Абай өнегесі

Қандай бір өнер иесі болса да оның үлгі-өнеге алған тәлімдік мектебі болары белгілі. Тамырын тереңге тартып, кемелденуіне ықпал етер бастау-бұлағы болмақ. Ақыт ортасынан оқшау өскен ақын емес, талап-талантының ұшталып-шындалуына әсер еткен өнер көздерінің бірі-халықтың ғасырлар бойы жасаған халық әдебиеті мен өзінің алдындағы ақын-жыраулар поэзиясы болса, екіншісі-ұлы ақын Абай болды. Әсіресе Ақыт өмірінің соңғы кездерінде Абайға ерекше ден қояды. Өйткені ХХ ғасырдың басын ала Абай мұрасының сымбат-сәні мен терең мәні қазақ еліне ғана тарап қоймай, шекара шебінен асып, ата жұрттан алыстағы ағайындардың да үлгі-өнегесіне айналғанды. Біріншіден, Абай шығармалары қалың қауымға рухани нәр берсе, екіншіден, ақындықты мұрат еткен талапкерлердің адастырмас темірқазығы болды. Соның бірі-Ақыт Үлімжіұлы.
Ақыт ұлы ақынның өлең-өрнегінен көп үйренеді. Әсіресе алпысты аралаған шағында жазған елу бес өлеңнен тұратын «Ғақылиялық үндеулер » атты өлеңдер топтамасы бұған дәлел. Ақыт өзінің осы шығармалары туралы «... марқұм Абай Құнанбай қажы ұлының кітабынан өрнек алып, осы ғақылиялық, нақылдық үндеулер кітабын жаздым. Шіркін, Абай адамның жуырда есіне түспейтін сөздерді тауып, соны өрнектеген екен.
Мен де сондай есіме түсе қалған сөздерді кіргіздім. Сондай-ақ Абай өлеңдерінің үзіндісін басына алып, күрделі лебіздерін шештім» -деп түсінік береді.
Ең алдымен Ақыт Абайдың, рухани әлемін дұрыс танып, оның ақындық құдіретін жоғары бағалаған.
        
        Зұфар  Сейітжанұлы
профессор
Абай өнегесі
Қандай бір өнер иесі болса да оның үлгі-өнеге алған тәлімдік мектебі болары ... ... ... ... кемелденуіне ықпал етер бастау-бұлағы болмақ. Ақыт ортасынан оқшау өскен ақын емес, талап-талантының ұшталып-шындалуына әсер еткен өнер көздерінің бірі-халықтың ғасырлар бойы ... ... ... мен ... ... ... ... болса, екіншісі-ұлы ақын Абай болды. Әсіресе Ақыт ... ... ... ... ... ден ... Өйткені ХХ ғасырдың басын ала Абай мұрасының сымбат-сәні мен ... мәні ... ... ғана ... қоймай, шекара шебінен асып, ата жұрттан алыстағы ағайындардың да ... ... ... Абай ... ... ... ... нәр берсе, екіншіден, ақындықты мұрат еткен талапкерлердің адастырмас ... ... ... ... Үлімжіұлы.
Ақыт ұлы ақынның өлең-өрнегінен көп үйренеді. Әсіресе алпысты ... ... ... елу бес ... ... атты ... топтамасы бұған дәлел. Ақыт өзінің осы шығармалары туралы -деп түсінік береді.
Ең ... Ақыт ... ... ... ... ... оның ... құдіретін жоғары бағалаған.
Ақындар бізден бұрын өткен талай,
Әсіресе, Құнанбай баласы Абай.
Солардай ... ... ... да ... ... ... кішіпейілділік көрсете сөйлеп, Абайды ауызға алуы жай ... ... ... жете ... оны ... ... өнеге алады. Ақыттың топтамасы Абай сынды ойшылдан үлгі-өрнек алуы нәтижесінде, екіншіден, ... ... ... ... ... ... жан-жақты пайымдай отырып жазған шығармасы. Сондықтан бұл топтамалары Ақыт шығармашылығының биік белесі ... ... Бұл ... Абай әсері анық сезіліп тұрады. Абайдың көптеген өлең ... сол ... ... та ... Абай ... Ақыт ... сыртқы формасы (буын, бунақ, тармақ, ұйқас) яғни техникалық жағынан да аңғарылып тұрады. және тақта сөздерін ... ... ... ... ... сөздерінде Абайдың тәлім-тағылымы бой көрсетіп, ой түйіндері жалғастық табады.
Абай атты өлеңінде әр нәрсенің өз уақыты ... ... ... ... ... ... ... өткізу керектігін айтады. Екі келмес ғұмырды ... ... ... ... ... санасыз шалдуардың түбінде бір өкінішке өртенері хақ. ... әке ... ... ... ой ... өткізген қайран дәурен.
Түбінде тартқызбай ма ол бір зарлық, -
десе, Ақыт:
Басында атасы айтпас тиімді ақыл,
Терісін ағайыны десе ... ... ... ... ... басқан баладай апыл-тапыл.
Бір зарлылық артында тарттырмай
Қайран өмір қалжыңмен өтсе ғапыл,-
дейді. Екі ақынның ойы да опық ... ... ... ... ... ... бен шәкірт ойы бір арнаға құйғандай, мазмұн-мақсат сабақтастығы бірден-ақ байқалады. Абай көп нәрсеге қырсығын тигізіп жүрген ... ... ... ... ... үйріп тұр,
Кісіден кеммін демейді, -
деп - кейістік танытса, Ақыт:
Күшік иттей шәуілдеп,
Алды-артыңды орайды,-
дейді. Абай ... ... кем ... деп ... ... ... көргендей болсақ, Ақыт өлеңінен оңтайы келсе омақа асыруды мақсат етер ... ... ... ... ... ... әкімшілігінің ел ішіндегі сойыл соғыр ұсақ әкімдерінің іс-әрекеті қазақ даласында алауыздықтың отын ... ... ... Шен - ... үшін ... түсіп, пәле-жала етек алды, тіпті халықтың психологиясы өзгере бастады. Осындай тұста кеселді пысыққа ... ... сөз үшін жау ... күн үшін дос болып.
Жүз құбылған салт шақты,-
деген болатын. Ал Ақыт күні үшін ғана дос болып, бір тойғанға қош ... ... ... ...
Бір күн көңілін таппасаң,
Қазір тұрар өш болып.
Бұл-қысқа күнде қырық құбылғандардың қылығы. Осы өлең жолдарындағы Абай әсері, ешқандай дәлелдеуді қажет етпесе ... ... ... ... тағы да тізбектеп келтіруге болар еді. Алайда осының өзінен-ақ, Абай ықпалын байқауға болады. Ақыттың топтамалары ... Абай ... ... ... ден ... туған. Демек, Абай, Ақыттың эстетикалық танымының кеңеюіне әсер ... ... ... , , , , , , , т.б. ... өлеңдеріндегі оймен үндестік тауып, ортақ арна тартқандай ... ... жай Ақыт ... ... ... оның ... қалып қоймаған. Абаймен рухани үндес болған. Ақыт заманы алға тартқан көкейкесті ... ... ... отырып өз санасында қайта қорытып, өзінше түйіндеу жасап отырған. былай дейді:
Ынсап, ақыл, ар-ұят бір бастағы,
Бәрі түгел біреуге ... ... ... жиылған жан
Келісімсіз еш мінез қылмастағы.
Ақын атаған төрт қасиет бүкіл адамгершіліктің ажары деуге болады. Ол осы қасиеттерді ... ... ... ... Егер әр ... ар-ұятты ойлап, әр нәрсеге аранын ашпай, ... етіп ... ... онда ол ... ... атанып, алысқа бара қоюы қиын. Бұл кез-келген адамның аттап өтуіне болмайтын кісілік белгілері десе де болады. Абай ... ... ... ... ... жатқан адамгершілік немесе кісілік қалып болса, оны Ақыт та көп өлеңінің өзегі етіп, өмірлік мұрат тұтқан. ... ақын ... ... атты биік ... шақырады.
Абай тәлім-тәрбие мәселесіне үлкен мән берген. Өзінің бірнеше қара сөздерінде жастар тәрбиесінің басты-басты мәселесі жөнінде келелі ... ... ... ақын Ақыт та жас ... ... ... ... өз шығармаларының үлкен бір өзегі етеді. Жақсы адам болып қалыптасуды бір шарты-балаға жас кезінен тәрбие беру деп біледі.
Әдеп, ... ... ... ... ... сақтау- адамгершілік негізде қалыптасқан әлеуметті дәстүр. Егерде қалыптасқан ... ... ... ... ... ақау, ұлттық намысқа дақ түсуі мүмкін. Сондықтан да әдептілікті тағылым- таразысы ретінде қараған ақын , дейтін принцип негізінде екі ... - әдеп пен ... жеке ... ... Өйткені үлкен адамгершілікке барар жолдың басы - әдептіліктен басталатын болса, дүниенің ... ... ... ... ... ... ... түсінген. Сондықтан жас ұрпақтың бойына әдеп пен ғылымды жас ... ... ... керек деп ұғады. Ал Абай да деп ғылымның орнын жоғары қойғаны белгілі. Екі ақынды көбірек толғандыратын басты нәрсе - адам ... ... ... ... нағыз адам қалыптаспақ деген түпкі ... ... көп ден ...
Абай дей отырып жаңа да жақсы адам тәрбиелеуді көптеген жолжосығын көрсеткен. ... ... ... ... - ... еткен Ақыт та жастар тәрбиесіне ерекше назар аударады. ... бала көз ... ... ... сөзі ... ... ... ата-ананың жанып тұрған шырағына балай келіп:
Әдеп пен иба жақын-ды,
Бұларға тұтқа ақыл-ды,-
дейді. Әдеп - ибаны ақылдан бөлмейді, ақылды ... ... ... ... Яғни ... ... ... ақыл-осы үш бағытта болуы керек. Үшеуінің басы біріккенде ғана жақсы адам өсіп шықпақ.
Отарлаушылар ел билеуге енгізіп, халықтың ... ... ... Әккі қулық, айлакер, билік арқылы елдік тұтастықты бұзып, әлеуметтік- экономикалық және рухани тәуелділікке мәжбүр ... ... ... ... ... ... Ақыттың:
Естерінен адасып,
Ұлықсыған ұл туды.
Шешесіне жармасқан,
Биліксінген қыз туды,-
деп қынжылатын себебі - осы. Енді ... ... ... ... бір жолы - оқу-білім деп есептеді, жаңа ұрпақ тәрбиелеуді мақсат етті.
Тіл үйрен шүршіт, мұңғыл, орыс ... ... ... ол ... ... деген сөзінде үлкен мән бар. Қандай халық болса да, оның тілін ... ғана ... ... ... ... үйренесің және жақсы-жаманын ажырату да қиын болмайды деген ойды меңзейді. Абай да , деді емес пе? Екі ақынның да ойы бір ... ... ... де көп тіл ... ... алғы ... бірі ретінде қарайды.
Ұстаз Абай өзінің атты өлеңінде жастардың қандай нәрседен қашық: қандай іске асық болу керек екенін санамалап ... ... ғой. ... қасиеттердің қатарындағы бес асыл ісі-
Талап, еңбек , терең ой,
Қанағат, рақым ойлап қой.
Ақыт өз ойын ... ... үн ... ... ... ... артық қойғызар.
Рақым- шапағат көңілді
Адамды тату болғызар.
Ой ... іс ... миға ... болып талпынбақ,
Тең құрбыңнан озғызар.
Ерінбей еңбек қылсаңыз
Қолыңды шыңға созғызар.
Осындағы Ақыттың ... ... ... аясын, кеңейтетін - Абай атаған бес асыл іс-Абайдан үйрене отырып, ақын өзінше айтып, өзінше түйіндеген. Сонымен - ... ... ... пен ... ... ... алған.
Жігіттер, тіршіліктің қадірін біл,
Ақыл ойла, мал - ізгі, тап-таза жүр,
деген жолдар ғақиялық топтаманың негізгі арқауы.
Ұлы Абай ... ... ... шыншылдық пен сыршылдық ақын жанын бей-жай қалдырмай, кемеңгер ақынның келелі ойы Ақыт жүрегінің лүпілін дөп басқан. ... ... ... ... ... оны пір ... ... жағында жауы көп,
Бір жағында дауы көп.
Өксіп, жылап өтті ғой
Қара қазақ қамын жеп,-
деген Абайға арнау ... ... ... жатыр. Сөз өнерінің парқын біліп, талант даралығын жете ... адам ғана ... ... керек. Сонымен ... Ақыт адам ... ... да ... үлгі ... ... жеткенде сұлу әйелдің сымбатын сөзбен мүсіндейді. Ақыттың бұл өлеңі ұлы ... ... ... ... Ақыт та бастайды да, әйелдің дене мүшелерін даралап жекелеп (сызылған қас, нұрлы көз, қыр мұрын, алқызыл бет,ақша жүз, ... тіс, ... ... тік иық) ... ... арқылы сипаттап өтеді. Оның сұлулығын ашып, әрлей түседі. Сөз жоқ, бұл Абай ... ... ... ... қабағы.
Кеудесінде қос алма
Қисаймаған сабағы.
Немесе:
Ақ саусағы әжімсіз,
Еріне таза жүрегі.
Қолаң шашы жібектей
Балтырын соғып ... ... ... ... ... қалуы мүмкін емес. Бұл арада ақынның сезім сыры байқалып қалады. Ал, деген жолдан әйелдің ... жан ... ... тапқандай боламыз. дегенде жанды бейнеге айнала бастайды. Ақыт ұлы Абай мұрасының ... ... ... ... ... сұлу ... көз тартарлық көркін осылайша келісті бейнелейді Мұны да Абай өнегесі деп білсек болады. Сонымен, ... Абай үні ата ... ... ... ... да кең тараған, өнер иелеріне нәр беріп, ұстаздық еткен.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев43 бет
Ахмет Байтұрсынұлы - ғалым, ағартушы, қоғам қайраткері6 бет
Мағауия абайұлы құнанбаев3 бет
Шәкәрім және Пушкин16 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Әріп Тәңірбергенов поэзиясындағы Абай дәстүрі41 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет
А.Байтұрсынов және халық педагогикасы7 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет
Абай публицистикасындағы философиялық сарындар106 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь