялануы және сыннан өтуі: Диссертацияның негізгі мәселелері бойынша екі рет есеп түріндегі баяндама жасалды: бірінші және ... ... есеп ... Осы ... ... диссертация тақырыбы бойынша 3 ғылыми мақала жарық көрді. Зерттеу жұмысының мазмұны мен тұжырымдары бекітілген басылымда (, С.Е., ... (, С.Е 318) ... ... ... таныс немесе туыс, әлеуметтік белгілері бірдей адамдардың арасында және еркелету мағынасында қолданылады.
Халқымыздың үлкендері сыйлап, сыпайылық ... ... ... ... ... ... бір вокатив формаларын қолдану арқылы байқалады. Ұлттық мңдени сипаты бар бұндай ... ... ... ... -еке, -ақа, -ке, -қа, -е, -а ... ... және олардың жалғанып және олардың түрленуі нәтижесинде ... ... (, ... ). ... ... белгілі бір этностың мәдениеті мен салт-дәстүріндегі ерекшеліктер кейіпкерлердің сөйлеу әрететәнде көрсетәледі. Әдеби туындыларды аудару барысында тәржімәшілар сипатталып отырған тарихи-оқиға ... ... ... ... ... ... ... күйі мен ішкі жан дүниесі т.б. жағдайларда ерекше тілдік бірліктер мен сөйлеу этикеті ... ... ... ( ... және орыс тілдерінде коммуникативтік акт барысында кісі есіміне туыстық атауларды қосу ... ... ... ... ... жиі ... ( Аманат, І.У., 374);
> (І.Е., 239).
Орыс тілінде мәтәндерде ... ... түрі ... еш ... ... (>, И.Е., ... күнге дейін советтік дәуірдәі айғағы саналған ., және >, ... ... кісі ... ... ... ... қаратпа формаларын құрған . Мысалы:
> (, І.Е.,86)
Тарихи романдарда кісі есімімен өоса кейіпкердің лауазымы мен дәрежесі, атақ даңқы мен өоғамдағы орны т.б. ... ... ... ... формалары ретінде өолданылады, мысалы:
> (> І.Е.,18)
Сонымен қатар, халқымыздың тарихы мен өткенін бейнелейтін шығармаларда кісі есіміне ... ... ... ... болған вокативтер кеңінен қолданылады.
Қазақ этносының сқйлеу мәнерінде әңгімелесушінің ел- жұрты, шығу тегі, яғни ... атын ... ... ... ... бар. ... конструкциялар халқымыздың салт - дәстүрі мен болмыс - тіршілігінің белгісі ретінде ... ... ... ... ... ... етеді. Аудармаларда олар сол күйінде қолданылады:
" - Говори Джалайр Борибай!"
" - Мы все ... ... ... ... тілде де антропонимдер қарым-қатынасты орнату, жалғастыру функцияларын орнату кезінде тілдесуге ұлттық сипат беріп отырады. Олардың еркелету немесе ... ... ... ... тілдің сөзжасам қорын анық байқатады. Сөйлеу этикетінің осы белгілі лингвомәдени қауымдастықтың тілі мен мәдениетінің өзара байланысы мен өзара ... ... ... рөл атқарады.
Күнделікті қарым-қатынас кезінде біз таныс немесе бейтаныс, туыс немесе мүлдем жақын емес адамдармен, өзіміздің әріптестеріміз және замандастарымызбен ... ... ... ... ... көңілін аударту үшін белгілі бір вокативтерді қолданудың ... ... ... ... ... ... жылы және жағымды қарым-қатынастың орнауына қаратпалардың екінші түрі - апеллятивтер қызмет етеді.
Вокативтердің бұл тобы адресаттың әлеуметтік статусы, жасы мен ... ... мен ... ... ... мен тұрақты жері т.б. критерийлерге тәуелді. Оларды туыстық атаулар, әңгімелесушінің қызметі, лауазымы, мамандығы, мінез-құлығы, жасы т.б. белгілерді ... және ... ... деп ... болады. Апеллятивтер кез келген тілдің ұлттық мәдени ерекшеліктерін анықтап отырады. Олар үлкен жүйе құрайды, кең тараған және көп қолданылатын ... ... ... ... ең ... топ ... атаулар, олардың мағынасы мен қолданылу аясы, адамдардың туыстық дәрежесі т.б. өлшемдер жіктеуге мол ... ... ... орыс тіліндег туыстық атаулар тіке туыстық, жақын туыс емес адамдарды анықтайтын атаулар, ... ... ... байланысты терминдер, үрім бұтақ және ұрпақтарды атайтын сөздер деп бөлуге ... ... ... туыстың арасындағы қолданылатын атаулар 70-тен асады, олардың әрқайсысы туыстық және қарым-қатынас ерекшеліктеріне байланысты сөйлеу әрекетінде іріктеліп, ... ... ... ... ... мәдениеттану пәнінін тұрғысынан талдау жасауда, біз ең алдымен, ... ... ... ... формаларын биологиялық критерий бойынша сұрыпталатын түрлерін қарастырдық, сонымен, ер адамдарға қатысты "баба, ата, әке, ... іні, ... ұл" т.б. ... ... Ал әйел ... "әже,апа, шеше, тәтей, апай, қарындас, сіңлі, қызым "формалары ... ... ... және осы ... терминдері халқымыздың дәстүрлі қарым-қатынас құралы ретінде туыс емес немесе мүлдем таныс емес адамға да қатысты ... ... ... ... қазақ және орыс тілдерінде туыстық атаулардың ішінде "бала, қыз, ұл- ребенок, дитя, дети, дочь, сын, доченка, сыночек" т.б. вокативтер қолданылады. ... ... ... ... ... ... қатысты "тұңғыш, ортаншы, кенже бала" деген апеллятивтерді де айтады. Ұлдың немесе қыздың баласы, ұрпағы болуына байланысты жіктеп көрсететін және халқымыздың ... ... ... бір ... болып есептелетін туыстық атаулардың тағы бір тобы- "немере, шөбере, жиен, жиеншар" вокативтері.
Ұлттық тұлғаның екінші жұрты - ... ... ... ... үлкен бір тобы бар. Анасының туысқандарын арнайы атау қазақ этносының ежелден келе жатқан және халықтың ... ... ... ... ... бірі. Шешесінің еліндегі туыстарын атауда "нағашы" сөзі тіркесіп келеді, мысалы, "нағашы ата, нағашы апа, нағашы аға, нағашы іні" т.б. ... ... ... ... жиен ... жоғарыда аталған "жиен, жиеншар" атаулары қолданылады.
Қазақ тіліндегі туыстық ... ... ... пен ... байланысты терминдер деп екі үлкен топқа бөлуге болады. Құдандалық пен некеге байланысты қолданылатын туыстық атаулар қазақ тілінде ... ... және ... топ құрайды, олардың орыс тілінде кейбіріне балама жоқ болғандықтан, адекватты аударма ... ... ... ... ... сай қызмет атқаратын осы туыстық атаулар үлкен жүйе болып, бірнеше топқа бөлінеді. Олар ... өз ... ... мен ... жер, ... түскен жері, күйеуі мен қайын жұрт, апалы-сіңлілердің күйеулері мен ағалы-інілердің әйелдерінің арасындағы қатынасты анықтайды.
Орыс тіліндегі туыстық атаулардың бұл тобын ... В.В. ... ... ... деп ... ... байланысты туған атауларға ерлі-зайыптылардың бір-біріне қатысты вокативтер, зайыбының туысқандары мен құдалардың арасында ... ... ... Мысалы, "муж, жена, свекровь, свекор, тесть, теща,зять, сноха, деверь, золовка, свояченица, сват, сватья" терминдерінің барлығы енеді.
Қазақ ... неке ... ... ... ... ең ... некеде тұрған екі адамның арасында қолданылатын терминдер, демек "әйел/күйеу/, ер/келіншек/" және эвфемизмдер ретінде ... ... ... ... т.б. атау жөн. ... ... ... үйленген уақыты мен ерекшелігіне қарай "қалыңдық, күйеу бала, қатын, бәйбіше, ... ер, ... ... жар, зайып, жұбай, ерлі-зайыпты, қосақ, жолдас, нақсүйер, қыздай алған, жеңге алған" ... бар. ... ... халқфмыздың салт-дәстүрі мен тұрмыс-тіршілігіне байланысты қалыптасқан осы туыстық атаулардың көпшілігі күнделікті қарым-қатынас барысында және талданған ... жиі ... ... үшінші жұрты- әйелінің туыстары, яғни қайын-жұрты. Халқымызда "Пайғамбар да күйеуін ... ... ... бар, ... да ... қазақ күйеуді құрмететтеп отырады. Қарым-қатынас барысында жігіттің жолы мен ... ... ... ... ... жезде" вокативтер қолданылады.
Халқымыздың ежелден қалыптасып келе жатқан дәстүріне сай қыз бала тұрмысқа шыққаннан кейін келген ... ... ... Орыс тіліндегі бұл атаудың баламасы ретінде "сноха" немесе "невестка" терминдері қолданылады. ... ... осы атау ... ... еш өзгеріссіз берілген. Жасы мен жолы үлкендерге келіншек "келін" болса, ал кішілерге "жеңге" атанады. Бұл атау қазақ тілінде әр түрлі ... ... - жан, - тай ... ... арқылы, тәуелдік формада және фонетикалық өзгерістерге түсіп (жеңеше, ... ... т.б. ... ... ... ... ... соның ішінде қайын жұртқа қатысты атаулар өте көп. Олар белгілі бір жүйе құрайды және ... мен ... ... ... ... ... ... келген жеріндегі ерінің туысқандарын "қайната, қайынене, қайнаға, қайынсіңлі, қайынбике" деп атайды. Қазақ халқының дәстүріндегі бір ... ... ... пен ... ... пен ... танытуды көздеген кезде әдет- ғұрыптардың ішінде ат тергеу немесе ... ат қою ... ... ... ... ... ... түскен ауылының үлкен-кішісінің атын атамай, оларға лайық ат таңдаған. Ат тергеуде келіндер ерекше тапқырлық танытып қайын жұрт ... ... түрі мен ... ... мен белгіленген жолына қарай ат таңдаған. Олардың арасында (мырзаға, молда жігіт, сынықшы ата, аңшы қайным, сал бала, қара бала, көзі ... ... жан, ... т.б. ... тергеу барыснда пайда болған апеллятивтерде эмоционалдық экспрессивтік реңк үстем болады. Әсіресе, қайындары мен қайын сіңлілеріне арнап қойған аттарда ... ... ... және ... баулу мағынасындағы ішкі сезімдер астасып жатады.
Ұлттық-мәдени ерекшеліктерінің бір ... ... ... ... ... ... қатысты айтылатын, еркелету мағынасы бар экспрессивті- эмоционалды қаратпа формаларын атауға болады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... балақай, шырағым, жалғызым, жарқыным" т.б. Балаларға деген ыстық ықылас пен әкелік сезім және аналық махаббат осы лексикалық ... ... ... ... ... келгенде, қаратпалардың антропоним және апеллятив түрлері кез-келген тілде ұлттық мәдени ... ие, сол ... ... ... мен әдет-ғұрпының сипаттары мен айқындалып отырады. Қаратпалардың барлық түрі коммуникативтік ... ... ... ... тіл мен мәдениеттің өзара байланысын анықтауда өте маңызды. Олардың белгілі бір формасын ... ... ... ... пен ... ... пен ... категорияларының орны ерекше.
Сөйлеу актілеріне әсер етуші тілден тыс факторларды да зерттеушілерімізге сүйене отырып айта өткенді жөн көрдік. Соңғы жылдары ... ... ... ... яғни ... және ... ... олардың түрлі төңірегінде, адресант пен адресаттың, сөйлеуші мен тыңдаушының, жазушы мен оқырманның арасындағы қарым-қатынас, сөзбен әсер ету, ... т.б. ... ...
Сөйлеу актілерінің теориясын зерттейтін прагматика ғылымында сөйлеуші айтылымды бұған дейінгі айтылыммен, тыңдаушының ақпараттық ... ... және ... ... ... ... байланыста қарайды. Әрине, айтылым мазмұнының пропозициясы оның нақты семантикасы болып табылады. Себебі шынайы өмір тілдің семантикасында бейнеленеді де, ... ... ... қалыптасуы да семантикада жүзеге асады. Ал айтылымның өзіндегі ақпарат ... оның ... ... ... ... ... ... Сөйлем-айтылымның барынша байқалатын тұсы - нақты номинативтік мағынасы мен коммуникативтік қызметінің үйлеспейтін ... ... ... ... ... ... актісініндегі сөйлеуші мен тыңдаушының қатысуынсыз әрі коммуникативтік жағдаяттан хабардар болмай, айтылым семантикасына толық сипаттама беру ... ... ... А.А. ... ... бойынша: [1, 21б].
[2, 174 б]. Прагматика тілдік таңба мен сөйлеушінің, тыңдаушының арасындағы қатынасты анықтайды, не үшін ... тұр, ... бұны ... ... ... деген тәрізді сұрақтарға жауап береді.
Сөйлеудегі сипатына қарай шарт ... шарт ... келе ... ... ... ... мақсатын басты бағдарға алғанда, тілдік тұрғыдағы сөйлем предикатының ... ... ... ... ... ... ... жағдаяты шешуші болады. Шартты рай формасымен жұмсалған сөйлеу актілері ықпал етуші ... ... ... ... мен ... ниет етуі, қалауы, өтініші, ұсынысы, ескертуі, наразылығы, таңдануы т.б. білдіреді. Сөйлеу актілерінің бұндай мүмкіндігін прагматикалық және ... ... ... ... ... ғана ... болады. Айтылымда бұл модальділік арқылы байқалады. Біз мақаламызда бұрықты сөйлемдегі сөйлеу актілеріне тоқталамыз.
Бұйрықты сөйлемдерде тілдік емес (экстралингвистикалық) факторлар да маңызды ... ... Атап ... ... ... ... қатысушылар, коммуниканттардың рөлдік қарым-қатынастары, жас ерекшеліктері, әлеуметтік-психологиялық ара қашықтықтары.
Бұйрықты сөйлемдегі ой тура сөйлеу актісі, яғни бұйыру ... ... ... біз бұл ... ... жағдаятын оған қатысушылардың әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктерімен байланыстырып талдауды ұсынамыз. Бұйрықты ... ... ... ... Е.И. Беляеваға сүйеніп, ондағы ара қашықтық пен ... ... ... [3, 26 ... ... ...
А. ... әлеуметтік-психологиялық ара қашықтықтағы өзара тең қатынастағы айтылым. Мысалы: - Сонда ... ... ... ақыл ... - деді Едіге. - Саған ақыл бере алатын болсам, мен бүйтіп жүрмес едім ғой. - ... ... бір ... ... ... арқасынан қақты. - Ал қыз жайына ... ... ... ... ғой, ... ... ақылынан алжасады деп, көңілің қалай қаласа, солай толқы, солай сүй ... мүмкін соның өзі дұрыс шығар .. Біз қайдан ... (М. ... Бұл - ... ... ... ... ... орында өтіп жатқан жағдаят. Дәлірек айтсақ, сауық кешіндегі, аға мен інідей жақын болып кеткен достарға тән айтылым.
Ә. Алыс ... ара ... ... тең ... ... Мысалы: - Қойшы-ей, мынау дөй ғой, ей, - деп ... ... ... тағы ... - Жүр ал, Есікбай көкеңнің жұдырығын иіскегің кеп тұрса(С. Мұратбеков). Айтылым пресуппозициялары:
-ойынға жаңадан бір бала ... сол ... өзге ... ... ... ол тәртіпке бағынғысы келмейді.
Айтылымға қатысушылар - жастары тете ауыл балалары; айтылым жағдаятының өту орны - ауыл ... ... ... ... ... ... көкеңнің жұдырығын иіскегің кеп тұрса синтаксемасы дәлелдейді. ... ... ... А. Жақын әлеуметтік-психологиялық ара қашықтықтағы үлкен-кіші арасындағы ...
- Қит етсе ... қашу ... не ... ... ағаң ... ... ақылым - ол келмей тұрғанда көзіңді құрт.
- Келсе келсін. Бәрін айтам. ... ... ... ... өзі ... ... Айтылымға қатысушылар - жеңгесі мен қайын сіңлісі; ... ... өту орны - ... үйі. ... сіңлісі күйеуіне өкпелеп, ағасының үйіне келіп отыр;
-сөйлеуші (жеңгесі) тыңдаушының қаламайды;
-тыңдаушы ашулы. Сөйлеушінің сөзінен , , деген қыз ... ... ... ... ... ... Алыс әлеуметтік-психологиялық ара қашықтықтағы кіші-үлкен арасындағы айтылым. - Әй, кім де ... ... ... ... де ... ... қайнатам. Кәне, шық бері!.. Әсет қолындағы таяқты қыса түсіп, демін ішіне ... ... ... ... Бала тағы ... ... да ақыры: - Жарайды, бір жолға иттерді босатпаймын, ал енді ... ... ... аяйды екен деме! - деп ескертті де үйге кіріп кетті. Әсет ... ... - деп ... (С. ... ... ... ... қыз үйін торуылдап жүр;
-сөйлеуші (қыздың інісі) бейтаныс адамға сес ... ... ... нәтижесіз болып тұр. Айтылымның өту орны - ауылдағы қыз үйінің маңы; ... ... - ... ... мен қараңғыда көрінбей тұрған жігіт.
Б. Жақын әлеуметтік-психологиялық ара ... ... ... айтылым. - Қарағым, жолың болсын, - деді жыламсырап. - ... ... тұяқ ең, ... ... де аман бол. Адам ... ... ... әлі ...(С. Мұратбеков). Айтылым пресуппозициялары:
-үлкен кісі ұл баламен қоштасып тұр;
-сөйлеуші оның алыс ... әйел ... ... ... ... ... Алыс әлеуметтік-психологиялық ара қашықтықтағы кіші-үлкен арасындағы айтылым. - Біріншіден, маған неге ұрыспайсыз? Мен жұмысты тастап ... ғой. ... ...
- ... адам ... үлгіреді. Одан бұрын ұғысуды ойлау керек. Бірінші сұрағыңызға жауап ... деп ... ... ... ... Нұршайықов). Айтылым жағдаятының өту орны - кеңсе; қатысушылар - бастық пен оның қабылдауына келген ... ... ... ... ... ... ... сөйлеушінің әрекетін іштей құптап отыр.
- Кругом! - ... ... оған ... ... ... ұршықша айналып кейін бұрылып, есікке қарап тұрады. - Сен ... ... онда ... ... ... кел. ... ... жағдаятының өту орны - Баукеңнің үйі; айтылымға қытысушылар - Баукең мен журналист жігіт.
... Бастық ашуланады. - Ол ... ... тұр. ... ... ... ... да бүгін материал осында болсын! - деп бұйырады ол ... (Ә. ... ... ... өту орны - редакция; коммуниканттар - бөлім бастығы мен ... ... ... ... ... нөміріне Б. Момышұлы туралы материал шығуы керек;
-сөйлеуші тыңдаушыдан шашын қысқартуын талап етеді;
-тыңдаушы сән ... ... ... ... ... ... мақсат бұйыру болғанмен, тілдік емес (экстралингвистикалық) факторлар да маңызды болып ... ... Атап ... ... ... ... ... коммуниканттардың рөлдік қарым-қатынастары, жас ерекшеліктері, әлеуметтік-психологиялық ара қашықтықтары.
Негізгі мақсат - бұйырудан басқа, ескерту, ... ... ... ... ... әрекетке бағыттау, кеңес беру, өтініш, тілек мақсаттары бұйрықты сөйлемдердің прагматикалық сипатын ашады.
Бұйрықты сөйлемдер қарсылықты мақсатта жұмсалып, тыңдаушының ... ... ... - ... ойын ... шық ұзын жолдан.
-Өз еркім. Шыққым келсе, шығам, шыққым келмесе, шықпаймын.
-Жоқ, шық ұзын жолдан.
-Шықпаймын.
-Ойнамаймын сенімен, - деп ... ... ... ... жинап алды.
-Ойнамасаң қой, - дедім мен де есемді жібергім келмей (Б. Соқпақбаев).
Бұйрықты сөйлемдердегі сөйлеушінің тыңдаушыға ескерту ... ... ... ... ... байланыста болады. Алайда айтылымда ескерту мақсаты болғанда шарт мән сақталады деу дұрыс дей алмаймыз. Оның себебі: шар ... ... ... ... ... ... ... жағдаятына, тыңдаушыға тікелей бағытталады. Мысалы: - Ал бұдан былай бүйтіп жүгіре беретін болсаңдар, екі бөлмені қайтып алып, бір бөлмелі пәтерге ... (С. ... ... ... ... қолданыс түрінде жұмсалады: - Көлденең сөз тыңдап отырар уақытым жоқ, ... ғой ... ... анталап күтіп отырған жұртты, тоқ етерін айтсаң...(С. ...
З. ... ... ... ... ... ... бұйрық-кеңес беру, бұйрық-әрекетке итеру, бұйрық-тыйым салу түрлерін қатар ... ... бұл ... бір-бірімен байланыста қарастыру арқылы оларға толық сипаттама береді. Кеңес беруді мақсат ететін айтылым әрекетті бағалаумен қоса ... ... - Үйде ... әлгі ... ... тауып әкеп, қораға кіргізіп қойшы. Мына ыстықта енді ол жайылар деймісің(Б. ... ... бір ... ... ... ... ... жайылар деймісің) тыңдаушыға екінші әрекетті орындау жөнінде кеңес береді (бұзауды қораға кіргізіп қой).
Бұйрық-әрекетке итеруші айтылымдардың кеңес беруші ... ... З. ... ... ... жағдаяты алғашқысында болып, соңғысында толық қамтылуында деп ажыратады. Мысалы: Махмет. Болды, болды, ... ... ... біз үшін құны ... ... Кетсең жолың әні (С. Шаймерденов). Сөйлеу жағдаяты бөлім бастығы мен жас маманға ... ... тұр. ... ... ... ... ... тамадалық та осал қызмет емес. Гүлжан.Қызықсаң, қидым саған.Иосиф Татаевич. Ойбай, о не ... ... ... бас ... да отырамыз (Қ. Мұхамеджанов). Айтылым жағдаяты бас ... ... ... ... ... қатысты. Бұйрық-әрекетке итеру - .
Махмет. ... сөз ... ... ... Ал, ... Махмет. Тыңдасаң, былай: , - деп дабырламаңдар ешкімге. Тістеріңнен шықпасын. Білдің бе?Білсең сол(С. ... ... ... ... жатқан сөйлеушінің тыңдаушы үшін ықпалды екенінен хабар береді (бұйрық-тыйым салу).
Бұйрық-тыйым салу кейде тыңдаушыға тура айтылады. Ержігіт. Сенің де ... ... ... Сақалды басыңмен өзің қуып бармақсың ғой. Махмет. ... ... ... Ерте ... ... ... мен сенен төрт-ақ жас үлкенмін (С. Шаймерденов)(бұйрық-тыйым салу).
Иосиф Татаевич.Егер ғылыми советте ... дәл сен ... ... деп қуып шығар едім (Қ. Мұхамеджанов)(бұйрық-тыйым салу). Байқап ... ... салу ... сыпайылыққа негізделген. Тыйым салудың өзі сыпайылық мәнерді бұзу ... ... Ал ... ... ... ... жеткізу жасырын берілетіндіктен, онда ұнамды сыпайылық басты орын алады. Жантуар.Білмеймін, Шәкеңнің ұнатқаны , ал мен ... ал сен ... ... ана чех ... ... па деп ... Қазіргі жұрт аузында жүргені осы . Соны аламыз. Біздің Жантуар білмесе де айта береді(С. Шаймерденов). айтылымы ... ... тұр: . ... сөйлемдер өтінішті білдіру мақсатында тыңдаушыға тікелей бағытталып, тура сөйлеу актісімен айтылады. Бұнда да шартты рай формасы шарт ... ... ... ... ... ... түрінде жұмсалады. Бұйрық мән көмескіленіп, сөйлеушінің қалауына көбірек жақындайды. Мысалы: - Сіз маған шәкірт шағыңыздан комбат болғанға дейінгі өміріңізді, ... ... етіп ... ... Мен ... ... ... ара-арасында мен сізге қысқа-қысқа сұрақтар және қойып отырсам деймін(Ә. Нұршайықов). Бұл мәртебесі тең алыс әлеуметтік-психологиялық ара ... ... ... ... бірі - ... ... екіншісі - журналист.
Дәлірек келгенде, қарым-қатынас ... ... ... ... бағдарға алғанда, тілдік тұрғыдағы сөйлем предикатының морфологиялық тұлғасы негізгі мақсат болмайды. Өйткені сөйлеу жағдаяты ... ... ... рай ... жұмсалған сөйлеу актілері ықпал етуші күштердің әсеріне қарай, тыңдаушы мен сөйлеушінің ниет етуі, қалауы, өтініші, ұсынысы, ескертуі, ... ... т.б. ... Сөйлеу актілерінің бұндай мүмкіндігін прагматикалық және коммуникативтік контексінің ... ... ... ғана ... ... СЫПАЙЫЛЫҚ СЕМАНТИКАСЫНЫҢ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕМЕСІ
2. 1 құбылысының лингвистикалық болмысы
Сөздің ... ... ... ... сөзі - лық ... жалғануымен мәніне ие болған. Алайда сөзінің өзі ... ... әрі сын ... әрі есім ... қолданылады. Мысалы:
Сыпайы сырын жасырмас,
Пұшық мұрнын жасырмас, - ... ... сөзі есім ... атау ... жұмсалып тұр. Ал, дегенде сөзінің пысықтауыштық қызмет арқылы сындық мағынасы үстем болып отыр. Осы тұрғыдан келгенде, мен ... ... ... ... пен ... алшақтық пайда болады. Нақты айтқанда, - лық қосымшасының жалғануына байланысты ұғымының ауқымы, қамту аясы (сферасы) әлдеқайда кең ... ... ... әр ... саласындағы тілдік амалдары, сөйлеу амалдары, динамикалық белгілері жағынан байқалып отырады.
Қоғамдағы түрлі ... оның ... ... не ... отбасындағы қарым-қатынасты орнатушы - тіл. Адамның табиғи болмысын, яғни, ішкі-сыртқы қасиеттерін, рухын, сезімін жеткізетін де тіл. Адам ... ... асыл ... - ... сыпайылықты танытатын да тіл. Тіл адамның танымдық қасиеті мен тәрбиелік ... ... Бұл ... сонау көне дәуірлердегі грек ойшылдары мен ұлттық мәдениетіміздің маңдай алды Абай, Шәкәрім, ... ... ... ... ... айқын әрі нақты пікірлермен дәлелдегені белгілі.
Адамдар арасындағы мәдени қарым-қатынас, оның ішінде жеке адамның әдеп-мәдениеті, сыпайылығы тілде ... ... ... ... ... ұлттық тілде өз ерекшелігімен көрінеді.
Сыпайылық жұртшылыққа құрмет көрсету, ... ... ... ... қарым-қатынас жасауға негізделген әрі күнделікті өмірде тәлім-тәрбие дағдыға енген адам мәдениетінің озық ... ... ... ... ... [] ... ғылыми терминді де тағайындады. Мұның себебі жапон тілінде сыпайылық мағынасын беретін түрлі қосымшалар мен жеке сөздердің мөлшерінің көп ... деп ... ... ... Ал енді бір ... өзге ... ... мұндай тілдік көрсеткіштер аз болғанымен, сыпайылықтың берілуі әр тілде әр ... ... ... ... айтады.
Сыпайылық семантикасы дегеніміз не? Сыпайылық айналадағы адамдарға құрмет көрсету, кішіпейілділік таныту. Сыпайылық субъект ... ... ... бағытталған құрмет. Сыпайылық адамның ішкі сезімімен, ой-санасымен қалыптасқан мәдени қасиет. Осы ішкі қасиет сыртқа көбіне сөз арқылы беріледі. ... ... ... ... жолы бар. ... тілдегі көрінісі сөйлеуші жақтың сөз мәнеріндегі ізеттілік, кішіпейілділік ... ... ... ... ... Жасы ... жасы ... жас шамасы бірыңғай құрбылар арасындағы, ұл мен қыздың, ер мен әйел адамдардың арасындағы тіл ... ... ... ... ... орны ... ...
Сыпайылық адам өміріне ана сүтімен, бесік тәрбиесімен ... ... ... ... мен ... ... машықталынып қалуы тәрбиесінің жүгі мен мазмұнына байланысты. Сыйлау мәдениеті адамның қоғамдағы ... ... ... ... ... туындайды.
1) сыпайылық пен сөйлеу этикетінің ара қатынасын межелеу керек;
2) сөйлеу этикеті болмаған жерде сыпайылық болмайды;
3) сөйлеу этикетінің формалары мен ... ... ... ... ... ... тек сөйлеу этикетінің бірлігі болып қана танылмайды, басқа да құбылыстарды қамтиды (мысалы, эмоциялық қаратпа сөйлеу этикетінің ... ... ... ... ... беру ... болып табылады).
Дж. Лич сыпайылық деп мақсаты бір адамдардың сол діттеген межеге жету жолындағы қолданылатын сөйлесудің ең жақсы ... ... ... қағидалары қарым-қатынасқа түскен екі қатысушының сөйлеу қатынасын үзетін не бұзатын ... ... ... алу ... ... ... Дж. Личтің сыпайылық қағидалары жағымды және жағымсыз нұсқалармен ұсынылатын 6 пастулат негізінде беріледі []:
1. ... ... ... - ... шығынын азайтыңыз, өз шығыныңызды көбейтіңіз.
2. Мейірбандылық максимасы - өз пайдаңызды ... ... ... ... ... ... ... - басқаның сізге деген сөгісін азайтыңыз, мақұлдауын көбейтіңіз.
4. Келісім максимасы - келіспеушілікті азайтыңыз, ... бен өз ... ... ... ... ... ... - жақтырмаушылықты азайтыңыз, серіктесіңіз бен араңыздағы жарастықты арттырыңыз.
6. Қарапайымдылық максимасы - өзіңізді аз ... ... ... ...
Сыпайылық қағидасы жағымсыз пікірлердің азаюы мен жағымды пікірлердің молаюына, қақтығыстардың алдын алуға бағытталады. Екі жақтың ... тең ... мен ... мен ... ... ... ... түсінігін қалыптастырады. Әдеттен тыс сыпайы болуға талпыну прагматикалық парадоксқа алып келеді. Пастулаттардың ерекшелігі сол - ... ... да, ... тыс ... болу да ... ... Осы тұста Падучеваның [] деген пікірі бар.
Дж. Лич сыпайылықты екі типке бөледі: абсолюттік және ситуациялық. Ғалымның ... ... ... ... ... ие. Польша лингвисті М. Марцианика өз ... ... ... ... ... екі ... ... нормаларын атап өтеді:
1) өз рөлін төмендете отырып серіктесіне білдірілетін құрмет (әсіресе, жасы үлкендерге, әйел адамдарға, әлеуметтік мәртебесі ... ... ... мен оның ... ... ... талқылау (денсаулығы, отбасына немесе кәсіби өміріне байланысты айтулы оқиғилар).
Ал, Лакоффтың пастулаттарында сыпайылық мынадай сипат алады [ ]:
1) өз ... ... ... ... ... ... ... мейірбан болу;
4) шынайылық;
5) ақылдылық.
Сонымен қатар, әр ... ... ... құрамынан өзгерістерді байқаймыз. С. А. Кузнецовтың құрастыруымен жарыққа шыққан деп ... ... ... ...
* ... - ... ...
* Предупредительность - көңілшектік, кішіпейілділік;
* Услужливость - елпектік, елпілдеуіштік;
* ... в ... - ... ... жасай білу;
* Уважение - құрмет ... []. ... ... ... ... ... тұлғаға бағытталған үлгілері болып табылады.
Сыпайылық ... ... ... ... ... ... бірі - А. П. Евгеньевтың редакторлығымен ... ... ... құрамындағы лексемасының тілдік бірліктерін автор төмендегідей атап өткен: вежливый (әдепті, биязы, көргенді, сыпайы); учтивый (әдепті, ибалы, ... ... ... ... ... ... ... уважительный (инабатты, инабатшыл); обходительный (әдепті, биязы, жылпос, жылпың, сыпайы); предупредительный ... ... ... ... ... ... любезный (құрмет көрсетуші, сыпайы, ізетті); галантный (сабаз, тым ... Осы ... ... ... сыпайылық лексемаларын салыстыру арқылы категориясының тілдік табиғатын танытатын ... ... ... ... ... ... лексемалық бірліктеріне сараптамалық талдау жасап көрелік:
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі негізінде талдағанда:
Әдепті - 1. ... ... ... 2. ... ... [, 82].
Биязы - 1. ... ... ... 2. Ауысп. сыпайы, әдепті [, 132].
Көргенді. Әдепті, тәрбиелі, білімді [, 416].
Сыпайы - 1. ... ... ... 2. ... ... [, 763].
Инабатты. Ибалы, әдепті, ізетті, ілтипатты [, 355].
Ибалы. Әдепті, инабатты, ... [, ... ... әдеп ... [, ... Әдепті, инабатты, сыпайы, ақкөңіл, қарапайым [, 442].
Жұмсақ - Ауысп. ... ... ... [, ... ... қайырымды [, 415].
Ізетті . Сыпайы, биязы, әдепті [, 949].
Сабаз. Біреудің әс-қылығына, мінез-құлқына, кеңпейілділігіне риза болғанда ... сөз [, ... ... ... ... ... ... С. Бизақов, Ә. Болғанбаев, Ш. Дәулетқұлов. - ... ... 2005. - 720 бет]: ... иба, ибадат, ізет, тағзым. Белгілі бір халықтың әдет-ғұрпында тұрақтанып қалыптасқан этикалық ... ... ізгі ... ...
- ... қазақ қыздары әдептен аттағысы келмей, кілең оранып-қымтанып жүр еді (Ө. Қанахин); Өзіңе қарап ынжық деуге бола ма? Жоқ, жоқ, ол ... ... ана ... ... сіңген сыпайылығы, ибасы (Т. Ахтанов); Келіншегі адамға инабатпен қарайды, сөзі сыпайы, жүріс-тұрысы ширақ (Ж. Өмірбеков); Профессор ұстазын инабатпен еске ... оған мың ... ... ... (М. ... ... парықсыз, әлденелерді айта салатын Нұржамал Жақыпбек десе құлдық ұрп, ізет білдіріп тұратын болды (М. Иманжанов). Салтанат сұрланған жүзін төмен ... да, ... ... бас иді (М. ... ... ибадатты, инабатты, ізетті, ізетшіл, ибалы, ілтипатты. Әдеп сақтағыш, тәрбие көрген, кішіпейіл ... ... ... Бұл ... ... жамандай алмас, бұндай әдепті, жатық болса, қыздарың жаман болмас (С. Мұқанов); кішіпейіл, білімді, ойы зерек, ибадатты боп келсін, арсызданбай (Қ. ... ... ... ... ... ... ... құрметідей түсінді (Ә. Нұрпейісов); Бірақ кейін келе оғаш мінезін байқата бермей, ылғи ... ... ... ғана көрінді (Т. Ахтанов); Осындай ақ жарқын, ізетшіл, үріп ауызға салғандай келбетті келінді жаманатқа қалай қиярсың (Ж. ... ... әйел ... ... ... де, ... ... емхананы аралады (З. Шашкин); Әп-әдемі келіншектер, ақ тамақ қарлығаштар, көбінің ... ... ... бар (М. ... ибадаттылық, инабаттлық, ізеттілік, сыпайыгершілік, биязылық, ибалық, ибалылық, ілтипаттылық, ізетшілдік. Қоғамдағы қалыптасқан этикалық тәртіпті бұлжытпай орындаушылық, ... ... ... ... ...
- Кенжекей бұны бейтаныс келіншектің әдептілігіндей көріп, бір ... іш ... ... (Ә. ... ... сырт ... де, ... ибадаттылығымен кәмшат оған еліктірген әсер қалдырды (); Үй иесі аса бір ... ... ... бір ... шай ... (Т. ... ... үлкен кісі алдында ізеттілікпен құрмет көрсетіп, түрегелген бойы тұрып қалды (Е. Мырзахметов); Сыпайыгершілігі мол Айбас бұл ... ... ... ... көрді (Р. Райымқұлов); Сейдақаң табиғатында мінезінің биязылығына қосымша, барлық адаммен шәкіртіндей жұмсақ сөйлесетін (С. Мұқанов); Олар үлкендердің алдында ибалық жасады ма, ... көп ... (Т. ... аяғын аңдап басып төрағалар отырған жаққа, ерекше бір ибалықпен келе жатыр (Ф. Мыңжасарова); Қызметкерлерге мұндай ілтипаттылықтың ... ... ... ... да кездестіргем жоқ (М. Смағұлов); Ол өзінің ағасындай олып кеткен Әбекеңе әрдайым үлкен ілтипат, ... ... (Ә. ...
... ... ... үлкен түсіндірме сөздігі)/ Құраст.: Ш. Құрманбайұлы, Н. Уәли, М. ... Р. ... және т. б. - ... ... 2013. - 1488 бет. ... сын. 1. Қоғамда тұрақталып қалыптасқан әдеп ережелері мен нормаларын берік ұстанатын, әдеп сақтайтын; 2. Қимылы жинақы, қозғалысы ... ... ... 3. Тәрбиелі, тәлімді, көргенді; 4. Ізетті, ибалы, инабатты; 5. Биязы, сыпайы, орынды, ... (сөз) [, ... зат. ... ... ахлақ пен ізгілік нормалары мен ережелері.
Әдеп-ибадат зат. ... ... ... ... сын. ... ... мол, ... білетін [, 683].
Көргенділік зат. Өнегелі тәрбиелегендік, қанға сіңген адамгершілік, ізгілік, тектілік.
Сыпайы. сын. 1. ... ... ... ... 2. ... 3. ... ... [, 1194].
Сыпайылық. зат. 1. Мінез-құлыққа тән ізеттілік, инабаттылық, әдептілік, кішіпейілдік қасиет; 2. ...
мен ... ... ... ... сөздер тобы да берілген. Олар:
* Сыпайыгерлік зат. Сыпайыгершілік.
* Сыпайыгершілік зат. 1. ... ... ... әдептілік, инабаттылық, ізеттілік, кішіпейіл мінез көрсетушілік; Қысқалық, ішін білдірмеушілік, ашылмаушылық;
* Сыпайла. ет. 1. ... ... ... ... ізе ... кішіпейілділік жасау. 2. Қарапайымдап, жарасымды ету; 3. Бір нәрсе жайында жайлап, жұқалап, ептеп қана айту.
* ... ет. ... ... ...
* ... ет. Жұқалау, ептеп жеткізу.
* Сыпайыландыру. Сыпайыландыр етістігінің қимыл атауы.
* Сыпайылану сыпайылан етістігінің қимыл ...
* ... ет. Ізет ... кішіпейілдік көрсету, сіз-біздесу
* Сыпайыласу. Сыпайылас етістігінің қимыл атауы
* ... сын. ... ... ... ...
* ... үст. ... түрде.
* Сыпайым. зат. сөйл. Мәдениетті, ерекше әдепті ... ... ... ... қаратпа атауыш;
* Сыпайырақ. сын. Сыпайылау, әдептілеу, биязылау
* Сыпайысу. Сыпайысы етістігінің қимыл атауы.
* ... ет. ... ... ... ... ... сақтағансу
* Сыпайысын. ет. Сыпайы болып көріну
* Сыпайысыну. Сыпайысын етістігінің қимыл атауы
* Сыпайышылық зат. 1. ... ... ... ... ... 2. ... ...
Инабатты. сын. 1. Ибалы, әдепті, ізетті,ілтипатты. 2. Ар-ұятты, ұжданды, иманды, [, ... сын. ... әдеп ... ... ізетшіл.
Ибалы. сын. Әдепті, ізетті, сыпайы [, 566].
Иба. 1. Инабат, ұят, сыпайылық.
Кішіпейіл. сын. 1. ... ... 2. Өзін ... ... ұстамайтын, кішік, қарапайым [, 719].
Көңілшек. сын. Кісі көңілін жықпайтын, көңіл қимас, көңілі бос// кісі көңілін жықпайтын адам [, 681]. ... - ... ... ... жанға жайлы, майда [, 529].
Ізетті. әдеп сақтағыш, инабатшыл, тәрбиелі, сыпайы, биязы [, 1460].
Сабаз. ир. 1. Ер-азаматтың ісіне, мінезіне риза болғанда ... ... 2. ... Ер ... ... ісін ... айтылатын мысқыл атауыш. 3. Ер-азамат. 4. Ауысп. Жақсы-жайсаң нарқасқалар. 5. Ауысп. жағымсыз. Бай-манап, би-болыс [, 1094].
Жоғарыда ... ... ... ... ... лексемасын беретін бірліктердің мазмұнына қарай отырып, олардың мазмұндық сараптамасы бойынша төмендегідей тұжырым шығарамыз: сыпайылық ұясына бірігетін мазмұндық бірліктерді ... ... ... бәрін бір конструкцияның бойында категориясына жатқыза алмаймыз. Өйткені ... - ... ... процесі кезінде байқалатын, қалыпты сөйлеу эиткетінен бөлек, берілу ... әр ... ... ... ...
Ендеше, сыпайылық пен сөйлеу этикетінің ара-қатынасын ажыратып алайық.
Кез-келген адам күнделікті өмірде ... бір ... ... ... Қоғамдық көлікке мінсе - жолаушы, дүкенге кірсе сатып алушы, үйге келгенде - ... ... - ... ... т.б. ... қарым-қатынас жағдайына қарай коммуникант бір рөлден екінші бір рөлге ауысып отырады. ... ... ... ... ... жасап, сөз саптайды.
[1]. Осы тұрғыдан келгенде, коммуниканттың әлеуметтік белгісі, әлеуметтік рөлі оның сөз саптауына, яғни сөз ... ... әсер етіп ... ескеруіміз керек. Сондықтан да, іскери қатынас тілінің сөз әдебі туралы айтпас бұрын, сөз этикеті мен сөз әдебінің, ... ... мен ... ... ара-жігін ажыратып, әлеуметтік әдеп, әлеуметтік рөл, ауызша ... ... ... ... қатынас ұғымдарына анықтық кіргізген жөн.
Алдымен, этикалық норма мен ... ... ... ... ... тіл ... ... Әлкебаева Д. қазіргі ұлттық әдеби тілдің нормалары үш компоненттен бастау алатынын айтып өтеді [2, 25].
Олардың ... ... ... ... ... Коммуникативтік норма.
Тілдік норма - тілдік бірліктердің бірізділігі, жүйелілігі, дұрыстығы.
Этикалық норма - қоғамда қабылданған ресми және ... ... ... ... әлеуметтік рөліне сай болатын сұхбаттасу ережелерінің тұрақты жүйесі.
Коммуникативтік норма - ... ... ... және ... ... ... ... прагматикалық мақсатқа жету тәсілдерінде стилистикалық тілдік бірліктерді таңдау шеберлігін пайдалану.
Әдеби тіл қоғамға жазбаша ... де, ... ... де ... ... ... ... тілінің нормаларының (тілдік) екшелген, қырланған, тұрақталған ережелерін Р. Сыздық былай топтастырады: [3, 5].
Сөз сөйлеу жүйесінің келесі қызметінде ... ... ... ... ... орындалады. Сөз сөйлеудің тілдік нормалары этикалық норманың құрамдас бөлігі. Алайда, бұл екі ұғым сөз ... ... ... ...
Этикалық норма сөйлеу актілерінің барлық түрлерінде сөз этикасын сақтауды қамтамасыз етеді. Бұл арада сөз этикасы мен сөз ... ... бар. Сөз ... мен сөз этикетінің бір ұғым емес екенін этика мен ... ... ... ... ... ... атты еңбекте этика және этикет сөздеріне мынадай анықтамалар берілген:
Этика [лат. ethica < гр. Ēthos ... ... - 1) ... о ... как одной из форм общественного сознания, ее сущности, законах ее исторического развития и роли в ... ... 2) ... норм нравственного поведения человека, какого-л. класса, общественной или профессиональной группы.
Этикет [фр. étiquette] - ... ... ... где-л. (напр., придворный э.) [4, 608].
Ал, қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде:
Этика 1. Мораль туралы, оның ... оның мәні мен ... ... ... жайындағы ілімдер жүйесі. 2. Белгілі бір қоғам мүшелері үшін қағида болып табылатын мінез-құлық, тәртіп нормасы.
Этикет Қарым-қатынастың ... ... ... ... ... ... үлгісі [5, 961].
Демек, этикетті этикамен шатастыруға болмайды. Дыбыстық ұқсастықтары ... да, ... екі ... дүние. [6]. Осы салыстыру нәтижесінде сөз этикасы мен сөз этикетінің қайсысы нақты, қайсысы жалпы ... ие ... ... ... ... ... басты ұстанымы - мораль мен ... ... ... ... ... ... ... жалпы ережелер бойынша реттеп отыратын адамгершілік қағидалар үлгісі. ... [2, 480]. ... ... зерттеуші А. Қобланованың тілімен айтқанда: , ал сөз әдебі дегеніміз - сол ... ... ... ... ... ... ... [1, 18]. Сонда сөйлеу этикетіне сөз әдебі ұғымы сәйкес келеді де, сөз этикеті ұғымында жұмсалады. Сөз этикеті - ... ... ... ... ... ... ... немесе сөз әдебі белгілі бір нақты жағдайда (әлеуметтік орта, әлеуметтік рөл, т. б.) сөз ... ... ... ... ... ... ... алмасудың, жеткізудің прагматикалық әрекеті деген сөз. Сол себептен де, коммуниканттардың ... ... ... бір ... ... ... тән ... рөлі, аялық білімі мен өмірлік тәжірибесі олардың әлеуметтік әдебін бағалайтын көрсеткіштер ... ... ... сөз ... сөз ... ... ұғым ... қарастырмауымыздың өз себебі бар.
Біріншіден, [5, 961].
Екіншіден, ғылыми абстракциялық мағынаға ие атауы бір саланың ғана бірлігі бола ... ... ... ең ... ... ... барлық салаға ортақ. Мысалы, киіну этикеті, тамақтану ... ... ... ... тыңдау этикеті, театр этикеті т. б.
Қазақ тіл білімінде сөзі сөзіне сәйкес келеді. делінеді [7]. Демек, әдеп ... ... ... ... ал терминінің құрамдас бөлігі ретінде жұмсалады.
Мінез - кісінің қасиеттері мен сапалары тоғысып жататын кең ... ... ... - ... өмір сүру ... мен ... орай ... үдерісінде қалыптасады. Қоғамдық қарым-қатынас әдебінде әр жеке тұлға өз мінезін, сол ... ... ... ... тиіс [8, 21].
3 ... - ... ГРАММАТИКАЛЫҚ КАТЕГОРИЯ
3.1 Сыпайылық категориясы - функционалды грамматиканың ... ... ... зерттеудің басты ғылыми концепциясы мынада: сөз сөйлеудегі айтушының ... ... ... ... ... жеке-дара тұйықталған шеңбер аясында емес, басқа тіл деңгейлерімен өзара байланыста болатын кешенді тұтастық ретінде интеграциялық тұрғыдан қарастыру. Осы ... ... ... ... ... басты ұғымдары мен категориялары арқылы, адам ақыл-ой танымы мен ... ... ... ... ... аша ... ... грамматиканың өзек ұғымдарының бастауы онтология ғылымымен тығыз байланыста ... ... ... өзі - болмыс туралы ғылым. Зерттеуші Д. А. Әлкебаеваның тұжырымы ... ... деп ... ... ... да түбі бір ... ал оны функционалды грамматикада онтологиялық категориялар деп атайды [, 7]. Шындығында, шындыққа құрылған тілдік феномендер тілді қолданушының ақиқат пен ... ... ... Бұлардың барлығы жүретін үдерістер (процесстер) болғандықтан, ... ... ... ... ... адамдық факторды басты қағида етіп алады.
Жаратылыста адам баласы еститін, қабылдайтын, ... ... ... бар. Дыбыстар - сөйлеудің ең қарапайым құрылымдық бөлшегі екені рас. Мұны С. Мырзабек [] ... Ал адам ... ... ... ... - ... де бір қарағанда, жай дыбыстардың шағылысы сияқты болып көрінеді. Бірақ адамдық фактор арқылы ақиқат ... сан ... ... хабар береді. Мысалы, Германия зерттеушілерінің бірі Гамбург халқы туралы мынадай пікір ... еді: . Осы ... адам ... өзін ... орта мен ақиқат болмысты бейнелейтініне көз жеткізуге болады. Филологиялық тілмен айтқанда, тілді қолдану ... ... ... ... ... ... ... тануға арналған сөйлеу әрекетінде ақыл-ой санасымен тілдің грамматикалық заңдылықтары арқылы сөз түзеді. Осы сөз ... ... ... ... ... ақиқатқа негізделген мағына мен мазмұны қалыптасады, сөз сөйлеу кезінде ситуацияға да қатысты әр түрлі ұғымдар жасалынады. ... ... ... ... ... табатын сәттерін ғылыми тұрғыдан талдау функционалды грамматиканың үлесіне тиеді. ... ... ... ... ... ... тілінің сөз сөйлеу актілеріндегі адамдық фактордың ойлау, пікір білдіру, танымдық, интенциялық, пресуппозициялық сипаттың мәнділік қызметін тұтастай ала ... ... ... ... ... тілдік бірліктердің функционалды-семантикалық өрісінің мазмұнын және құзіреттілігін анықтау болып ... ... ... ... динамикалық сипатының негізгі өзегі, нысаны - функционалды-семантикалық өріс.
Функционалды-семантикалық өріс дегеніміз - тілдік жүйедегі әр ... ... ... ... ... кеңістік, сын-сапалық, сан-мөлшер ұғымдарына, сондай-ақ олардың мағыналық-мазмұндық жиынтығы - таным мен ... ... ... ... ... ... кешенді сипаты [].
Функционалды-семантикалық өрістің қызметі әр түрлі тілдік деңгейлерге жататын, бірақ семантикалық функциялары ... ... ... бір ... ... ... ... танылады. Мұнда тілдің үлгісі құрастырылмайды, керісінше, коммуникативті жағдаяттың ... ... ... ... ... ... ... тілдегі көрінісі және оның тілдегі даму процесін айқындайтын басты мағыналық құрылымы. Басқаша айтқанда, белгілі бір ... ... ... ... ... мазмұндық құрылымы дегенге саяды. Бұл жерде айтылымның сипаты басым болып келеді.
ұғымы жалпы тіл білімінде ... ... кең ... ... ситуациясы коммуниканттардың жеке тұлғалық білімі мен тәжірибесі, тұлға ретінде қалыптасуына дейінгі дүниетанымы мен көзқарасының қалыптасу ерекшеліктерін ... Бұл дана ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, коммуниканттардың сөйлеу сәті белгілі бір ситуацияға негізделіп отырады. Сондықтан да, әр тілдік құрал өзінің орындалып, ... ... ... Бұл ... - ... ... мағынасын ғана өзгертіп қоймай, оған осы категориялық жағдаяттың функционалдық-семантикалық өрісіндегі пайда болған екінші ұғыммен ... ... ... ... белгісіз бір тілдік тұлға өзінің таным мен ... ... ... ... көреді, солай жеткізеді, ал категориялық жағдаят қалыптанған сөйлеу сәтін өзгертіп жібереді. Мұндай қарым-қатынастарда коммуниканттардың түрлі психологиялық қыры танылып, сөйлеу процесі ... ... ... ... ... ... ... одан әрі қарай дамытып қана қоймай, мағыналық категорияларды одан ... ... ... ... функционалды грамматика дәстүрлі грамматикадан, қолданылған тілдік бірліктердің бір ... ... ... ... функцияның ортақтығы) бірігуімен ерекшеленеді. Атап айтқанда, функционалды грамматиканың ғылыми-базалық белгілері былайша тізбектеледі: логикалық ... ... ... ... категориялар; сөйлеу мен ойлау; таным мен тіл; бір ұғымға біріктірілген тілдік бірліктер; бір ... ... ... ... ... екінші бір ұғымдық мазмұнға ие болуы; ортақ ұғым беретін ... ... ... өріс ... қарастырылуы; өзара әрекеттескен әр түрлі бірліктер; категориялық жағдаят, т.б.
Д. А. Әлкебаева функционалды ... тән ... ... 8 ... ұсынады. Олар:
* Тілдік бірліктер мағынадан формаға қарай талданады;
* Тілдік бірліктер функционалдық-семантикалық ... ... бір ... ... топтастырылады;
* Әр түрлі деңгейлі тілдік бірліктер қызметі жағынан өзара байланысып, өзара әрекеттеседі;
* Тілдік бірліктердің сөз ... ... ... ... ... ... ...
* Әр түрлі деңгейлі тілдік бірліктер ұғым мен таным теориясына негізделеді;
* ... ұғым мен ... ... ... бірліктер функционалды грамматиканың ұғымдары мен категорияларына бөлінеді;
* Уақыт ұғымына қатысты әр ... ... ... ... ... әрекеттесіп, өзара байланысып, мағыналық тұтастық құрайды т. ... Ұғым мен ... ... әр түрлі деңгейлі тілдік бірліктердің мағыналық тұтастығы функционалды ... ... да ... қалыптасуына тікелей ықпал етеді [, 37].
Қорытындылай келгенде, функционалды грамматикада тіл сөйлеу барысында динамикалық ... ... тіл ... мен ... бірліктердің қызметі, қолданылуы жағдаятпен, мәнмәтінмен (контекспен) бірлікте алынып зерттелінеді.
категориясын - ... ... ... деп ... ... ... - болса, оның басты қозғаушы күші - субъект категориясы.
Субъект категориясы - ... ... ... ... ... ... т. б.) уақыт пен кеңістікке қатысты қарастыратын шартты ... ... Осы ... ... ... тану мен ... таным арасындағы ортақ және айрықша белгілердің сипаты эмпирикалық (тәжірибелік) таныммен тұжырымдалады. Өйткені, жер бетінде қаншама ... бар, ... адам бар. ... ... ... мен ... ... өзіндік тану мен диалектиканың заңын мойындау танымдары арқылы бейнеленеді.
категориясын - функционалды-семантикалық өрісте қарастыруға итермелейтін түрткі философиялық, ... ұғым - ... ... ... динамикаға құрылса, ондағы сыпайылықтың табиғаты да сөйлеу сәтінде ... Ал ... сәті ... бір ... ... ... лингвистикалық ғылыми-теориялық негіздеріне сүйене келе, оны функционалды грамматиканың нысаны етіп ... ... зор. ... ... ... ... ... бір мағыналық ұғымдық категорияға тән сыйымдылығы, категориялық жағдаятпен байланыстылығы жағынан күрделі функциясын атқаратын құралдар болып ... ... да, ... функционалды-семантикалық микроөрісте (морфологиялық, синтаксистік) қарастыру үшін алдымен ... ... ... ... ... ... анықтауымыз керек.
категориясының лексика-семантикалық топтары өте ауқымды. Жоғарыда оларға жеке-жеке тоқталып өттік. категориясын лексика-семантикалық топтарға ... ... - әр ... ... құралдардың бір семантикалық функциялық қызметіне сәйкес атап көрсету болатын. Сондықтан оларды сол лексика-семантикалық топ бойынша функционалды грамматикалық ... ... ... ... ... Әр ... ... топтастырылған лексика-семантикалық топтар өз функционалды-семантикалық микроөрісінде қарастырылады. Ал оларды ... ең ... ... функционалды-семантикалық өріс - функциясы.
функциясының берілу жолдары әр лексика-семантикалық топта әр ... өріс ... ... Осы ... пен ... ... кетейік.
Лингвистикада ұғымын теориялық негізін салғандар - И. А. ... де ... мен Ф. Де ... болып табылады. Негізінде ұғымын Прага лингвистикалық мектеп өкілдері (Э. Бенвенист, В. М. ... және т. б.) ... ... ... ... ... түсіндірме сөздігінде сөзіне берілген ең қарапайым түсінік: [,659], - деп берілген. Сөздің уәжділігі негізінде ... ... ... ... ... көрінетін екінші не үшінші мағыналық мазмұн сөзінің бастапқы денотаттық мағынасынан өрбігендігі рас. Яғни, - ... ... ... ауданы деген мағынаны білдіреді. Тілдік теориялық анықтамасы:

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 88 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түрлі ұлт өкілдеріндегі сыпайылық категориясының вербалды және бейварбалды қатынастар арқылы көрініс табуы (ағылшын, қазақ, орыс тілдері негізінде)66 бет
Қазақ тіліндегі сұраулы сөйлем121 бет
Мәдениетаралық қатысымның жазбаша түріне үйретуде студенттердің ізденушілік - ақпараттық біліктілігін қалыптастыру49 бет
Аңшылық пен саятшылыққа (АС) қатысты атаулардың семантикасы151 бет
Батырлар жырындағы етістіктер семантикасы32 бет
Жалаң түбір тұлғалы салт етістіктердің семантикасы53 бет
Сөзжасамдық жұп және оның семантикасы41 бет
Топонимдердегі түр-түс атауларының семантикасы61 бет
Қазақ және түрік тілдеріндегі астрономиялық атаулардың лексикографиялық деректердегі көрінісі мен семантикасы79 бет
Қазақ халқының қолданбалы өнерінің семантикасы27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь