Жетісу ақындық, жыраулық дәстүрі

КІРІСПЕ
1 ЖЕТІСУ АҚЫНДЫҚ, ЖЫРАУЛЫҚ ДӘСТҮРІНІҢ ҚАЙНАР КӨЗІ
1.1 Жыраулық дәстүр
1.2 Ақындық дәстүр
2 ЖЕТІСУ АҚЫНДЫҚ, ЖЫРАУЛЫҚ ДӘСТҮРІНІҢ НЕГІЗІН САЛУШЫЛАР
2.1 Қабан(Қабылиса) жырау өлеңдері, толғаулары
2.2 Бақтыбай Жолбарысұлы өлеңдері, толғаулары, айтыстары
2.3 Бақтыбай .айтыс шебері .
2.4 Сүйінбай Аронұлының өлеңдері, дастандары, айтыстары
3 ЖЕТІСУ АҚЫНДЫҚ, ЖЫРАУЛЫҚ ДӘСТҮРІН ҚАЛЫПТАСТЫРУШЫЛАР
3.1 Жамбыл Жабаев өлеңдері, дастандары, айтыстары.
ҚОРТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Жұмыстың зерттеу нысаны. Ақындық, жыр айтуда өзіндік өрнегі, қолтаңбасы бар ақындық, жыр айту мектебінің бірі – Жетісу ақындық дәстүрі. Ауыз әдебиеті жанрыныңішінде айтыстың ерекше дамуы кезінде Жетісу ақындық,жыр мектебініңерекшк көрінеді. Осы тұрғыдан қарағанда Жетісу жыр айту дәстүріне сүбелі үлес қосқан дарындардың қатарында Түбек, Қабан (Қабылиса), Бақтыбай Жолбарысұлын, Сүйінбай, Жамбыл, Құлан аян Құлмамбет т.б. атауға болатын секілді. Бұлар да негізгі көңілдерін айтысқа, айтуға, сүбелі толғаулар шығаруға бұрып өздерінің ақындық,жыраулық мектептерін қалыптастырған.
1. Әуезов М. Әр жылдар ойлары. –Алматы: ҚМКӘБ, 1959. –371 б.
2. Мұқанов С. Халық мұрасы. –Алматы: Қазақстан, 1974. –236 б.
3. Ысмайылов Е. Жамбыл және халық ақындары. –Алматы: 1996. –240 б.
4.Будагов Л,3. Сравнительный словарь турецко-татарских наре¬чий. - СПб., I859. - C. I3I.
5. Жирмунский В.М.. Зарифов Х.Т. Узбекский народный героиче-ский эпос. - М.» 1947.
6. Смирнова Н.С. Очерки казахской лите¬ратуры ХУШ века. -Алма-Ата, 1951.
7.Турсынов Е. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері. -Алматы, I974
8 Жыр атасы- Қабан жырау –Алматы: 2011. –240 б.
9. Әзірбаев К. Аңыздар сыры. –Астана: Елорда, 2000. –348 б.
10. Жолдасбеков М. Асыл арналар Алматы: 2008. –320 б.
11. Жолбарысұлы Б. Басылып жатқан қазынам Алматы: 2006. –300 б.
12. Кыдырбаева З. Сказители -Бишкек, 2001 -421с
13 Жолбарысұлы Б. Желқобыз Алматы: 1978. –312 б.
14. Айтыс Алматы: 1965. Том 2 –320 б.
15. Айтыс Алматы: 2004. Том 1 –420 б
16. Бес ғасыр жырлайды Алматы: 1989 . Том 2 –510 б
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың зерттеу нысаны. Ақындық, жыр айтуда өзіндік өрнегі, қолтаңбасы бар ақындық, жыр айту ... бірі - ... ... ... Ауыз ... жанрыныңішінде айтыстың ерекше дамуы кезінде Жетісу ақындық,жыр мектебініңерекшк көрінеді. Осы тұрғыдан қарағанда ... жыр айту ... ... үлес ... ... қатарында Түбек, Қабан (Қабылиса), Бақтыбай Жолбарысұлын, ... ... ... аян ... т.б. ... болатын секілді. Бұлар да негізгі көңілдерін айтысқа, айтуға, сүбелі толғаулар шығаруға бұрып ... ... ... ... Қабан (Қабылиса),XVII-XVIII ғасырлардың, Бақтыбай Жолбарысұлы, Сүйінбай - XIX ... ... ... ... ... алпыс жылдан астам іркіліссіз жырлаған, айтыста жеңіліп көрмеген аса көрнекті ақын-жыраулар. Олардың өлеңдері мен айтыстарында ... ... ... ... ... арман-мұраты көрініс тапқан. Жасынан қолында билігі мен байлығы барлардың кедей- кепшікке көрсеткен зорлық-зомбылығын, әлеуметтік әділетсіздікті көріп-біліп өскен ол қара ... ... ... Би мен бектің, атқа мінерлердің халыққа жасаған қиянаттарын алмастай ... ... ... ... қып ... ... Ел ... оның тәуелсіздігін, сол жолдағы ерлердің жанқиярлығын талмай жырлады. Ол өзінің бұл биік адамгершілік-этикалық ұстанымын жолын қуған ... ... ... құйып отырған.
Жетісу ақын-жыраулары пір тұтқан атақты Қабан жырау - әрі ... әрі ... әрі ... әрі ... ... ... туралы деректер мардымсыз болғанмен, көнекөз қариялардың айтқан аңыз, дәйектері сорабымен, Сүйінбай, Бақтыбай, Кенен, т.б. ақындардың жыр-толғауларындағы деректі жолдар арқылы ол ... ... ... ... ... ... Жалайыр ішіндегі мырза деген рудан. Шамамен XVIII ғасырдың басында дүниеге келген, 90 жас ... Ел ... ... ... ... ... ... билермен Райымбек, Өтеген батырлармен тұстас.
Қабан ақынды ұстазым деп санағандар аз емес. Соның бірі айтыс өнерінің ... ... от ... орақ ... ... Бақтыбай ақыны. Ол түсінде өзіне Қабан ақынның ақ балдақ ... өмір бойы ... ... ... пір ... ... атамыз секілді арқалы, әруақты ақындармен айтысарда Қабан ақынға ... ... ... Сүйінбай мен (Ақын Сара) өткен Бақтыбайдың бас иген адамы Қабан ақынды (Қаблиса) қадір тұтқан халайық , , , деп те ... ... ... ... ... ... ... Әзірбаев өзінің деген өлеңінде:
Ұстазы Сүйінбайдың Қабан ақын,
Бас иген Ұлы жүзде тамам ақын.
Нағашысы жалайыр Қабан ед деп,
Жамбыл атам ... ... ... ... ... Қабан жырау,
Жамбылдың айтқан сөзі есте тұр-ау, -
деп тебірене толғайды. Бақтыбай Жолбарысұлы өзінің түсіне кіріп, бойына ақындық шарапатын дарытқан ... ... ... бойы ... ... атам ... ... болады, - деп, немесе,
Атам Қабан оңласа,
Ескелді, Балпық, Нарымбай,
Асан-Сиық қолдаса, - деп арқаланып,
Асанда ақын ата әулие ... қара ... ... - ... аспандата ардақ тұтып отырады екен.
М.Жолдасбеков ,- дейді.
Қабан жырау XVIII ... Шал, ... ... ... ... де аты шығып, кейінгі ақындарға үлгі мектебі болған. Ақынның Таутан қызбен, Тұмаршамен айтысы ел аузында жатталып, сақталып бүгінгі ... ... ... ... есімі М.Әуезовтың деген зерттеуінде кездеседі. [1, 70б]
Зерттеулердің дерек көздері. Біз бұл аты аталган ғылыми еңбектерге көзқарасымызды білдіріп , ... ... деп ... ... , М. Әуезов, М. Жолдасбеков, Н. Төреқұлов, С.Садырбаев, ... ... ... басшылыққа алғанымыз хақ.
Жоғарыда айтылган ғалымдардың барлығының еңбектерін біздің жүмысымыздың көлемі де, характері де талап етпейді. Әрине, ... әр ... өз ... , ... ... стилдік ерекшеліктеріне қарай біртекті үқсастық немесе бір бірінен қарама қайшы ... де , ... де ... ... ... қатар С.Аронұлы шығармашылығы жайында әр жылдарда ғылыми пікір білдіргендер С.Садырбаев, М. Жолдасбеков,Н. Төреқұлов, Н. Оразов сынды ... ... де ... ... ... ... Қабан жырау, Бақтыбай , Сүйінбай, Жамбылдың ел аузында ... ... ақын ... сүрлеуінен табылганын талдай отырып , заманы және өзімен түстас ақын, шешен адамдар жайын қарастырып , өлеңдері, айтыстары мен ... ... ... ... біз ... сол ... көбірек жұмсадық. Шыгармаларын өз халімізше жан-жақты нақты нысандар мен үзінділер арқылы талдауды негізгі мақсат етіп ... ... ... практикалық негіздері. Біз бұл бітіру жұмысында қазақ әдебиеттану ғылымының негіздеріне сүйене отырып Қабан жырау, ... , ... ... ... мен ... айтыстары және батырлық жырларының идеялық -көркемдік ерекшелігіне баса ... ... ... ... ... пікірлерді, ой- түжырымдарды ақын-жазушылардан қалған естеліктерді басқа да еңбек жазуға, қолдануға, тереңірек пайдалануга болады.
Зерттеу әдісі. Жетісу ақын-жыраулары туралы ... және ол ... ... ... ... талдау, өзара салыстыру, пікірлерді жинастыру. Сипаттама, салыстыру, талдау әдісін қолдану.
Жұмыстың құрылымы. ... 3 ... ... пайдаланылған әдебиеттер тізімінен түрады.
* ЖЕТІСУ АҚЫНДЫҚ, ЖЫРАУЛЫҚ ДӘСТҮРІНІҢ ҚАЙНАР КӨЗІ
Жыраулық, ақындық, өнерде өзіндік өрнегі, қолтаңбасы бар ... бірі - ... ... ... дәстүрі. Ауыз әдебиеті жанрының ішінде айтыстың ерекше ... ... ... жыр ... кеш ... әсер ... секілді. Олай дейтініміз бұл мектептің негізін салған Күсеп оның баласы Сүйінбайдың өзі тек өздері шығарған дастандарды ғана жырласа, олардың ... жыр ... ... дерек жоқтың қасы. Осы тұрғыдан қарағанда С. Мұқановтың пайымдауынша Жетісу жыр айту ... ... үлес ... ... қатарында Түбек, Қабан, Бақтыбай Жолбарысұлын (1842-1902 ж.ж.), Сүйінбай, Жамбылды атауға болады. Бұлар а негізгі ... ... ... жыр айтуда, толғау шығаруда өздерінің ерекше қол таңбасын қалдырған. [2,41б]
Қазақ халқының сан ғасырларға ... ... даму ... Жетісу өлкесінің алар орны ерекше. Ежелден ән мен ... ... ... ... ... қара сөздің қаймағын қалқыған саңлақ би-шешендер, өлең сөздің өрісін кеңейткен дүлдүл ақын-жыраулар шыққаны мәлім. Халқымыздың ... ... ... ... жалғастырған, атадан балаға ұластырып, айтып жеткізген ақын-жыраулар мұрасында жетсулықтардың да үлесі мол. Ол ... ... ... мен ... төл шығармалары да, оларға әріден жеткен бағзы жырлар да, сол дәуірде туған эпостың туындылар да ... ... ... ... бата ... ... жеріндегі ақындық-жыраулық поэзияның аса ірі өкілі - ... ... ... маңызы зор өлеңдері мен қатар, ірі сюжетті толғау, ... ... ... ... ... ХІХ ғасырда қазақ халқы басынан кешкен үлкен тарихи оқиғалар ... ... ең ... өшпес ойлы, өткір жыр, толғаулары қазақ халқының Қоқан хандығымен шайқасы үстінде туып, ерлерді ... ... ... ел ... ... орын ... , шығармалары азаматтық үні басым толғаулар. , атты ... ... ... ақын ел ... асырған ерлердің жауынгерлік ерлік жолын көптің мұрат-мақсатымен ... ... ... ... жыр айту ... өзіндік өрнегі бар, толық қанды мектепке айналдырған Жамбыл Жабаев (1846-1945 ж.ж.). Бойына біткен ерекше дарын ... ... ... ... секілді қасиеттерді толық меңгерген ол Батыс, Орталық, Оңтүстік Қазақстан территорияларына кең тараған жыр айту деп аталатын ... ... ... ... ... ... ұстазы Сүйінбай Аронұлынан (1815-1898 ж.ж.), жеткен , дастандарын өзінше жырлап таратса, ... Сыр ... кең ... он бес күн, ... ... ... ... , , , , , қырғыз жыршылары айтатын , Орталық Қазақстан жыршылары айтатын батырлық, ... ... ... айлап жырлап үлкен репертуар байлығын жасаған. Бұл репертуарларға лайық эпос әуендерінің пайда болуы да Жамбыл есіміне байланысты. [3,49б] Жамбыл ұрпақтары мен оның ... өнер ... кең ... ол ... жыр ... ... саз, мақамдарын жете меңгеріп, атасының көптеген толғау, термелерін нәшіне келтіре орындап жүр.
1.1 ... ...
А. ... ... ... - ... асыл тас ... сөзінен тууы мүмкін дейді [4, 12б].
Жыраудың жылаумен де жақындығы бар. Қазақта өлген кісіні ... ... ... ... ... ... ... дейді, яғни жоқтау айтты. Сонымен қатар, жыраулар өмірдің ұсақ мәселесіне аз араласып, өмір, көбінесе, заман - ... ... мен ... ... ... жамандық жайлы ойлар, болжаулар, қағидалы сөздер айтып отырған. Бұл тақырыптағы толғау сөздерінде сезімге ... ... ... ... ... ... - ... ретінде келетін тақпақтар, термелер болып отырады.
В.Жирмунский мен Х.Зарифов та жырауды ақын, шайыр типінің ең көне түрі деп ... ... Бұл ... ... ... жырау туралы сөз қозғаған қазақ, қарақалпақ фольклоршылары да қостап жүр. Профессор Н.Смирнова ,-деп жазады [6,40б]. Профессор Е.Ысмайылов ... ... және ... тілінде , сөздерінің сөзімен мағыналас екендігіне сүйене отырып, сөзін , , ... ... бұл ... ... ... ... [3, ... Ал жырау типінің пайда болу кезеңі жайлы ... ... ... [3, ... ... ... ... сыры ашылмаған күрделі ұғым. Жыраулар - қазақ этномәдени дамуының ең бір шешуші, кульминациялық кезеңі - ... ... ... ... ... ... құру ... сипаттайтын терең рухани құбылыс. Ол өз жанынан өлең-жыр шығарып айтатын және эпикалық дастандар мен толғауларды ... ... ... ... ... ... жырау сөзін , өлең шығарушы, музыкант деп түсіндіреді. Орта ғасырлардағы қазақ поэзиясында жыраулар жетекші ... рөл ... ... ... ... ... философиялық толғаулар түрінде келеді. Жырау толғауларында өзінің замана жайындағы түйгендерін, мораль, этика хақындағы ойларын баяндайды, елеулі қоғамдық әлуметтік мәселелер көтереді. ... ... ... ... ... ... ... елбасы бола жүріп, ел қорғау, азаматтық тақырыптарға арналған өлең - жырлар туғызған. Жыраулар қолданған көркемдік тәсілдер оның поэзиясының ішкі ... ... ... батагөйшілдік түс көру, ырым айту, табиғат құбылыстарына т.б жайларға қарай ... ... ... жырауларына тән қасиет. Жырау туындылары адам көңілін дөп басар әсерлілігімен, мірдің оғындай өткірлілігімен, аз сөзге көп мағына сыйғызған мықтылығымен, ... ... ... және ... ... ... ... әдебиетінде жыраулар поэзиясының тұңғыш өкілдері ретінде XV ғасырда өмір сүрген Асан қайғы, Қазтуған есімдері аталады. XVII - XVIII ... өмір ... ... ... Ақтамберді, Үмбетей жыраулардың поэзиясында отанды қорғау, жат жерді басқыншыларға қарсы күрес тақырыбы ... ... XVIII ... ... ... ... өкілі - Бұқар жырау жыраулық поэзияны жаңа биікке көтеріп, оның тақырып аясын кеңейте түсті.
XV - XVII ғасырлар ... ... ... ... - қазақ этносының қалыптасуының аяқталуы. Ал осы бір шешуші тарихи дәуірдің рухани, мәдени саласын жетілдіруде жыраулық мәдениет зор қызмет атқарды. Олар осы ... ... ... рухани - идеологиялық іргетасын жасады, Ұлттық сана, ... ... ... ... ... Бұл ... ... алғы философия деңгейінен көтеріліп, ойлаудың сезімдік - деректік нұсқасынан арылып ақыл - ойын кемеліне келтіре бастаған. Себебі ислам өркениетіне кіргеніне ... ... ... ... ... әл - Фараби, Иассауи, Ж.Баласағұн, М.Қашғари сынды ойшыл, философ, ғалым дәрежесіне көтерілген тұлғаларды өз орталарынан шығарып ... еді. ... өмір ... қазақ хандығы кезінде суфизм қазақ мәдениетіне терең тамыр жайған еді. Иасауи дәстүрімен қоса осы ... ... Азия ... ... ... Хиуа ... ... - дін ордаларында софы бауырластығы зор белсенділік танытты. Көшпелі қазақтар да осы рухани әсерден тыс қалған жоқ.
Жыр айтуда өзіндік өрнегі, ... бар жыр айту ... ... Жетісу жыр айту мектебі. Ауыз әдебиеті жанрларының ішінде айтыстың ... ... ... ... ... кеш дамуына әсер еткен секілді. Олай дейтініміз бұл мектептің негізін ... ... оның ... Сүінбайдың өзі тек өздері шығарған дастандарды жырласа, олардың алдындағы жыр айтушылар туралы дерек жоқтың қасы. Осы тұрғыдан қарағанда Жетісу жыр айту ... ... үлес ... ... ... ... ... Бақтыбай Жолбарысұлын, Сүйінбай Аронұлын атауға болатын секілді. ... жыр айту ... ... ... бар, ... қанды мектепке айналдырған Жамбыл Жабаев. Алғаш ұстазы Сүйінбай Аронұлынан жеткен , дастандарын өзінше жырлап таратса, кейін Сыр бойына кең ... он бес күн, ... ... ... айтатын , , , , , қырғыз жыршылары ... , ... ... жыршылары айтатын батырлық, ғашықтық жырлардың біразын айлап жырлап, үлкен репертуар байлығын жасаған. ... ... ... ... ... ... ... Х.Сүйіншәлиев, Е.Тұрсынов, М.Мағауин, Ж.Тілепов ,М. Үмбетаев,М. Жолдасбеков, Н,Төреқұлов т.б. еңбектерінде сөз болды.
1.2 Ақындық дәстүр
С.Мұқановтың айтуына қарағанда, ақын типі ... ... ... дамыған. Демек, ақындардың ең көне түрі - жыраулар [2, ... Бұл ... ... та ... [3, 43б]. Профессор Е.Ысмайыловпен бірігіп, үшін жазған ... ... та осы ... ... ... [7, 35б].
2 ЖЕТІСУ АҚЫНДЫҚ, ЖЫРАУЛЫҚ ДӘСТҮРІНІҢ НЕГІЗІН САЛУШЫЛАР
2.1 Қабан(Қабылиса) жырау өлеңдері, толғаулары
Қабан (Қабылиса) жырау қазақ ... ... ірі ... жұлдызды жырауы, батыры ғана емес, іргелі қоғам және мемлекет қайраткері. Өзінің терең қатпарлы жалынды жыры, қара ... ... ... ... ... ойы, ұшқыр нақыл сөзі, қағидаттарымен бытыраңқылыққа ұшыраған халқымызды бір тудың астына біріктіруге, Абылай сұлтанның абыройын асыруға өлшеусіз үлес қосты. Түркістан ... ... ақ боз атқа ... барша қазақтың ханы етіп сайлауға мұрындық болды. Алаштың ардақ туын көппен бірге желбіретті.
Ғасырлар ... ... ... ... ... ... жүзінде күй кешкен Жетісу жұртшылығының елдіктің аңсар арнасына түсіп, келер ұрпақтың қамын күйттеуіне сол дәуірдің тау бейнелі ерен ... ... зор ... ... ... ... ... Түркістан мен дулы Ташкент өңірінде қанат жайып, тұрақтанып ... ... ... ... ... ... Төле бимен қатар дау шешіп, Бұқар жыраумен үзеңгі қағыстыра күй кешті, ... бір ... ... жоңғарлармен шайқасты. Ата жаудың қолына да түсті. Рухын түсіріп, жігерін жасытпады. Елдіктің ұранын ... ... ... шалды. Дәуір желінің өкпеден өтіп, жанды жарақаттарын, бас біріктіріп, қолда барды базарламаса, анталаған жаудың аранында жұтылып кете беру қаупінің қай ... де ... ... ... ... ... себелетіп.Сол себепті де ол:
Киік қайда ойнайды,
Тауда тарғын болмаса,
Балық қайда ойнайды,
Балдырлы суы ... ... ... сазы ... 40б] - ... ... қан жылап жырлай білді.
Қабылиса Асанұлының тоғыз толғам толғаулары мен өрнекті де өзекті өлең-дастандары, сондай-ақ арда ... ... ... ... ... ... мұрасы. Өз дәуірінің кемел ойының көкжиегін мейлінше шығандата кеңейте білген ол бүгінгі ұрпағымен де тонның ішкі ... ... тұр. ... ... сізге айтам,
Бірлікті бол, шырақтар.
Бірлікті жерде ризық көп,
Ол адам елге тұрақтар.
Ауызбірлік бар жерде,
Жететұғын мұрат бар, [8, 44б]
Осындай еркіңді баурап алар елдіктің ... ... ... ... өлді деп қалай айтарсыз?!
Абылайдың ұлы Әділ төре Жетісу ... ... ... ... Төрелер ұрпағының ақ дегені алғыс, қара дегені қарғыс алып ... тұс. ... ... ... өзі ... ... шегумен тең дүние. Әйтсе де, Әділ төре атағы алты алашқа мәшһүр Қабан жырауды айрықша ... ... ... ... ... қисынсыз кетер шақтарында қаймығып та отырған. Солай екен деп Қабан жырау құлақ көтерген ұсақ-түйек шаруаларға бола ел ісіне араласа ... ... ... ... бері ... ... ... бабасынан бермен ұрпақтан ұрпаққа дәстүрлі түрде жалғасып келе жатқан ... ... тек ... ... ... ... қатты толғандырыпты. Ел ішінде осы қордаланған жайттың түйінін шешіп беруді үнемі өтініп отырған ағайындар да болған.
Бұл мәселе шегіне жетті-ау ... ... ... ақын атқа ... ғой. ... ... өзі аса ... тұтқан Қабан жырауды Әділ төре құшақ жая қабылдайды.
- Жол ... ақын ... Әлей ... ата, ... ақын ата,
Кір жуытпай келген ем атыма да,
Бұлт қонбаған ... ... ... ... ... ... ... төрелер біхдерді басына ма?! [8, 49б]
Қаперімде не дерін білмей сасып қалған Әділ төре: - дей ... ... ... ... теңіздей толқиды:
Міне, міне, енді келдің жөніңе,
Шықтың байтақ шың-белесті өріңе,
Сары алтынды ... ... ... ... қара арғымақ аспан тіреп арқырап,
Шыңғыс қаған бас қойса - ақ найзам жауды тіреген,
Қанішерін інінде қорылдатып ... отты арша тау ата ... ... ... ақ құс ... қонған-ды.
Тарақ таңба толықсып, ер бабамды түрлентіп,
ЖаҺан кешкен Шыңғыс хан ... ... көк ... құрышқа қалай айналды,
Жалайырдан серпін ап, Бақтиярлап сайланды!
Әмірші болсаң - әділ бол, әлі де ... ... [8, ... ... жұртыма қайтарғын, төрем, қайтарғын!
Сөзге жығылып қана қоймаған, жыраудың осынау лебізіне әбден жан-дүниесімен ұйыған Әділ төре Тарақ таңбаның ... ... ... ... ... екендігіне қатысты үкімін берген екен!
Қабылиса Асанұлы кең тынысты, сан қырлы талант иесі болған. Қазақтың ақындық өнерінің қаймақ ... ... ... ... ... ерекшелігі басым. Бірде эпик ақын, енді бірде терең толғаулы философиялық иірімдердің жетегінде кетеді, келесі де оқырманының санасына бірден сәуле ... ... ... ... Ал енді ... ... сақталған сом шығармалары тіптен сүбелі дер едік. Қыз бен жігіт айтысы, жұмбақ айтысындағы өзіндік ерекшеліктері зерттеушілер тарапынан әлі де ... ... ... ... ... өмір жолы мен сом ... ... шығармашылығын әр жылдарда, әр қырынан Мұхтар Әуезов, ... ... ... ... Рахманқұл Бердібаев, Мырзатай Жолдасбекев, Ораз Исмаилов, Сәрсенбі Дәуітов және басқалары ғылыми тұрғыда пайымдады.
Қабан жырау(1733-1824) - ... ... ұлы ... Жалайыр руының Мырза тармағынан шыққан. 15 жасынан ақындығымен танынын, айтысқа түскен. Жетісу өңірінің Сүйінбай Аронұлы, ... ... ... т.б. ақындары оны ұстаз түтқан. Қабан жыраудың ... ... ... - ... және Тауман қызбен (Арқадағы) айтыстары. Сондай-ақ, "Бәрің-дағы тыңдаңдар", "Ырыс алды - ... ... ... ... теңіз молайып", "Барлы, барлы, барлы тау", "Жер ойпаңы білінбес", "Қарынбай" (хисса), т.б. шығармалары бар. 1993 жылы оның ел ... ... ... ... ... ... ... Т. Қаупынбайулы) жинағына енді. Көксу ауданындағы Ақтекше ауылындағы орта мектепке 300 жылдық мерейтойына орай ... ... аты ... ... ... ескерткіш (мүсіншілері: Молдабеков, Н.Қойшыбеков) орнатылды. Талдықорған қаласында ... ... ... коше ... өз кезінің ірі ақыны, ол он бес жасынан бастап айтысқа түскен. Ақындығымен қоса, ағалары Ескелді, Балпық сияқты сөз бастаған ... ел ... ... қол ... батыр болған деседі.
Қабан жырау жайлы біз ең алғаш рет ұлы ғалым Мұхтар Әуезовтің айтыс ақындарын жан-жақты талдаған атақты ... ... ... ... ... ... ... Қабан, Құлмамбет, Жамбыл сияқты талай елдерге атақтары жайылған ақындарды алсақ, солардың өмір бойы ... ... ... ... ... ... екенін білеміз. Бұлар ұзақ өмір жасаған ақындар болумен ... ... да ... ерте ... он ... алты ... ақындық өнерлерін бастайды. Олардың ел жадында сақталып қалған ірі ... ... ... ойын-сауық, айт пен тойда, ас-мерекеде жас-желең, қыз-келіншектермен қағысып айтысқан". [1, 35б].
Осы пікір өте әділ, дәл айтылған ғылыми тұжырым деп білеміз, ... асыл ... ... мол ... дау ... ... Амал не, соның бәрі де дер кезінде хатқа түспегендіктен, ұмыт қалған. Ел ... ... ... өзі ... ... балаға ауысқандықтан көркемдігі төмендеп, ұйқас-ырғағы бұзылып, бұл күнге жұрнағы жеткен ... ... ... ... ... жерде жатқанменен,
Оқ тимес ажалсызға атқанменен.
Жаманға сөз, жалқауға таяқ өтпес,
Астарлап қаншамалап айтқанменен.
Өткен күнде белгі жоқ қанша ... ... бір ... батқанменен, - [8, 51б]
десе бұл нағыз терең ойдан тамыр тартқан нәзік ... ... дер ... ... көп ... көпті көрген қарт жырау өз басынан өткерген нешеме қилы уақиғадан жүз ... ... ... ... ... өз ... анық-ашық жеткізеді. Осы бір шумақ өлеңдегі әрбір сөз, әрбір жолда ... ... ... ... ... тозбай, сын-сипаты бұзылмай, сол күйінде жететін асыл мұрат жатыр. Ол - үлкен жүректің арман-тілегі, асыл ... ... ... XVІІІ ... өмір ... Асан ... бай ... өзіндік ауқаты бар кісі көрінеді. Мал-дәулет жинамаған, "елде бар болса, ерінге тиеді, ... бар ... ... ... ... - ... ... Бұл кісінің туған жері Сыр бойы көрінеді. Ол жақтан Жетісуға 1767 жылы көшкен деп көрсетеді шежірешілер.
Осы арада бір айта кетейін ... оның мол ... күні ... дейін толық жинала алмай келе жатқандығы. Қалың ... ... әлі де ... ... да ... Мәселен, кезінде ауыз әдебиетінің жоғын жоқтап, мұңын мұңдаған ... ... деп ... ... ... ... ... көлемді өлеңін тапқан. Бұл шығармада қаршығасын қолына ұстаған Қабылиса ақын мен көжектейін деп жүрген әлсіз қоянның ... ... сол ... ... ... көз алдыңызға келеді. Қолында билігі бар білегі ... ... ... ... ... ... дүние бір тұсында былайша қайырылады:
Қабан:
Қасыңа көкше қоян барамын-ақ,
Қаршығамды көрсетіп саламын-ақ.
Қалың қара шеңгелге кіргеніңше,
Қаның судай ағызып ... ... ... тісімдегі,
Қызыққаның терім бе үстімдегі.
Ішімде жеті қоян көжегім бар,
Мен өлсем, ол да өледі-ау ішімдегі! [8, ... осы ... ... ... ақындық өріс ауқымының қаншалықты деңгейлі екендігін аңғарсақ керек!
Алмагүл Қанағатова өзінің ғылыми зерттеу еңбегінде Бұқар ... мен ... ... ... ... ... пен сол ... зәру мәселелердің негізге айналуы, сол тақырыптарды ашудағы азаматтық үн, арналы көзқарастарына кеңінен тоқталған. Жалпы ... ... ... өнеріндегі қос алтын діңгекке саналатын осы екі ақынның өмірде де жолдары сан мәрте түйіскен.
Бұқар жыраудың Қабылисадан бір ғана жас ... ... ... ... ... ... ... Райымбек, Қараш және Қабылиса (Қабан) жырау өткен-кеткенді еске ала әңгімелесіп тұрады. Райымбек пен Өтеген құрдас. Қараштың жасы олардан сәл кіші. ... ... - ...
- ... ... ... - ... емес пе ? Тәңір қолдап өзің жер-жаһанды бір адамдай-ақ шарлап келдің. ... де, ... ... де ... деп ... ... ... Батыр атағың тағы бар. Айтшы өзің, шайтан емеспіз, ертеңгі күні мына жалғаннан бақилыққа көшеріміз хақ. Сол ... ... ... ... ... жер ... тұр. Айта ... ба? - дейді Райымбек батыр.
- Алдымызда көңілі ... ... ... Қабан ағамыз отыр. Ол кісі тұрғанда менің сөз алғаным артық болар, ... ... ... ... - ... бұл сауалға Өтеген.
Сақалын сәл тарамдап, ойланып тұрған ... ... ... бірің түрткілеп, ақыры мені сөйлеттіңдер ме? Әке-шешем қойған атымды өзгертіп, ел мені Қабан атандырды. Мен бір бастаудың ... шоқ ... ... ... Үш күн ... жерде жатады, үш күннен соң табылмайды.Өтеген, сенің мінезің ертеден жайлы, жүзің жылы еді, ... ... ... ... ... бірақ түбінде сені де жылжытып басқа жерге ... ... сен ... ең, ... ... ... ... үстіңнен дүбір кетпейтін үлкен жолдың бойында боласың.
- Қабеке, құрдастығымды желеу етіп, Өтегеннен алдымен сыр ... айып ете ... Мына ... ... ... ... туа бітті табиғатымызға да, жарық дүниеде пешенемізге тиесілі тіршілігімізге де дөп ... ... ... Қалай болғанда да алдымыз жарқын, ұрпағымыз өрісті де жеңісті, ұлағатты болғай! - деп ... ... ... кішілік білдіреді.
Осыдан кейін Қабылисаны нағыз әулие, көріпкел деп қалай айтпасқа?! Қалай дейсіз бе? Өтегеннің қабірі - Іле ... ... еді, ... ... теңізінің астында қалатын болған соң ұрпақтары жылжытып, Қордай беліне ... Ал ... ... ... ... ... ... жолдың бойына жерленген. Ол маңай бұрын да, қазіргі таңда да нағыз дабыр-дүбірдің орны ... ... ... ... ... ... айналды.
Қабылиса жырау өзі айтқанындай, Іле өзенінің бойындағы Қызылжар мекенінде ... ... ... ... елі, өркенді жұртшылығының қасиетті бабамызға деген өшпес құрмет-қошеметінің арқасында кесене-күмбезі жарқырай көтерді.
Ерлерін елі енді танығандай,
Аңсаған бабалардың таңы қандай.
Ар ... ... алда ... ... еді жаны ... - ... ақын ... асыл да ардақты бабаларымыз есімдерінің ел көгінде жарқырауы біздің ұлт болып одан әрі ... ... ұлық ... бір қолдың саласындай жұмыла ден қойғандығымызды паш етеді!
Қабылиса, немесе халық ... ... ... ... есіммен белгілі ақын - ... ... ... ... ең ... ... бірі ... десек артық емес. Өзі ақын, әрі қайсар батыр, оның үстіне ... және ... ... ... бабамыздың қалдырған өсиеттері, осы күнге дейін өзектілігін жоғалтпай келеді.
Өкініші сол, Қабан жыраудың әндері мен өсиеттерінің көбісі бүгінгі күнге ... ... ... ... мен ... өрі мен төрі де ... Соның ішінде Жетісудің жөні бөлек. Киелі өлкенің Іле бойындағы Көкбастау сілемінде осыдан үш ... ... ... ... өмір ... Ол - ХУІІІ ғасырдағы ақтабан шұбырынды, алқакөл сұламада ел бастаған көсем, сөз бастаған шешен, жоңғарға ... ... әрі ... ақын болды. Қасиетті тұлға көріпкел - әулие де болған..
Қабан жырау барлығын татулыққа, ымыраға сондай ... ... ... ... жөнінде ғұлама ғалым М.Әуезов: -, деп жазған. [1,18б] Жыраудың өзіндік қасиеті де, әрбір ... да ... ... биік ... ... имандылыққа шақырады. Оның өлең-жырлары інжу-маржан сиқты өз халқымен бірге ұзақ жасай бермек.
Қабан жырау - өз ... биік ... ... ... ұзақ ... жырын таңды таңға соғып, жатқа айтады екен. Кейде бұл дастанның көлемділігі сондай, айлап жырланатын көрінеді. ... мол ... ... рет ... ... толғайтын болғандықтан "жырау" аталыпты. Өз айтқаны болмаса, кісі ... ... ... ... да ... ... "Қабан" атаныпты. Жыраулық поэзияның түп қазығы ақыл-нақыл екені елге аян. Осы ... ... ... да ... ... ... ... пен жамандықтың ара-қатынасын саралауға құрылған. Ақын өзінің "Бәріңдағы тыңдаңдар" атты ... ... ... тәтті,
Бір күні барамыз ғой көр аузына.
Дүниеде ешбір қатер жуымайды,
Әркім ие боп жүрсе өз аузына.
Басына бәле ... ... ... ... ... өз ... адам өз ... ие болса,
Әділдің жолығады қорғауына, - дейді. [8, 35б].
Расында, бар істің тетігі тілде екені ешқандай дау тудырмайды. ... ... ... да, ... да ата-бабамыз жақсы білген. Сондықтан да: "Тіл тас ... тас ... бас ... - ... ... ... мен ... пайғамбар біраз уақыт дос болып жүріпті. Дәуіт Ұлықманды ғылымның неше алуан түрімен сусындатып, бір күні сынамаққа мал ... ең ... ... алып ... ... Ұлықман қойды сойып, тілін алып келіпті. Енді бірде мал ... ең ащы ... алып ... ... ... қой сойып, тағы да тілін алып келіпті. Дәуіт сұрапты: "Жақсысын әкел десем де, жаманын әкел десем де тек тілді әкеле ... - ... ... діни ... бір ... ... бұл әңгіменің жалғасы бәрімізге белгілі, ендеше оны айтып жатудың қажеті жоқ шығар дейміз.
Жыраудың жыр-толғауларын топтап, айтыстарын іріктеп, зерттеуші Төлен Қаупынбаев ... ... атты ... ... ел ... ... ... жасады. Осы еңбегінде жыраудың 1733 жылы туып, 1824 жылы дүниеден өткенін айтады.
Қабан жыраудың біраз өлеңдері ... ... ие. ... ... ... ... ... пәлсапалық ойы мен педагогикасы қатар аралас айтылатыны байқалады. Ақынның тауып айтқан, дер ... ... ... асыл ... ... Бүгінде де өз мағынасын жойған жоқ. Ол:
Тіл алсаңдар шырағым,
Өсек сөзді елеме!
Үйір ... ... ... ... ... ... келе ... сөз болса,
Жуытпағың денеңе.
Әділдің озар адымы,
Адал жан шығар төбеге, - [8, 100б]
десе елдің арасын ала тайдай ... ... ... ... ... Қазіргі заманда біреулер нанын өсекпен тауып жеп жүр десек, артық айтқандық болмас, ал діни кітаптарда ... бірі ... ... сөз тасу" депті.
Ондай жан бұл жарық дүниеде де, бақи дүниеде де ... ... ... сөз етіп ... ... жыраудың би мен бекке, болыс пен старшынға зіл тастап, ... ... ... ... ... маржан жырлары болған-ақ шығар. Амал не, соның көбі біздің қолымызда қазір жоқ. ... қарт ... ... береке-бірлікке, ынтымаққа шақырған толғаулары мол:
Елі-жұртым, сізге айтам,
Бірлікті бол шырақтар.
Бірлікті жерде ырзық көп,
Жетерлік онда мұрат бар.
Ауызбірлік жоқ ... қият ... басы ... ұят бар, - [8, 115б]
деп толғаса, халықты шариғат арқылы ауызбірлікке ... ... тұр. ... ... көп ... көп жасаған, көп тоқыған, мол тәжірибе жинаған ... ... біз де бар ... ... ... ... ... алыстан орап, тереңнен тербеп баурап алады. Бір артықшылығы, Қабанның толғауларында ұйқас үшін бос тұрған жолдар кездеспейді. Тағы бір ерекшелігі - ... бәрі де ... ... бос ... бос қыдырудан, уақытты бос өткізуден сақтандырады. Қабанның тарыдай ... ... ... ... ... ... тудыратын ақындық құдіреті аса ірі талант екендігін де мойындауымыз керек. Ол:
Тамшыдан теңіз зорайып,
Тарыдай тастан ... ... тау ... ... шатақ молайып.
Бара-бара зорайып,
Ұлғайып түбі дау болмақ, - [8, 116б]
деп ... ... ... ... ... ... пен кісілікке шақырып тұр. Жамандық атаулы аяқ астында жақсылық жолы - қия тас. Оған ... ... ері, ... сынығы керек дейтіндей. Халқымызда "тамшы тас теседі" деген ұлағатты сөз бар. Бар ... түбі сол бір ... ... ... ... ақынның ендігі бір керемет туындысы "Бақыт қайдан келе - сің?" және ... ... ... деп ... ... ... ... алынған драмалық тартысқа толы, бас-аяғы жұп-жұмыр әдемі дүниесі дер едік. Бір қызығы, келе жатқан бақыттың жолы кетіп бара жатқан ... ... ... ... ... қашқан елден кетіп бара жатқан бақыт, ынтымағы жарасқан елге келе жатады. ... ... ... ... жерден қашқан бақыт, қариясын сыйлаған, ертеңгісін ойлаған жерге келе жатыр. Қабанның бұл туындысының қымбаттығы сонда, ... де ... ғой ... жоғарыда Қабанды ешкімнен жеңілмеген дедік. Бізге ол кісінің үш айтысы ғана ... ... ... ... ол Құмаршамен айтысып, оны жеңген. Одан кейін Таужан қызбен сөз ... ... осы ... ... парсыша, шағатайша сөзі көп, ол сөздің терең мағыналары бар. Өзінше бір ... өте ... ... Ал ... бір ... ... ... айта алмайсың кешеулесең,
Болар ең Қабан ақын мені жеңсең.
Алдыңа ақын болсаң сал айтайын,
Жұлдыздар төбеңдегі нешеу білсең? -
деген қыз ... ... айта ... ... ем ... ақын сені жеңсем,
Жұлдызды төбедегі кім санапты,
Көп жатқан шалқасынан сен білмесең, - ... [8, ... бір ... қасиеті артында өз ұрпағынан шашасына шаң жұқпас ... ... ... ұлы ақын ... ... ... Сарыбас. Осы екеуі де Қабан жыраудың туған жиені. Бұл турасында Кенен ақсақал былайша толғайды:
Ұстазы Сүйінбайдың ... ... иген ұлы ... ... ... ... еді-ау Қабан жырау,
Жамбылдың айтқан сөзі есте тұр-ау.
Жиені Сарбас ақын сөйлерінде,
Әдеті ... ... ... ... 48 б].
Қабан өлең айтар алдында немесе айтысқа ... ащы ... ... екен. Өзімен қағысуға, ұстасуға келген қарсылас ақынның зәре құтын сөйтіп алады екен. Ол туралы халық арасында:
Өлеңге қырғын ... ... ... ... адам бара ... деп ... ... естіп,
Астынан алты қырдың жоғалатын.
Астынан алты қырдың жоғалатын,
Айтысса тырнадай боп тоналатын., - ... ... ... өлең ... ... ... ішкі-сыртқы бейнесін, жан-дүниесін тайға таңба басқандай етіп, ашық, айқын көрсеткен . Әсіресе, оның дауысындағы ғажайып сиқырлы ... ... ... дөп ... айтқан десеңізші.
Қабанның соншама ұшқыр, соншама алып ақын болғаны жайлы Мырзатай Жолдасбеков кеңінен толғай келіп: "Қабан кезінде өте ірі жырау ... ... ... ... ұзақ эпостарды, замана жайында терең толғауларды жырлаған. Өкініші, соның ешқайсысы да сақталып ... ... ... ... ... ... ... өзінен кейінгі ақындардың аузынан түспеген. Сүйінбай жасында ... ... жеті күн ... ... ... ... алса керек", - десе бұл жағдай шын мәнінде болған деп ... [10, 56б] ... ... отты да, ... ... ... ... атақты нағашысына тартқаны анық.
Қабан жырауды қолына ту етіп ұстаған ... ... бірі - ... Ол ... ... түспейтін себебін де өзі айтады:
Жасымда жетім болып безіп кеттім,
Қаңғырып айдаланы кезіп кеттім,
Түсімде Қабекеңнен өлең алып.
Нәсіпке бай ... ... [11 ... ... ... өте мол. Бір ... ... атасын пір тұтқан ақынның бәрі де аузына құс тістеген жүйріктер, шашасына шаң жұқпаған саңлақтар ... ... ... ... ... ақынның жоғарыдағы айтқан кітабын оқи отырып, ішімізден қатты ... ... биік ... бізге жеткен дүниелері қатты жүдеп жеткен екен. Ал шынында өзінің айтқанындай болып, аумай-айнымай ... ... ... ... ... ... асыл мұра ... екен. Осы ойымыз дәлелді болу үшін біз оның көп өзгеріске түспей жеткен "Үркінде, ... ... атты ... ... ... ... ... дүние бір күнде.
Тыңдап отыр, шырағым,
Мен саламын бүлкілге.
Жігіт болсаң майда бол,
Тал жібектей үлпілде.
Барыңа қыл қанағат,
Не береді құр тілге, - [8, 119 ... ... ... ... ақ шуақ ... сергітеді. Бұл өлеңді оқыған сайын оқи бересің.
Қабан жырау халқын бар жанымен емірене-елжірей ... ... ... Оның ... ... биік ... ынтымақтастыққа, имандылыққа шақырады. Атамыздың толғауларын оқыған сайын бойымыздағы ... ... ... боламыз. Сол олқылығымызды жөндегіміз, көңілімізді ағартқымыз, тазартқымыз келеді. Ақын осындай алабөтен ерекшелігімен ірі, оның өлеңдері інжу-маржан сияқты, ... да ол өз ... ... ұзақ жасай бермек.
2.2 Бақтыбай Жолбарысұлы өлеңдері, толғаулары, айтыстары
Белгілі халық ... ... ... ... өкілі, Жетісу жерінің даңғайыр, дарынды айтыс ақындарының бірі, кезінде атанған Бақтыбай Жолбарысұлы - ХІХ және ХХ ... ... өмір ... ... өмірін Х.Сүйіншәлиев 1832-1910 жылдары өткен деп көрсетсе, М.Байділдаев ... ... ... деп ... ... ... да Бақтыбай - ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың бас ... өмір ... ... ... әр жерде әр түрлі жылдар жазылып жүр. Айталық, өзінің атты кітабында делінсе, [13, 340 б.] , ... ... ... ... ... Ал, ... ... және [17,128б] / кітабында Бақтыбай Жолбарысұлының туған жылы - 1835 ... ... Тағы бір ... - осы ... ... де ... қайтыс болған жылы әр түрлі.
Бақтыбайдың ел аузында жүрген, Есімбекке деген өлеңі бар ... ... ... ... келсін деп.
Шақырған әлде боларсыз,
Қазы-қарта жесін деп.
Келгеннен алдың тыншымды,
Жоғары шық, шешін деп.
Үлкен ем ... ... жас, ... ба ... ... деп. [11, 23б].
Мұндағы Есімбек деп отырғаны, Сиыршының Жақсымбетінен тарайтын Малтабардың баласы Есімбек. Ел ... көне көз ... ... ... Есімбек 1836 жылы, мешін жылы туылған. 1922 ит жылы көз ... ... 1836 жылы ... ... ... деп отырғаны Бақтыбайдың 1835 жылы өмір есігін ашқандығын көрсетеді. Ал, қайтыс болған жылына келетін болсақ, Бақтыбай дүниеден өткен ... ... ... төрт жаста екен. Оның мүрдесінің басында деп жазылған. Қазақтардың туған жылды да бір жылға санайтынын ескерсек, 1900 жылы ... ... 1903 жылы төрт ... яғни сол жылы ... Жолбарысұлы қайтыс болған.
Бұдан, халқымыздың аса ардақты ұлдарының бірі бұлбұл ақын Бақтыбай 1835 жылы ... 1903 жылы ... ... ... ... ... мұзбалақтарын мүдіртіп, қалың қауымды мүдіртіп, қалың қауымды сүйіндірген Бақтыбайдың шығармасы әлі күнге дейін арнайы, толық зерттелмей келеді. Бүгінгі диплом ... ... ... ... ... ... мақсат тұттық.
Ақынның балалық шағы, шыққан тегі, кім-кімді болса да қызықтырары ақиқат. Бақтыбайдың елі - ... ... ... ... Кезінде көсемдігімен де, шешендігімен де даңғайырланған бұл атаның шын есімі - Байгөбен. Сиыршы атануының себебі ... ... ... ... ... ақын - ... ... айтысуға барған сәтінде:
, -
деп сөз бастауы да сондықтан.
Бақтыбай 1835 жылы ... ... ... ... күнгейіндегі қабырғасы тастан қаланған жер кепе үйде жеті ... шала ... Тар ... ... тас ... иітіп, жарық дүниеге мерзімінен алпыс күн бұрын келген тұла бойы тұңғышын шешесі - ... үш күн бойы ... ... ... ... не жауырынмен, не қойдың құйрығымен, не құстың тілімен ауыздандыратын ... келе ... ырым бар ... ... ... Аю қатардағы қара шаруа болса, інісі - Үден тұзақ құрып, құс ұстауға шебер болыпты. Ол Қаратал өзенінің ... ит ... ... ... ... ішінен бұлбұл ұстап, өзбек саудагерлеріне сатады екен. Сол Үден бір бұлбұлды ұстаған күйінде тілін жұлып алып, Бақтыбайдың аузына ... Ұшы ... ... ... ... ... ... сора бастаған Бақтыбай әкесінің қасқыр терісінен тігілген ... ... екі ... ... тез ... ... [11,6 б]. Һәм ырымшыл, һәм наным-сенімдері күшті ел соған қарап, Бақтыбайдың ержүректілігін сол қасқыр тымақтың ... деп ... ... ... ... салма ақындығын - нәресте кезінде таңдайымен татқан бұлбұл құстың тіліндегі қасиеті ... деп ... ... ... ... ... келе ... деп дауыстап кеп қалғанда , үнінің күштілігі соншалық, шәй құйып ... ... ... ... ... тастап жібереді екен. [11,7б]
Жалпы Бақтыбайдың оқыстан ақырып қалуы, ... ... ... да қайталанып отырыпты. Бұл - оның өзіне тән ерекшелігі болған секілді.
Біртума дарын - Бақтыбай Жолбарысұлының ... ... ... нәресте күнінен, оның өмірге келген күнінен бастап басталғанын, жоғарыдағы деректерден аңғарамыз.
Танылмай жатқан таланттарымыз әлі де ... ... ... бір ... ... жатқан қаншама әнші, жыршы, термеші, айтыскерлеріміз көптен - көп. Олардың шығармашылық ғұмыры мен ... ... ... ... ... - ... ... үшін өте қажетті мұра.
Бақтыбай Жолбарысұлының мұраларын зерттеу де енді қолға алына бастады.
Бақтыбай жеті жасқа келгенде ... мен ... ... айрылып, төрт жасар інісі Тәттібай екеуі жетім қалады. Тәттібайды әкесінің ағасы - Аю асырап алады да, ... ... ... ... сағалап кетеді. Сол кеткеннен мол кетіп, үш жыл жүреді. Ақыры нағашыларына өкпелеп, ... ... ... ... ... ... ... керуеніне тап болады.
Бақтыбай сол керуенге ілескен бір жарым жыл ішінде Ташкент, Самарқанд, ... Хиуа ... ... ... ... ... ... талай әңгімелерді естіп, көңіліне тоқып, құлағына құя береді. Күні кешегі аға сұлтан Тезек төренің бабасы - ... хан ұлы ... ... ... ... ... сол ... біліпті.
Бақтыбай бір күні ешкі бағып жүргенінде, қатты нөсер құйып ... ... ... ... ... жауын өтіп кеткен Бақтыбай ешкілердің соңынан жүгіріп, олардың арасына тығылады. Суық жел, ... ... соң ... ... ... ортасын бұқпантайлаған Бақтыбайдың денесі жылып, маужырап, лезде ұйықтап кетеді. ... ... түс ... ... он ... мың ... он ... шумақ жырмен сипаттап, бір жырлап кетсе, ай бойы тоқталмайтын ... - ... ақын аян ... > және т.б. өлең - ... ... ... жөн.
Бақтыбай Жолбарысұлының бізге жеткен өлеңдерінің көбі, өз басынан өткен оқиғалар жайлы.
Бақтыбайдың ... биік ... бірі - . Ақын бұл ... ... ... ... бастап, өмірінің соңына дейінгі арман - мақсаттарын жайып салады:
Туылыппын өзім туған Текеліде
Ежелгі ата - ... ... ... - бала ... ... ... жан қалталап,
Кетіппін көрінгеннің жетегіне
Осылай дүниеден өтемін бе? - ... ақын өз ... ... ... ... ... сол сұрықсыз ғұмырдан жалығып, өмірден баз кешіп кетпейді, алдында жарқын өмір болатынына кәміл ... ... - сызу ... ... ... көрге сүйреп кетемін бе?
Бір сөзім кітап болып ... ... ... ... ... бе?-
деп налып отырса да, оның сол кездегі арманы бүгіндері орындалуда. Бақтыбай Жолбарысұлының ... ... ... қазірде оқырман қауымның қолында жүр. әрбір адам алдына үлкен мақсат қойса, ол міндетті ... ... ... сол ... жазу - ... хабары жоқ бола тұра, кітап шығаруды армандаса, сол арманын оның ұрпақтары орындады.
Бақтыбайдың көп жырлаған ... бірі - ... ... , , т.б. ... ... бар. ... ... Есімбек биге арнаған өлеңіне көңіл салайық: Бұл өлеңді тусықанының екі аты жоғалып, Қаптағай еліне ... ... ... Өлеңнің басы Есімбекті дәріптеуден ... оның ... ... ... ал, ... Есімбегі,
Жоңғардың шоқысындай төсіндегі.
Жоғалған ат ізімен келіп қалдым,
Өлеңмен арыз ... ... ... қара ... әділ болсақ
Кетемін таңға жайып, елге жайып. [11,39б]
Ол дәуірдің ақындары қара болсын, хан болсын бет - ... бар ... ... турасын айтатын болған. әрине, мұның бәрі ел қамы, ер намысы үшін жасалған. Сондай асқақ үнді ... ... ... да ... бір ... де, басқарған болысқа арналады
Ей, Қареке болысым,
Туысым бір ... алып ... тұр ... зор ... -
деп [11,41б]
Қарекеге туыстығын алға тартып көмек сұраса, келесі жолдарда, егер болыс көмек бермесе, ... ... ... ... сес ... шешпесең,
Халықтың бір сорысың.
Түйінін дәлдей шешсеңіз.
Ақиқаттың жолысың.
Тыңдамасаң сөзімді.
Алып берер орысым.
Саған айтып кетуге,
Келіп едім сол үшін
Осындайда бермесең,
Бересің қашан қол ұшын? [11,42 ... ... ... ... де осы ... Аман болыстың жақсы - жаман істері жайлы айтылып, оған көп ақыл беріледі.
Бақтыбайдың өлеңдері тек болыстарға арналған емес, ... ... ... жары - Мәйкеге де арналған өлеңдері бар. Мәйкенің талантына, ... ... ... оны ... ... әр іске ... ғой,
Атағы мұның жатыр ғой.
Ғанименен алысқан,
Тәнәбілдей батыр ... ... ... ... ... ... сұлу ақын ғой. [11,42 ... тағы бір ерекше тұсы - ол ... ... ... оқиғаларға жай қарай алмайды. Барлық іске ерекше мән ... оны өз ... ... ... ... деген өлеңі өте бір қарапайым оқиға жайлы. Соны ақын санасынан тыс қалдырмай, жыр жолдарына айналдырған.
Өңкей елдің ... ... ... қыс ... ... ...
Қызыл қарын жас бала,
Тарысыз, нансыз ... ма? [11,42 ... ... өлеңі, терең мағыналы ой салатын үлкен шығарма. Ақын өз өмірі арқылы, өзгелерге ақыл айтады. ... аз да ... ... пайдасын тигізгісі келетінін айтады. Дүниенің өткінші екенін, жинаған мал - ... ... - туыс ... ажал жектсе артта қалатынын айтады. Ең бастысы - өлеңі мен өнері елге үлгі болып қалатынын айтқысы келеді.
Дейді екен ... ... ұлың ... ... екен ... ... қалар.
Адамға ажал тағдыр жақын келсе,
Қызықты қызық дүние қырын қалар.
Басыма белгі ... ... да, ... көк ... үйім ... ... тар лақатта,
Сайраған құмыр бұлбұл тілім қалар. [11,44 б]
Бақтыбай осы ... ... ... ... дін - ... туралы да өлеңдер жазған.
Дүние бір қызыл жел соғып тұрған,
Адамды қызықтырып опықтырған.
Қызыл түлкі секілді қызықтырып,
Бір күн қазған орға ... сен бір ... бір сұлу ... ... ... бет бересің.
Жалғанда қанша досты көрсеңдағы,
Басыңнан ақыр бір күн өткерерсің. [11,48 б]
Бақтыбай жастайынан жетімдіктің ... ... ... , ол өз ... ... табиғи дарын ақындығын күн көріс көзіне жұмсайды. Бақтыбай да Сүйінбай секілді Тезек төреге барып, соны ... сый - ... ... ... ... Дәнекер сұлуға арнаулар айтқан. Түбек, Бәйімбет, Назымдармен айтысқан. Нарманбай, ... ... ... ... ... ... арнаулары жеке адамдар атына байланысты болғанымен елдегі кейбір шындықтардың бетін ашар сипаты бар, әлеуметтік мәні ... ... ... тән ... өмір ... ұштасады , көбінесе қоғамдық мәселелерді қозғайды. Тезекке айтқан сөзінде оны мақтай отырып, зорлықшылдығын бетіне басады. Оны мысқылдай сөйлейді. ... ... хан ... ... ... кірдің жалғанда,
Алтыннан соққан сарайға.
Осы қылған сұмдығың
Мен байғұсқа жарай ма? -
Арғымақ ат ар ... - ай, ... тар ма ... ... пақырға
Осынша зорлық көрсеткен,
Қыңырлық затың бар ма еді? [11 ,97б]
Тезек Дәнекер ... ... деп ... Бақтыбай мақтау орнына даттап шығады. Мазақ - мысқыл айтып, оны мақтаудан бас ... жүні ... ... шыққан
Жер алыс жеткізбейді белден шыққан
Өлсем де Дәнекерді мақтамаймын,
Секілді қашақ байтал ... ... де ... ... барымтаның мініп шыққан. [11,170б]
Тезек Бақтыбайға тап беріп, оған күш көрсетеді. Өр мінез көрсетіп, өзінің ата - ... ... ... ... Тезекті жерден алып, жерге салады.Сен тек біздей әлсіз, жарлы - сорлыларға ғана мықтысың. Мықты болсаң басқа елден ... ата - ... өшін алар ең деп ... Абылайдың Тезек төре
Қоймаған елден жылқы кезеп төре.
Бұл күнде ел жылатып алғанменен,
Берерсің тәңір алдында ... төре ... ... қой ... аз ... ғой ... ... адамымен.
Алдыңа кәріп , мүскін арыз айтса,
Құртасың қордаңдаған жанжалыңмен. [11, 97б]
Бақтыбайдың Тезек ... ... ... ... туралы көптеген мәліметтер бар. Бір деректерде, Бақтыбай сый - сияпат көру үшін, Тезек ... ... ... ... ... бір ... оның Тезекті өлтіре сынап отырғанын көреміз. Төмендегі мәлімет, соның айғағы іспеттес: Бақтыбай Тезек үйінің сыртынан өлең ... өз ... ... ара - тұра ... ... хан тұқымы екенін келістіріп мақтайды.
Алдияр, мен бір жүрген жетім бала,
Ісіне құдіреттің бар ма шара ... ата - ... ... едім ... ... ... едім, -
деп өзінің мүсәпір халін таныстыра ... , ары ... ... - ау ... ... ... тұрып ,
Құлақ сап тыңдасаңыз мойын бұрып.
Жалғанда зәрің қатты төре ... ... ма екен үйге ... ... ... үйге ... ... сұрай отырып, оның қатал мінезін де сынай кетеді. Сол кезде ашуланған Тезек екі ... : - деп ... ... ... ... жендеттер : - деп ақынды үйге әкеледі. Сонда Тезек : - деп киліккенде, ... ... ... би ... ... ... сөйлеуіне ерік бергізеді.
Тезек : - дейді. Бақтыбай аруақты ... ... биге ... ... арғы ... ... хан, одан ... хан ұрпағысың деп мақтай келе :
Атадан алған хандықты
Алыстың бірің біріңнен.
Қазына малың көбейді
Қазақтан түскен кіріммен,-
деп батыл сын ... Одан әрі ... сары ... өзін сары ала тышқанға балайды да, сенің :>>Тышқанға көз салғандай қарғалық затың бар ма ... - деп ... тиіп ... ... : > - ... ... ... дегенде тағы Қожамбет би :>> Бақтыбай, сен Ескелді бидің тұқымысың. Өтірік айтпа, шындықты айт,>> - депті. Бақтыбай: - деп ... ... ... ... - сарт ... ... ... алып қатын қылдың. > - деп Тезектің әділетсіз ісін ... әрі ... ... ... ... ... Сол сынға шыдамаған Дәнекер: - деп жылап, үйден шығып кетеді.
Тезек : - ... ... ... ... түгел сұрайды. Тезектің берген жауыр ала аты Абылайды көрген кәрі екендігін ашады. Енді төре Бақтыбайға : - ... ... ... та, даттап та береді. Даттарында Баймағанбет сұлтанның қыздарын Шернияз үрдісі еселеніп көрінеді. Бірнеше мысал :
Дөң желке, шот ... ... ... ... болмас, сірә, қыз -
деп мысқылдай келіп :

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 85 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жабаев Жамбыл (1846-1945)5 бет
Ағылшындардың салт-дәстүрлері мен мерекелері4 бет
Балуан Шолақтың ән мен өлеңін өрбітуге ықпалы4 бет
Жүсіпбек Елебеков4 бет
Қазақтың ас беру дәстүрі: әлеуметтік-саяси қызметі (XVIII–XIX ғғ. деректері бойынша)37 бет
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының тәрбиелік мәні14 бет
Қазақтың тұрмыс - салт дәстүрі негізінде мектеп жасына дейінгі балаларды еңбекке баулудың әдістемесі25 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
"Жетісу" газеті78 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь