Тасқын сулармен күрес

Кіріcпе
7
1 Өндіріcтің жұмыc aймaғының қaуіпcіздігі
8
1.1 Дүние жүзіндегі тасқын сулармен күрес
8
1.2. Оңтүстік Қазақстандағы Сырдария өзенінің тасқын суы бар аймақтарына шолу
12
1.3 Тасқын су кезіндегі адамдардың іс.әрекеті және хабарландыру
17
2 Зерттеу ныcaндaры және әдіcтері
3 Зерттеу нәтижелері және олaрды тaлдaу

Қорытынды

Пaйдaлaнылғaн әдебиеттер

Қоcымшa
Тақырыптың өзектілігі.Кейінгі 10 жылдың ішінде ғана республикамызда субасудың салдарынан 10 мың адам қаза болып, 1,5 миллион адам зардап шекті, жалпы шығыны АҚШ долларымен 300 миллиард құрады. Сырдария өзені арнасының жіберу қабілетінің шектеулілігінен 1991 жылдан бастап артық су¬лар Арнасай сағасына үнемі жі¬беріліп тұрды. Ол 2004 жылы толып кетуіне байланысты, Өзбекстан су төгін¬ді¬лерін реттеу мақсатында 2004 жылы Арнасайда екі қоршау құ-рылыстары (бөгеттері) салын¬ды. Сол уақыттан бері Шардара су қоймасынан Арнасай көлдері жү¬йесіне суды төгу көлемі су қой¬масын пайдалану қағидаларымен бекітілген секундына 2160 текше метрден секундына 600-700 текше метрге дейін шектелді.
1. Т.Т. Сарсембеков, А.Н. Нурышев, А.Е. Қожақов, М.О. Оспанов. Использование иохрана трансграничных рек в странах Центральной Азии. Алматы: Атамұра, 2004. 272 с.
2. Қазақстандағы ПРООН, №UNDPKAZ07 "Водные ресурсы Казахстана в новом тысячелетие". Алматы, 2004. 132 с.
3. В.А. Смоляр, Б.В. Буров, Т.Т. Махмутов, Д.А. Қасымбеков. "Водные ресурсыКазахстана". Алматы: НИЦ «Ғылым», 2002. 595 с.
4. ТЭО "Строительство Коксарайского водохранилища на реке Сырдарья". Алматы: Казгипроводхоз, 2000 г.
5. Пути решения проблемы рек Сырдарья и Арала. /Вест. НАНРК. 2005.
6. Программа бассейна Аральского моря(Казахстан, Кыргызская Республика, Таджикистан, Туркменистан и Узбекистан). ГЭФ: Основной отчет – 1998 г.
        
        Түйіндеме
Мaгиcтрлік диccертaция 62 беттен, 8 кеcтеден, 24 cуреттен, 50 ... ... ... ... СУ ... СУ ТАСҚЫНЫН БОЛЖАУ, СУ ҚОЙМАСЫ, ҒАЛАМДЫҚ ЖЫЛЫНУ
Зертеу жұмыстары ҚР ІІМ ТЖК ... ... ... ... ... су қоймаларындағы су көлемі қыс-көктем айларында жоғарылап, шілде-тамыз айларында өзендегі су деңгейі ... ... су ... ... су тапшылығы орын алады.
Сырдария өзенінің тасқын су болу себептері анықталып, су қоймалары мен ... ... ... ... ... ... Тасқын су болу қауіптілігін төмендету жолдары қарастырылып, өзен арнасында кездесетін мәселелерді жақсарту жұмыстары ұсынылды.
Резюме
Магистерская диссертация состоит из 62 страниц, 8 ... 24 ... 50 ... списка.
Ключевые слова: ПАВОДКА, ПРОГНОЗИРОВАТЬ ПОТОК ВОДЫ, ВОДОХРАНИЛИЩЕ, ГЛОБАЛЬНЫЕ ПОТЕПЛЕНИЕ
Исследовательская работа проходила в ГУ КЧС МВД РК.
В ... ... на ... реке ... ... и весной объем воды повышается, в июле и августе уровень воды в реке ... и это ... ... воды в ... ... ... ... реки в Сырдарье, наблюдалось работа водохранилищ, водоемов и структура контролирующих ... ... ... опасности разлива воды, предоставлено улучшение работы каналов реки и решение их проблем. ... ... consists of 62 pages, 8 tables, 24 ... 50 literary list. ... FLOOD, TO FORECAST OF WATER, STORAGE POOL, GLOBAL ... research work was held at the GI ... MOE ... the reservoir located on the top of the Syr Darya river in the winter and spring of the water volume ... in July and August, the water level in the river is reduced and this is ... in the lack of water in the canals. Identify the causes of the spill in the Syr Darya River, observed the work of ... ponds and ... of ... ... It is considering reducing the risk of water spill, provided improvement of river channels and the solution of their ... ... ... ... жүзіндегі тасқын сулармен күрес
8
1.2.
Оңтүстік Қазақстандағы Сырдария өзенінің тасқын суы бар ... ... су ... адамдардың іс-әрекеті және хабарландыру
17
2
Зерттеу ныcaндaры және әдіcтері
3
Зерттеу нәтижелері және ... ... ... ... ... ... Су кодексі
* Қазақстан Республикасының Жер кодексі
* Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі
* Су қорғау аймақтары мен белдеулерiн ... ... ... ... Су ... аймақтары мен белдеулерiн белгілеу ережесi
Aнықтaмaлaр
Су тасқыны - бұл қардың ... ... суды ... ... және ... ... ... көлдер мен теңіздердегі су деңгейінің көтерілуі нәтижесінде ... ... су ... қоймасы - суды тоқтатуға, жинақтауға және сақтауға арналған, өзендер алаптарында түзілген, су тірегіш ғимараттармен бекемделген, едәуір сыйымдылықтағы жасанды су ... ... - ... және қадалық бекеттерден үйлестіруден туындаған.
Ағыс - сұйықтықтың жылжып орын ауыстыруы, ... су ... ... ... ... ... немесе қималардың бір бөлігі арқылы тасымалдаушы су массаларының орын ... ... өзен ... ... - ... су ... белгілі бір уақыт мөлшерінде жүріп өткен жолы, ол су бір ... ... ... ... ... ... (м/с) өлшенеді.
Белгілер мен қыcқaртылғaн cөздер
ҚР ІІМ ТЖК ММ - Қазақстан Республикасының Ішкі Істер Министрлігі Төтенше Жағдайлар ... ... ... - Америка құрама штаты
ТМД - Тәуелсіз мемлекеттер достығы
СЭС - Су электр станциясы
СДӨЖ- су ... өзі ... - ... ... реттеу Солтүстік Арал теңізін сақтау
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Кейінгі 10 жылдың ішінде ғана республикамызда ... ... 10 мың адам қаза ... 1,5 ... адам ... шекті, жалпы шығыны АҚШ долларымен 300 миллиард ... ... ... ... ... ... шектеулілігінен 1991 жылдан бастап артық су - лар Арнасай сағасына ... жі - ... ... Ол 2004 жылы ... ... ... Өзбекстан су төгін - ді - лерін реттеу мақсатында 2004 жылы Арнасайда екі қоршау құ - рылыстары (бөгеттері) салын - ды. Сол ... бері ... су ... Арнасай көлдері жү - йесіне суды төгу көлемі су қой - масын пайдалану қағидаларымен бекітілген ... 2160 ... ... ... 600-700 ... метрге дейін шектелді.
Сырдария өзенінің алабы егістік алқаптарын жасанды суғарумен ... ... ... ... ... Өзен ... негізгі суды тұтынушы - жыл сайын суға деген сұранысы көбейіп келе жатқан суармалы егін шаруашылығы. Сонымен ... суға ... ... ... ... көрсету және балық шаруашылықтары жағынан да туындап отыр. Осыған байланысты Шардара су қоймасына, Қазалы су торабына жиналған суларды осы шаруашылыққа ... ... ... ... ... ... оның жоғары беті Қазақстанға қарағанда едәуір қоңыржай белдеуде болады. Сондықтан, егер қыста көптеген ... ... ... болса, Сырдария өзенінің жоғарғы ағысында мұздан босап, өзінің төменгі ағысында әсіресе, Қызылорда ... су ... әкеп ... Су ... табиғи себептермен немесе қар еру және ағыстың жоғарғы ... ... су ... тасталған қалдықтар әсерінен болуы мүмкін. Мұзды бөгеттер ағындарды ұстап ... ... су ... ... ағып ... ... ... әсіресе, 2004 - 2005 жылдардың қысында қатты ... ... ... қа - рай және ... қағида - ларға қарамастан Оңтүс - тік Қазақстан және ... ... ... елді ... су басу ... осы ... ... шешімін таппаған.
Өңірлердегі су тасқыны ахуа - лын дер ... ... үшін ау - ... ... ... жүр - - ... Шардара су қойма - сы - нан Сырдарияның төменгі саға - сына дейінгі учаскелерде ҚР ІІМ ТЖК ... 15 ... және ... ... ұйым - дастырылды, жарылыс жұмыс - та - рын жүргізу және Сырдария өзені - нің арнасын мұздан тазарту бо - йын - ша ұсы - ным - дар ... ... ... ... Бұл ... су ... толығымен жойған жоқ.
Сырдария өзенін зерттеуші мамандар мен экологтарды ... ... тағы бір ... ... ұлтанының топырағы қалыңдап, өзен арнасының тайыздана бастауы. Бұл жағдай әсіресе мұз еріп, жоғарыдан төменгі арнаға көп су ... ... ... ... ... елге көп қиындықтар әкелуде. Сырдария ұлтанының тайыздануынан арнаның су өткізгіштік қасиеті төмендеп, соның салдарынан жыл сайын су тасқыны орын ... ... су ... ... арттыру үшін арнаны көмілген топырақтан өзен арнасын қыста мұзасты ... ... ... ... етеді. Жаз мезгілінде арнасының кеңіп, одан өтетін су мөлшерінің аздығынан ағыстың жылдамдығы да баяулайды. Әлсіз ұлтанындағы құмды шайып, оны ... ... ... ... ... Ал, ... ... ұлтаны мен қалың ұстасқан мұздың арасында кернелген судың ағысы күшейіп , өзен асты батпағын шайып әкету мүмкіндігі, тиісінше арнаның су ... ... де ... Арал ... су деңгейін жоғарылату үшін су тоспаларының санын көбейтіп, арналарын кеңейту қажет.
Жұмыcытың мaқcaты: ... ... ... ... ... мен нысандарды қауіпсіздендіру алынды.
Жұмыстың міндеттері:
* Сырдария өзенінің тасқын су болу аймақтары және оның ... ...
* ... ... тасқын суынан қорғау бөгеттерінің және су қоймаларының күйін зерттеу
* ... ... ... ... халықты, нысандарды қауіпсіздендіретін шаралар:
* Су қоймалары мен бөгеттерге автоматты жүйе
* Жағаны нығайтқыш,имараттар мен ... ... ...
* Су ... ... суды бұру
* Арнаны тазарту.Арнаны түзейтін және түбін тереңдететін ... ... ҚР ІІМ ТЖК ММ ... ... ... 1 ... жарияланды: 2) Қызылорда облысындағы Сырдария өзенінің су қоймалары жағдайы және су тасқынынан ... мен ... ... (Әл - ... ... ... ... Университеті, ҚазҰУ Хабаршысы, География сериясы,. № 1 , ... 2015, - );
1 ... ... ... жүзіндегі тасқын сулармен күрес
Табиғи апаттардың ішіндегі ең қауіптісі, ең залалдысы - тасқын су. Жер шарының кез келген аймағында болып ... бұл ... ... ... ... келмейтін табиғат апаттарына қарсы тұру, оның алдын алу ... ... ... ... бойы зардап шегіп келеді. Тасқын суға төтеп беру мүмкін болмай тұр. Тасқын су көбіне көп біздің ... тыс ... орын алып ... Оның ... бір ... су ... Сахара шөлінде де бірнеше рет адамдардың өмірін қиғаны тарих жылнамасында жазулы. Бұл апаттан ең көп тауқымет тартқан ел ... ... ... ... айтуға болады. Ондағы Хуанхэ мен Янцзы өзендері қытайды халқын асырап қана қоймай, ара-тұра ажал құштырып та ... Осы екі ... су ... ... өмірін қиды. Мәселен, 1332 жылы Хуанхэ өзені арнасына сыймай тасып, жан-жағын жайпап өтті. Адамзат тарихындағы ең бір алапат тасқын су ... ... ... ... Оның ... елді оба ауруы жайлап, қаза болғандардың саны 7 миллионнан асып ... 1887 жылы да ... ... да ... Ол кезде 11 қала мен 300 ауылды су алып ... ... 900 мың ... ... ... Кейінірек осы саланы зерттеуші мамандар бұл мәліметтің шындыққа жанаспайтынын айтып, кісі шығыны 2 миллион мен 6 миллионның аралығында болуы ықтимал ... алға ... ... аса бір ... ... 1938 жылдың маусымында тіркелді. Жапон әскерінің шабуылынан қорғану үшін Қытай ... ... ... бірін бұзуға мәжбүр болды. Соның салдарынан өзен ... ... ... елді басып ала алмады. Бірақ су тасқынынан 500 мыңға жуық тұрғын көз жұмды. [1]
Тибеттен бастау алатын Янцзы өзені де ... ... ... ... ... 6 300 шақырымды қамитын толассыз, жауған жауынның салдарынан 1911 жылы тасып, 200 мың ... ... ... ... ... ... мен тұрғындарды мемлекет бірнеше су қоймасын тұрғызуды іске асырды . Бірақ тасқын судың әсері әлі де ... 1981 жылы ... ... үш күн ... ... ... Янцзыны арнасынан шығарып жіберді. Қатты ағыс әсерінен елді-мекендерді түгелдей су басты, 100 мың адам қаза тапты. 28 ... ... ... ... ... Қауіпсіздікті күшейту мақсатында Қытай мемлекеті 2009 жылы Янцзы өзеніне арнап үшінші бөгеттің құрылысын аяқтады. [2,3]
Қытайдағы су тасқынынан ... ... ... ... мен ... тиесілі болса, АҚШ-та Миссисипи өзені де тасқын суымен қауіпті. 1927 жылы ... ... су ... 11 ... қамтыған су тасқынынан 246 адам қаза болған, ел экономикасын 400 миллион доллар шығынға алып келді. Кейбір дерек көздері сол ... ... ... ... 500 ... жуық ... көз ... келтіреді.
Экономикасы қарқынды дамыған АҚШ халықтың қауіпсіздігі мақсатында Миссисипидін ... ... ... ... ... ... ... сәкес тасқын су әсерінен шығын азайды. Бірақ 1993 жылы ол тоқтаусыз жауған жаңбырдың ... ... ... 500 адам суға ... ... ... 7 мыңға жуық адам басқа жаққа көшірілді. [4]
Ал АҚШ-тың Колорадо 1976 жылдың 31 шілдесінде ұзындығы 125 шақырымды құрайтын, тереңдігі бар ... 45 ... ... Биг-Томсон тоған суы тасып кетті. Арнасына сыймай, 9 метрге дейін көтерілген оның күшті ... ... ... әсер етті. Тасқыннан 139 адам қайтыс болса, 600-ге жуығы із-түзсіз жоғалды.
Су апатынан ұдайы жапа шегіп келе жатқан ... бірі - ... ... ғасырдағы ең ірі тасқындардың бірі 1970 жылы осы елде ... Бес ... ... ... ... Ганга атырауында жаңбыр құйып, тасқын су байқалды. Тасқын су 20 мың шақырымдық жерге жайылып, ондаған қала мен ... ауыл ... ... ... ... ... бұл тасқынның әсесірінен 1,5 миллион адам қаза тапты. Тұрғындар ауызсу алатын құдықтар тегістей жойылып кеткендіктен, кейінірек ел ішін ... ... ... адам ... ... ... көз ... қатары да мол болды. [5,7]
1978 жылы да Үндістанның солтүстігіндегі өзендер арнасынан асып, 1,3 миллион адам суға кетті. Әлемдік жеті ... бірі - ... ... ... су басты. Осындай апаттар жиі орын алып тұратынына қарамастан, Ганганың бойында 145 ... ... адам ... ... бұл елде ... ... ... су тасқыны тіркеліп, миллиондаған адамдар үйсіз-жайсыз қалып жатады.
Тасқын судың туу себебінекөп жағдайда жер сілкінісі мен су астындағы жанартаулардың ... ... ... ... бойынша, мұхит жағалауындағы жер сілкінісінің әсерінен жағаға қарай аса биік емес, бірақ жылдамдығы реактивті ұшақтікіне тең ... 800 - 1500 ... ... бағыт алады. Бұларға деген атау берілген. Тарихшылар ... ... ... ... соңғы 2500 жылдың ішінде 355 цунами тіркелген және оның 308-і ... ... ... ... ... орта есеппен екі-үш цунами өтіп тұрады. Олар көбінесе Камчатка, Куриль және ... ... ... Жапонияға қауіп төндіріп келеді. Оның әсіресе жапондарға қатысы мол. 1896 жылы тіркелген цунами Жапонияға ... ... ... ... солтүстік-шығысында ұзындығы 300 шақырымдық толқындар пайда болып, олардың биіктігі 3-тен 25 метрге дейін жеткен. Осы ... ... 27 мың ... ... ... ... 10 мыңдаған тұрғын үй жердің бетінен жойылып кетті. [6]
Адам баласы әліге дейін су апаттарына қарсы неше түрлі тиімді ... ... ... ... ... ... ... бетіндегі өзгерістерді мұқият қадағалайтын сейсмикалық стансалар жұмыс істейді. Сондай-ақ ... ... ... ... тетіктерін де ойлап тапқан. Бұл салада, әсіресе жапондар мен америкалықтар табысты еңбектенуде. АҚШ-та деп ... ... жүйе ... Ол сулы ... ... тез ... және қай аймақта екенін дәл анықтайды.
Су тасқынының алдын алу үшін әлемде көптеген бөгеттер салынды. Өзені көп мемлекеттерде су көлемін азайту үшін ... ... ... ... оқиғалар да бар. Ғалымдар су астында қалалар тұрғызуға да болатынын дәлелдеуге ұмтылуда. Жер аз болып саналатын Жапония осы жұмысты атқарып ... ... ... ... ... сәулетшісі Гермен Зергель жер бетіндегі су қоймаларының ... ... ... ... ... Ол ... теңізін құрғату үшін Гибралтар және Босфор бұғаздарына бөгет салуды ұсынды. Зергельдің пікірінше, теңіздің қалған бөлігі күннің ... буға ... ... аумағынан сәл үлкен құрғақ аумақ пайда болады. Бірақ оның бұл ... әлі ... ... іске ... ... адам мен табиғат апаттары арасындағы күрес тоқтаусыз жалғасуда. Бірақ соған қарамастан, апаттар мен одан зардап шеккендер саны азая ... ... ол ... ... ... орын алвп ... мүмкін. [8]
ХXI ғасырда адамзат үшін басты мәселесі су және су ресурстары болып табылады. Шындығында, бұл көпшілік мойындаған апаттың ... ... 50 ... планетамыздағы халық саны 4 есе өсті, жақында халық саны 10 ... ... және одан әрі өсе ... ... Жер ... су ... азаймаса көбеймейтіндігі анық. Біраз жерлерде тасқын су байқалса, су мөлшері кейбір аймақтарда азайып ... ... ... ... бірге біздің суға деген сұранысымыз да еселеп арта түседі. Мысалы, 1 тонна қағаз алу үшін 250 тонна су, болат ... 150 ... су, ... ... алу үшін ... тонна су, ал ірі жылу станцияларының агрегаттарын салқындатуға 1,5 текше км (бір өзен деуге болады) су жұмсалады. Ауыл ... одан да көп су ... ... Ары қарай да судың қолданылуын тізбектеп айта беруге болады.
ЮНЕСКО ұйымының ресми құжаттары да осылай ... ... , , . ... ... , деген т.с.с. мәтіндер кездеседі. [9]
Еліміздің су ресурстарын 1 шаршы ... ... ... ... ТМД ... әлдеқайда төмен. Құм басып жатқан Түркіменстанның өзінде Қарақұм каналы салынғаннан кейін бұл көрсеткіш бойынша мүлдем артта қалып ... ... ... су ... ... ... бастап нығайту керек.
Экологиялық жағдай да адамзаттың маңызды проблемаларының бірі. Ал аймақтың экологиялық жағдайы су ресурстарына тікелей байланысты болып келеді. ... ... ... 70 ... су ... (өзендерге, көлдерге, су бөгендеріне, теңіздерге, қайта құйылады. ... ... ... қабілетіне ие, бірақ белгілі бір ластану шегіне дейін ғана. Көп жағдайда ластану мөлшері бұл шектен бірнеше есе асып түседі. Сондай-ақ ... ... бар. ... ... ... ... суда оттегінің ерігіштігі төмендейді. Оттегі суда жүріп жатқан тіршілікке қажетті болуымен қатар, әртүрлі суды ластайтын заттарды тотықтырады және ыдыратады. ... ... су ... ... ластап отырған нысандар - өнеркәсіптер және тұрмыстық қолданыстан шыққан сулар.
Су қауіпсіздігінің екінші жағы бар. ... су ... ... мен су ... қандай қауіп-қатерді бойына жасырып отыратыны белгісіз. Мысалы, өткен жылғы Амур өзеніндегі су тасуын алайық. Шілденің аяғында басталған ... ... айы бойы ... дерлік жауды. Соның нәтижесінде өзен жайылмасы (өзенге жақын орналасқан ойық аудан) 4-5 м тереңдікте суға толды, су өзен ... 30-50 ... ... ... елді ... жолдарды, егістік алқапты су алып кетті, адам өміріне қауіп төндірді. Немесе ... ... жыл ... су ... ... жағдай орын алған Жайық өзені еліміздің экономикасына біршама зиян ... ... ... Ал, 2010 ... Қызылағаш ауылын судың шайып кетуі елдің көпке дейін есінде сақталады. ... ... ... ... ... планетамызда жиілеп кетті. Су тасқындары және көктемгі қар мен жаңбыр ... ... ... ... ... қауіптірек байқалуда. Себебі, біріншіден бұл жағдай климаттың өзгеруімен түсіндіріледі, екіншіден, Жер ... ... саны өсіп ... ... ... су нысандарына жақын қоныстанамыз (су нысандарының бірнеше жылда қайталанып отыратын деңгейлерінің ... ... ... Яғни, әр жыл сайын Жер бетінде жүздеген жаңа су бөгендері салынады, әрине олар адамзаттың өмір сүруі үшін аса ... ... ... ... ... қажетті сапада салынбайды немесе көбісінің әбден тозығы жеткен, ал оларды ... ... ... қаралады.
Су нысандары, су ресурстарымен байланысты тізбектей қарау керек, сондықтан олардың қандай дәрежелі қауіптілігін алдын-ала білу үшін ... ... және су ... ... ... ... ... Мысалы, орта ғасырда Ұлы моңғолдар Үндістанда жаңа астана салған. Қаланы 14 жыл ... сол ... ... қаласына айналдырмақ болды. Бірақ , адамдар 1 жыл ғана ... ... ... су мөлшерін есептей алмағн, қаланы сумен қамтамсыз ету мәселесін шеше ... ... ... су ... ... Тағы бір мысал, Египеттегі құрғақ арнада (вади) салынған белгілі бір бөгет бірінші су тасқынынан соң шайылып кеткен. ... ... 20 ... ... ... гидрологиялық есептеулердің дұрыс жүргізілмегендігінен болып отыр. [11]
Суды, су нысандарын, су ... және су ... ... ... зерттейді. Гидролог-практиктер өзендер мен көлдерде үздіксіз тұрақты бақылаулар ... ... су ... тәрібін басқаратын гидрологиялық процестерді қарастыруда. Ал жобалаушылар суды қолдану мақсаттарына қарай әртүрлі гидротехникалық ғимараттарды жобалауда күрделі гидрологиялық ... ... Кез ... ... жол астынан (үстінен) өткізілетін құбырлар, электр желілерінің бағаналары, қорғаныс дамбалар - барлығы гидрологиялық ... ... ...
Елбасының өткен жылғы Жолдауындағы басым міндеттердің ішінде елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз ету және ауылшаруашылық егіс алқаптарын ... ... шешу ... ескерте кеткен жөн.
Қазіргі кезде бұл бағытта көптеген жұмыстар жасалуда. Өзендер мен көлдерде бақылау жүргізу ... ... өсіп ... ... зор ... құрылыстар жобалануда. Су бағытында жұмыс істейтін ғалымдар ізденістерін жандандыруда, мысалы, ... ... ... ... ... мен ... ... жоқ ғылыми жұмыс атқарды: Қазақстанның су проблемаларына және ол ... шешу ... ... 30 ... ... ... ...
Келешекте осы басталған жұмыстарды жалғастырып, еліміздің су қауіпсіздігі мәселелерін шеше алатын білікті жас ... ... ... ... ... болып отыр.
+ Оңтүстік Қазақстандағы Сырдария өзенінің тасқын суы бар аймақтарына шолу
Сырдария Орта Азиядағы ірі өзен Қарадария мен нарын өзендерінен ... ... ... ... ... ... ... бастау алып, Арал теңізіне құяды. Ұзындығы Нарын өзенінен 2212 км, Қарадариядан 3019 км, су жинау ... 219 мың км2 . ... ... суы ... ... ... суғаруға көбірек пайдаланылады, сондықтан, көптеген салаларының суы басты арнаға ... ... ... сол ... - ... Шахимардан, Сох, Исфара, Қожабақырған, Ақсу; оң жағынан - ... ... ... ... ... ... ... шөл зонасында орналасқан. Қазақстан аумағы арқылы тек Сырдария өзені ағып өтеді. Сырдария өзені Қазақстан жерінен тыс ... Тянь - Шань ... ... ... ... ... сала келіп, құяды, олар республика жерінде Арыс және Келес өзендері. Өзеннің жалпы ұзындығы 2212 км, оның 1400 км Қазақстан ... ... ... ағып ... ... ағысын реттеуші Шардара СЭС бөгенінен кейін өзен Қызылқұм өңіріне енеді. Мұнда арнасы көп өзгеріп ... ... ... тармақтарға бөлінеді. Қызылордадан төменгі ең үлкен тармағымен ағынның жартысына жуығы өтеді. Осы тармақпен 70 мың гектар жер суарылады. Бұл ... өзен ... ... және батпақты келеді. Өзен арнасының төменгі бөлігі ... ... ... ... жерді кесіп өтеді. Жазда су молайғанда тасқындар жиі болып тұрады. Сырдария ... қар, аз ... ... және жаңбыр суымен қоректенеді. Орташа жылдық су шығыны Ферғана аңғарына шыққан тұста 566 м3 / сек, Қазалы қаласының маңында 466 м3/ сек, ... 430 м3 /сек. Суы өте ... ... ... жыныстан мөлшері жылына Қазалы қаласының тұсында 21 млн. ... ... 12 млн. ... ... ... төменгі бөлігі желтоқсанды қатып, наурызда мұзы ериді.. Ферғана қазан шұңқырында өзеннің тек ... ... ... ... облыстарының, Қызылорда жерін түгел, Өзбекстанның біраз жерін қамтиды. Ауданы 200 мың км2 . Сулы ... ... ... ... құмдары мен тастарында. Бұлардың қалыңдығы 200 - 250 м. Ортасын бөлігінде 650 - 700 м. су ... ... ... беттеген. 1000 - 1200 м. Тереңдікке дейін ... ... ... ... су жер ... 10 - 30 м - ге ... ... өнімі 2500 - 4000 м 3 , минералдылығы 1 л / г - дей, тек Арал ... ... 1,5 - 3,0 г / л. Су қоры 300 м 3 / сек. ... ортаңғы бөлігінде жоғары температуралары (80 0) және минералды сулар бар. Бұлар - Сарыағаш санаторийінде Манкент, Түркістан қалалары ... ... су. [14] ... ... ... ... қыста оның жоғары беті Қазақстанға қарағанда едәуір қоңыржай белдеуде болады. Сондықтан, егер ... ... ... қатып қалатын болса, сырдария өзенінің жоғарғы ағысында мұздан босап, өзінің төменгі ағысында әсіресе, Қызылорда облысында су ... әкеп ... Су ... ... себептермен немесе қар еру және ағыстың жоғарғы ... ... су ... ... ... ... ... мүмкін. Мұзды бөгеттер ағындарды ұстап тұрады, нәтижесінде су жайылма бойымен ағып төгіледі. ... ... ... 2004 - 2005 ... ... қатты байқалды.
Сырдария өзенінің алабы егістік алқаптарын жасанды суғарумен ... ... ... ... ... Өзен ... ... суды тұтынушы - жыл сайын суға деген сұранысы көбейіп келе жатқан ... егін ... ... ... суға ... сұраныс өнеркәсіп, қызмет көрсету және балық шаруашылықтары жағынан да туындап отыр. Осыған байланысты төмендегі кестеде ... Арал - ... ... су ... ... (СШБ) 2004 жылғы зерттеулері бойынша алынған көрсеткіштерін мысалға алуға болады.
Сырдария өзенінің су деңгейіне гидрометриялық бақылау ... ... 1910 - 1913 ... төрт ... ... ... Қызылорда, Қараөзек, Қазалы. Қазіргі уақытта 8 тірек гидропосттар жұмыс істейді: Чиназ - Көкбұлақ, Шардара су қоймасы, Көктөбе, Төменарық, ... ... ... және ... [15]
Сырдария өзені алабының су ресурстары көлемі жағынан 38,6 км3 (жылдық табиғи ағыс 90 ... ... ... 28,км3 ) жылдық мөлшермен есептеледі. 1982 жылы алапта Сырдария ... суды ... ... ... ... Сырдария өзені алабында күрделі жағдай қалыптасты. Бұл аймақтағы су шаруашылығы ... ... ... ... ... өнеркәсіптерді және ауыл шаруашылығын таза сумен қамтамасыз етуді қиындата түсті. Сырдария өзенін коллекторлы - дренажды және ағысты ... ... ... ... жағдайын нашарлата отырып, адамдар денсаулығына және өмір сүрудің санитарлы жағдайына кері әсер етті. Сырдария ... ... ... ... әр ... қажеттіліктер үшін жылына 12 мың млн. м 3 су алынады, оның ішінде 9600 млн.м 3 суармалы егіске ... ... ... ... егіс шамамен 2 300 - 3391 млн.м[3] коллекторлы - дренажды суды қосады. Оның ішінде жылына 980 млн.м[3] су ... ... ... ... келіп құйылады. Қалған бөлігі табиғи еңіс жерлерге ағып кетеді немесе көп ... ... ... ... 1- ... өзенінің тасқын суы бар аймақтарының Қазақстан картасынан көрінісі
Еліміздегі Шардара су қоймасына дейін Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан мемлекеттері арқылы ... ... ... ... ... су қоймалары мен су тоспалары орналасқан. Сондықтан Шардара су қоймасына ... ... ... метр су ... ... ... ... суын қай мақсатта, қаншалықты пайдаланатынына тікелей тәуелді болмақ.
Мысалы: 1961 - 1975 ... ... су ... ... ... ... 16 км3 су ... 1975 - 1987 жылдар аралығында бұл көрсеткіш ... 8 км3 ге ... ... ... ... біріншіден, 1974 - 1987 жылдар аралығында байқалған аймақтағы ... су ... ... екіншіден, суармалы егістік көлемінің артуына байланысты Сырдарияның жоғарғы ағысында су қоймалары мен су тоспаларының көптеп салына бастауы. Өзен суы ... ... ... 1961 жылы дария бойында Қайраққұм су қоймасы ғана болса, 1961 - 1973 ... ... ... ... 1974 - 1987 ... ... су қоймасы іске қосылған. Осының салдарынан Сырдарияның төменгі ағысында су тапшылығы сезіліп, Арал теңізінің тартыла бастағаны байқалды. ... ... Арал ... ондаған шағын көлдер мен арналар құрғап қалған. Дария деңгейінің күрт төмен түсуі шаруашылығы негізінен суды көп қажет ... ... ... өсірумен байланысты Қызылорда облысына көп қиыншылықтар туғызды. Осы кезеңде ... ... ... байланысты ауылшаруашылығы өнімдеріне сұраныс артып, суармалы егіс көлемін арттыру мәселесі туындады. Егіс ... су мен ... ету үшін ... ... ... жаңа ... қазу ... болды. Осы мақсатта 1963 - 1970 жылдары Қызылорда , Қазалы су ... ... іске ... ... ... ... ... біршама көтеріліп, маңайдағы үлкенді - ... ... суға ... шабындық алқаптарға су шыға бастады. Секундына 1400 м 3 су өткізетін ... су ... оң ... сол ... ... ... арналары қазылып, Өтебас, Ақкөл, Томай т.б көлдер қайта толды. Дария деңгейі төмендеп кеткен жылдары сиреп ... ... ... ... ... қалған ну қамыстар жайқалып бой көтере бастады. Қамыс, тоғайды мекендейтін аң - құс ... ... ... ... ... жоғары өрлеген балықтардың уылдырық шашуына қолайлы жағдай ... ... ... ... су ... жаз маусымында төмен қарай мардымсыз су жіберілгендіктен Арал теңізіне құятын судың көлемі айтарлықтай азайып, теңіздің құрғап қалу қаупі туындады. Дарияның ... құяр ... ... ... суы ... ... ... ұшқан тұз мыңдаған шақырымға дейін тарады. Арал мен оған көршілес елді ... ... апат ... ... ... су реттегішінің құрылысына 2008-2009 жылдары 150-ден аса құрылыс ұйымы тартылып, 7 500-ден астам адам ... ... ... ... ... ... ... тартылды. Осылайша дағдарыс жылдарында басталған осынау ауқымды құрылыс ... ... ... мәселелердің оң шешімін табуына көмектесті. Халық жұмыспен қамтылды, экономикалық ахуал жақсара түсті. Құрылысшылар алып ... ... ... ... екі ... ... салып үлгерді. Қыста су тасқынынан, ал жазда құрғақшылықтан қорғайтын кешен құрылысына мемлекеттен 50 млрд теңге қаржы бөлінді.
2010 жылғы 18 ... ... ... ... су ... құрылысы бірінші кезегінің стратегиялық маңызды нысан ретінде іске қосылу рәсімі өтті. Мемлекет басшысының тапсырмасымен Оңтүстік облыстарды су ... ... ... ... су ... ... 2014 жылы желтоқсан айында аяқталды. Екі жарым жылдаалып шлюз бен ... және 45 км ... алып ... ... -- ... ... соңғы сынақтан өтті. Бірінші кезегінің пайдалануға берілуімен Көксарай су реттегішінде 1 млрд текше метр су жиналса, биыл жыл ... ол ... ... ... - 3,0 млрд текше метр су жинайтын көлемде жоспарға сәйкес уақытында іске қосылды. ... су ... ең ... ... - Шардараны арнасынан шығып кетуден ... ... ... ... қауіп-қатер төнбейді, Сырдария жағасындағы елді мекендердің қауіпсіздігі толығымен қамтамасыз етілді. Сонымен қатар енді қыс-көктем жиып ... ... су ... ... ... өңірдің қажетiне жаратылады. 2010-2011 жылдардағы су тасқыны кезіндегі су қоймасында жинақталған ағынның ... 2,2 млрд ... ... ... ... мен жаз ... ... тұрған судың артығын Сырдария арнасына және Кіші Аралды толтыру үшін жіберіп, Шардара суын ... ... ... ... Бұл ... ... ... суландыру жүйелерiн қамтамасыз етуге және балықтың көбейуiне оң ықпал етеді дейді мамандар. Су ... бір ... ... Сондай-ақ мамандардың айтуынша Көксарай су қоймасының бір артықшылығы бар. Қазақстан жоғарғы шектерде Қырғызстан және Өзбекстаннан Арнасай су қоймасына ... су ... үшiн суды ... ... үшiн ... жасады. Он жыл бұрын 30 миллиард текше метр тұщы су ... ... Ендi су ... ... ... ... шарында су мәселесі алдыңғы кезекке шығып отырған қазіргі күні барлық мемлекеттер үшін өз ... ... ... қамтамасыз ету - ең өзекті ұлттық қауіпсіздік мәселелерінің санатында қарастырылуда. Біздің елімізде де сумен ... ету ел ... ... ... ... ... ... отырған мәселенің бірі болып табылды. Бұл мәселенің өзектілігі еліміздегі бар су ресурстарының шектеулілігімен, су қорының ел аумағында ... ... ... даму ... сай орын ... ... өзгерістермен, трансшекаралық өзендер суларының жоғары деңгейде ластануымен сипатталады. Сала ... мен ... ... ... ... ... ... аумақтарынан шекаралық өзендер ағысының қысқаруы, сондай-ақ климаттық жағдайлардың өзгеруі ... ... ... ... ... Осының салдарынан елімізде сумен қамтамасыз етуге байланысты қиыншылықтар туындауы мүмкін. Бұл өз кезегінде қай елдің болмасын әлеуметтік-экономикалық дамуына және экологиялық ... ... ... ... ... елімізді сумен тұрақты қамтамасыз ету мақсатындағы іс-шаралардың басында ... аса ... су ... ... ... ... ісі тұр. Осы ... алғанда, Көксарай су қоймасын салу арқылы Қазақстан Сырдария ... ... өзен ... ... ең ... мәселе.
Сырдария сужинағышының орташа биіктігі Амудариядан əлдеқайда төмен, соның нəтижесінде мəңгі қарлар мен ... бұл ... аз ... Сырдария бассейннің барлық ірі өзендері (Нарын, Қарадария, Шыршық жəне Сырдарияның өзі) қорегін қар мен ... ... ... ... көп ... ... əсіресе маусым айларында байқалады.
Арал-Сырдария бассейнінің ауданы 345 мың км2 жерді алып жатыр жəне ол екі ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан жəне Қызылорда облыстары. Бассейн маңындағы халықтың саны 2,6 млн-ға жуық ( жалпы ... ... 17 %), оның ... қала ... 1,2 млн адам (46 % ... ... жəне ауыл ... 1,4 млн адам (54 %). [18]
Бассейннің негізін Сырдария ... ... ... ... 3019 км жер. Өзен ... ... бойынша Шардара су қоймасынан Арал теңізіне дейін 1627 км-ге созылып жатыр. Соның ішінде ... ... ... - 346 км, Қызылорда облысында - 1281 км-ге созылған.
Арал-Сырдария су шаруашылық бассейнінде су қорларының сулылығы орта ... ... 17,92 ... ал су аз ... 14,24 км3/жыл бағаланады. Мұндағы ағынның міндетті шығыны 5,82 км3/жыл-мен бағаланады. 2,8 км3/жыл көлемдегі ағын су өзен арналарының жəне су қоймалардағы ... ... ... ... ... өзен ... фильтрациясына жұмсалады. Арал теңізінің деңгейін көтеруге бағытталған экологиялық бос ... 3,1 ... ... ... орта ... жылдарда қолдануға арналған су қорлары 12,02 км3 - ді, ал 20 ... бір ... ... ... олар 9,3 ... құрайды.
Арал-Сырдария бассейні, су шаруашылығының қиын жағдайымен сипатталады. Əсіресе Сырдарияның төменгі аймағында өзеннің шынайы тоқтауы жəне өзен ... ... ... ... ... Арал ... қоныс жағдайының төмендеуіне əкеледі. Өзен атырауы өзінің су басқару қабілетін толық жоғалтты. Шөлді аймаққа айналу процесі 2 млн га ... ... ... коллекторлы-дренаждық сулардың, елді мекендердің, өндіріс пен ауылшаруашылығының ағынды суларының Сырдария өзеніне келіп құйылуы, ... ... ... лайлануына əрі елді мекендердегі халықтың ауруға шалдығуына əкеп ... ... су ... шешудің басты қиыншылығы - жер үсті су қорларының толығымен ауылшаруашылығында қолданылуы. [19]
Біздің мемлекет көршілес Ресей, Қырғызстан, Тəжікстан жəне ... ... ... суды бөлу туралы көптеген сауалдарды шешу мақсатында үлкен жұмыс ... ... ... ... ... ... ... Екіжақтың бірлесуімен трансшекаралық өзендерді қорғау жəне оларды қолдану комиссиясы құрылды. Барлық трансшекаралық мемлекеттермен мұндай ... ... ... су ... ... ... ... шешілмеген сауалдар бар
Солардың бірі - Сырдария өзен бассейні. Жоғарыда айтылғандарға дəлел ... 2003 - 2005 ... ... ... ... ... үшін ... су қоймасына 750 м3/сек жоғарылатылған бос ағызулар түсіргендігін айтып кетуге ... ... өзен ... су ... ... ... - ... су қоймасына келетін су мөлшерінің артуына жəне су қоймасының уақытынан бұрын толуына алып ... ... ... ... ... ірі салалары - Арыс болып табылады. Сонымен қатар, Қаратау жотасының оңтүстік- батыс ... ағып ... ... ... өзен ... ... бастауынан Төмен-Арық теміржол бекетіне дейін 21900 км2-ді құрайды. Ағын қалыптасқан аймақта (бассейннің таулы бөлігінде) негізгі қоректену көзі - ... қар ... ... ... ... ... Оның аз ... "мəңгілік қар", мұз жəне жаңбыр сулары.
Сырдария өзен бассейннің су қорлары орта ... ... 37,9 км2 ... ... 70 %-ын ... ... ... бассейннің жоғарғы жағында Ферғана жазықтығынан шығарға дейінгі жерде қалыптасқан. Шардара су қоймасынан жоғары орналасқан оң жақ жағалау салаларының ағыны ... ... ... су ... 21 - 23 % ... Арыс өзенінің жəне Қаратау жотасынан ағып жатқан басқа да өзен ағындарының Қазақстан жеріндегі еншісі 9 - 7 ... ... ... және ... ... түйісуінен, Ферғана алқабынан алатын Сырдария өзені Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Қазақстанның аумақтары арқылы ағып ... ТМД ... ... ... жүйеге сәйкес, бұл мемлекеттер бір-біріне су жіберу туралы өзара келісімдер жасап отырады. Әрине, мұндай жағдайда әр мемлекет өздеріне ... ... ... ... орай Орталық Азия мемлекеттері іс-қимылдарының үйлестірілмеуінен трансшекаралық дарияның суын пайдалануды реттеуге байланысты шешімін күткен мәселелер аз емес. ... ... 1992, 1998 ... ... келісімдер бойынша, өз аумағындағы Сырдария бойында Арнасай су қоймасын тұрғызды. Бұл құрылыс ... ... ... төндіретін Сырдария өзенінің суын қауіпсіз аймаққа бұратын жолды жауып тастады. ... қоса тағы да ... су ... ... ... Бұл өзен ... ... да бір су жинайтын нысан салмау туралы мемлекетаралық ұйғарымға қайшы әрекетке болып есептелінді. Ал Қырғызстан Тоқтағұл ... ... ... ... ... су Шардара су қоймасын толып кетуіне әкеліп соқты. Арнасай арқылы артық су Өзбекстанға беріледі. ... ... жыл ... жаз шыға ... ... су ... қыс түсе су ... керек екенін ескертіп отырады. [21]
Бүгінгі күні Қырғызстанның Тоқтағұл су қоймасында 7,2 млрд. текше метр су тұр. Одан ... ... ... 519 ... метр су ағып жатыр. Ал біздің бас су қоймамыз - Шардарадағы судың мөлшері 3 млрд. 968 млн. текше метрді құрайды. Оған ... ... 1236 ... метр су ... ... ... ... таяу уақытта Шардара қажетті мөлшердегі суын жинап бітеді. Бас су ... ... ... ... 500 текше метр су жіберіліп жатыр. Оның 400 текше метрін Көксарай су ... ... ... ... ... ... төмен ағып жатыр. Көксарайдағы қазіргі су көлемі 1,862 млрд. текше метрге жеткен. Сондай-ақ дарияға Арыс өзенінен 47 текше метр су ... ... ... жанындағы тұрғындар жылдар бойы еріген қармен арнасынан асып-таситын дария тасқынынан зардап шегіп ... Жыл ... ... зиян шеккен Қазақстанның оңтүстігіндегі 4 облысқа бюджеттен миллиардтаған қаржы ... ... су ... бөгеттер тұрғызылып, тасқын шайған шаруашылық қалпына келтіріледі, үйсі қалған халық ... алып ... ... ... үшін ... 35 жылда ұзындығы 526 км бөгет салынды. Тасқын ... ... ... ... жағдайда салынған бөгеттер шайылып, ауыл-ауылды, мал-құс пен егістік шайып кетті. ҚР ІІМ ТЖК ... ... ... ... су ... ... ... аймаққа Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша 18, Қызылорда облысынан 51 елді мекен кіреді екен. Ондағы халықтың жалпы саны 401,1 мың адам, оның ... 199,2 мың адам ... ... жатады. Қыс-көктемде су көлемі көбейіп, жаз айлары ... су ... ... ... ... Сырдария өзенінің ірі салалары - Арыс болып табылады. Сонымен қатар, Қаратау жотасының оңтүстік- батыс беткейінен ағып түсетін майда ... өзен ... ... ... Төмен-Арық теміржол бекетіне дейін 21900 км2-ді құрайды. Ағын қалыптасқан аймақта (бассейннің ... ... ... ... көзі - ... қар ... еріген сулары болып табылады. Оның аз бөлігі "мəңгілік қар", мұз жəне жаңбыр сулары.
Сырдария өзен бассейннің су ... орта ... ... 37,9 км2 ... ... 70 %-ын ... ... көлемі бассейннің жоғарғы жағында Ферғана жазықтығынан шығарға дейінгі жерде қалыптасқан. Шардара су қоймасынан жоғары орналасқан оң жақ ... ... ... ... ... ... су қорларының 21 - 23 % құрайды. Арыс өзенінің жəне Қаратау ... ағып ... ... да өзен ... ... жеріндегі еншісі 9 - 7 %.
Өз бастауын Нарын және Қарадария ... ... ... алқабынан алатын Сырдария өзені Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Қазақстанның аумақтары арқылы ағып өтеді. ТМД кеңістігіндегі қазіргі су-энергетикалық ... ... бұл ... бір-біріне су жіберу туралы өзара келісімдер жасап отырады. Әрине, мұндай жағдайда әр мемлекет өздеріне ... ... ... Осыған орай Орталық Азия мемлекеттері іс-қимылдарының үйлестірілмеуінен трансшекаралық дарияның суын пайдалануды реттеуге байланысты ... ... ... аз ...
Мәселен, Өзбекстан 1992, 1998 жылдардағы мемлекетаралық келісімдер бойынша, өз аумағындағы Сырдария бойында Арнасай су қоймасын ... Бұл ... ... кезінде қауіп төндіретін Сырдария өзенінің суын қауіпсіз аймаққа бұратын жолды жауып тастады. ... қоса тағы да ... су ... салуды жоспарлады. Бұл өзен бойында қандай да бір су жинайтын нысан салмау туралы мемлекетаралық ұйғарымға қайшы ... ... ... Ал ... ... ... қыста энергетикалық режимге ауыстырғанда су Шардара су қоймасын ... ... ... соқты. Арнасай арқылы артық су Өзбекстанға беріледі. Осылайша Қазақстан жыл сайын жаз шыға көрш ... су ... қыс түсе су ... керек екенін ескертіп отырады.
Қызылорда облысындағы "Қазсушар" РМК-ның Қызылорда филиалының басты міндеті ... су ... су ... нысандарын тиімді, мақсатты пайдалану арқылы ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерге көрсетілетін қызмет түрін жақсартып, ауыл ... ... ... ... мүмкіндік туғызу. Сол арқылы ауыл халқының әл-ауқатын көтеруге, ауылдың әлеуметтік-экономикалық, экологиялық жағдайының жақсаруына қолайлы қызмет көрсету.
Жаңадан ... ... ... ... суды енді ... ... ... Құрылыс жұмыстарын тез аяқтау үшін қыста да жұмыс тоқтаған жоқ. Канал бойына миллион тонна топырақ, 11 мың текше метр ... 45 мың ... ... тас ... ... 1 ... 605 куб су өтеді.
Анықтау бойынша бұл арна ... ... ... ... 900 ... метр су жіберуге болады. Қызылорда облысының негізгі аграрлық бағыты - күріш өсіру. Облысымызда 1992 жылға дейін 280 мың ... ... жер, оның 220 мың ... ... ... ... ... ал қазіргі уақытта суармалы жер көлемі 218 мың га, оның 175 мың га инженерлік жүйеде, 60 мың гектардан астам жер ... ... егіс ... ... ... ... көлемінде егілетін күріш дақылының 30% астамы Жаңақорған, Шиелі аудандарында орналасқан. Жаңақорған ауданындағы Түгіскен алқабын (30 мың га) сумен қамтамасыз ету ... ... ... каналы 1964 жылдары салынған. Қайта жаңғыртудан кейінгі каналдың ұзындығы - 88,5 км, су өткізгіштігі - 102 ... ... ... ... ауданындағы Жаңақорған-Шиелі суармалы алқабын (28 мың га) сумен қамтамасыз етіп ... ... ... ... 1950 жылы пайдалануға берілген, қайта жаңғыртудан кейінгі ұзындығы - 20,4 км, су ... - 120 ... ... ... ... орналасқан су қоймаларындағы су көлемі азайғанда, әсіресе шілде, тамыз айларында ... су ... ... ... ... ... су көлемі жетіспей су тапшылығы орын алады, нәтежиесінде екі ауданныңда бірнеше жүздеген гектар ауыл ... ... ... ... отырады.
Бұл мәселе бірнеше ондаған жылдардан бері тиісті шешімін таппай келе ... ... ... ең ... ... жылы ... ... Су ресурстары комитеті мәселені шешу жолдарын қарастырып ұсыныс беруді ... және ... ... ... ... ... Мамандар қазіргі уақытта полимер негізінде көптеген материалдардың шығарылуына байланысты әртүрлі синтетикалық материалдар мен бөгет конструкцияларын салу ... ... ... ... ... - синтетикалық материалдардан (резеңке маталы, ... ... ... ... бөгеті. Ол қажетті беріктікті, иілгіштік және бүтіндікті сақтай отыра, судың деңгейін көтеретін конструкцияны ұсынды. [25]
Мұндай конструкцияларды ... ... ... кеңінен пайдаланып келеді. Мұны жан-жақты білу, көру, танысу мақсатында мамандар Қытай еліне барып салынған құрлыс объектілерінде және ... ... ... ... Бұл ... (плотина) конструкциясы қалта қабықтың ішіне вакуумдық су айдағыш (насос) арқылы сумен толтырылады, сумен толған ... ... ... биіктігі 3,5 метр, біртіндеп су жіберу арқылы қажетті су деңгейін ... ... ... ҚР Су ... ... ... РМК-ның Қызылорда филиалына аталған екі аудандағы магистралды каналдардың сумен қамтамасыз етуін түбегейлі жақсарту үшін ... ... ... ... ... ... Жобалау-іздестіру жұмыстарын "Қазсушар" РМК-ның Қызылорда филиалы жобалау-іздестіру тобы дайындап, 2012 ... ... ... ... ... ... Жобаның сметалық құны - 997,5 млн ... ... ... ... ал жоба ... бірінші кезекте Жаңақорған ауданында Келінтөбе магистралды каналының су алу мүмкіндігін арттыру мақсатында Сырдария өзеніне матадан су тіреуіш құрлысын шаруашылық әдіспен ... 2013 жылы ... ... ... ... ... жүктелді.
Құрылыс жұмысы 2013 жылдың наурыз айынан бастап қолға алынды. Қытай елінен екі плотинаға қажетті мата материалдарынан жасалған конструкциялар толық ... ... ... ... ... филиалы және оған қарасты барлық аудандар мен Қызылорда қаласындағы 12 ... ... ... 700 ден ... ... ... мен ... вахталық әдіспен жүргізілді. Олар 4631 м3 құйма темір ... 59 м3 ... ... ... 8054 м3 геотекстиль, 1429 дана габиондар, 4537 м3 қиыршық тас, 22245 тонна қой тастар, 290 ... ... 1774 мың м3 жер ... су ... станциясы, қызметтік тұрғын үй - 1 дана, бетон үзелін салу, ... ... ... ... атқарды. "Қазсушар" РМК-ның Қызылорда филиалы тарапынан 5 экскаватор, 7 жүк автокөлігі, 7 бульдозер, 3 погрузчик, 2 автокран және тағы да ... ... ... пайдаланды. Сондай-ақ бұл жұмыстарға қосымша техникаларды қажет болды.
Аталған екі ауданның егістік ... ... ... өзеніндегі су деңгейіне тәуелді болғандықтан Шардара су қоймасы мен Көксарай су реттегіші жыл сайын тұрақты түрде маусым кезінде (сәуір-тамыз ... 600-750 ... су ... ... ... ал екі ... су ... бөгеті салынып пайдалануға берілген уақыттан бастап аталған қоймалардан маусым кезінде 550-650 м3/сек дейін азайту мүмкіндігіне қол жеткізіп 0,8-1,0 млд м3 су ... ... ... ... [27]
Арал маңайындағы шаруашылықтың тиімсіз жүргізілуінен Арал теңізі бассейніндегі елді мекендерде әлеуметтiк және экологиялық мәселелер ұлттық деңгейге көтерілді. Сырдария ... ... ... су қорларының дефицитi жылына 1, 2 - 3, 5 текше ... ... Ол ... ... ... ... әкеп соқты.
Сырдария өзені Қызылорда және Оңтүстiк қазақстан облыстарын ... ... ... - ... су ... ол ... ... аумағында басталып, Өзбекстан және Тажiкстан Республикаларында қалыптасады. Өзен үш iрi су қоймаларымен ... ... ... қазақстандық бөлігінде жалпы 2,5 миллионнан астам халық тұрады (Оңтүстiк Қазақстан облысында - 1,998 млн, Қызылорда облысында - 0,601 млн) . ... ... ... ... ... ауыл ... болып табылады. [28]
Оңтүстiк аймақты сумен қамтамасыз етуде Тоқтағұл су қоймасы маңызды рөл атқарады, яғни көптеген жылдар бойында суды ... ... су аз ... суға деген қажеттілікті (дефициттi) толықтырады.Сонымен бiрге, тәуелсіздік алғанға дейін Орталық Азияның ... ... ... ... барлық су шарушылық объектілері өзара байланысты жүйе болып қаралатын, Тоқтағұл су қоймасы осы жүйедегі ... ... және суды ... ... iске ... ... болатын.Соңғы жылдары Тоқтағұл су қоймасының жұмыс режімі, Қырғыз Республикасының меншiгiндегі объектi ретiнде, Орта - Азия ... ... ... ... ... ... iшкi ... үшiн және экспортқа арзан электр энергиясын сату арқылы қысқы мерзiмде су қоймасынан жоғарғы өтімде су ... Бұл ... су ... ... ... режіміне сәйкес келмейдi.
Әсіресе қысқы мерзімде тасталған жоғарғы өтімді су қазақстан аумағында төтенше жағдайлар туындатып, үлкен аумақтарды су басуда.. Нәтижесінде ... ... ... ... түсетін су көлемi 1994 -2000 жылдар аралығындаы 10 км3-те 5, 4 км3ке дейiн азайды. Сонымен бiрге Арал теңізіндегі ... ... 230 км3 ... ... 46 мг/л ... ... республикасының экономикалық дамуы негiзiнен, территориялық - өнеркәсiптiк кешендерде, ... және жеке ... ... ... ... су ... қамтамасыздығына тәуелдi болады. Сырдария өзенінің жер бетіндегі су қоры ... ... 100, 5 км3 ... оның 56,5 км3 ... ... ... Қалған 44, 0 км3 су көршілес мемлекеттерден түседi: Меншiктi сумен қамтамасыздандыру 1 ... 37 мың м3 және бiр ... 6, 0 мың м3-ке ... әр ... ... климаттық ерекшелiктерiне қарай, су қорының 90% көктемдегi мерзiмде өтеді. Сонымен қатар, жер беті ... ... ... бір ... ... ... ... және жылдың ішінде өзгеріп отырады.
Өзеннiң су қорларын экономика салалардың мұқтаждықтары үшiн толық қолдану ... ... ... ... ... ... ... және санитарлық талаптарды қанағаттандыру үшiн жылына берілетін судың жиынтық көлемi, 29, 0 км3 құрайды. Өзендердiң су қоймасы және алаптарындағы булану және ... ... ... 13, 5 км3 ... ... су аз (75% ... және су аз ... (95% қамтамасыздық) жылдардағы өзендердің жалпы суы 76 және 58 км3-ке дейiн төмендейді, осыған ... 32-33 км3 ... ... су қоры 25-26 ... ... төмендейдi. Сондықтан, жылдардағы сулылыққа қарай Сырдария өзені бойынша қолданыстағы су ... 25 км3 - тан 43 км3 - қа ... ... ... ... ... бассейіні күрделi жағдайлармен ерекшеленедi, әсiресе оның төменгi жағында. Өзеннің төменге ағысына түсетін табиғи су ... ... және оның ... ... ... ... ортаның сапасының және Арал маңайындағы тұрғындардың өмiр жағдайларының төмендетуiне әкеп соқты. Арал теңiзi үшiн де, төменгi жағының табиғи кешенi де ... ... ... ... ... Шөлдену процессі 2 миллион гектар аумақты қамтыды. Коллекторлы - дренажды және ауыл шаруашылығының сарқынды суларын Сырдарияға тастау оның ... және ... ... және ... ... үлкен әсер етті. Өлкедегi су мәселесi шешiмiнiң күрделiлiгi сол, жалпы бассейін бойынша жер беті су қорының толық ... су ... ... ... және оның ... ... ... үлкен аудандарына қызмет көрсететiн су тораптар қазiргi уақытта құламаларымен реттеледi, электр энергиясын ... және ... ... ... ... Ең ... ... су торабы Тоқтоғұл (есептік арыны 140 м), Чарвак (118 м), Андижан (86,5 м), ... (74 м.), олар ... ... жағында, ал ең төмен арынды - өзеннің төменгі ... ... ... (15,8 м). 1992 ... ... ... су тораптарының пайдалану режимі ауыл шаруашылығының қажеттiлiгiн қамтамасыз етуге бағытталған болса, ал 1992 жылыдан кейін Нарын-Сырдария СЭС-ы каскады энергетикалық ... ... өттi. ... су ... бұл ... ең ... ... болып көрiнедi және өзен маусымдық ағынды реттеуге арналған. Оның ... ... - ... ... ... қарсы реттеу болып есептеледі.
Кесте 1- Сырдария өзен бассейнінде су қоймаларындағы су көлемдері, миллиард- ... ... ... көлем
Тоқтағұл
Қырғызстан
Нарын
19,5
14,0
Шардара
Қазақстан
Сырдария
5,2
4,7
Кайраккум
Тәжікстан
Сырдария
3,4
2,5
Андижан
Өзбекстан
Қарадария
1,9
1,7
Шарвак
Өзбекстан
Шыршик
2,0
1,6
Басқалары
4,0
1,2
Барлығы
36,0
27,5
Шардара су қоймасының режимiнде екi кезең айқын ерекшеленедi: қысқы - су ... ... және ... - көлемнiң жұмыс кезеңі. Шардара су қоймасы өзеннің төменгі жағында орналасқан су тұтынушылардың суға деген қажеттіліктерін ... су ... ... ... ... тастаудың шектелуi, артынан апаттық жағдайға әкелуі мүмкін жағдай жасалынған. Шардара су қоймасындағы барлық сужiбергiш имараттар өткiзгiштiк қабiлеті жобалықтан екi есе ... және ... м3/с ... оның ... Сырдарияның арнасына тасталу мүмкiндігі 1500-1600 м3/с.
Шардара су қоймасы 1965 жылы салынды, өзеннің ... ... ... ... ... және ирригациялық мақсаттан басқа, энергетика, балық шаруашылығы және судың тасқындық шығынын реттеу үшін қызмет етеді. Қазіргі ... ... су ... ... су ... ... байланысты оның тасқынға қарсы қызметінің маңызы бірінші кезекте.
Шардара су ... ... су ... ... мен бөлу ... ... ағысында гидротехникалық құрылыстар каскадымен жүзеге асырылады, оған Қызылорда және Қазалы су тораптары, Әйтек және Аманөткел сутежеме көтерілімі ғимараттарыкіреді.
Соңғы жылдары өзеннің ... ... ... (Сырдария арнасын реттеу Солтүстік Арал теңізін сақтау) жобасы шеңберінде қолданыстағы гидротехникалық құрылыстарды қайта құру және ... салу ... ... ... ... су кезіндегі адамдардың хабарландыру және іс-әрекеті
Су тасқыны - бұл қардың еруі, жауын-шашын, суды желмен ... және ... ... ... ... мен ... су деңгейінің көтерілуі нәтижесінде жерді айтарлықтай су басу. Өзендер арнасына суды желмен ... ... ... су тасқыны ерекше түрге жатады. Су тасқыны көпірлер, жолдар, ғимараттар, құрылымдардың қирауына, ... ... ... ал ... көп жиналуы (4 м/с астам) және су үлкен биіктікке көтерілсе (2 м көп) адамдар мен жануарлардың опат болуына әкеліп ... ... ... ... ғимараттар мен құрылымдарға су массасының, жоғары жылдамдықта жүзіп жүрген мұздардың, әртүрлі сынықтар мен жүзіп жүрген ... т.б ... ... ... мүмкін. Су тасқыны кенеттен пайда болып және бірнеше сағаттан 2-3 аптаға дейін созылады. Республика аумағындағы көптеген апаттар тасқын судан болатындығы ... ... ... ... ... бар: судың басуы күтілетін аумақтағы тасқын судың арнасын ... су ... ... тосқауыл тұрғызу, жағаны биіктету және су түбін тереңдету жұмыстарын жүргізу, ғимараттар мен үй-жайларды судан оқшауландыру қондырғысын қою, қысқа ... ... ... жүзу және ... ... ... және ... [31]
Өзеннің жоғарғы бөлігіндегі мұз тосқауылдары топырақ бөгеттерінің бұзылу жағдайында тасқын қас қағым сәтте болуы мүмкін. Қалған жағдайларда су басу ... дер ... ... ... ... ... ... уақыт бар. Қар еріген және қолайсыз ауа-райы кезінде батпақтардың үстімен жүру өте ... ... ... көлемі батпақтардың өткізгіштігін азайтады, сондықтан тіпті тексерілген учаскенің өзі кедергіге толы және өте қауіпті болуы ... су ... ... ... ... ... ... кетіп, ең болмағанда, жер бедерінің ең биік нүктесіне дейін жету ... ... ... қол жеткiзу және апат салдарын азайту жөніндегі шаралар үшiн мынадай негiзгi мiндеттердi:
дағдарыстарды басқарудың тиiмдi тетiктерiн, оның ... ... ... мен ... ... ... мемлекеттік басқару жүйесiн жетiлдiру, мемлекеттiк басқару деңгейлерi арасындағы жауапкершiлiк пен ... ... бөлу ... ... ... ... және ... сипаттағы төтенше жағдайларға ұшырауға бейiм аумақтарына терең талдау жүргiзу, республиканың әр өңiрi, елдi ... мен ... үшiн ... қауiптер мен қатерлердi анықтау, олардың халыққа, материалдық құндылықтарға және қоршаған табиғи ортаға қауiптілiк ... ... ... ... автоматтандырылған мониторингi жүйесiн құру, авариялар, апаттар және дүлей зiлзалалар болжамдарын дер кезiнде ... және ... ... ... ету;
мемлекеттік басқарудың, аумақтардың, кәсiпорындар мен ұйымдардың барлық деңгейдегi iс-қимылдарын қамтитын төтенше жағдайлардың алдын алу және оларды жою жоспарларының, азаматтық ... ... ... ... ... төтенше жағдайлардың туындау салдарларын барынша болдырмау не болмаса жұмсарту;
азаматтық қорғаныс жүйесiнiң әзiрлігін арттыру, оны елдiң жаңа ... және ... ... ... келтiру;
бейбiт және соғыс уақытында төтенше жағдайлардағы iс-қимылдардың ... мен ... ... жағдайларда өзiн-өзi қорғау мен өзара көмек көрсетуге халықты ... осы ... ... ... ... осы ... ... стандарттар мен даму перспективаларын ескере отырып, төтенше жағдайларды басқару органдары мен қызметтерi үшiн кадрлар ... және ... ... ... және ... ... ... жағдайлардың алдын алуда және оларды жоюда, елiмiздiң азаматтық қорғаныс iс-шараларын орындауда халықтың кең түрде қатысуы үшiн жағдайлар қамтамасыз ету; ... ... ... ... ... ... осы ... және перспективалық технологиялар негiзiнде төтенше жағдайлар мен азаматтық қорғаныс саласындағы байланыс, хабарлау, ақпарат және ... ... ... ... ... бiрыңғай басқару жүйесiне кiрiктiру;
Министрлiкке ведомстволық бағынысты ұйымдардың ... ... ... ... ... жағдайлар мен азаматтық қорғаныс саласында мамандандырылған ғылыми-зерттеу және тәжiрибелiк-конструкторлық ұйымдар құру, осы саладағы жаңа жетiстiктер мен технологияларды енгiзу ... ... ... негiздiлiгiн қамтамасыз ету;
төтенше жағдайлар туындаған кезде апаттық медицинаның ден қою жеделдiгiн, оның ... ... ... ... ... сипаттағы төтенше жағдайлардың алдын алу және оларға әзiрлiктi ... ету ... ... ... ... ... ... (ғимараттарды сейсмикалық жағынан нығайту, гидротехникалық және селге қарсы құрылыстарды ... ... ... және ... жар ... ... бар беткейлердi, өзен жарқабақтарын нығайту және өзен арналарын тазарту, құрылыс сапасын ... ... және т.б.) ... ... ... қатар ұйымдастырушылық сипаттағы шараларды күшейту (қауiптi аумақтарға құрылыс салуға тыйым салу, ол ... ... ... ... ... болжау, мониторингiнi жақсарту және ғылыми зерттеулердi тереңдету жөнiнде iс-шаралар ... ... ... зiлзалалардан заңды және жеке тұлғаларды ерiктi түрде сақтандыруды дамытуға ең қолайлы сақтандыру режимiн ұсыну орынды.
Су тасқынынан, селден, сырғымадан және қар ... ... ... ... қауiптi учаскелерде ғылыми iзденiстер және оларға паспорттау жүргiзу;
өзен ... ... ... ... және өзен ... тереңдету бойынша, жағалауды қорғайтын және селден қорғайтын әрi ... да ... ... ... арттыру және олардың жаңаларын салу бойынша, қар көшкiнi мен сырғыма қаупi бар тау беткейлерiн нығайту бойынша, дер кезiнде төмен қарай ... ... ... ... және ... ... ... қар көшкiнiн түсiру бойынша қажеттi инженерлiк-қорғау жұмыстарының көлемiн орындау;
су қорғау және басқа да ... ... ... халықты кейiннен қауiпсiз жерлерге көшiре отырып, кезең-кезеңiмен ол жерлердi өнеркәсiптiк, азаматтық және ... үй ... ... ... және метеорологиялық сипаттағы төтенше жағдайлардан халықты қорғаудың тиiмдiлiгiн арттыру:
қауiптi табиғи құбылыстардың мониторингiн және ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен дауылдарды ескертудiң, мұздықтар мен су тасқындары жағдайының ғылыми-негiздемелiк әдiстемесiн әзiрлеу деңгейiн қамтамасыз ету қажет.
су тасқыны ... ... ... алатындықтан арнайы мекемелер халықты қорғау жолдарын іздестіруде.
Бұл шаралардың дер ... ... ... ... ... халықты барынша қорғауға міндетті. Егер қарапайым халық уақытында құлақтандырылмаса немесе ... ... ... ... көпшіліктің үй-жайын су алып кететіндіктен баспанасыз қалады. Сонда оларға уақытша болса да баспана беріліп, өтемақы ... ... ... ... су ... жақсарту мақсатында, Оңтүстік және Қызылорда облыстарының тұрғындары нүктелерінде және аумақтарында тасқын суларың жайылуын ... ... және жою ... ... ... ... ... қамтамасыз етуді арттыру, көлдің қысқы ағынын орнықтыру, оның ойпаңында су экожүйесінің және дельттік көлдердің жағдайын жақсарту үшін 1 млрд.м3 көлемінде ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін құрылыстар аяқталды
Табиғи сипаттағы төтенше жағдайлардың туындау қауіпін азайту үшін басқа су объектілерінде инженерлік-қорғау іс-шаралары жүргізілді. 2009 жылы ... 30 км. аса ... ... ... ... және ... ... су тасқыны жоғары 30 км. аса арнасы түбін тереңдету, түзету және кеңейту орындалды.
Министрлік халықты және ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін су тасқыны, сел қауіпі бар ... ... тау ... және сең жүру ... ... ... тұрақты мониторингін жүргізіп отырады. Қазіргі уақытта 11 орталық және 21 диспечерлік нүкте, 62 тәуліктік және 29 маусымдық су ... және ... ... 17 ... ... 9 ... және ҒӨК-тің 5 сейсмостанциясы жұмыс істейді. [15,32]
а)
б)
Сурет 2- Сырдария өзенінің тасқын су кезіндегі корінісі:
а) Аймақтарда су басу
б) Теміржол ... су ... ... нысаны мен әдістері
Зерттеу нысаны Сырдария өзенінің тасқын суы, Көксарай, Шардара су қоймаларының күйі, тұрғындар мен нысандардың қауіпсіздігі.
Зерттеу ... ... ... және ... облыстарында жүргізілді.
2.1 Тасқын суынан қорғау бөгеттерінің, су ... ... ... ... ... ... ... су қоймаларында төмендегідей әдіспен зерттелді.
Су деңгейін зерттеу әдісі. Су ... ... осы ... ... кезеңде бақыланған және судың қалдырған ізі бойынша айқындалған немесе жергілікті тұрғылардан сұрау арқылы анықталған су деңгейінен 0,25-0,5 м ... және ... ... ... ... (рейкалық, қадалық және аралас, жалғастырушы, су деңгейін өзі жазушы, су деңгейін үздіксіз тіркейтін, қашықтыққа мәліметтерді беруші құралдар бұрыннан су деңгейін ... ... су ... ... ... ... ... Олардан су деңгейінің есебініің бақылаушы алады.
Рейкалық бекеттер құрылымы бойынша өте ... ... ... ... және құны өте арзан. Бұл бекеттер өзендерде мұз, сең жүргізу кезінде және т.б. ... ... ... ... өзен ... ... Бұл бекеттер су деңгейінің жылдық тербелісінің ауытқуы 2-3 метрді ... ... ... ... ... ... ... ауытқуы өте жоғары бекеттерде рейкалық бекеттер тек қана рейкаларды көпірдің тіреуіне немесе гидротехникалық ғимаратқа бекіту орны бар ... ... ...
Қадалық бекеттер су ағысының жылдамдығын анықтайды. Тербелісі өте үлкен жазықтық өзендерде қолданылады. Бекетті құрайтын су өлшеу қадалары өзен ағысына ... ... ... бекітеді. Қадалардың жалпы саны су деңгейінің ауытқу аралығына және жағалаудың құламалылығына тәуелді. Егер ... ... ... онда қада көп, ал егер ... тік ... қада ... болады. Ең жоғарғы қаданың басы бақыланған су деңгейінен 0,25-0,5 м биіктікте болуы керек. Қазіргі кезде қадалық бекеттер қалыпты, ... ... ... ... ... 220 см, ... 8 см. Қада ... ұзындығы 15 см, диаметрі 10 см болады. Қада басы ақ сырмен бояланады да, төбесіне қада нөмірі жазылады. Бекеттің қадалары жоғарыдан ... ... ... реперге ең таяу жатқан қадаға №1 беріледі. ... ... - ... және ... бекеттерден үйлестіруден туындаған. Бұл бекетер жағалау құлама болып кейіннен жайпақ болатын өзендерде қолданылады. Тік бөлігіне рейка, ал жайпаққа қада бекітеміз. ... су ... ... су ... мұз ... ... ... Жағалай құламалы болғандықтан су деңгейінің өлшеу қиын учаскелерде жалғастырушы (передаточный) су өлшеу бекеттері қолданылады.
Жалғастырушы су ... ... және ... ...
1. ... ... ... - бақылау жүргізілетін бекетте, өзен үстінде көпір болған жағдайда оналастырады.
2. Тросттық бекет - бұндай бекеттер ... ... ... ... өзендерде орналастырылады.
Өзі жазушы суөлшеу бекеттер - су деңгейінің тербелісін үздіксіз тіркейтін құралдармен қамтамасыз еткен бекеттер.
Өзі ... ... ... ... ... - су ... ... автоматты түрде тіркейтін құрал. Осы құралдар екі элементтен тұрады: деңгейлік датчик және жазушы құрылғы.
Гидрометрияда қалытқылық, ... және т.б. ... ... ... ... құрылғы су деңгейін график түрінде жүргізеді.
Кейбір СДӨЖ-дерде белгілі бір уақыттан кейін таспаға ... тұру ... ... ... ... ... Ол тура су ... сәйкес келуі керек. Жазбаның масштабы су деңгейінің тербелісінің интервалына ... ... СДӨЖ ... ... ... сағат механизмдері арқылы қозғалысқа келтіріледі. Су деңгейінің өзі жазушы таспа барабанға бекітіледі. ... ... ... тік ... орналасуы мүмкін. [37]
2.2. Сырдария өзенінінің тасқын су қаупін анықтау мақсатында максималды шығындарды есептеулер жүргізілді.
Сырдария өзенінде тасқын су жауын-шашынның және ... еру ... ... Су ... ... ... судың мөлшерін максималды шығынын төменде көрсетілген негізігі формулалармен анықтайды.
Болжау кезінде сумен толықтыратын негізі болып табылатын тасқынын судың максималды шығынын бағалау ... ... ... ... ... ... ... анықтайды. Берілген қамтамасыздықтың қабаттық биіктігінде пайда болатын су тасқынының максималды шығыны ... ... ... ... Kс - іркіліс коэффициенті;
H1% - қамтамасыздықтың 10 % жауын-шашынның максималды ... ... мм ... маңдағы метеостанцияның мәліметтері);
lР % - қамтамасыздықтың 1 % ... ... ... ... ... ... ... сулардың қабатына ауыспалы коэффициенті F - су жинақталу алаңы, км2
Егер ... ... су көзі мұз ... жатқан өзеннің тасуы болса, немесе моренды көлдің тасуы болса, онда сел қалыптастыратын тасқынды судың ... ... ... максималды шығыны есептеледі QBпр, м3/с, формула бойынша анықталады:
QBпр=K*SпрНплt0/Lc (2)
мұнда Sпр - ұстатқыш биіктігінің 80 % деңгейіндегі көлдің су ... ... ... - ... биіктігі, м;
t° - көлдегі судың температурасы, °С;
LС - ... ... мен ... су ... шекарасы арасындағы горизонталі бойынша барынша қысқа қашықтық, м; [35]
3 ... ... ... ... ... су болу ... және оның себептерін зерттеу
Сырдария өзенінің тасқын су болу ... ... ... ... ... Қазақстан облысы, Қызылорда қаласы, соның ішінде ең қауіпті аймақ Тасбөгет , Қазалы маңы.
Кесте 2- Сырдария ... ... су болу ... аймақтары
Тасқын су болатын аймақтар
Жылдық су мөлшері, мың, м³/жыл
Тасқын су
Болу себептері
Жылдық судың мөлшері
Оңтүстік Қазақстан
36682.500
Жауын-шашын
492,68
Қызылорда қаласы
Мұздың еруі
289,81
Тасбөгет
Мұздың еруі
496,82
Қазалы маңы ... ... су болу ... ... су қоймалары, бөгеттер , тораптар салынған. Қазақстанға келіп түскен ағынның режимі су қоймаларының қалқандары ... оның ... ... ... су ... ... - Андижан, Чаркавский (Фархадский), Тәжікстанда - Қайрақұм, Қазақстанда- Шардара су қойма ... ... ... ... ... ... ағысқа Ақсу, Бадам, Сайрамсу (Талас жотасының солтүстік бөктері) салалы Арыс өзені және Боралдай, Бугун, Қантағы, Боялдыр (Қаратау жотасының ... ... ... ... ... Ағын ... гидротүйіндеу жүйесі арқылы реттеледі: Тасбөгет (Қызылорда қ.); Айтек (Қызылорда қаласынан 20 км төмен); Қазалы (Басықара ауылы) және ... ... ... ... ... бар. ... 3- Негізгі су қоймаларының сипаттамалары
Мемлекет
Су қоймасы
Өзен
Пайдалануға берілген жылы
НТД белгісі,м
Айдын аудан, км2
Аудан, км3
жалпы
пайдалы
Қырғызстан
Тоқтагүл
Нарын
1974
900
284
19,5
14,07
Өзбекстан
Андижан
Қарадария
1980
905
55
1,9
1,7
Чарвакский
Чирчик
1970
890
40
2
1,6
Тәжікстан
Кайрақұм
Сырдария
1956
347,5
513
3,4
2,5
Казақстан
Шардара
Сырдария
1965
252
900
5,7
4,7
Сырдария өзен арнасы ... ... өзен ... қалыптастыру үшін 1974 жылы Қырғызстан Республикасында салынған көпжылдық ... 19,5 км3 ... су ... ... әсер етеді.
Келтірілген су қоймаларының тізімі бойынша Сырдария өзен арнасының ... ... үшін ең ... ауданды 19,5 км3 әрі энергетикалық режимде жұмыс жасайтын Тоқтагүл және ... су ... ... болады. Олар Шардара су қоймасын толтырып отыруға да тікелей әсер ... ... қыс ... ... ... судыңтөгілу үрдісі бұзылды. Тоқтагүл су қоймасынан Қырғызстанға энергетика қажеттілігімен су төгілу тамызда 300 ... және ... ... 700 ... ... ... шығынын (әдетте, қарапайым режимде шығын 100-200 м3/с аспайды) арттырды.Өзбекстан территориясында жатқан ... су ... ... ... ... ... шығыны 1100 м3/сек екендігі дәлелденді. Шардара су қоймаларынан Қызылорда облысының шекарасына дейін тасқын ... жету ... 5-7 күн, ... ... - 12-14 күн, ... ... ... дейін 40 күнге жуық уақытта жетеді.
Шардара су қоймасының құрылысы біткен соң ... ... ... өзенінің су шығыны төмендеді. Дегенмен, Тоқтагүл және Шардара су қоймалары энергетикалық жұмыс тәртібіне көшкен соң Шардара су қоймасына қысқы ағыны тез ... ... ... ... ... су ... ... қабілеттен көп мөлшерде жылжыту су тасқынына әкеледі, Тосқауыш дамбыларды бұзу арқылы тұрғылықты жерлерді су басу барлық эксплуатациялық ережелерге ... суды ... ... ... т.б. жылжыту айтарлықтай материалдық шығынға ұшыратты. Қазақстан Республикасының Қызылорда облысында су шаруашылық мәселесі күрделі ахуалдық жағдайда тұр. ... басу ... ... ... ... ... ... саны 150 мың адамнан асады. Барлық бақылау кезеңдерінің мамыр-маусым айларында су ағыны артуының және ауыл шаруашылығының қажеттілік ... ... ие ... ... ... туған кезде су басу каупі келесі аймақтар территориясына енуі мүмкін: Арал ауданы - 10 мың.га, Қазалы ауданы - 15 ... ... ... - 9,8 ... ... ... - 25 мың.га, Сырдария ауданы - 6 ... ... ... - 5 ... Жаңақорағай ауданы - 5 мың га, Қызылорда қаласы (қала ... , , ... жер ... ... ... ... су басу қаупі төнген автожолдар: Самара-Шымкент 1045-1046 км, 1650-1651 км, ... км, ... км; ... 21-22 км, 101-104 км; ... 22-23 км; ... 63-68 км; ... 11-13 км, ... 16-19 км. Су басу қаупі төніп тұрған теміржол телімдері3072 км, 3023-3024 км, 2258 км, 2794 км, 2806 км, 2820 км, 2735 км, 2692 км, 2762 км, 2442 км, ... км ... ... Су басу ... бар ... ... теміржол көпірлері -3100 км, 3067 км, 2074 км, темірбетонды көпірлер - 3069 км, 3068 км, 3060 км, 3023 км, 3021 км, 3019 км, 2318 км, 2323 км, 2327 км, 2457 км, 2490 км, 2333 км ... ... ... ... су ... табиғи себептермен немесе қар еру және ағыстың жоғарғы жағында орналасқан су қоймаларына тасталған қалдықтар әсерінен де ... ... ... ... ... ұстап тұрады, нәтижесінде су жайылма бойымен ағып ... ... ... қа - рай және ... қағида - ларға қарамастан Оңтүс - тік Қазақстан және Қызылорда облыстарындағы жекелеген елді ... су басу ... осы ... ... ... ... 3 - Су ... салдарынан бұзылған көпірлер
Сырдария өзенінің арнасымен желтоқсаннан ақпанға дейін сең жүзу кезеңінде бөгеліс құбылыстарын ... ... өзен ... ... ... ... ... арнаның шұғыл бұрылысына салынады. Сонымен қатар, техногенді жағдайларға қарай бөгелістердің өзіндік орналасу орындары болады: жылжымалы өткел, төмен өткізгіш қабілетті ... ... ... ... ... және ... ... тасқынға дайынсыздығы (гидротүйіндер, арналар, суды реттеуші ғимараттар және т.б.) және шаруашылық қызметке пайдаланып отырған арнаның тарылған жерлері. ... ... ... ... мен ... ... отырған тағы бір мәселе Сырдария ұлтанының топырағы қалыңдап, өзен арнасының тайыздана бастауы. Бұл жағдай әсіресе мұз еріп, ... ... ... көп су ... ... ... жақын қоныстанған елге көп қиындықтар әкелуде. Сырдария ұлтанының тайыздануынан арнаның су өткізгіштік қасиеті төмендеп, соның салдарынан жыл сайын су тасқыны орын ... ... су ... ... ... үшін арнаны көмілген топырақтан өзен арнасын қыста ... ... ... ... ... ... Жаз мезгілінде арнасының кеңіп, одан өтетін су мөлшерінің аздығынан ... ... да ... ... ... құмды шайып, оны ілгері ағызып әкетуге шамасы жетпейді. Ал, ... ... ... мен ... ұстасқан мұздың арасында кернелген судың ағысы күшейіп , өзен асты батпағын шайып әкету мүмкіндігі, тиісінше арнаның су ... ... де ... ... су ... ахуа - лын дер ... ... үшін ҚР ІІМ ТЖК ММ-нің мамандары ау - ... ... ... жүр - - ... Шардара су қойма - сы - нан Сырдарияның төменгі саға - сына дейінгі учаскелерде ҚР ІІМ ТЖК ... 15 ... және ... ... ұйым - ... ... ... қорғауыш ғимараттарының техникалық жағдайы тексерілді, жарылыс жұмыс - та - рын ... және ... ... - нің арнасын мұздан тазарту бо - йын - ша ұсы - ным - дар беріліп, ... ... ... Дегенмен, бұл шаралар су тасқынын толығымен жойған жоқ.
Қазіргі кезде жылжымалы гидробекеттерді Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан облыстарында: , , , , , , , , ... ... ... Майқұм, Ақын-Жақып елдімекендерінде жедел іске қосылды.
Жүргізілген шолу бойынша Шардара су қоймасының 70% акваториясы мұз астында, мұздың қалыңдығы 10-20 см құрайды. ... ... ... барлық жағдайда да судың деңгейі құбылмалы болады. Су деңгейі су ұстағыш болып табылмайтын үйілген дамбаға қарай жанасады (биіктігі 1 ... ... ... өту ... су ... ... ... төмен бьефімен тікелей өтіп, оны бұзады. Автожолдарды бұзбау мақсатында Шардара су қоймасы транзитті режимде жұмыс жасап, 1500 м3/с ... ... суды ... ол қыс ... тасқыннан Сырдария арнасындағы ағын режимін реттеуге қолайсыз. [41]
Көксарай ... бас ... ... Сырдария өзені бойынша су саласы және суағызғыш арқылы Сырдария өзен арнасының ағызу шығыны 500 м3/с құрайды (4-кесте).Су қоймасына суды ... 31 ... ... ... 4- ... ... ... су ағып келу және кері ағызу
жыл
ай
2010
2011
2012
2013
Қаңтар
Ай соңындағы көлем, млн. м[3]
4344
3149
4135
2156
Сырдария өзеніне ағып ... су, ... ... ағызылып шығарылғансу, м[3]/с
519
631
1000
500
Оңтүстік Қазақстан және Қызылорда облыстарындағы тасқын қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін Арыс ... ... ... жыл ... ... жоғары тасқынды реттеп (үлкен қарқорына байланысты), Қызылорда қаласы арқылы сең жүру апатсыз транзитін ... ету ... ... айының ортасына дейін Көксарай бақылауреттеу орталығына су тарылуын болдырмау ... ... ... ... ... ... ... және табиғи процестер қазіргі уақытта жаппай өзгерді және адамның су объектілеріне (СЭС каскадын құру, бөгендер, су қоймалары және т.б.) ... ... ... ... немесе өшті.
Сырдария өзенінің су режимінің проблемасы барлық кезде шаруашылық қажеттілігі үшін жазғы кезеңде судың ... және ... ... ... ... судың басуы болды, ол орасан зор материалдық залал келтірді. Бұл ... ... ... да ... болатын, ал қазір антропогендік шығу тегі бар. [42]
Өзен бассейнінде бірқатар су қоймаларының құрылысынан кейін осы проблемалардың ... ... екі ... ... - ... Шардара (1965 ж.) және Қырғызстандағы Тоқтоғұлдың - күрт төмендеді.
Көктемде су тасығанда су басу және жазғы кезеңде судың аздығы ... ... ... ... ... ... ағысын реттеу және су қоймаларынан суды жіберу режимі, бір жағынан, ... ... мен су ... ... алып тастау және екінші жағынан, суарылатын егістік қажеттілігін қанағаттандыру үшін арнайы ұйымдастырылды.
Осы су ... өзен ... ... ... ... суды беру ... арттырды және өзеннің бүкіл бассейні бойынша суарылатын жерлердің кең ... ... ... ... ... ... уақытта сутасу және су тапшылығы проблемалары қайтадан туындады және олар ... ... ... ... және т.б.) ... ... көшуімен байланысты.
Сурет 4- Бақылаудың барлық кезеңінде Қазалы гидропостында Сырдария өзені шығысының өзгеру серпіні
1-шығыс, 2-4-орташа көпжылғы шығыс ... (2), ... (3), және ... ... (4) ... 5- ... Қайраққұм және Чарвак су қоймаларының толтырылу кезеңі, 6- Шардара су қоймасын толтыру кезеңі, 7- су ... ... ... өзендерде судың тасуы, бәріне мәлім, судың тасқынымен, топан сумен және мұзбөгеттер мен мұзбуу ... ... ... тірі қиманың қысылуымен байланысты.Олар төменгі ағыста және өзендер дельтасында жиі ... ... су тасу мен ... шыңырауы кезеңінде өзендегі су көкжиегі қоршаған ортадан биік болады.
Мұз қату Шардара су ... ... су ... қалыптасады, тұрақты мұз қату болғанда шығыс 600м3/с жеткізіледі. Бұл қысқы ... ... ... ... ... 100-150 м3/с көп, және де ... ағын мен мұз асты шайылуының қарқынды процесіне әкеледі.
Мұз жүру кезеңінде Қызылорда гидроторабынан төмен учаскелерде ... ... ... ... ... ... ол су ... және бөгет қорымен анықталады. Осы кезеңде белгіленген учаскеде шығысты 350-400м3/с дейін төмендету ұсынылады. [43]
Сызба мұз қату ... көл ... 100м3, ал мұз ... - ... тартқысы есебінен Жаңақорған-Қызылорда учаскесінде судың тұрақты шығысын ... ... жылы Арал ... Көкарал желісі бойынша екіге бөлінді, Үлкен (оңтүстік-батыс) және Кіші (солтүстік-шығыс) теңіздері пайда болды.
Бүгінде су беті ... ... ... теңіз 35-36 м абс. және құлауын жалғастыруда; Кіші теңіз 42 м абс. және оны біртіндеп көтеруге бетбұрыс және оның ... ... ... 46-50 м абс. ... ... ... бар.
Үлкен теңіздің тағы да үш бөлікке бөлінуі күтілуде: терең сулы және өте тар батыс, таязсулы және ... ... одан да ... ... ... ... ... Құланды түбегі мен Барсакелмес аралы желісі бойынша көптеген шығанақтармен және жергілікті ойпаңдармен солтүстік. ... әрі ... ... ... ... ... ... бөлігі де құрғай бастайды, теңіздің бұрынғы түбінің жаңа аумақтары ашылады.
3.2 Сырдария өзенінің тасқын суынан қорғау су ... ... ... өзен ... өзен ... реттеу жұмысы су шаруашылығында айтарлықтай мәнге ие. Бұл ... ... 26,0 км3 ... ... ... 10 млн. м3 ... 19 су ... салынған.
Су қоймаларының геометриялық өлшемдері мен көлемі төмендегідей теңдеумен есептеледі:
һ = Нқ.т. + d + 0,5 + 0,1 м ... Нқ.т. - ... ... ... қабылданған топырақтың қату тереңдігі. 0.8 м.
d - ... ... 0,35 ... һ = 0,8 + 0,35 + 0,5 + 0,1 = 1,75 ... соңғы нүктесіндегі тереңдікті анықтаймыз.
Сурет 5 - Су қоймасының тереңдігін анықтау
Сурет 6 - Су қоймасының ... 7 - Су ... ... қимасы
сонда НА = 507 НБ = 503
НГ - табу үшін НГ = НА - һ1 = 507 - 1,75 = 505,25 ... = НГ - і L = 505,25 - 0,003* 1100 = ... һ2-ні ... һ2 = НА - НВ = ... = ... б) ... 8 - Су қоймасының көлденең қимасының аудандары
сонда: ... = d + 0,5, м. ... = 0,35 + 0,5 = 0,85 ... втр - су ... ... ені, м
d - ... ... м.
В1 = втр + 2m ∙ һ1 , м ... = втр + 2 m ∙ һ2 , ... m - ... коэффициенті, m=0,5; m=0,75
һ1 - су қоймасының бастапқы нүктесіндегі тереңдік, м.
һ2 - су қоймасыны соңғынүктесіндегі тереңдік, м.
В1 = ... = 2,6 ... = ... = 8,42 ... қоймасының қимасының ауданы:
F1 = втр+В1 ∙ һ1 , м[2] ...
F2 = ... ∙ һ2 , м[2] ... = 0,85+2,6 ∙ 1,75 = 3,01 м2 ... = ... ∙ 5,05 = 23,40 м2 ... ... көлемін төмендегі формуламен анықталады.
Vор = F1+F2 ∙ Lорт ∙ М3, ... = L + m ∙ һ1 + m ∙ һ2 ; ... 2 ... = 1100 + 0,5 + 1,75 + 0,75 + 5,05 = 1104,025
2 2 ... Vор = 3,01+ 23,40 ∙ 1104,025 = 14578,65 ... ... L - су ... ... м
F1, F2 - су қоймасының бастапқы және соңғы нүктелеріндегі ... ... ... ... қазіргі салынып біткен су қоймалары су жылдамдығын реттеп, су деңгейін ұстап тұр. Су қоймалары санын осы ... ... ... ... ... қажет.
3.3 Сырдария өзенінің тасқын суынан халықты, нысандарды қауіпсіздендіретін шаралар
Сырдария өзенінің тасқын суынан халықты , нысандарда қауіпсіздендіру үшін су қоймаларын салу, ... ... ... ... арнаны бұру, тазалау шаралары диссертациялық жұмыстың міндеттері етіп алынды.
Бұл іс- шаралар тұрғындар мен ... ... су ... ... өзен арнасынң мөлшерінің өзгеруінен және су қабылдау ғимараттарының қажетті тереңдікттерін сақтап қалу үшін ұсынылды.
3.3.1 Су қоймалары мен ... ... жүйе ... жүйе ... ... қима ... мен ағыс ... өлшеуге негізделген. Гидравликалық әдісті негізінен гидротехникалық имараттардың саңылауларынан, су қашыртқыдан өтетін су өтімін өлшеу үшін және құрғап қалатын кішігірім өзендердегі су ... ... ... ... ... әдіс ... ыдысқа белгілі бір уақыт мөлшерінде құйылатын су көлемін өлшеуге негізделген. Мұнда су ... ... ... ... ... 9-су щығынының 1982-2012 жыл аралығында есептеп бақылау
Бүл әдісті кішігірім ... ... ... су ... ... ... үшін және зертхана жағдайында қолданады. Араластыру немесе иондық ... ... ... бір ... ағын сумен араластыруға негізделген.
Су шығынының көрсеткіші -- гидрологиялық бекетте бақыланған өзеннің ... ... үшін күн ... ... анықтау. Су шығыны мен су деңгейі арасында белгілі бір тәуелділік бар . [44]
Q = f(Н) (14)
w = f(Н) ... = f х2(Н) ... 10- су ... су деңгейі арасындағы байланыстың есептелуі
. Q = f(H) көрсеткіші өлшенген су ... ... ... мұз бен ... жоқ кезі үшін ... ... Q - су шығыны, м/с; л/с; w -- қимыл қиманың ауданы, м2; v -- ағыстың ... ... м/с. Күн ... су шығынының деректерін пайдалану арқылы онкүндік, айлық, жылдық орташа су шығынын есептеп табуға болады. Орташа, жоғары, ... су ... ... ... деп ... Жыл ... су ... өзгеруінің кестесі гидрограф деп аталады.
Сурет 11 - Қызылорда облысы аудандарының 2008-2012 жылдар аралығында су ... ... ... 12-Су ... Су ... ... арналған датчиктер мен өлшегіш жүйелері
Жер үсті суларының деңгейін өлшеуге арналған радарлы датчик. Аспап радиотолқындардың сәулелеріне және олардың ... ... ... ... ... ... пайдаланады.
RLS судың бетінен жоғары орнатылады, мысалы, көпірлі құрылымдарда немесе Г-тәріздес бағаналарда (тіректерде). Оның берік, салыстырмалы жеңіл, су ... ... ... ... оңай ... ... ... бағаналарда орнатылатындықтан, су қоймасында шөптесін өсімдіктердің өсіп кетуі, сең жүруі, лайлануы өлшеулердің нәтижесіне әсер ете алмайды, сондай-ақ ... ... ... өлшеу диапазоны 0,8 м-ден 35 м-ге дейін. ... ... ... және ... беру жүйесімен (модеммен) үздіксіз байланысты қамтамасыз етеді.
Шағын және ылғалдан қорғалған RLS техникалық қызмет көрсетуді қажет етпейді және ... ... ... ерекшеленеді. Ол энергияны аз тұтынуы және ойланып жасалған дизайнының арқасында, бағасы ... қол ... ... ... деңгей өлшеуіштерге сенімді және ыңғайлы балама бола алады. [45]
Сурет 13- Су шығыны. Ағыс жылдамдығы мен су шығынын өлшеуге арналған ... мен ...
OTT ... су ... ... ... бұлақтарда немесе суару каналдарында) ағыс жылдамдығын өлшеуге арналған тасымалданатын акустикалық жылдамдық өлшегіш.
Уақытпен ... ... ... ... ... ... ағыс ... мен тереңдігін өлшеуге арналған жаңартпашылық технологиялармен бірігіп дәл және сенімді мәлімет алуға мүмкіндік ... ADC ... ... ... датчик - акустикалық толқындар көзі болып табылады. Ол ағыс жылдамдығын, температураны, су қоймасындағы арнаның ... ... ... бату ... ... қажетті барлық модульдерді қамтиды.
Жиынтықта әр түрлі жалғастырғыш-адаптерлердің болуы аспапты ... ... ... оңай ... мүмкіндік береді.
Өлшеулердің барлық қажетті мәліметтері бақылау және басқару блогының графикалық дисплейінде бейнеленеді. Пайдалануы ... ... ... барлық өлшеулер кешені барысында көмектеседі, гидрометриялық штангінің орналасу (бату ... ... ... ... және әр ... ... автоматты түрде есептелген шығын туралы хабарлама береді.
OTT SLD
Сурет 14-Ағыс жылдамдығының акустикалық ... ... SLD - бұл су ... мен ... ұзақ ... бойы өлшеуге (стационарлы бекеттер) немесе арнайы жабдықталған бекеттерді пайдалана отырып мерзімдік өлшеулерге арналған өлшеу жүйесі. Жүйе акустикалық толқындар диапазонында ... ... Ағыс ... ... ... ... ... Әдіс тіпті су тасқыны кезінде және су құрамында қалқыма заттар көп ... да ... ... көрсетеді.
OTT SLD ішінде ультрадыбысты толқындарды шығаратын (Side Looking Doppler) ультрадыбысты датчиктері бар өлшегіштен ... SLD ірі ... және ... ... ... ... ... өте аз тұтыну гидрологиялық бекетке жоғарғы дербестікті қамтамасыз ете ... ... күн ... ... істеуге мүкіндік береді. [46]
LogoSens(R) контроллерімен бірігіп OTT SLD су ағысының жылдамдығы мен су шығыны туралы ... ... ... ... ... ... және ... қабілетті жүйеге айналады. LogoSens(R) контроллері мен OTT SLD аспабының бірігуі SDI-12 кіріктірме интерфейсі арқылы жүзеге ... ... су ... мен ағыс жылдамдығы туралы мәліметтер негізінде су шығынын есептеп шығарады және ... ... ... каналы бойынша (мысалы GSM немесе спутниктік модем арқылы) бақылау ... ... ... ... ... 15- Дәстүрлі бұранда принципіне негізделген ағыс жылдамдығын акустикалық ... ... ... ... бұрандамен бірдей: яғни жылдамдықты өлшеу үшін қайық немесе аспалы көпірді пайдалана отырып, ағыспа перпендикулярлы жылжып ... ... Бұл әр ... ... ағыс ... туралы мәліметтер алуға және бұлақ профилін талдауға мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... ... дербес компьютерге береді.
Атмосфералық жауын-шашын. Жауын-шашынның сандық және сапалық көрсеткіштерін анықтауға арналған жаңартпашылық өнімдер
OTT ... 16 - ... ... ... ... ... принципімен жүргізеді.
Сіркіреген жаңбыр немесе нөсер болсын, бұршақ немесе қар болсын, жаңа OTT ... ... ... ... сұйық, қатты және аралас жауын-шашынның санының да, қарқындылығының да ... және дәл ... ... ... ... бойынша жүргізіледі. Басқа өндірушілердің жауын-шашын өлшегіштерімен салыстырғанда, Pluvio[2] ... ... ... Өзге ... ... ... ... принциппен жұмыс істейді: су немесе қарды жинайды және ... ... ... ... ... яғни ... санын есептейді. Өндірушілердің пікірі бойынша, Pluvio[2] салмағын оның ішіндегі ... ... ... ... бұл ... ... өлшегіштеріне қарағанда оның негізгі артықшылығы болып табылады. Сонымен қатар, ол температура және жел жылдамдығы ... ... ... әсер етуі ... ... есепке алады.
Мәліметтерді беру үшін SDI-12 немесе RS-485 тізбектес интерфейстері қолданылады.
Дәлдігі жоғары кез-келген техника секілді, Pluvio[2] жауын-шашын өлшегіші сыртқы қоршаған ... ... ... ... қажет етеді. Сондықтан құралдың тот баспайтын болаттан жасалған (NIRO V2A) блокқа түсу мүмкіндігі бар аэродинамикалық қорапта әзірленген. Оның ... және ... ... да ... ... ... Parsivel
Сурет 17- Оптикалық жүйе негізінде жасалған атмосфералық жауын-шашын датчигі (жұмыс істеу принципі лазердің жұмысына ... ... ... ... ... және ... өлшеуге арналған. Аспап жауын-шашынның сіркіреген жаңбыр, жауын, ұсақ бұршақ, бұршақ, қар және аралас жауын-шашын секілді түрлерін айырады және ... ... ... арнайы осы мақсатқа арналған сенсорлы бүркеншікпен жүзеге асырылады.
Әдетте, ... ... жер ... 1 метр ... ... ... ... барысында алынған мәліметтер заманауи сигналды процессормен өңделеді және сақталады.
Алдымен жауын-шашынның әр жеке ... ... және ... ... ... ... ... содан соң алынған мәліметтер негізінде аспап төмендегі параметрлерді есептеп шығарады:
* Түскен ... ... ... ... ... ... ағымындағы лазерлік сәуленің таралу коэффициенті (бағалау лазерлік сәуле арнайы рефлектордан шағылған кезде, оның сөнуін есептеу негізінде ... - ... ... ... ... ... ... LogoSens
Сурет 18- мәліметтерді жинау, сақтау, өңдеу және жіберу блогы
Блоктың маңызды функциялары қоршаған орта параметрлері туралы мәліметтерді жинау, ... ... және ... ... ... LogoSens төмендегідей артықшылықтар мен ерекшеліктерге ие:
* кіру каналдарының ... ... ... ... ... ... ... энергия шығыны төмен
* жұмыс сипаттамаларының тұрақтылығы
* кернеу ауытқуларынан қорғау блогы бар
* ... ... ... жүйе ... өзенінің су қоймалары мен ірі тораптарында орналасқан. Жоғарыда көрсетілген құрылғылар су деңгейін, жылдамдығын есептеуде қарапайым өлшеу әдістерінен жоғары ... ... ... ... Артықшылықтарының байқалуына сәйкес Сырдария өзені бойындағы барлық су ... мен ... ... ... қажет етеді.
3.3.2 Жағаны нығайтқыш, имараттар мен бақылау реттеуіштер жұмысы
Су өтімі, көлденең қиманың ... мен ағыс ... су ... ... қисықтарын үйлестіру
Орташа тәуліктік су өтімдерін арнаны өсімдіктер басқан жағдайлар кезеңдеріне анықтау ерекшеліктері;
Өзендердегі аққан судың ... мен ... ... ... ... болады. Жалпы жағдайда олар өте күрделі түрге ие.
2008-2014 жылдар аралығы
Сурет 19- Су ... мен ... ... ... қима ... ... ... ал өтім мен орташа жылдамдық нүктелері, үш тармақтардан: біреуі суы аз кезеңдерге (1), ал ... - ... ... (2) мен төмендеуіне ( 3) сәйкес келеді.
Өтім мен көлденең қима ... ... ... ... ал орташа жылдамдық нүктелерінің шашыраңқысы азырақ.
Көлденең қима мен су деңгейлері арасындағы бірмәнділіктің жоқтығы, арнаның тұрақсыздығын ... ... ... ... ... тұрақты кезеңіне (мүмкіншіліктер болатын болса, яғни нүктелер жеткілікті болса ), орталандырылған қисықты жүргізеді.
Су өтімі ... және ... ... ... ... мəні ... ... көлденең қимасы арқылы өтетін су өтіміне тең су өтімі үлгісінің, көлемнің яғни су ... ... ... ... ... ... ... Қиманың əр нүктедегі жылдамдық əртүрлі болады. Осыған сəкес элементар су өтімдеріде əркелкі болады. Түрлі нүктелерде ... ... əр ... ... ... Элементар ауданға сəкес келетін су өтімін анықтау үшін осы ауданшаны ағыстың жылдамдығына көбейту кереек. Бірақ жергілікті жылдамдықтың векторы ... ... бір ... ... ... болғандықтан жылдамдық векторының өзін емес, оның нормальға түсетін проекциясын есепке алу керек. Бұл жағдайда элементар ... ... ... су ... ... ... бойынша анықталады:
dQ = u cosα dw( 18)
мұндағы: U cosα - нормальға түсірілген жылдамдық векторы; U - ... ... ... ... α - нормаль мен жылдамдық ... ... ... dw - элементар ауданша. (20-сурет) [47]
Сурет 20- Арнасай су қоймасында зерттелген су өтімі
Сурет 21- ... ... ... ... ... алу көрінісі
3.3.3 Су басқан территориядан суды бұру
Аталған Қазалы, Арал ... су ... шешу ... мен егістікті суландыру Сырдария өзеніндегі су деңгейіне тәуелді болғандықтан Шардара су ... мен ... су ... жыл сайын тұрақты түрде маусым кезінде (сәуір-тамыз айларында) 600-750 м3/сек су көлемін жіберіп ... ал екі ... су ... ... ... ... ... уақыттан бастап аталған қоймалардан маусым кезінде 550-650 м3/сек дейін азайту мүмкіндігіне қол ... 0,8-1,0 млд м3 су ... ... мүмкіндік болды.
Сурет 22- Суды бұру арқылы су көлемінің көтерілуі
Су бұру әсіресе Қазалы ... ... ... болып анықталды. Оқан қажет қаражат төменгі кестеде есептеп көрсетілді.
Кесте 5 - Сырдария өзенінде су ... ... ... ... ... ... ... қабылдау ғимараты
2925,3
1696,38
-
4621,68
2
Тазарту ғимараты
59974,53
7843,92
-
67818,45
3
Таза су резервуары
7470,54
99,96
-
7570,5
4
II көтеру сорғыш станиясы
3774,96
2185,89
-
5960,85
5
Арынды су мұнарасы
3961,65
139,65
-
4101,3
6
Тораптар және су бұру
12378,87
5305,23
-
17684,1
Барлығы:
90485,85
17271,03
-
107756,88
Жаңақорған және Шиелі аудандарында екі су ... ... ... ... ... ... қол жеткізетін нәтежиелері:
Егіс маусымы (вегетация) кезінде су көлемі аз гидрологиялық жылдардың өзінде Келінтөбе және Жаңа-Шиелі магистралды каналдарына қажетті көлемдегі су беру ... ... ... 0,8-1,0 млд м3 су ... қосымша мал азықтық дақылдар көлемін 40-50 мың гектарға дейін арттыруға, ... ... және ... ... Бұл ... көбеюіне, балық шаруашылығы, мал шаруашылығының өркендеуіне, сондай-ақ экологиялық жағдайдың жақсаруына мүмкіндік туғызады.
Ең ... ... су ... ... ... тетіктері мен басымдықтарын айқындап, сонымен қатар ауыл шаруашылығы саласы мен ауыл ... және елді ... ... халықтың тіршілік деңгейін көтеру мүмкіндіктері жүзеге асады
Жалпы алғанда су деңгейімен өтімнің ... ... ол ... салатын болса, олар қисықтың сол жағында орналасады. Орта тәуліктік су өтімін анықтау үшін ... ерте ... және жаз ... және ... ... ... су өтімдері көбірек болса, онда олар арқылы арнайы қисық тұрғызылады. Ал өлшенген өтімнің ... аз ... ... онда орта ... су ... арнайы анықталған коэффицент арқылы анықталады. Арал маңайындағы шаруашылықтың тиімсіз ... Арал ... ... елді ... ... және экологиялық мәселелер ұлттық деңгейге көтерілді. Сырдария өзенінің төменгі ... су ... ... ... 1, 2 - 3, 5 текше км-ге жетедi. Ол Сырдария дельталарындағы экосистемалардың азып-тозуына әкеп ... ... ... ... және ... ... ... сумен қамтамасыз етудегі - негізгі су қоры, ол ... ... ... ... ... және ... Республикаларында қалыптасады. Өзен үш iрi су қоймаларымен реттелген.
Сырдария ... ... ... бөлігінде жалпы 2,5 миллионнан астам халық тұрады (Оңтүстiк Қазақстан облысында - 1,998 млн, ... ... - 0,601 млн) . ... ... негізгі жұмыс саласы ауыл шаруашылығы болып табылады.
Оңтүстiк аймақты сумен қамтамасыз ... ... су ... ... рөл ... яғни ... жылдар бойында суды жинақтай отырып су аз жылдары суға деген қажеттілікті (дефициттi) толықтырады.Сонымен бiрге, тәуелсіздік алғанға дейін Орталық Азияның ... ... ... ... ... су ... объектілері өзара байланысты жүйе болып қаралатын, Тоқтағұл су қоймасы осы жүйедегі негізгі реттеуші және суды тиiмдi пайдалануды iске асыратын ... ... ... Тоқтағұл су қоймасының жұмыс режімі, Қырғыз Республикасының меншiгiндегі объектi ретiнде, Орта - Азия ... ... ... энергиясын өндiруге бағытталып iшкi қажеттiк үшiн және экспортқа арзан электр энергиясын сату арқылы қысқы мерзiмде су ... ... ... су ... Бұл ... су ... ... жұмыс режіміне сәйкес келмейдi.
Әсіресе қысқы мерзімде тасталған жоғарғы өтімді су ... ... ... ... ... үлкен аумақтарды су басуда.. Нәтижесінде Сырдария өзенінің төменгi сағасына түсетін су көлемi 1994 -2000 жылдар ... 10 ... 5, 4 ... ... ... Сонымен бiрге Арал теңізіндегі судың көлемі 230 км3 аспай, тұздылығы 46 мг/л жетті.
Сурет 23 - Суды бұру кезінде су ... ... ... ... ... және ... 2) жалғастырушы; 3) су деңгейін өзі жазушы; 4) су ... ... ... ... ... ... ... ағысының жылдамдығы артып кетуіне сәйкес бұру жұмыстарын аммортизациялық бөлу әдісімен ... құн ... ... ... ... смета әр вариант үшін әрбір ғимаратта қолданылады.
6- кесте үшін амортизациялық бөлудің суммасы:
С1 амр=667.365 мың.теңге.
7- ... үшін ... ... суммасы:
С2 амр= 772.800 мың.теңге.
Кесте 6 - Аммортизациялық бұруға жұмсалатын қаржы көлемін есептеу
... мен ... ... құн, мың. ... ... ... ... мың.теңге.
1
Скважиналар
23625,84
12,2
514,7
2
Сорғыш станциялары
9769,62
6,0
400,25
3
Резервуарлар
5777,1
2,7
204,4
4
Зарарсыздандыру станциясы
23534,71
2,0
470,69
5
Суды жұмсарту станциясы
80743,63
2,0
1614,87
6
Тораптар және су бұру
27145,02
2,3
379,55
Бөлінген сумма шығындысы:
3584,46
Кесте -7 Аммортизациялық бұруға жұмсалатын ... ... ... ... мен ... ... ... құн, мың. теңге
Армортизацияның мөлшері, %
Амортизацияның суммасы, мың.теңге.
1
Су қабылдау ғимараты
4621,68
2,3
106,3
2
Сорғыш станциялары
5960,85
2,5
149,02
3
Тазарту ғимараттары
67818,45
2,0
1356,37
4
Зарарсыздандыру
23534,71
2,0
470,69
5
Суды мөлдірету
80743,63
2,0
1614,87
6
Тораптар және су ... ... ... ... түзейтін және түбін тереңдететін жұмыстар, арнаны тазарту
Арнаны өсімдіктер басқан жағдайларда: Өлшенген өтімдерді интерполяциялау.
Айнымалы тежеулеу гидрологиялық ... ... ... ... гидротехникалық құрылымдардың жұмыс атқару режимдерінің өзгергендігінен, өзен саласымен келетін су мөлшерлерінің, ия болмаса су ... су ... ... өзен ... ... шайылуы, ия болмаса тұнбалануынан, ағызылатын орман кептелістерінен, жел қумалары (желқума,желбөгет) процестерінің әсерінен ... ... ... ұзақтығы да әртүрлі болады. Кейбіреулері өте аз уақытқа да созылады. Жалпы алғанда су деңгейлері мен су ... ... ... ... ... ... кезінде, белгілі бір су өтімінің мөлшері, тек су деңгейіне ғана ... ... ... су ... ... ... де тәуелді болып келеді. Сондықтан, мұндай жағдайларда өзеннің ... ... ... ... ... ... жұмыстары тұрақты жүргізілулері керек.
Тереңдіктерді және өзен түбі профилдерін өлшеу үшін ... ... мен ... бар.
Тереңдікті өлшеу үшін қарапайым құрылғылар қолданылады - ... ... және ... құралдар (эхолоттар). Эхолотты пайдалану өлшеу жұмыстарын тездетіліп ... және ... ...
1. ... - ұзындығы 5-7 м, диаметрі 4-5 см ағаш, дәлдігі 2-5 см ге дейін ... Лот - 2-5 ... ... жүк, оның ... ... ... ілу үшін құлақша болады. Механикалық лот - негізінен 3 бөліктен тұрады: а) тереңдіктерді өлшеу кезде ауырлықты (лотты) су ... ... ... үшін ... ... ... бар ; б) ... түсәретін тросс; в) ауырлық. Гидрометрияда және атты ... жиі ... ... эхолоттары: тереңдіктерді өлшеу кезінде осы құралдар үлкен дәлдікте өлшеуге мүмкіндік ... ... ... - үльтрадыбыстық импульстарды шағындырушы-вибратордан су ортасына және өзен түбінен шағылып кері қайтқан дыбысты қабылдаушы-вибратормен қабылданады. Ультра дыбыстар ... ... ... оның тұздылығына және температурасына тәуелді (температурасы +14 0С тұщы суда ультрадыбыстың таралу жылдамдығы 1462 м/с тең).
Тереңдіктерді тіркеуіне қарай өзендік ... ... 2 ... ... 1) өзі ... құралы бар эхолоттар және 2) тереңдікті көрсететін эхолоттар. [49]
Арнаны шөп басу. Өту ... ... ... есептеу.
Арнаны шөп басқан жағдайда гидрометриялық тұстаманың учаскесінде тұстамадан 5-10м ... ... 5-10м ... төмен арнаның шөбі шабылып тастау керек. Ағыспен жеңіл келе ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.Мұндай жағдайда дыбыстық сигнал дұрыс келмейді.Зырыылдауықты судан шыгарып,шөптен тазарту керек.Суда өсетін өсімдіктер ... ... ... ... ... жібереді және кедергіні ұлғайтады. Осының салдарынан арнаның су өткізу қабілеті өтіп кетеді. Нәтижесінде судың тежелуі байқалады. Шөп ... ... су ... шөп ... ... ... аз болады. Шөп жаңа өсе бастағанда және шіри бастағанда су ... ... аз ... [50]
Сурет 24- Арнаны тазарту кезінде су биіктігінің төмендеуі
Шөп басу көктемде су тасқыны басылған кезде көп ... ... ... басқанда су өтім мөлшері қалыпты жағдайға қарағанда төмендейді. Себебі, қосымша кедергілер п.б. өсімдік ... ... ... та ... Ең үлкен к-б вегетациялық кезеңнің дамыған кезде, ал ерте көктемде, жаз басында және күзде (қысқа жақын) к-б азаяды (төмен ... ... ... су ... мен өтім ... ... ол нүктелерді салатын болсақ, олар қисықтың сол жағына орналасады. Орт.тәуліктік су ... ... үшін ... ерте кезінде және жаз басында, күз мезгілде өлшенген су өтімдері көбірек болса, онда олар ... ... ... ... Ал ... су өтім мөлшері аз болса, онда орт тәуліктік су ... ... ... ... ... анықталады (өтпелі коэфф): (Нбос-арнасы ашық)
Нәтижесі, айнымалы тегеурін барын көрсетеді: яғни, арнаны өсімдіктер басқанын, ия болмаса мұз құрсауларының ... ия ... ... ... ... (су ... ... тіреу, бөгеттің әсерінен).
Мұндай жағдайларда, көлденең қима сығылады, ... ... ... ия ... одан ... ... ... артады. Нәтижесінде, өлшенген өтімдер мен орташа жылдамдықтар нүктелері, арнаның жаздық ... ... ... сол ... ... ... ... оның құрылысын салу өте маңызы зор мәселе. Гидротехникалық құрылымдар салу арқылы егістікке жарамды жерлерге су жеткізіліп, ... ... ... ... ... азық ... Егер өзендегі су мөлшері аз болып, егістікті суғаруға су жетпесе, өзендегі ағынды су қоймасы арқылы ... ... ... су көлемін жинақтайды. Бұл шараларға қол жеткізу үшін гидротехникалық ... ... ... және құрылысын салу тәсілдерін меңгеру қажет. Сонымен қатар, гидротехникалық құрылымдарды салу барысында табиғатқа келетін зиянды әсерлерді азайту шаралары да қарастырылуы ... ... ... ... қалған қалдық топырақтың көлемін анықтау.
Vот = вmp ∙ L ∙ Δ ... ... Δ t - ... ... ... ... ... қалыңдығы (бұл эксковатордың түріне шөлейтінің көлеміне байланысты анықталады.
Vор (100) = Vор = , м3 ... ... ... (100) = 14578,65 = 13,25 м3
1 ... ... ... 0,5 м3 d = 100 мм болғанда, Δ t = 0,15 м, ... = вmp ∙ L ∙ Δ t = 0,85 ∙ 1100 ∙ 0,15 = 140,25 ... ... ... көлемін анықтаймыз.
Vтек = Vор - Vоm м3 (21)
Vтек =14578,65 - 140,25 = 14438,4 м3 ... ... ... ... су шайып кетуден, өзен арнасынң мөлшерінің өзгеруінен және су қабылдау ғимараттарының қажетті тереңдікттерін сақтап қалу үшін ... ... ... Ойыс ... ... су ... ... жаға ұстағыштар барлық учаскеде жүргізіледі. Ойыс жағдайда дөңес учаскеде ағысқа байланысты аралығы 50-100 ... ... ... ... ... ... ... 50-100 м.
Жаға бекіту фильтірді дайындаудан және жабу мен тіректерден тұрады.
Су тазарту ғимараттар құрамын табиғи судың сапасына және тұтынушылардың тазаланған судың ... ... ... ... ... ... ауыз су ... суды тазалауға арналған ғимараттар мемлекеттің 2874-82 стандартына сәйкес судың сапасын ... ету ... ... ... ... ... ... жүйесі деп саналады.
Су тазарту станциясы тәулік бойынша біркелкі жұмыс істеуіне ... ... ... ... су тазарту ғимараттары оның өнімділігі мен шығатын судың сапасына байланысты. Сумен жабдықтауға арналған сапалық көрсеткіштері мен мемлекеттік стандарттың көрсеткіштерінің салыстырылуы ... ... [50] ... 8 - ... су ... мен мемлекттік стандарттың көрсеткіштері
Су сапасының көрсеткіштері
Өлшемі
Тапсырма бойынша
Талаптар
ГОСТ 2874-82
Қабылданған әдістер
Лайлығы
Мг/л
440
1,5
Мөлдірлету
Түстілігі
град
65
20
Түссіздендіру
Иісі
Балл
2
2
Нормаға сәйкес
Дәмі
Балл
2
2
Нормаға сәйкес
рH
6,8
6,5-6,75
Нормаға сәйкес
Құрғақ ... ... ... ... ... ... ... түскен ағынның режимі су қоймаларының қалқандары арқылы, оның ішінде Қызғызстанда Тоқтағұл су ... ... - ... ... ... Тәжікстанда - Қайрақұм, Қазақстанда- Шардара су қойма көмегімен реттеледі. Сонымен қатар, Қазақстан территориясындағы ағысқа Ақсу, ... ... ... жотасының солтүстік бөктері) салалы Арыс өзені және Боралдай, Бугун, Қантағы, Боялдыр (Қаратау жотасының оңтүстік-шығыс бөктері) өзендерінің әсері болады. Ағын ... ... ... ... ... ... (Қызылорда қ.); Айтек (Қызылорда қаласынан 20 км төмен); Қазалы (Басықара ауылы) және 40-тан астам ... ... ... бар. Осы арналар зерттеу нәтижесінде тасқын су қауіптілігі жоғары аймақтар ... ... ... өзен су ... өзен ... ... жұмысы су тұрғындар мен нысандарды тасұын судан қауіпсіздендіру үшін айтарлықтай мәнге ие. Бұл ... ... 26,0 км3 ... ... ағынды, 10 млн. м3 ауданды 19 су қоймалары салынған. Есептеулер нәтижесінде қазіргі ... ... су ... су ... ... су ... ұстап тұр. Су қоймалары санын осы есептеулер бойынша жүргізе отырып, арттыру қажеттілігі ұсынылды.
3. Су объектілерін зерттеу кезінде олардың гидрологиялық ... және ... ... ... ... түсінік қалыптастыру үшін стационарлық пен экспедициялық әдістер қолданылды.
Су объектілерінде гидрометриялық бақылау жүргізу үшін ... ... мен ... ... желі ... ... көрсетіліп, осы бекеттерде жүргізілетін гидрологиялық жұмыстарды жүргізетін құралдар ... ... ... ... ... мен ... қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында су қоймалары мен ... ... жүйе ... ... ... құралғыларын жақсарту, суды егістікке, өнеркәсіпке бұру, арнаны тазарту жұмыстарын жасау арқылы мәселені шешуге болатынын зерттеліп, есептеулер ... ... ... ... ... көрсетілді. Қазақстандағы тасқын су болу қауіпін азайтуды дүние жүзі тасқын сумен күресу тәсілдерімен салыстырып, мәселенің шешу ... ... ... тізімі
* Т.Т. Сарсембеков, А.Н. Нурышев, А.Е. Қожақов, М.О. Оспанов. Использование ... ... рек в ... ... ... Алматы: Атамұра, 2004. 272 с.
* Қазақстандағы ПРООН, №UNDPKAZ07 "Водные ресурсы Казахстана в новом тысячелетие". Алматы, 2004. 132 с.
* В.А. ... Б.В. ... Т.Т. ... Д.А. Қасымбеков. "Водные ресурсыКазахстана". Алматы: НИЦ , 2002. 595 с.
* ТЭО "Строительство ... ... на реке ... ... ... 2000 г.
* Пути ... проблемы рек Сырдарья и Арала. /Вест. НАНРК. 2005.
* Программа ... ... ... Кыргызская Республика, Таджикистан, Туркменистан и Узбекистан). ГЭФ: Основной отчет - 1998 г.
* Тюменев С.Д. ... ... ... ресурсами бассейна реки Сырдарьядля Республики Казахстан. //Тр. ... ... . ... 2004.
* ... С.Д. Водные ресурсы и водообеспеченность территории Казахстана.Алматы: КазНТУ, 2006. 164 с.
* Баринов А.В. Чрезвычайные ситуации природного характера и ... от них. ... ... для ... высш. учеб. заведений. - М.: Издательство ВЛАДОС-ПРЕСС, 2003. - 496 с.
* ... Ю.Б. ... ... ... и ... потоки. - Л.: Гидрометеоиздат, 1977. - 154с.
* Виноходов В.Н. Стихийные бедствия и мероприятия по ... ... ... ... в ... / Современные проблемы геоэкологии и созологии. - ... 2001. - ... ... A.N., Nazarov A.N., Chernous P.A. A probabilistic model of snow avalanche origin and motion //Материалыгляциологическихисследований. 2002. Вып.
* Осипов В. И. ... ... на ... XXI века // Вестн. РАН. 2001. Т. 71. № 4. С. 291 302.
* Осипов В. И. Оценка природного ... // ... ... ... ... 2004. № 6. С. 483 ... ... селеопасных рек Казахстана, Средней Азии и Восточной Сибири. Алма-Ата. 1967. Т. 3.327 с.
* Қазақстан ... Су ... ... ... Жер ... 18.Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі
* Безопасность человека. Учебно-методическое пособие для ... ... ... ... Под ред. ... Л.И. Фонд ... и международной безопасности" М.507 с. 1998,
* Борисенко Е.П." Пасецкий В.М, Тысячелетняя летопись необычных явлений ... М.: ... ... ... А. В. Энциклопедия экстремальных ситуаций. 3-е изд.М.1996.
* Гостюшин А.В. ... в ... ... М.: ... мир", ... Действия работников организаций и членов их семей в чрезвычайных ... М": №Ю ... ... Календарь МЧС России, 1999, М.. ВНИИ ГОЧС, МГЦ "Поиск", 1999.
* Райхард Г.М. Стихийные бедствия. М. ... 1998. 9. ... Ю.В., ... Р.А", ... В.А, Основы безопасности человека в экстремальных ситуациях. Пособие по курсу "Основы безопасности жизнедеятельности". Алматы: "ДЕМЕУ", 1994.
* Чеурин Г.С. Школа ... ... ... по ... ... безопасности жизнедеятельности".Алматы: "ДЕМЕУ", I994"
* Паводки // ... ... ... - 1999. - N: 3. - С. ... ... Аpтуp Боpисович. Наводнения / Аpтуp Боpисович Авакян,
* Кунаков Юрий Николаевич, ст. преп. той же каф. ... ... по инф. ... и ... ... 2006). ... ... наук по сист. анализу, управл. и обраб. инф. (УГАТУ, 2010). Иссл. в обл. ... ... ... ... и методов обработки данных дистанционного зондирования в науке.
* Алексей Александpович.Полюшкин,. - М.: Знание, 1989. - 46 с
* 31. ... В.И. ... ... на ... ХХ1 века / В.И. ... // ... РАН. - 2001.- N: 4.. - С. 291-302..
* 32. Авакян А. Природные и ... ... ... / ... А. // ... Безопасности Жизнедеятельности. - 2001. - N 9. - С. 22-27.
* Безопасность жизнедеятельности/ Н.Г. Занько. Г.А. ... К. Р. ... и др. Под ред. О.Н. ... - С.-П.: Изд-во Петербургской лесотехнической академии, 1996.
* Белов С.В., Морозова Л.Л., ... В.П. ... ... Ч. 1. - -М. ВАСОТ, 1992
* Белов С.В. Безопасность жизнедеятельности - наука о ... в ... М.: ... ... ... Проблемы безопасности при чрезвычайных ситуациях, 1996. вып. 1.
* Кунаков Ю. Н., Атнабаев А. Ф., Павлов С. В. ... ... ... ... решений для мониторинга паводковой ситуации на основе данных ... ... и ... ... карт // Вода для ... -2009: ... межрегиональн. науч.-практ. конф. Уфа: Информреклама, 2009. С. 103-107.
* ... С. В., ... О. И., ... Р. Р. ... геоинформационной модели речной сети с учетом картографической, гидрологической и морфометрической информации для ... ... зон ... при изменении уровня воды в водных объектах // Вестник УГАТУ. 2008. Т. 11, № 1 (28). С. 18-27.
* ... ... и ... ... чрезвычайных ситуаций природного и техногенного характера в Республике Башкортостан до 2005 года: республиканская целевая программа. Уфа, 2000. 77 ... ... ... Владимирович, проф., зав. каф. геоинф. систем. Дипл. математик по вычислительн. математике (БГУ, 1977). Д-р техн. наук (УГАТУ, 1998). ... в обл. ... ... ... ... ... Уралович, зам. нач. Упр-я по чрезвычайным ситуациям при Правительстве Республики Башкортостан, проф. каф. техн. кибернетики. ... ... по ... ... ... и выдачи информации (УГАТУ, 1984). Д-р техн. наук (УГАТУ, 2008). Иссл. в обл. управления.
* ... ... ... доц. каф. гео-инф. систем. Дипл. магистр по информатике и вычисл. технике (УГАТУ, 2004). Канд. техн. наук по сист. ... ... и ... инф. ... 2008). ... в обл. ... ... геоин-форм. систем.
* Запорожченко Э.В. Селевые процессы ливневого генезиса ... фоне // ... и ... хозяйство.:: 2003. № 5.
* Осипов В. И. Природные катастрофы на ... XXI века // ... РАН. 2001. Т. 71. № 4. С. 291 ... ... В. И. ... природного риска // Геоэкология, инженернаягеология, гидрогеология, геокриология. 2004. № 6. С. 483 490.
* Перов В.Ф. Селевые проявления на территории СССР // ... ... и ... Сер. ... ... Т. 7. М.: ... 1989. С. 3 ... Атрушкевич П.А., Потоцкий ВД., Остропико П.А. Геодезические ... ак - ... ... разломов в Прналматииском сейсмическом районе // Проблемы противоселевых мероприятии. Алма-Ата, 1990, С.
* Атрушкевич П.А., ... Н.Б., ... ВД. ... ... дви - ... земной коры на деформационных площадках Алма-Атинского геодинамического полигона // Комплексные геодинамические полигоны: Методика и результаты исследо - ваний, М, 1984. С. ... ... А.С. О ... ... и стратегии противоселевой защиты в Казахстане // Вестник АН КазССР. 1989. № I. С. 40-44
* Баймолдаев Т.А., ... В.И. -- ... меры до и ... ... ... ... , 2007, 284 с.
* Каталог паводков рек Казахстана, Средней Азии и Восточной Сибири. Алма-Ата. 1967

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Гидрологиялық және су шаруашылық есептеулер36 бет
Мұнай газ кен орындарын өңдеу және пайдалану26 бет
ОҚО Төлеби ауданына қарасты «Алмалы» шаруа қожалығының 450 га көкөніс дақылдары алқабын суғару жүйесінің жобасы20 бет
Су тасқынының зардабы11 бет
Су шаруашылығы20 бет
Табиғи су ресурстарын қорғау шаралары5 бет
Тактылы қозғалтқыштардағы газды, бөліп тарату фазаларын жобалау38 бет
Топырақ түзілу құбылысының кезеңдері5 бет
Қауіпті экзогенді процестер67 бет
Cу тасқыны, одан қорғану жолдары11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь