Әлеуметтік-экономикалық жоспарлау

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3
1 Әлеуметтік.экономикалық жоспарлау теориясының
пәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
4
2 Әлеуметтік.экономикалық жоспарлаудың жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
12
3 Әлеуметтік.экономикалық жоспарлаудың методологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
15
4 Әлеуметтік.экономикалық жоспарлаудың әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
24
5 Әлеуметтік.экономикалық жоспарлауды ұйымдастыру ... ... ... 39
6 Индикативтік жоспарлау . экономикны дамытудың
стратегиялық құралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
49
7 Әлеуметтік.экономикалық жоспарлаудын шетелдік
тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Бақалау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Тест сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
52
61
62
Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 68
Әр кәсіпкер мен өндірушінің жақсы жетістіктерге ұмтылып отырған нарық шарттарындағы экономикадағы жоспарлау жаңа қызметтерге иеленеді. Ол тек қана өнімнің өндірістік бәсекелестік үрдісін қамтып қана қоймай, сонымен қатар ресурстарды толық қамту, кірістерді дұрыс бөлу және өмір сапасының өсуін қамтамасыз ететін болды.
Экономикалық нарық шарттарында индикативтік жоспарлау әлеуметтік-экономикалық мәселелерді шешуге кешенді жүйелі құралдардың бірі болып саналады, ол мемлекеттің кәсіпорынның шаруашылық қызметіне тура араласпай, экономикаға жанама әдістер арқылы әсер етеді. Жапония, Оңтүстік Корея, Франция және Германия сияқты көптеген дамыған мемлекеттерде кең таралған әлеуметтік-экономикалық дамудың индикативтік жоспары соғыстан кейінгі жылдары оларға экономикалық дағдарыстан шығуға көмектесіп жоғары даму шегіне жетуге көмектесті, сонымен қатар 70 жылдардағы энергетикалық дағдарысқа төзіп, оның әсерін біршама жеңілдетуге өз септігін тигізді.
«Әлеуметтік-экономикалық жоспарлау» курсының негізгі мақсаты студенттерде қажетті арнайы мамандандырылған білімдерді беріп, есептік-аналитикалық қабілеттіліктерін жетілдіру, тауарлар мен қызметтерді өндірудің бизнес жоспарлары мен кәсіпорын дамуының әлеуметтік-экономикалық жоспарларының оптимальды нұсқаларын тандауға көмектесіп, әлеуметтік-экономикалық дамуды қамтамасыз ететін іс-шаралар мен жоспарлы көрсеткіштерді қалыптастыруда және негіздеуде тәжірибелік біліктіліктерін жоғарылату болып саналады.
Оқу құралының материалдары әр түрлі экономикалық жүйе деңгейлеріндегі әлеуметтік-экономикалық жоспарлаудың әр түрлі аспектілерін рет-ретімен ашып көрсететін 7 бөлімде көрсетілген.
Оқу құралы экономикалық оқу орындары мен экономикалық факультеттердің студенттеріне әлеуметті-экономикалық жоспарлаудың негіздерін тереңдетіп оқуға арналған.
1 Назарбаев Н. А. Пять лет независимости. – Астана : Казахстан, 1996. – 620 с.
2 Назарбаев Н. А. Казахстан–2030. «Процветание, безопасность и улучшение благосостояния всех казахстанцев». Послание Президента страны народу Казахстана. – Астана : Бiлiм, 1997. – 170 с.
3 Назарбаев Н. А. Рынок и социально-экономическое развитие. – М. : Экономика, 1994.
4 Анискин Ю. П., Павлова А. М. Планирование и контроллинг : Учебник. – М. : Омега-Л, 2003. – 280 с.
5 Байзаков С. Стратегическое планирование: опыт и проблемы. – Алматы : РИЦ ИПГС, 1997. – 9 с.
6 Басовский Л. Е. Прогнозирование и планирование в условиях рынка : уч. пособие. – М. ИНФРА, 2002. – 260 с.
7 Индикативное планирование: теория и пути совершенствования / Петров Ю. и др. – СПб., 2000. – 96 с.
8 Каренов Р. С. Индикативное планирование. – Караганда, 1998. – 128 с.
9 Кубаев Е. К., Нурмуханбетова А. А. Индикативное планирование в РК. – Астана, 2003. – 93 с.
10 Мамыров Н. К., Саханова А. Н., Ахметова Ш. С., Брузати Л. Государство и бизнес. – Алматы : Экономика, 1999. – 659 с.
11 Методические рекомендации по разработке стратегических планов для министерств и ведомств Республики Казахстан. – Алматы : Агентство по стратегическому планированию РК, 1997. – май. – 17 с.
12 Омаров Б. Р., Омаров К. Т. Организация и методология регионального планирования социально-экономического развития. – Астана : Экономика, 2000. – 70 с.
13 Указ Президента РК «О стратегии индустриально- инновационного развития РК на 2003-2015 годы» от 17.05.03., № 1096: БД Юрист U031096.
14 Платонова Н. А., Харитонова Т. В. Планирование деятельности предприятия. – М. : Дело и сервис, 2005. – 432 с.
15 Правила разработки и реализации государственных программ в РК. Утверждены Указом Президента РК от 02.06. 2003 г., № 1099.
16 Правила разработки и реализации отраслевых (секторальных) и региональных программ в РК. Утверждены постановлением Правительства РК от 26.02. 2004 г.
17 Правила разработки проектов республиканского и местных бюджетов. Постановление Правительства РК от 29.05. 2002 г., № 592.
18 Правила разработки среднесрочных планов социально-экономического развития РК. Утверждены постановлением Правительства РК от 14.06.2002 г., № 647 (с дополнениями и изменениями).
19 Прогнозирование и планирование в условиях рынка : уч .пособие для вузов / под ред. Морозовой Т. Т., Пикулькина А. В. – М. : ЮНИТИ-Дана, 2000. – 318 с.
20 Прогнозирование и планирование экономики / под ред. Г. А. Кандауровой и В. И. Борисевича. – Минск, 2005. – 358 с.
21 Стиглиц ДЖ. Ю. Экономика государственного сектора : пер. с англ. – М. : Изд-во МГУ, ИНФРА, 1997. – 720 с.
22 Сундетов Ж. Планирование и прогнозирование в условиях рынка. – Алматы : Экономика, 2004. – 148 с.
23 Тумбай Ж. О. Международный опыт и отечественная практика индикативного планирования в Казахстане // Материалы международной научной конференции. – Алматы : КазЭУ, 2004.
24 Тумбай Ж. О. Некоторые вопросы метолдологии индикативного планирования // Вестник КазНУ, серия Международные отношения. – Алматы, 2005. – № 2.
25 Тумбай Ж. О. Становление индикативного планирования в Казахстане // Вестник КазНУ. Серия экономическая. – 2003. – № 2
26 Тумбай Ж. О. Эволюция индикативного планирования в Казахстане //Экономика и статистика. – 2003. – № 2
27 Тумбай Ж. О., Тумбаева З. Ж. Индикативное планирование как функция государственного управления. // Материалы международной научно-теоретической конференции «Государство и бизнес в ХХ1 веке». – Алматы : КазНУ им. Аль-Фараби, 2003.
        
        Жоспарлау
Әр кәсіпкер мен өндірушінің жақсы жетістіктерге ұмтылып отырған нарық
шарттарындағы экономикадағы жоспарлау жаңа қызметтерге ... Ол ... ... өндірістік бәсекелестік үрдісін қамтып қана қоймай, сонымен
қатар ресурстарды толық қамту, кірістерді дұрыс бөлу және өмір ... ... ... ... ... ... ... жоспарлау әлеуметтік-
экономикалық мәселелерді шешуге кешенді жүйелі құралдардың бірі ... ол ... ... ... ... тура ... ... әдістер арқылы әсер етеді. ... ... ... және Германия сияқты көптеген дамыған ... кең ... ... ... ... ... кейінгі
жылдары оларға экономикалық ... ... ... жоғары даму
шегіне жетуге көмектесті, сонымен қатар 70 ... ... ... оның ... ... ... өз септігін тигізді.
«Әлеуметтік-экономикалық жоспарлау» курсының ... ... ... ... ... ... беріп, есептік-
аналитикалық қабілеттіліктерін жетілдіру, тауарлар мен ... ... ... мен ... ... ... ... нұсқаларын тандауға көмектесіп, әлеуметтік-
экономикалық дамуды ... ... ... мен жоспарлы
көрсеткіштерді қалыптастыруда және негіздеуде ... ... ... ... ... материалдары әр түрлі экономикалық жүйе деңгейлеріндегі
әлеуметтік-экономикалық жоспарлаудың әр ... ... ... ашып
көрсететін 7 бөлімде көрсетілген.
Оқу құралы экономикалық оқу орындары мен экономикалық факультеттердің
студенттеріне ... ... ... ... ... ... ... теориясының пәні
Нарықтық қарым-қатынастар жеке меншіктің өндіріс құралдары мен ... ... ... ... ... ... пен баға
белгіленуге, адамның өмір сүруі мен дамуын қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... негізделеді.
Ортақтандырылып басқарылып отырған экономикаға тән сипаттар келесідей:
- өндіріс құралдарына деген мемлекеттік меншік;
- халықтық шаруашылық ... ... ... ... ... өндіріс бәсекелестігінің жоғары деңгейі және оның мемлекеттік
кәсіпорындарда ... ... ... ... ... ... деген бағыты;
- адамның жан-жақты дамуындағы қоғамның жоғарғы мақсаты ретіндегі
декларациялау;
- еліміздің ортақ халықтық шаруашылық ... ... ... ... ... даму ... ... жүйемен салыстырғанда нарықтық қарым-қатынастар жүйесі
қоғамның барлық өмір суруге қажетті ... ... ... ... ... тигізетінің анық көрсетеді. Сонымен қатар бұл тәжірибе басқа ... ... тағы ... бола алады, яғни, нарықтық экономикалық
жүйені ұстанатын барлық елдер әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... реттеу әдістерін
кеңінен қолданады.
Қазіргі заманғы нарықтық шаруашылық, әдетте, ... көп ... ... ... Сол ... ... ... елдерде, мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық үрдістерге
араласуының ... ... ... ... ... қарау, салықтық
саясат, құқықтық қамтамасыз ету және т.б.) өз ... ... ... ... етіп ... Бұл ... ... түрін анықтауға негіз болды.
Әлеуметтік нарықтық шаруашылық – бұл шаруашылық түрі өз алдына еркін
бәсекелестік қағидаларымен, ... ... ... ... тұлғаның еркін
ашылуы мен гүлденуіне негізделеді (Л. ... ... ... 1960 ж.). Ол тәртіпке, капитал салушылыққа, тұтынуды ... ... ... ... ... әлеуметтік мағынасы
келесіде, яғни экономиканың қандай да бір жетістігі, ... ... ... ... ... ... жоғарғы жетістіктері барлық
халықтың игілігіне, тұтынушылардың ... ... ... ... – деп ... Л. Эрхард.
Әлеуметтік нарықтық шаруашылық мемлекет саясатының концепциясы сияқты
еркін, экономикалық әсерлі, мықты, экономиканың, жалпы қоғамның әлеуметтік
және әділ ... ... ... ... нарықтық шаруашылық
нарықтық экономиканың бір моделі бола отыра, әлеуметтік-экономикалық жүйе
болып табылады, ал өз ... ... ... түрлерінің алуандығы,
азаматтардың экономикалық еркіндігі негізінде, тауарлар мен қызметтерді
өндірушілердің еркін бәсекелестігі мен баға ... ... ... әр ... ... еңбек кірісін қатаң түрде сәйкестендіріп, ұлттық
өнімді мемлекет көмегімен әділ ... және де ... ... ... кепілдіктер берумен сипатталады.
Әлеуметтік нарықтық шаруашылыққа берілген анықтамадан, мемлекеттің өз
азаматтарының әлеуметтік мәселелерін шешуге ... ... ... ... байқауға болады. Сонымен, мемлекеттің негізгі амалдары келесідей
болмақ:
- мемлекеттегі сенімді тәртіпті қалыптастыру және ... ... және ішкі ... қамтамасыз ету;
- ұлттық валютаның тұрақтылығын қамтамасыз ету;
- әлеуметтік инфрақұрылымның кешендерін дамыту (білім беру, денсаулық
сақтау, ... және ... ... көлік және т.б.);
- бәсекелестік түрлері бойынша заңнамалардың ұстануға деген бақылауды
жүргізу;
- қоғамның өте әлсіз мүшелеріне еңбектік құқық аймағында ... ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғауға деген нарықтық ынталарды ... ... іске ... және ... ... ... және ... құқық аймағындағы, және де сыртқы
экономикалық ... ... ... ... ... мүмкін боларлық нарықтық ... ... ... ... ... ... Республикасының экономикасының нарыққа өтуі мемлекеттік
реттеу жүйесіндегі жоспарлаудың рөлі мен ... ... ... ... ... жыл бойы ... экономистер жоспар және нарық түсініктеріне қатысты
көп айтысты. Нарықтық қарым-қатынастар шындыққа айнала ... ... ... бір ... ... емес екендігі белгілі болды, керісінше
олар экономикалық жүйенің сыбайлас толықтырушы элементтері ... ... ... ... ... ортақ мемлекеттік жоспарлардың
байланыстылығының болмауының негізінде өз-өзін ақтап шыға ... ... 1990 ... ... ... ... сәтсіздіктерінің мемлекеттің көптеген ... ... ... ... ... ұлттық жоспарлаудан бас
тартуының салдарынан болды деп ... ... ... ... ... осы ... табысты
шешілуі келесідей мақсаттарға қол жеткізуді қамтамасыз ... ... ... ... мен ... жоғарылауына;
б) бағалардың тұрақты деңгенін қамтылуына;
в) жұмыспен қамтылудың жоғары деңгейін;
г) әлеуметтік әділдікті, және ... ... ... ... ... ... және әлеуметтік қарым-қатынастарды ... ... ... тұрақтылығын қамтамасыз ету бойынша және оларды
өндірудің қажетті қарқының ... ету, ... ... өндірушілердің
қызмет етуіне жақсы ортақ (саяси, құқықтық, экономикалық) жағдай жасап,
оларға әлеуметік қолдау бар ... ... беру ... ... болып табылады,
Мемлекеттік реттеудің негізгі түрлері:
а) құқық нормалары;
б) бюджеттік – салықтық тетіктер (салықтық ... ... ... амортизацияланған саясат, есептік саясат, минималді
резервтер саясаты, ақша ... ... ашық ... ... өз еркімен келісу);
в) несиелік-ақшалық құрал-жабдықтар
г) стратегиялық жоспарлау.
Болжау – бұл ... ... ... ... ... мүмкіндіктер (сапалық және сандық түрде көрсетілген)
кешені. Болжау амалы – бір немесе басқа ... ... ... ... шынайы болжам жасау. Бұл амалды шешу үшін ... ... ол ... дамуының (немесе оның бір ... ... ... әсер ... ... ... деген шартта, қандай
екенің көрсетуі мүмкін. ... ... ... ... үрдістерді жеңуге
бағытталған мемлекеттің бірінші болып ... ... ... ... ... ... ... болатын жайттардың пассивті ... ... ... ... да ... жатыр. Олар мемлекеттің
экономика алдына ... ... және ... ... ... ... келген деңгейдің не болмаса, кез келген территориядағы ... ... мен ... ... ... және ... болып табылады.
Болжамдардың келесідей жүйелері перспективті болуы ... ... және шет ... ... ... жайттардың
қорытындысын болжау;
- жеке орталардың, экономика кешендерінің, өндірістің ... ... ... ... демографиялық болжау;
- саяси болжау;
- әлеуметтік болжау;
- ғылыми-техникалық болжау;
- сыртқыэкономикалық болжау;
- экологиялық болжау.
Болжамдар жекеленіп ... да, ... ... тығыз байланыста
болады. Олардың негізінде мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық дамуының
ортақ болжамы жасалынады.
Нарықтық ... ... ... ... ... барысында
келесі жайттар ескеріледі:
1) материалдық ағындарды ұйымдастыру түрлері. Өнімнің ... ... ... еркін түрде іске асырылады. Осыған байланысты кез-
келген өндірісте өнімділікті арттырудың нақты болжамын ... ... ... ... ... ... ... кейін ғана жүзеге
асырылады;
2) ақша ағымдарын қалыптастыру әдістері. Басты бөлігінің қаржылық
ресурстары тура ... ... ... ... ... Сондықтан да жеке
капиталдың қандай көлемде алынып, және оның қайда жіберілетіндігін анықтау
маңызды болып табылады.
3) баға ... оның ... ... ... және де оны ... ... баға коньюнктурасын білмей өндіріс бойынша бірде бір нақты
болжамдық баға алу мүмкін емес;
4) ... ішкі ... ... қандай кешендерде
табысталынады, және қандай кешенде ... ... ... ... оның қозғалысын, яғни бір меншіктен екіншіге өтуін анықтап отырады.
Болжау жоспарлаумен тығыз ... ... ... ... ... ... – бұл ... басқару органдарының, мемлекеттің
әлеуметтік-экономикалық даму перспективаларын жасау бойынша шаруашылық
субъектілердің, ... ... ... ... ... ... ... қызмет түрі.
Болжау директивтік, индикативтік, келісімшарттық және кәсіпкерлік
болып өз ... ... ... мекен-жайлық тапсырмаларды бекіту бойынша және
жоспарды орындаушылардың арасында оларды орындау үшін ... ... ... ... ... ... ... негізгі заттарын жоспарлау қоғамның өмірлік шенінің барлық
жақтарына түгелдей таратылады. ... ... ... ... ... ... ... салымдардың лимиттері,
материалды-техникалық ресурстардың қорлары, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... бастамаларда мемлекетпен даму бағдарламаларының жасалуын және іске
асыруын өзіндік қызықтыру әдісі болып табылады. Ол ... ... ... ... ... және жалпы нарықтың
өзіне әсерлесуге негізделеді, сонымен қатар ... және жеке ... ... реттеуге мүмкіндік береді.
Келісімдік жоспарлау нарық ... ... ... ... ол ... өз ... еркін немесе өзара пайда
негізінде өнеркәсіптер арасында, бірлестіктер, банктер, ... және ... ... ... ... қарым-қатынастар тұрақты өндірісті-
экономикалық байланыстарды, өзара міндеттерді, ... ... ... ... ... ... кепілдік ... ... ... келісім түрінде, жеткізу туралы контракт түрінде,
қатысу жүйесі және басқа да ... ... іске ... ... ... ... ... экономикалық және құқықтық
сілтемелер келтіріледі: заңнамалық нормалар, тәуелсіз сот жүйесі және т.б.
Кәсіпкерлік жоспарлау ... ... даму ... ... ... ... қаржылық қызметтің және өндірісті-шаруашылық қызметтің
барлық субъектілерінің, кәсіпорынның, фирмалардың қызметі болып ... ... ... ... ... ... фирмаішілік жоспарлар,
яғни жедел түрде шешуге қажетті, ағымдағы және ... ... ... ... ... ... ... сәйкес, мемлекеттік жоспарлау ҚР ... ... ... ... ұсыныстар жүйесін құрайды, ол өз
кезігінде нарықтық шаруашылық ... ... ... ... ... ... Бұл мемлекеттік кәсіпорын өзінің
мемлекетпен қарым-қатынасын ... ... ... ... ... ал мемлекеттік меншікте емес ... ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Бұл жағдайларда оларға да мемлекеттік жоспарлау тәртібі жүргізіледі.
Жоспар ... ... да бір ... нұсқасын ұсынады, алдын-ала
белгілі қорытындыға жетуге бағыттайды, ол – қажетті барлық ресурстар ... ... іске ... ... және ... міндетті болады,
бірақ барлық құнмен емес. Қандай орындалмау қатерлерін ескеріп, қайсысынан
алшақ болуды, ... ... ... өзі ... ... ... жедел жоспарларды іске
асырады.
Стратегиялық жоспарлаудың басты амалы ... ... іске ... ... ... ... ... қамтамасыз ету болып табылады.
Стратегиялық жоспар болашақтағы дамуларға, мүмкіндіктер мен мақсаттар
арасындағы сәйкестіктерге, сыртқы ортаға ... ... ... ... ... ... техникалық-экономикалық есептеріне, жаңа
технологияларды еңгізу есібімен дамытуға, ресурстарды тиімді пайдалануға
бағытталған.
Ағымдағы ... ... ... бір ... ... ... сүйеніп, қаржыландыру көздерінің алдағы 1 жылдың кезеңіндегі
күтілетін қорытындыларын реттеуге бағытталған.
Мемлекеттік әлеуметтік-экономикалық жоспарлаудың қажеттілігі келесідей
жайттармен байланысты, яғни:
- ауқымды мәселелерді ... ... ... тек қана ... дамуда, ортақ ұлттық масштабта ғана шешуге болады;
- қоғамдық (ұжымдық) ... ... ... ... ал оны ... ... ғана әсерлі реттеуге болады;
- нарықтың макроэкономикалық балансы мен тұрақтылықты қамтамасыз ете
алмайды;
- қоғам масштабтағы ... ... ... ... ... басқарудың бір түрі сияқты жоспарлаудың ... ... ... ... ... ... жүйесіне бір-бірімен тығыз
байланысқан екі ... ... – бұл ... және ... ... мемлекеттік
индикативтік жоспарлау, оған ғылыми болжамдар, бағдарламалар, тауарлар мен
қызметтерді өндірушілерге бағытталған басқа да жоспарлы ... ... ... Индикативтік жоспарлау мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық
дамуының мақсаттары мен дамуынан, параметрлер жүйесінен (индикаторларынан),
осы мақсаттар мен артықшылықтардан, сәйкестіктерден және оларға қол ... ...... ... (фирмаішілік) жоспарлануы, яғни ол
мемлекеттік бағдарламаларды, ... ... ... ... оның өнімдері мен қызметтеріне ... ... ... ... ... мен ... ... деңгейдегі халықтық шаруашылық немесе әлеуметтік-экономикалық
жоспар келесілерді анықтайды:
- алдағы 20–25 жылға (болжам) болашақтағы ... ... ... өндірістің мақсатты бағыты, ҒТП-ның кешенді бағдарламаларына
қоғамдық болжамдық баға беру және іске ... ... ... ... мен ... ... ұзақ ... республиканың әлеуметтік-экономикалық дамуы (15–20 жылға);
- өндірістің технологиялық мен құрылымдық қайта құрылуының іске асыру
басымдықтарын ... 5, 10, 15 ... ... ... және ... ... ағымдағы кезеңдердегі (1, 2, 5 жылға) өндірістік, ғылыми-техникалық,
инвестициялық және интелектуалдық шаманы әсерлі қолдану.
Нарықтық ... ... ... ... ... ұсынушылық сипатқа енеді. Мемлекет өз кезегінде экономиканы
реттеу мақсатында ... ... ... ... жиының
жасап шығарады. Мұндай экономикалық реттеушілер (льготтар, лицензиялау,
квота беру, бюджеттік ... және ... және т.б.) ... ... ... ... ... мақсаттарға қол
жеткізуге бағытталу керек.
Кәсіпорын (микродеңгей) өз қызметін өз ... ... ... ... даму ... анықтайды, яғни, шығарылатын
өнімге, жұмысқа, қызметтерге сұраным бар болған ... ... және ... дамуының қажеттілігі туындағанда, ... жеке ... ... ... ... ... ... жұмыстың тұтынушыларымен бекітілген келісімдер
құрайды, соның ... ... ... ... ... де келісімдер жасалынып жатады.
Микро- және макроэкономикалық болжам және жоспарлау объектілері
Макроэкономикалық жоспарлау мен болжаудың субъектілері болып, ... ... ... ... ... мен болжаудың объектісі болып ұлттық экономика
саналады.
Макродеңгейде болжамдық есептер жасалынады, экономиканы дамытудың
қандай да бір әсерлі ... ... ... ... ... ... ... экономикалық саясаттың шаралары жасалынады.
Макроэкономикалық болжамның ... ... ... ... ... ... қамтылу деңгейі, халықтың кірістері мен ... ... және т.б. ... жоспарлау мен болжаудың объектісі болып ... ... ... ... ... ... сұраныс
пен өнім көлемі, өндірістік ресурстарға деген қажеттілік өндіріс шығындары
мен баға және т.б. ... ... ... ... ... болып
бизнес-жоспар табылады.
Жоспарлау мен болжаудың субъектісі — кәсіпорынның ... ... және ... ... ... Әлеуметтік-экономикалық жоспарлаудың жүйесі
«Жүйе» термині грек сөзінен шыққан, мағынасы – толық, бөлшектерден
және қосындылардан құралған дегенді білдіреді.
Жоспарлау ... ... ... ... мен ... ... олардың негізінде қоғамның экономикалық заңдарының
талаптары іске ... өз ... ... бойынша барлық деңгейдегі ... ... ... және ... ... ... Бұл
жоспардағы амалдар, оларды жасау әдістері, оларда ... ... ... және ... құрамына, мағынасына, орындалу мерзіміне және
тағы да басқа да белгілері бойынша жоспарлардың көптеген түрлерін ... ... ... ... ... және ... ... стратегиялық жоспарлау, онда мемлекеттік саяси-экономикалық
саясатты іске асыру бағыттары мен ... ... ... ... ... ... ұзақ ... уақыттағы қызметтің қайта
бағытталу модификациялары негізделеді. Ол жаңа мүмкіндіктерді ... ... ... ... онда ... ... ... ала отыра қысқа ... даму ... ... Ол ... сілтемелерді анықтайды;
- жедел жоспарлау, өте қолайлы қысқа мерзімдегі (жыл, ... ... бар ... іске ... ... ... бойынша:
- жоспарлау, осы мәселеге қатысты барлық аймақтар мен ... ... ... ... ... ... бір ... мен көлемдер,
территориялық- аймақтық);
- кәсіпорын деңгейінде ... ... ... ... ... (жедел) жоспарлау (жарты жыл, квартал, мезгіл, ай,
апта); 2. ортамерзімді (тактикалық) жоспарлау ( 1-ден 5 жыл ... ... ... ... ауқымды;
- контурлық;
- шектеулі;
- бөлшектік.
5) қызмет ету аймақтары бойынша – жоспарлау бөлінеді:
- өндірісті жоспарлау;
- қызметкерлерді жоспарлау;
- қаржыны жоспарлау;
- инновациялық ... ... ... мен ... ... мәліметтердің өзгеруі бойынша: қатты (жоспарды орындау барысындағы
көрсеткіштердің өзгермеуі); иілгіш (шарттардың ... ... ... ... ... реті ... ... ағымдағы (мерзімі өтуі
бойынша – жаңа жоспарлар);
8) уақытша ... ... ... (тек қана ... ... ... (тек қана ... уақытқа бейімделетіндер);
- преактивті (тек қана болашаққа қарауды ... ... ... ... жақсы идеяларының өзара
әсерлесуіне бағытталған).
9) жоспарлау тәсілдері бойынша: «астынан үстіне» (прогрессивті ... ... ... ... ... ... ... жоспарлау).
Жоспарлау жүйесі мақсаттары мен амалдарына байланысты өзіне
болжамдарды ұйымдастырудың әр ... ... мен ... ... ... ... белгілері болып болжам масштабы,
уақыты, объект кескіні, болжам қызметі табылады
Масштабы бойынша болжамды келесідей ажыратады:
- макроэкономикалық (халықтық ... және ... ... ... ... ... шаруашылық кешендерді дамыту болжамдары ... ... ... ... инфрақұрылым,
халыққақа қызмет көрсету орталықтары және т.б.);
- салалық және аймақтық болжамдар, халықтық ... ... ... ... ... сонымен қатар жекеленген
өндірістер мен өнімдердің алғашқы түйіндерін болжау.
Алдын-ала уақыты бойынша болжамдар бөлінеді: жедел, ... ... ... ұзақ ... алыс ... Жедел болжамның орындалу
кезеңі – бір айға дейін, қысқа мерзімді – бір ... бір ... ... орта
мерзімді – бір жылдан бес жылға дейін, ұзақ мерзімді – бес ... ... ... ... ... ... ... баға беру
келбеті және өзінің мағынасы бойынша бір-бірінен ажыратылады.
Жедел болжамдар бойынша болжанып отырған кезеңде ешқандай ... және ... ... ... және ... ... ... Оларда күтілетін жайттардың сандық бағалануы
басым ... ... ... тек қана ... ... сүйенеді.
Орта мерзімді және ұзақ мерзімді болжамдар – зерттелетін объектіде
сандық қана емес ... ... де ... ... Орта ... баға ... болса, ұзақ мерзімді ... ... ... объектінің мінезіне байланысты болжамдардың бөлінуі
өндіргіштік ... әр ... ... ... болады.
- өндіргіш күштер мен ... ... ... ... және ҒТП ... ... шаруашылықтың өсу динамикасы, темпі, факторлары және
құрылымы, еңбек ресурстарын өндіру, ... ... ... ... ... қорлар мен капиталдық салымдардың ... ... ... ... қаржылық қарым-қатынастар, кірістер мен
бағалар, сыртқы экономикалық байланыстар.
Келтірілген бағыттардың әр ... өз ... бар және де ... ... жасалына алады. Сонымен қатар олардың арасында әдістемелік
бірлік бар, ал ол жалпы ... ... ... ... ... ... болжам болжамның басқа түрлерімен бірігіп жұмыс істейді.
олар: әлеуметтік, саяси, ... ... ... болжау. Бұл болжамдардың қорытындылары халықтық шаруашылық және
экономикалық болжамның басқа да ... ... өз ... болжам – басқа да барлық қоғамдық үрдістердің дамуының жоспары
мен болжамын құрайды. Болжамның әр түрлі түрлерінің байланысы ... ... де ... ... ... ... болжамдар ғылыми-
техникалық болжамдардан кейін , табиғи ресурстар және ... ... ... ... жоспарлаудың методологиясы
Жоспар мен болжау методологиясының ғылыми негіздері
Методология – бұл қазіргі нақты жағдайды ... және ... ... ... әдістердің жиынтығы болып табылады. Ол
ортақ философиялық әдіспен бірге, нақты ғылым ... де ... ... әдіс ... ... алады, оның негізін табиғаттың және
қоғамның дамуының ортақ заңдары, сонымен ... ... ... ... ... ... ... синтез, аналогия, салыстыру,
эксперимент).
Формальды, математикалық заңдармен қатар диалектикалық логикадағы
заңдар да ... ... ... ... ... ... ... логикалық жүйесін құруға мүмкіндік береді. ... ... ... даму кезеңі бола ... ... ... ... ... қаруландырады, оның көмегімен логикалық
есептер, бағдарламаландырулар жүргізіледі. Диалектикалық ... ... ... ... ... болып табылады. Өзара өткізе алатын ... ... ... ... ... ... нақтыға,
қарапайымнан күрделісіне қарай өтуге мүмкіндік береді. Танып білу ... ... ... ... көрсеткіш үрдіс түсіндіріледі.
Әлеуметтік-экономикалық дамуды ... ... ... ... ... қызмет ететін заңдар және заңнамаларды біліп
және пайдалануға тәуелді. Экономикалық ... ... ... зерттейді және сәйкес түсініктер, категориялар мен ... ... ... экономикалық жайттар арасындағы себепті-тергеу
шарттылықты көрсетеді. Заңнама тенденция түрінде, белгілі деңгейлер мен
байланыс тығыздығымен сипатталады. ... мен ... ... ... ... ... қоғамдық өнімді өндірудің ерекшелігінің
экономикалық заңдары да ... және ... ... ... және ... ... тәжірибеде екі түрі қалыптасқан.
Біріншісі кең өндірілетін маркстік ... ...... ... және ... да ... командалық-әкімшілік жүйе шарттарындағы ... ... ... ... ... ... бар ... болжау мен
жоспарлаудың негізі ... ... ... ... мемлекеттердің
нарықтық қатынастарға көшуіне байланысты ортақ біріңғай ... ... ... мен ... ... және ... есептердің негізгі қағидалары мен әдістерін
анықтайды, болжамдар мен жоспарларды қалыптастыру логикасы мен ... ... ашып ... – бұл ... мен ... ... ... тәртіп, яғни
ол дегеніміз, олардың нақты бағыттылығының, жүйелігінің, құрылымының,
логикасы мен ... ... ... ... және негіздеуді
қалыптастырудың алғашқы күйі. Басқаша айтқанда бұл ... мен ... ... ... болып саналады.
Әдістер – бұл болжамдарды, жоспарларды, бағдарламаларды жасауда
қолданылатын әдістер, тәсілдер. Олар ... мен ... ... іске ... ... ... құрал ретінде қызмет етеді.
Логика – болжамдық есептер мен ... ... ... ... ... ... ... негізгі бөлігі болып методика қарастырылады. Ол
өз алдына жеке Она ... ... ... и ... в ... ... – нақты болжамдарды немесе жоспарлы есептерді жүргізу үшін
қолданатын әдістер мен ... ... ... Оған ... ... ... болжау бойынша Халықаралық валюталық қор
методикасы немесе ғылыми-техникалық іс-шараларды еңгізу ... ... және ... көрсеткіштер деңгейін келтіруге болады.
Әлеуметтік-экономикалық үрдістерді зерттеуге ортақ ... ... ... ... олар ... ... жататын
зерттелетін жайттар мен фактілереге жетік енуді, олардың арсындағы
байланысты ... ... ... Ал ол ... ... ғылыми
әдістерінің негізімен қатар ерекшеліктерімен бірге іске асырылады.
Ортақ ... ... ... ... ... ... – оның ... әр жайттың оның тарихи үлгілерімен өзара
байланыста болуымен түсіндіріледі;
кешенді – өзара ... ... ... оның ... ... ... ... көрсетеді;
жүйелі-құрылымды – бір жағынан дамушы тұтастықтың экономикалық жүйесін
қараушы болса, екінші жағынан жүйенің өзің құраушы ... ... ... ... ... ... өз шегінде келесі түрлері бөлінеді: генетикалық және
мақсатты ықпалдар. ... ... ... даму ... анықтау және шыққан деңгейіне баға беруге сүйеніп, болашақтағы
дамуының кезеңдері мен ... ... ... ... ... ықпал өткен шақта болған, қазіргі екпінді жайттарды, сонымен ... әсер ... ... ... Осы ... іске ... ... реті өткен және қазіргі жайттардан ... ... ... ... объектіні жан-жақты қарап,
олардың даму тенденцияларын және осы ... ... ... мүмкін
боларлық шешімдерді анықтайды.
Мақсатталған ықпалда мақсат анықталады, және оған жетудің мүмкін
боларлық жолдары ... яғни ол ... іске ... нақты
қорытындыдан шығады. Бұл ықпалда ... ... ... ... ... екі ықпал бір-бірімен өзара тығыз ... ... ... ... ... ... алып ... керек, оған еш
әрекет етпестен, және де мақсат қоя ... оған қол ... ... ... мен болжаудың методологиясының ғылыми негізі болып қоғамның
даму заңдары мен ... ... ... Болжамдық қызметтерді
диалектика заңдары орындайды: қарама-қайшылықтардың ... және ... ... сандық және сапалық өзгерістердің өзара ауысым ... ... ... ... ... ... ... ғылыми қөзқарастардың
қалыптасуының теориялық негізі ... ... ... ... ... және маркстік теориялардың маңызды қырларын
қарастырайық, олар экономикалық және ... ... ... және
жоспарлау методологиясына бағынады.
Кейнстік теория жиынтықтық шығындар (жиынтықтық сұраныс) мен оларды
құраушыларға бекінеді. Кейнстік теңдіктің ... ... + G + I + (E~ М) = ... С – жеке ... ішкі ... ... – мемлекеттік шығындар;
/ – инвестициялар;
Е – тауарлар мен қызметтер экспорты;
М – тауарлар мен ... ...... пайдалануды алып тастағандағы тауарлар мен
қызметтердің көлемдері.
Теңсіздік ... сол жақ ... ... ... он ... (мемлекеттегі өнім көлемене) тең болады. ... ... ... балансты өсуді қамтамасыз ... ... ... Осы ... ҮҰӨ ... методикасы, мүмкін боларлық
инвестициялық ағымдар, тауарлар мен өнімдердің экспорты мен ... ... ... ... ... М. Фридмен болып табылады. Осы
теорияға сәйкес тұрақтандырылған саясаттың негізгі параметрі болып, ақша
ұсынысының көлемі ... яғни ... ... ... ... ақшаға
негізделеді. Негізін қалаушысы – айырбас теңдігі болады
MnV = PQ,
мұнда МД – ақша ұсынысы;
V – ақша айналымының ...... ...... тауарлар мен қызметтердің физикалық көлемі.
Монетарлық саясат – ақша ұсынысына әсер ететін ақшалы-несиелі жүйенің
мүмкіндігіне, сәйкесінше ... ... ... ... ... бірі ... ... теорияның негізгі күйлерінің ішінен келесілерді ... ... ... ... екі ... ... біріншісі –
материалдық өндіріс сферасы, онда материалдық игіліктері мен ... ал ... ... емес ... ол өз ... әр ... емес қызметтер көрсетеді, яғни өндірісті сфераны екіге бөліп
қарастырады:
I бөлімі – ... ... ... ...... құралдарының өндіру; жиынтықты қоғамдық ... ... ... (тауар) кез-келген түрінің бағасы ... ... ... ... ... өнім ... құны (с) және жаңа
құрылған құн (v + т), мұндағы v –қажетті өнімнің құны және т – ... ... q ... ... өнім жиын көзі ... және жиын ... кең көлемдегі өнім көзі ретінде болады. Бұл ... ... ... ... ... сәйкестіктердің қалыптасу
барысында үлкен маңызға ие болады. Солардың ... ... ... ... ... қорлары және жинақтар арасындағы, өндіріс
пен тұтынушы арасындағы және басқаларының қарым-қатынасы қалыптасады.
Болжам мен жоспарлаудың ... ... мен ... ... методологиялық қағидаларына
негізделеді. Болжамның негізін қалаушы қағидалар келесілер:
Альтернативтік қағида, ол көп ... ... ... ... ... Осы ... сәйкес, негізгісі болып осы
екеуінің ең жақсы нұсқасы немесе бірнеше мүмкін нұсқалары ... ... ... бар ... шығады, және де экономиканың дамуының
мүмкіндіктерімен, сонымен қатар оның әр ... ... ... ... ... және де ... маңызды методологиялық қағидаларына
келесілерді жатқызуға болады: жүйелілікті, үздіксіздікті, ... ... және ... ... және ... әлеуметтік бағытталушылықты,
жоспарлаудың кешенді және аймақтық аспектілерінің ... ... ... ... ... ... және сапалық
заңдылықтарды зерттеуді түсіндіреді, ... ... ... ... құрудың өзі жүйенің ортақ мақсаттық анықтамасынан кез-келген
шешімді жасау және негіздеу үрдісінен ... ... және де ... ... ... алға ... ... жетелеу керектігін көрсетеді. Ол
кез-келген жүйені көптеген жүйе бөлімдеріне мүшелеуге мүмкіндік береді
(экономика ... ... ал ...... ... ... Бұл ... 38 моделдік әдісі бойынша көрсеткіштер жүйесін құрады,
және олар әр ... ... сай ... оның ... ... ... ... береді.
Экономикалық дамудың үздіксіщдігіне байланысты ғылым мен техниканың
даму деңгейіндегі өндірістің жаңдануында жоспарлаудың ... ... ... яғни болжамдар мен жоспарлардың ауыспалылығы. Осы қағидаға
байланысты әр түрлі уақытша аспектідегі болжамдар мен ... ... және ... ... болу ... ... орта ... жоспарлар
ұзақ мерзімді жоспарларда көрініс табатын перспективті бағыттардың
негізінде жасалынуы керек, ал ... ...... орта ... ... ... ... Ұзақ мерзімді жоспарлар түзетуге
жарамды болу керек, және қажетті сәйкес кезеңге ұзартылып отыруы тиіс. Бұл
қоғамның жаңа ... ... ... ... ... болуымен және басқа себептерге байланысты болады.
Мақсатты бағытталған және артықшықты қағидалар әр жоспардың мақсатты
болуын ... ... ... айтқанда нақты мақсатқа жетуді көздеу керек, ... ... ... ... мен әлеуметтік-экономикалық мәселелер
бөлінеді, олардың дамуынан және шешілуінен ... ... ... ... ... білуге болады. Осы қағида ресурстарды экономиканың
дамуының басты бағыттарына, ... ... ... бар ... жетелейді.
Артықшылық қағидасы кешенділік қағидасымен тығыз байланыста іске
асырылады, ол зерттеудің ... ... ... оның ... ... ... байланысының тәуелділігін көрсетеді. Маңызды кешендердің
дамуында артықшылықты қамтамасыз етуде оның ... да ... сай ... Оы ... ... ... ... қағида да тығыз
байланыста іске асырылу керек, ол әлеуметтік мәселелердің ... ... ... ... ... ең бір ... ... қамтамасыз ету
мақсатында, ең қолайлы қағидасы ... ... ... ... ең күшті
деген мағына береді, яғни барлық мүмкін боларлық нұсқалардың ... ... ең ... ... ... өнімділіктің әсерлілігінің
жоғарылауымен байланысты болады. Оптималділік – бұл ... ... ... ... ... пен ... бар ... оларды тиімді
пайдалануын ескере отыра керекті қажеттіліктерді максималды ... ... Бұл ... ... ... ... яғни ЭЕМ ... негізделумен, экономикалық-
математикалық моделдеумен, БЖА ... ... ... шегіндегі
оптималдық амалдарды шешумен іске асырылады.
Адекваттылық қағидасы әлеуметтік-экономикалық үрдістердің жасалынуында
көп жағдайда міндетті түрде қарастыру мақсатты болып саналады. ... ... және ... ... ... ... ... моделдеулер барабар болуы тиіс, яғни шынайы үрдістерді
көрсетуі тиіс. Барлық жоспарлық және ... ... ... көп
жағдайларда осыған байланысты болады.
Экономиканың бірегей және үйлесілімділіктің дамуы бірегей ... ... ... мен ... ... үрдісін есептеу
барысында ғана мүмкін болады. Бұл қағиданың өмір шендігі ... ... ... ... ... ... қамтумен
байланысты болады.
Барлық үйлесілімділіктердің келбеті және мағынасы жағынан бірнеше
топтарға бөлінеді:
- ортақ экономикалық;
- аралық және ішкі ... ... ... ... ... өту кезеңінде аса үлкен көңілді ортақ
экономикалық үйлесілімділіктерді ... және ... ... ... ... ... ... экономикалық үйлесілімділіктерге
келесі қарым-қатынастарды жатқызуға болады: сұраныс пен ұсыныс ... және ... ... ... кірістері мен
шығыстары арасындағы, ақша массасы мен тауар ресурстарының арасындағы,
өнеркәсіп өнімдерін өндіру және ... ... ... арасындағы, еңбек
өндіргіштігінің өсуі және жалақы ... және т.б. ... ... ... ... теріс көрініс табады ... ... және сол ... әр ... ... ... ... сала аралық үйлесілімдіктер де маңызды. Олар сала ... ... ... салалық үйлесімдер біріккен өндірістердің жекеленген түрлерінің
арасындағы қатынастарға байланысты болады.
Мысалы, ... ... ... иіру өндірісі (иіру), маталар
(тоқымашылық) мен оларды өндеу ... ... ... ... өңірлер арасындағы қатынасты көрсетіп, мемлекет
территориясы бойынша ... ... ... ... ... ... – бұл ... ішіндегі өндірілетін
өнім мен тауарлардың экспорты мен импорт көлемінің арасындағы қатынас.
Жоспарлаудың ... және ... ... ... ... ... ... бір аймақтың қызығушылықтарын ескере отры
жасалуын және жергілікті ресурстарды тиімді пайдалануын ... ... ... Салалық жоспарлау әр салада ... ... ... сала ... ... анықтауға, қажетті үйлесілімділіктерді
қолдауға (сала ішілік, сала аралық), ... ... ... ... да басқа амалдарды орындауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... орналасуын, әлеуметтік
және экологиялық мәселелерді шешуде аймақтық жоспарлаудың маңызы өте зор.
Осы қағиданы ұстану қоғамық ... ... ... және ... ... ... әсерлігін жоғарылатады.
Жоспар-болжам көрсеткіштер жүйесі
Экономиканың дамуын көрсеткіштер жүйесі сипаттайды, ал олардың құрамы
мен қатарын болжамдар және жоспарлар ... ...... котегорияның, үрдістің немесе ... ... ... ... жүйесіне сонымен қоса нормативтер және лимиттер қосылады.
Нормативтер – қатысты көріністегі көрсеткіштер.
Лимиты – бекітілген ... ... жету үшін ... ... ... ... ... жүйесі блоктардан құралады, олар кең өндірілудің әр түрлі
аспектілеріне сай келеді. Экономикалық және әлеуметтік ... ... ... көрсеткіштерінің негізгі блоктары болып саналады: өндіріс,
еңбек ресурстарының, негізгі және сыртқы қорлар, капиталдық ... ... ... ... қаржы және ақша ... ... ... және деңгейі, сыртқы экономикалық байланыстардың
көрсеткіштері.
Экономиканы басқару ... ... оны ... бойынша салалық және аймақтық деп ажыратады. Көрсеткіштердің
бір бөлігі өтпелі сипат алады, олар барлық деңгейлерде қолданылады, ... ... ... көрсеткіштері (көп заттылық, қор алушылық, еңбек
өнімділіг). Басқа ... ... және ... ерекшеліктерді
анықтайды.
Болжау мен жоспарлаудың ... есеп және ... ... ... бола тұра ... ... ... игеру керек. Көрсеткіштер жүйесі кешенді болу керек, ... қана ... қана ... ... қоса ... ... де
көрсете білу керек.
Барлық көрсеткіштер бөлінеді: табиғи және ... ... ... ... және ... ... индикативті және есептік.
Көрсеткіштерді табиғи және құнды деп бөлу еңбектің екі жақты сипатынан
туындайды, және тауарлы-ақшалы қарым-қатынастардың бар болуымен байланысты
болады.
Табиғи ... ... ... ... ... ... ... және шартты бірлік өлшемімен бекітіледі: ... ... ... ... ... ... ... тоннасымен және т.б.
Құндық көрсеткіштер ақша ... ... ... ... ... ... мөлшерлері, өндіріске жіберілген шығындар,
кәсіпорынның және мемлекеттің кірістері мен ... және тағы ... ... ... және ... етіп бөлу ... ... және оның интенсификациясының қажеттілігімен байланысты.
Көрсеткіштер абсолюттік сипатта, және қатысты сипатты есеп ...... ... ... ... ... ... өсу қарқыны мен өсу барысын, яғни белгілі бір уақыт аралығындағы сәйкес
көлемдердің ... ... ... ... ... ... жоғары деңгейлерімн қарым-қатынасы
бекітілген, индикативтік және есептік көрсеткіштерінің ... ... ... ... ... ... бекітіліп,
төмеңгі дәрежелілерге тапсырма түрінде берілетін көрсеткіштерді айтамыз,
мысалға, өнімді жеткізу туралы немесе табиғи ресурстарды ... ... ... және т.б. ... ... ... экономиканы реттеп отыратын
реттеуіштер түрінде қолданатын экономикалық нормативтерді ... ... ... ... ... ... Олардың көмегімен
мемлекет шаруашылық субъектілерін қажет етілетін экономикалық саяат ... ... Олар ... жасау барысында негіз ... ... ... ... қосалқы, көмекші
түрінде болады.
Экономиканың төменгі звеноларының өз ... ... ... ... ... ... ... бекітілетін көрсеткіштердің
шеңбері тез қысқарған, соның салдарынан индикативтік көрсеткіштер айналасы
кеңейген.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... олжа лимиттері мен табиғи ресурстарды ... ... ... ... ... үшін ... нормативтері, салықтар ставкасы, минимальды
тұтынушылық бюджет, минимальды жалақы және т.б.).
Мемлекеттік тапсырыс экономиканы реттеуші ... ... Ол ... (АҚШ, ... ... және т.б.) және ТМД ... ... ... ол ... ... келеді. Мысалы, АҚШ-та мемлекеттік
тапсырыс 1933 жылы алғаш бекітілген. Бұрынғы КСРО елдерінде ол ең ... ... ... ... эәне экономикалық дамуының мемлекеттік жоспарының
құрамында құрылған болатын.
Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... оны ... негізде орналастыру; тапсырыстың орындалуын
ынталандыру; екі жақтың бірегейлі жауапкершілігі, сәйкесінше, ... ... ... ... құрамына мемлекеттік қажеттілікті
қанағаттандыру үшін қажетті ... өнім ... ... ... мен ... мемлекеттік мағынасы бар объектілерді ске қосу, маңызды
мәселелерді шешу бойынша ғылыми-техникалық бағдарламарды іске асыру, ғылым
мен ... жаңа ... ... еңгізу кіреді, осылардың
барлығы алдағы уақытта маңызды әсер береді.
Мемлекеттік тапсырысты ... ... ... ... ... ... пайдаланады:салық бойынша және бюджетке
түсетін басқа төлемдердің жеңілдіктері; ... ... ... заттық ресурстарды ортақтандырып бөлуді басты қамтьамсыз ету
және тағы да басқа жеңілдіктер.
4 Әлеуметтік-экономикалық жоспарлаудың ... ... ... и ... ... және ... өте күрделі көп сатылы және
қайталамалы үрдіс, оның жүзеге ... ... ... ... және ... ... кең ... қарастырылады,
сонымен қоса көптеген әр қилы әдістердің жиынтығы пайдаланады. Соңғы
жылдардағы жоспарлау ... ... мен ... болжау мен
жоспарлауды жасаудың әр түрлі әдістерінің маңызды түбегейлі жиыны жиналған.
Ғалымдардың айтуы бойынша, болжамның 150-ден аса әр ... ... бар, ... тек ... ... 15–20 ғана ... Ақпараттандыру
мен есептеуіш техникасының құрылғыларының дамуы пайдаланып жүрген болжам
мен жоспарлаудың әдістерін кең ауқымын құруға мүмкіндік береді.
Қалыптасу ... ... ... ... ... ... қалыптасқан деп екіге бөліп қарастыруға болады.
Интуитивтік әдіс ... ... ... ... ... қолданады: болжау объектісінің аса күрделілігіне
байланысты көптеген факторлардың әсерін ескеру мүмкін емес ... ... тым ... ... үлкен есептерді қажет ... ... ... ... нақтылығын жоғарылату үшін қалыптасқан
әдістермен бірге басқа да ... да ... ... ... ... ... ... баға беру әдісі кең таралымға
ие болды. Олар тек біздің елде ғана емес, шет елдерде де ... ... баға беру ... ... ... ... ... және тағы да басқа жағдайларда кенінен қолданылады.
Сонымен қоса тарихи аналогия әдісі мен үлгі ... ... ... ... көлемде қолданады. Бұл жерде өзіндік бір экстраполяция ... ... ... ... ... ... ... сала) бір және
соған жақын деңгейдің , ал ол ... ... ... ... ... болады, осы айтылып отырған үрдістің даму ... ... ... ... ... шамалы дамығандары үшін болжам жасалынады.
Тәдірибе көрсеткендей, ... ... жаңа ... және жаңа техниканың
(ЭВМ жасау, телевизорлар және т.б.) даму ... ... ... және тағы басқаларды анықтауда пайдалануға болады. ... ... ... ... – ол тек ... алғашқы сатысы. Ал шешуші
қорытындыға жету үшін ішкі шарттарды және даму ... ... ғана ... ... ... экстраполяция әдісі мен ... ... Олар ... теорияға негізделеді.
Экстраполяция әдістеріңің арасында ең кіші квадраттар әдісінде (ККӘ)
негізделетін қызметтерді тандау әдісі кең ... ие ... ... ... ККӘ ... мән бере ... ... математикалық тәуелділік және қарым-қатынастар
түріндегі зерттелетін экономикалық үрдістің қалыптасқан сипатын көрсететін
әр ... ... ... болжау үрдісінде
(объектісінде) пайдалануға болады.
Моделдердің келесі түрлері бар: ... ... ... ... ... ... ... қабылдау.
Экономикалық-математикалық моделдерді қолдану үшін экономикалық-
математикалық әдістерді пайдаланады.
Болжау және жоспарлау тәжірибесінде ... қоса ... ... ... және ... әдістер пайдаланылады. Ал
мақсатталған кешенді бағдарламаларды жасау үшін басқа да ... ... ... (БМӘ) ... әдістер және олардың топтары ... ... атап өту ... Әлемдік тәжірибеде кең таралған әдістерді
қарастырайық.
Эксперттік бағалаудың әдістері
Эксперттік бағалаулардың ... ... ... бағалаудың сандық
әдістері және алынған жетістіктердің қайта жасалынуына сүйенетін ... ... ... ... құрумен сипатталады.
Эксперттік бағалау әдістерінің мағынасы арнайы мамандандырылған,
ғылыми және практикалық тәжірибеге негізделген белгілі бір ... ... ... ... ... ... бағалаудың жекеленген және
ұжымдасқан түрлерін ажыратуға болады.
Жекеленген эксперттік бағалаулар осы профиль бойынша қызмет ететін
эксперт-маманның ойын пайдалануға ... ... ... эксперттік
бағаланулардың ішінде кең таралғандары – ... ... ... ... ... әдісінде «сұрақ-жауап» кестесі бойынша жүретін болжаушы ... ... ... ... сол ... барысында болжаушы
алдын-ала жасалынған бағдарлама бойынша экспертке ... ... даму ... қатысты сұрақтар қояды. ... ... ... бір ... ... әр қилы ... жауапты бірден беруіне де байланысты болады.
Аналитикалық әдіс болса, эксперттің болжанатын объектінің даму жолдары
мен жағдайына баға беруде, ... ... ... ... ... ... етеді. Эксперт болжам ... ... ... ... ... ... Өзінің қорытындыларын баяндама ... Осы ... ... ерекшелігі – эксперттің жеке
қабілеттіліктерін максимальды ... ... ... Алайда
ол аса күрделі жүйелерді болжауда көп қажет емес, және әр түрлі аймақтар
бойынша ... ... ... ... ... даму стратегиясы да аса байқалмайды.
Сценарий жазу әдісін экспертік бағалаудың жекеленген және ұжымдық
түрлеріне де ... ... Оның ... ... ... ... ... түрлерінің бірі болып ұжымдық эксперттік бағалау саналады.
Ұжымдық эксперттік бағалау әдісі ... ... ... объектісінің дамуының перспективтік бағыттары бойынша эксперттердің
ойларының келісілген дәрежесін анықтауды талап етеді.
Қазіргі заман ... ... ... ... ... ... ... эксперттердің
ойларының келісілген дәрежесін анықтау үшін сол ... ... ... шешу ... ... ... ... дисперсиясы, орташа
квадратты бағалардың ауытқуы, және осы негізде бағаның ... осы ... аз ... ... эксперттіердің ойларының
сәйкестігі жоғары болады.
Эксперттік бағалауларды жүргізу ұйымдастыру үшін ... ... ... басты қызметтері: сауалнама жүргізу, ... ... ... ... қорытындыларын талдау. Жұмыс
тобы берілген объектіні даму перспективаларына қатысты қойылған мәселелерге
жауап бере алатын эксперттерді тағайындайды. Болжамды ... ... саны ... ... ... 10 ... 150
адамның аралығында ауытқып отырады. Болжамның мақсаты ... ... ... де жасалынады. Сауалнама жүргізу барысында
жекеленген мәселелерді түсінудің бірегейлігін және ... ... ... ету ... ... ... ... эксперттік
бағалаудың қорытындысында алынған материалдарды өндеу жүзеге асырылады.
Қорытынды баға орташа ... ... ... ... ... ... ... анықтауға болады.
Эксперттік бағалаудың басқа да әдістері қолдануы мүмкін. Материалдарды
статистикалық әдістемемен қайта өндеуде ғылыми-техникалық болжамдарды ... ... ... ... ... ... бағыттарының
әр қайсысына қатысты маңыздылықтың ... ... ... ... ... ... және келесідей мағынада болады, яғни 0-ден 1-ге
дейін, 0-ден 10-ға дейін, 0-ден 100-ге дейін және т.б.
Әлемдік тәжірибеде ұжымдық ... ... ... әдістері,
яғни ұжымдық идеялардың генерациясы әдісі, «635» әдісі, «Дельфи» әдісі
«комиссия» әдісі, сценарий ... ... кең ... ... ... толығымен ашып көрейік.
Ұжымдық идеялар генерация әдісінің мәні (ой шабуылы) мәселелік
жағдайды «ой ... ... ... ... ... қажет етіп, алғашында идеялардың генерациясын жасап, кейіннен
соңғы ағырға идеяларды және келісілген көз қарастарды (бұзу, ... ... Бұл әдіс 30-шы ... ... ... ғалым
А.Осборнмен жасалынды, ол аяқ асты пайда ... ... ... ... ұсынған. Осыған ұқсас әдістерді осыдан 400 жыл ... ... ... қолданған болатын: дискуссия мен критикаға тыйым салынып, әркім
өз идеясын еркін жеткізіп, оларға баға ... ... ... ... ... ... ... іске
асырумен сипатталады. Бірінші кезең белгілі бір мәселені шешу ... ... ... топ ... байланысты. Топтың ең жақсы жағдайлар
жиынтығының саны эмпириялық түрде болады. 10–15 адамдардан ... ... ... ... Екінші кезеңде талдау тобы мәселелі хат ... ... ... ... және мәселелік жағдай мен әдістің
мағынасы келтіріледі. Үшінші кезең – идеялар ... ... ... ... рет сөз ... ... ... айтылғандарға сын
жасалынбайды, скептикалық ескертулерге жол ... ... ... ... ... ... комбинациясының қолдап, көмек
көрсетіп, қатысушыларды жасқаншақтықтан ... «ой ... ... ... байланысты 20 минуттан аз болмай, 1 ... ... ... ... ... ... айтылған идеялардың
жүйелілігмен байланысты. ... ... ... ... ... ... ... біріктіруге болады, кейіннен оларды
анықталған белгілері ... ... ... Бесінші кезеңде
жүйелендірілген идеялардың (бұзылуы) диструктациясы іске асырылады. Әр
идея ... ... ... ... ... критикаға ұшырайды.
Осындай топтар 20–25 адамнан тұрады. Ал алтыншы ... ... баға ... ... ... іске ... ... жасалынады. Бұл әдіс болжау объектісінің дамуына бағалау нұсқаларын
тез және сапалы жүргізуге мүмкіндік береді.
"635" ... – «ой ... көп ... ... 6, 3, 5 ... 6 ... олардың әрқайсысы 5 минуттың ішінде 3 идеядан жазу
керек екендігін ... Осы идея ... ... ... ... Сол
себепті әр қайсысы жарты сағаттың ішінде өз активіне 18 идеяны жазады, ал
барлығын бірге ... 180 ... ... ... ... ... ... де болуы мүмкін. Анықталған мәселелерді шешу ... ... ... ... мен прогрессивтілерін тандау үшін осы
әдіс шет елдерде (әсіресе, Жапонияда) кеңінен қолданады.
"Дельфи" әдісі – эксперттік болжамды жасаудың негізделген және ... ... ... ... бір ... бұл әдісті АҚШ
корпорацияларының бірінде қызмет ететін қызметкерлер Т. ... мен ... ... ашқан, 1964 жылы, олар бірнеше ғылымдар түрі бойынша ... ... ... ... және ... ... ... шығарған болатын. Оны ғылым мен техниканың даму
болжамдары барысында және инвестициялар мен басқа аспектілерді ... ... ...... ... ... ... жасау. Эксперттердің жекеленген сауалнамасы
анкета-сұрақ түрінде жүргізіледі. Кейіннен статистикалық ... ... ... ... ... ойы ... әр түрлі пікірлерге
байланысты аргументтер ... ... ... ... ... ... олар берілген бағаларды түзете ... де ... ... ... болса, түсіндіруге болады. Бұл
процедура 3–4 рет ... ... ... ... ... ... ... объектінің даму перспективаларына қатысты
келісілген пікір қалыптасады.
"Дельфи" тәсілінің ерекшеліктері:
а) эксперттердің анонимдігі. Эксперттік топтың қатысушылары бір біріне
белгісіз. ... ... ... топ ... араласуы мүмкін
емес;
б) сауалнаманың алдыңғы өткен турларының ... ... ... ... ... сипаты.
Бұл әдіс ұзақ мерзімді сипатқа ие болған мәселелік ... ... ... ...... болжау аймағында жұмыс
істейтін біздің мамандар эксперттік бағаны қайта жасау ... ... ... деп атайды.
"Комиссия" тәсілі – эксперттік бағалаудың әдістерінің бір түрі, ... ... ... ... тобы «дөңгелек стол» басында
ортақ ойлар мен көз қарастарды келісу мақсатында, сол ... ... ... Бұл ... ... дәлелі - эксперттік
топтардың өз пікірлерінде негізгі компромистік логикаға сүйенетіндігі болып
табылады.
Сценарии жазу ... ... ... ... ... әр ... ... аралық құбылыстарға негізделеді. Ол ... ... ... яғни объектінің қазіргі жағдайының болашақ
жағдайына ... ... ... ... ... ... шаруашылығының халықаралық интеграция шарттары мен ... ... ... ... ол ... ... ... осы үрдіс
қандай қарапайым үлгілерден күрделілеріне өтуі керек туралы; ол ... ... және ... ... байланыстарына әсер
етеді; шаруашылықтың көпұлттылыққа өту ... ... ... ... және ... мәселелер туындауы мүмкін ... ... ... ... ... ... объектінің даму стратегиясын анықтайды.
Ол объектінің дамуының генеральдық ... ... ... ... ... критерийларын, мәселелер приоритеті мен негізгі
мақсаттарға жетуге қажетті ... ... ... ... мәселені
ретімен шешу жолдары мен мүмкін болатын кедергілер анық көрсетіледі. Сол
кезекте болжау ... ... ... ... ... болжанатын кезеңдегі әлеуметтік-экономикалық амалдардың
негізінде жүргізілетін жұмыстың басты мақсаты белгілі, түсінікті ... ... ... Ол ... көп ... ... ие ... үш бағытта
жүргізіледі: оптимистикалық – жақсы қолайлы жағдайда ... ...... ... ... жүйенің дамуы; жұмыстық – қарсы
факторлардың кері әсерінің есебімен жүйенің ... ... ... ... ... маңызды емес. Болжамдық сценарий шегіндеаяқ астынан ... ... ... ... жасап қою мақсатты болады.
Сценарий дайын күйінде талдауға ұшырауы ... ... ... ... ... ... ... негізінде мақсаттар құрылады, критерийлер
анықталады, альтернативтік шешімдер қарастырылады.
Жүйелерді болжауда және талдауда ... граф және ... ... ... Граф ... ... ... нүктелі-
шындардан тұратын фигураны айтады. ... ... – бұл ... ... мен ... дету ... ... қатынасты
көрсетеді. Әр шын өзінен шығатын барлық тармақтарына қатысты мақсат қояды.
"Мақсаттар ағашы" бірнеше құрылымдық немесе ... ... ... қарайды. Жоғары деңгейдің әр бір ... ... ... асты ... болу ... ... мақсат асты түсінігінң
бірлестігі шығатын мақсат түсінігін толығымен анықтауы заңды ... ... құру ... ... ... ... ... объектінің жалпы толығымен даму ... ... және ... ағашының» шындарының сценариын ... мен ... ... тарату. Бұл амалдар қажетті жағдайларда
эксперттік бағалау әдісімен шешіледі. Болжам объектісі ... осы ... әр ... ... ... келу ... ... атап өту керек.
Морфологиялық талдау тәсілі мүмкін болатын ... ... ... тандауды көрсетеді. Оны ірге тасы қаланған зерттеулерді
болжау барысында қолдану мақсатты ... ... ... ... ... ... ... қаралуын көрсететін амалдар қатарын
байқатады. Оны зерттеу «морфологиялық ... ... ... ... ... ... немесе матрица түрінде жасалынады, оның әр торына сәйкес
параметрлер жазылады. Кезектелген бірінші ... ... ... ... бір ... қосылуы мәселенің мүмкін
болатын шешімін көрсетеді. Мүмкін болатын ... ... саны ... ... ... ... барлық параметрлердің санына сай
келеді. Оларды алмастыру және әр түрде келістіру ... ... ... ... ... ... ... әдістің көмегімен тепе-теңдік және ... ... ... Оны ... жоспарларды және бағдарламаларды
жасау барысында қолданады.
Оның маңыздылығы мемлекеттің өнімнің , ... ... ... ... қажеттілігі мен ресурс көздерінің және өнімді
өндірушілердің ... ... ... ... әдіс ... көрсеткіштер жүйесін құрайтын баланстар жинағынан
тұрады, онда ресурстардың түсуі көздері ... ... бір ... ... ... ... ... бөлетін екінші бөлігіне
тең болады.
Макродеңгейде жасалынатын болжамдық баланстардың ролі қазіргі нарықтық
қатынастарға көшу кезеңінде ... ... яғни ... ... есептік
баланс, мемлекеттің кірістері мен шығыстарының балансы, ... ... мен ... ... ... жиынтықтық балансы, сұраныс
және ұсыныс балансы. Баланстық есептеулердің қорытындылары ... ... және ... ... ... қатар жұмыспен қамтылу және сыртқы экономикалық саясатқа негіз
болады. . ... ... ... ... ... ... ... ашу үшін, жаңа пропорцияларды негіздеу үшін
қолданады.
Болжау мен жоспарлауда қолданатын ... ... ... ... және ... Айтылған тооптардың әр қайсысына
баланстардың бірнеше қатары кіреді.
Болжамдық және ... ... ... ... ... ...... баланстар. Олардың көмегімен өндірістің және өнімнің
нақты түрлерінің ... ... ... ... бағдарламасы
негізделеді. Олар сала аралық пропорцияларды бекіту үшін кең ... амал ... ... ... мен әдістердің негізінде сала
аралық баланстарды жасау жолымен шешіледі.
Материальдық баланстар сәйкестірілген түрмен ... ... ... ... де ... ... түрде жасалынуы мүмкін. Мысалы,
жанармайдың құрама балансы, таз ... және ... ... ... ... ... тоннасы - шжт).
Барлық материальдық баланстар, әдетте, екі бөлімнен тұрады: ресурстар
мен ... ... ... ... ... түсетін көздер байқалады, ал
оларды бөлу бөлігінде – тұтынудың негізгі ... ... ... ... кесте-схемалар бойынша құрылады. ... ... ... ... өндіріс заттарының балансының мысалында
қарастырып өтейік, оның схемасы 1- кестесінде анық көрсетілген.
1-кесте – Өндірістік өнімнің материальдық балансының ... ... ... ... ... ... импорт ... ... ... ... |2. ... ... ... (жоспарланатын) |3. экспорт ... ... ... |4. нарықтық қор |
| |5. ... ... ... |
| ... ... және |
| |т.б.) |
| |6. ... (жоспарланатын) |
| ... ... ... ... ... ... ... жасалынуы өндірістік-эксплуатациялық қажеттіліктерге және
капитальды құрылысқа қажетті ресурсқа деген сұраныстан басталады, ол үшін
тәсілдердің бірнеше түрі ... ... Ең көп ... ... ... ... ... яғни нормалар, нормативтер және өндіріс өнімінің
(жұмыстың) көлемінің көмегімен нақты бір ... ... ... қажеттілік
анықталады, мысалы қара металлдарды ... ... ... баланстарды
жасауда іріленген (топтасқан) нормалар қолданылады. Әдетте, ... ... 1 млн. ... ... ... шығынының іріленген нормативтері
немесе құрылыс-жөндеу ... 1 ... ... ... ... ... ... болжам мен жоспарлаудың негізгі тәсілдерінің бірі
болып табылады. Қазіргі уақытта оған аса үлкен көңіл бөлінуде, оның ... ... ... мен ... ... ... ретінде
пайдалануда. Нормативтік тәсілдің маңызы нормалар мен ... ... ... ... техникалық-
экономикалық негізделуінде. Соңғысы ресурстарға деген ... және ... ... ... ... ... көмегімен маңызды теңсіздіктер ... ... ... және ... емес орталардың дамуы, сонымен қоса
экономиканың реттеуі іске асырылады.
Норма ресурстың өнім (жұмыс) ... ... ... ... ... белгілі өлшем бірліктерінде көрсетеді, ... ... ... сай 1 ... нан ... өнімдеріне кететін шығыны сияқтылар.
Тағамданудың ғылыми ... ... ... ... ... ... түрінде болады. Мысалы, жылына ет тағамдарына пайдаланатын ... ... ... ... – 82 кг ... ... емес орталарда ортақ
және тұрғын аймақтардың 1 адамға шаққандағы қажетті мөлшерін сипаттайды,
мысалы, сүды пайдалану- 1 ... ... ... және ... ... қатысты түрде жасалынады. Олар ресурстарды
пайдалану деңгейін ... ... ... бір жылдық
шығатын қалдықтардың пайызы), өнімнің 1 млн. т. Ресурс ... ... ... ... және т.б. ... ... және ... тәжірибесінде нормалар мен нормативтер жүйесі
қолданады. Оларға шикізат және ... ... ... еңбек шығындарының нормасы, негізгі өндірістік
қорларды пайдалану нормалары мен норматьивтары, капиталдық ... ... ... ... қоғамдықұ өндірістің ... ... мен ... ... нормалар (амортизация
нормалары, тиімділік нормалары, ... ... және т.б.), ... ... ... бюджет, минималды жалақы, адам басына
шаққандағы өндірістік немесе өндірістік емес тауарларды ... ... және ... ... ... ... ... экологиялық
нормалар (зиянды қалдықтарды қоршаған ортаға тастау нормалары, суда зиянды
заттардың болуының нормативтері және т.б.) нормалар мен ... ... ... және экоогиялық нормалар мен нормативтер
экономиканың маңызды реттеуіштері болып табылады.
Мысалы, ... ... ... ... тұтынушылық
бюджет базасында кәсіпорын-монополистердің өніміне деген баға бекітіледі,
олар ... ... ... ... ... сондықтан
минимальды жалақы бекітіліп, зейнетақылар мен ... ... ... мен ... ... ... ... анықтауда
негіз болады. Сонымен қатар, олар жаңа техника мен ... ... және ... ... тұрған кәіпорынды жөндеу жұмыстарынан өткізуде және
жобалы-құрылыс жұмыстарын жүргізгенде, қоршаған ... ... ... ... ... ... ... нормалар мен нормативтер ағымдағы және перспективадағы, яғни
болашақтағы деп екіге бөлінеді. Алғашқылары – ағымдағы кезеңге (жыл, ... ... ... ал ... ... болашақтағы
уақытта жасалынады. .
Макро деңгейде негізінде үлкейген, іріленген нормалар мн ... ал ... ...... ... және ... нормалар қолданады. Кәсіпорынның ... ... мен ... ... ... топтасқан нормалар
пайдаланылады, мысалы, бір тракторға кететін металлдың нормативтік шығыны
(трактордың моделін ... ... ... 1 ... ... өнімдеріне
кететін қанттың шығын нормасы. Топтасқан нормалар ... өнім ... ... ... ... ... нормалардың шығынының
негізінде анықталады, олар ассортименттік таралымына сәйкес өнімнің саны
арқылы өлшенеді.
Таралу сипатына байланысты ... ... ... және ... ... бөлінеді.
Қолданыстағы тәжірибеде нормалар мен нормативтер әр түрлі ... ... ... бірі ... ... ... ол нормалар мен нормативтерді ... ... ... Бұл үшін ғылым мен техниканың, методика
мен ... жаңа ... ... ... құжамнама
пайдаланылады. Осы әдіспен есептелген нормалар техникалық негізделген ... Олар аса ... ... ... Они ... наиболее
прогрессивными. Есептік-аналитикалық әдісті ... ... ... ... мен ... ... ... жүргізілген есептік-
статистикалық деректерге сүйеніп жасалынады немесе тәжірибелік жолмен, яғни
өндіріс резервтеріне жүргізілген ... ... ... ... ... ... қол ... тәжірибелер мен
экспериментальдық деректер негізінде жасалынады. Есептік-статистикалық
нормалар уақытша болу ... ... олар ... ... деректер негізінде
есептелінеді, және оған тән барлық кемшіліктерді ... ... ... ескірген деректер деп айтады, себебі олар болжанған ... ... ... ... де ... қаралуға мәжбүр болады. Қарастырылған
әдістермен қатар нормалар мен нормативтерді қалыптастыруда факторлық ... ол ... мен ... ... ... ... етеді.
Нормалар мен нормативтерді іске асыру ... мен ... ... үшін нормалауды жасауды, нормалар мен нормативтерді ... ... ... жақсарту керек.
Инфляциялық үрдістердің болуына байланысты ірі нормативтердің (орташа
салалық) үнемі түзетілуді талап етеді, олар ... ... ... ... ... ... немесе өнімнің (жұмыстың) 1
млн.т. шаққандағы тасымалдау жүгінің ... ... мен ... ... кеңейту, оларды қалыптастыру ЭМРАЖ
(экономиканың мемлекеттік реттеудің ақпараттық жүйесі) ... ... ... АНЖ (нормалар мен нормативтерді жинау, жинақтау және
жаңартудың автоматтандырылған жүйесі) құруға деген қажеттілікті ... ... мен ... ... қаржылық, әлеуметтік,
ғылыми негізделген еңбектердің кешені, оларды ... ... ... ... және ... ... жүргізу барысында пайдаланылуы
жән жаңартылуы, сонымен қатар ЭЕМ ... ... мен ... бақылау
және дайындауды ұйымдастыру жатады. Барлық нармалар мен ... ал ... ... ... ... ... амалдар бойынша
өзара топтасқан.
Бағдарламалы-мақсатты әдіс
Басқа әдістермен салыстырған бағдарламалы-мақсатты әдіс (БМӘ) ... ... ... болып табылады. Ол тек соңғы жылдары ған кең
пайдалана ... ... бұл әдіс ... ... ... және ... салалық дамудың мемлекеттік жоспары) жоспарын жасау
барысында алғаш рет қолданған.
БМӘ нормативтік, баланстық және ... ... ... ... ... ... даму ... қорытынды қажеттіліктерге баға беруге жасалынатын жоспардан
басталады да ... ... ... ... және ... ... аяқталады. Осы әдістің көмегімен жоспарлаудың басымдылық
қағидасы қалыптасады.
БМӘ-нің ... ... ... және ... ... мақсаттарын тандаумен, оларды әсерлі ... ... ... ... бекітілген мерзімде қол жеткізуі үшін өзара
байланысқан ... ... ... ... ... бағдарламаларды жасауда қолданылады, ол
құжат ретінде болады, онда ... ... және ... ... ... ... өндірістік ,
ұйымдастырушылық-шаруашылық, әлеуметтік және тағы да басқа ... ... ... мен ... көрсетіледі. Мақсатты кешенді
бағдарламалдың жасалуы деңгейлер ... іске ... ... ... ... ... құрастырады, содан соң олардың ішінен бірінші
қаралуды талп ететіндері бөлініп алынады. Екінші ... ... ... үшін ... ... тапсырма беріледі. Онда бағдарлама
мақсаттары, ресурстар лимиті, қатысушылары мен ... іске ... ... Осы ... ... мақсатын сипаттайтын нақты
параметрлер мен жеке ... ... ... іске асыру амалдары
анықталады. Генеральды басты мақсат ... ... ... ... ... табысты іске асыру үшін қажетті тапсырмалар мен і с-
шаралар жасалынады. Бағдарламалардың ... ... ... ... ... ... ... Әр тапсырма
бойынша оларды оларды орындау деңгейлері жасалынады. Төртінші кезен негізгі
көрсеткіштердің есебі мен ... ... ... қарастырады.
Оларды іске асыруға қажетті материалдық, еңбектік, қаржылық ресурстардың
шығыны ... ... мен ... ... ... ... қалыптасады. Осы кезенде бағдарламаны іске
асыру ... ... ... ... ... соңғы қорытынды кезен
болып табылады. Ол бағдарламалық құжаттарды жасаумен, келісуімен және ... ... ... ... ... болады.
Мағнасы бойынша мақсаттық кшендік бағдарламалар келесідей болып
бөліеді: ... ... ... ... ... және ... бағдарламалар әлеуметтік сипаттағы мәселелерді
шешіп, халық өмірінің материалдық ... ... ... ... ... ... ... жатқызуға болады,
онда онда жұмыссыздық мәселелерін шешу ... мен ... ... ұн, қант және тағы да ... ... ... ... бағдарламлар ғылыми және техникалық мәселелерді шешуге
бағытталған, ғылым мен техниканың жаңа жетістіктерін өндіріске ... ... ... он ... ... ... және экологиялық)
көрсететіні сөзсіз. Ғылыми –техникалық бағдарламалардың тізімі экономиканың
дамуының нақты приоритеттерімен ... ... ... ... аса ірі сала ... ... ... олардың көмегімен өндіріс әсерлілігі мен жаңа ... ... ... ... ... ... ... кешенді түрде қамтуға және тағы да басқа мәселелерді шешуге
бағытталған. Экологиялық бағдарламар табиғатты қорғау және ... ... ... ... құрайды. Бұған мысал ретінде
қоршаған ортаны қорғаудың және ... ... ... ... ... ... ... Ұйымдастырушылық-шаруашылық
бағдарламалар экономикамен басқаруды ұйымдастыруды жаңдандыруға
бағытталған. ... ... ... жеке ... ... ... шешу үшін ... бағдарламалармен бірге
халықаралық экономикалық бірлестік бағдарламалары да ... ... ... ұзақ ... (3–5, 10–15 жыл ... ... мерзімге жасалынуы мүмкін (квартал, жыл).
Бағдарламалар ресурстары, орындаушылары және орыдалу мерзімдері
бойынша байланысты болу ... Олар ... ... сипатта. Маңызды
ғылыми-техникалық мәселелерді шешу ... ... ... ... ... ... іске асыру үкіметтің ... ... бір ... арналған жоспар-болжамдармен іске асырылады.
Бұл нормативтер шикізатқа, материалға, ... ... ... деген бағаның өсуімен әркез нақтыланып отыру
керек. Экспортқа деген қажеттілік басқа елдермен ... шарт ... ол ... және оның ... ... ... ... деген сұраныстан туындайды. Нарықтық қор, ... ... ... ... мен болашаққа жасалынған іс-шаралардың
есебінде анықталады. Халықтық қолданыстағы тауарларға ... ... қор ... ... ... деректеріне сай жүргізілуі керек,
оны анықтаудың негізі – халықтың саны мен адам ... ... ... ... ... ... қоса ... кірістері мен өткен кезендегі
бағалар мен тұтыну деректері ескерілуі керек. Басқа шығындарды эксперттік
жолмен экстраполяция әдісінің бірлесуімен ... ... ... ... ... негізінде саналады.
Баланстың ресурстық бөлігі қажеттіліктерді анықтағаннан кейін
қалыптасады. ... ... түсу ... бойынша есептеледі. Ресурстардың
басты көзі болып оларды өндіретін өнеркәсіп саналады. Егер де мемлекет өз
өнеркәсібінің ... ... ... қажеттіліктерді қанағаттандыра
алмаса, онда ресурстармен қамту мәселесі ... ... ... ... ... ... пен ... қызмет саясаты ескеріледі.
Баланс жасаудың ақырғы деңгейі болып өнім бірлігіне ... ... ... ... ... іс-шараларды жасауды іске асыратын
ресурстар мен қажеттіліктердің байланысқан үрдісін және ресурс ... және т.б. ... ... жандандыру келесідей бағыттар бойынша іске
асырылады: баланстарды жасау әдістемесін жақсарту, ... сала ... ЭММ және ... баланстық есептеулерді жүргізу үшін пайдалану;
болжамдық және жоспарлық баланстарды ... ... ... мен
нормативтерді қолдану.
Сала аралық, еңбектік және қаржылық баланстарға сипаттама және оларды
жасау әдістемесі оқу құралының келесі бөлімдерінде ... ... ... ... ... және жоспарлауды ұйымдастырудың негіздері
Болжау және жоспарлауды ұйымдастыру халықтық шаруашылықты басқарудың
барлық деңгейлеріндегі жоспарлау ... ... ... ... мен ... ... тәртібін бекітуді, орындаушыға маңызды
көрсеткіштерді жеткізу мен олардың орындалуын ... және ... ... ... ... болып қағидалар
саналады, яғни талаптар, негізгі ережелер.
Директивтік ... ... ... болып демократиялық
орталықтандыру қағидасы ... ... ... оның ... мен ... экономикалық және әлеуметтік
дамуының негізгі бағыттары анықталған. Маңызды көрсеткіштер тапсырма
түрінде ... ... ... ... ... еңбекті
төлеуде, бағада, қаржыларда және тағы да басқаларын жүзеге асыру барысында
бірыңғай мемлекеттік ... ... ... және ... ... жоспарлары
жоғарыдан келтірілген қосымша сандардың негізінде жасалынған болатын.
Нарықтық ... көшу ... ... ... қатар оны
ұйымдастыру қағидалары да маңызды өзгерістерге ұшырайды. Қазіргі уақытта
жоспарлауды ұйымдастырудың маңызды ... ... ... және ... ... ... ... экономикалық тұрғыдан
тиімді;
әлеуметтік және экологиялық мәселелерді приоритетті тұрғыдан шешу.
Келтірілген қағидалардың тәжірибелік тұрғыдағы өміршендігі келесілерді
қамтиды:
- кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... ... бағыттарды тандау мен олардың қызметін
жоспарлауды қосып ... ... ... және ... ... және ... ... олардың құқықтары мен қызмет орталары мемлекеттің
әкімшілік-аймақтық құрылуларының өзің-өзі қаржыландыру мен ... ... ... ... ... ... және ... есептулер үрдісінде макро және микро
деңгейлерінің әсерлесу механизмін қалыптастыру;
- сыртқы экономикалық байланыстардың альтернативтік ... ... ... ішінен әсерлісін тандау;
- бәсекелестік пен кәсіпкерліктің даму жоспары.
Мемлекеттік басқару және ... ... ... ... ... кәсіпорындар мен ұйымдардың әсерлі қызметі үшін жағдай
жасауға және ... мен ... ... ... ... ... көрсетуге арналған. Еш қандай басқа ... ... ... ... ... араласуға құқығы жоқ.
Жергілікті басқару органдары мен шаруашылық субъектілерінің ... ... ... ... және ... ... ... шарт құрылу керек, ол ... ... ... ... шарттары құрылады, оларды орнына келтіруге кеткен
шығындары ... ... ... ... қоршаған ортаға және тұрғылықты
халыққа шаруашылық қызметпен келтірілетін зиян мен ... ... ... келтіріледі. Келісім шартта өнімді жеткізу және жергілікті
нарыққа және басқа да ... ... ... ... қоса ... инфрақұрылымды құруда және сақтауда елеусіз
қалмауы және тағы да басқа жайттар қарастырылады.
Экономикалық және әлеумттік ... әсер ... ... шарттар
мен факторларды анықтау мақсатында ... мен ... ... ... жұмысқа аса үлкен көңіл бөліну керек. Болжау
және жоспарлау органдарының құрылымдары, және де ... ... бар ... даму ... сай болу ... ... ... мемлекеттік органдары ағымдағы
экономикалық жағдайға талдау жасау керек, екпіндерді ... ... ... ... ... ... приоритеттерді негіздеп,
экономиканың құрылымын қалыптастырып, сонымен қатар, материальдық ... ... ... отыру керек. Мемлекеттің әлеуметтік және
экономикалық дамуының ... мен ... ... ... ... ... ... нақты жоспарланған мақсаттарын
анықтауға (мемлекеттік тапсырыс, баға салықтар мен льготтар, мемлекеттік
инвестициялар мен ссудалар, ... және ... ... және ... ... ... ... керек.
Мезо деңгейдегі болжау жәе жоспарлау органдары нарықтың ... ... пен ... ... ... аспектісіндегі сәйкес салалар
мен аймақтадың дамуы ... ... мен ... ... ... шешу үшін ... бағдарламаларды жүргізу керек, ведомство
астындағы ... ... ... ... экономикалық
реттеуіштердің параметрлерін қалыптастыруға қатысуға және тағы сол сияқты
амалдарды шешеді.
Микро деңгейде жоспарлы органдар басқа ... ... ... анықтап, оларға жету үшін болжамдар мен жоспарлар жасайды
(бизнес-жоспар), және олардың ... ... ... ... ... ... ... негізі болып
өзіндік мемлекеттік, ұжымдық, бірлескен кәсіпорындық, ұйымдық, ... ... ... ... ... жеке ... мен жеке
сатушыларды да жатқызуға болады. Олар өзін-өзі басқару, өзіңе-өзі сатып алу
және өзің-өзі қаржыландыру, әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... мен ... ... ... жүргізуге
құқылы. Олардың қызметі валюталық өзін-өзі сатып алу қағидасында ... ... ... ... пен ... жоспары жасайды,
өнімді жеткізуге келісім шарттар жасап, ... ... іске ... ... органдары сыртқы экономикалық қызметтің заңнамалық
базасын жасау ... ... ... ... ... ... қажет. Сонымен қоса олар халықаралық келісімдер жасай ... ... ... ... ... ... жергілікті сыртқы экономикалық органдарды құрады,
халықаралық келісімдерді іске асыруға ... ... ... ... ... ... ... жүйесі – қағидалардан, құжаттардан, үрдістерден
және мемлекеттік жоспаралуға ... ... ... ... ... Ол мемлекеттің ұзақ мерзімді (5 жылдан жоғары), орта
мерзімді (1 ... 5 ... ... ... (1 ... ... кезендерде
дамуын қамтиды.
Мемлекеттік жоспарлау мемлекеттің даму үрдісіне қатысатын мемлекеттік
басқару органдарының қызметтері мен басқа да қатысушыларды ... ... ... даму ... ... ... жақсаруына және ел қауіпсіздігінің нығайюына
бағытталған.
Мемлекеттік жоспарлау жүйесінің қағидалары
Мемлекеттік ... ... ... ... ... бірлік және тұтастылық – ... ... ... ... ұйым ... мен мемлекеттік жоспарлау жүйесінің
қызмет етуі, мемлекеттік жоспарлау үрдісін жүргізу тәртібінің бірлігі;
2) ішкі ... – даму ... ... мен ... ... ... ... жүйесінің құжаттарынң өзара
келісілгендігі;
3) қорытындылық және әсерлілік - мақсаттары, амалдары мен қорытынды
көрсеткіштерді тандау ... ... ... болу ... ағымдағы жағдайға
терең талдау жүргізіліп, берілген қорытындыға жету ... ... ... ... ... шешу ... өз еркімен тандау – мемлекеттік жоспарлау
үрдісіне қатысушылардың мақсатқа жету жолдары мен ... өз ... ... даму амалдарын өз құзыретінің шегінде шешу;
5) мемлекеттік ... ... ... ... ... ... әсерлі еместігіне жауапкершілікті күшейту және
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... жауаптыларды тағайындау;
6) айқындылық (ашықтылық) – мемлекеттік құпияға жататын ақпараттан
басқаларын, яғни ... ... ... ... міндетті түрде
жарыққа шығару керек;
7) ақиқаттық және шынайы – мемлекеттік басқару жүйесінің құжаттарымен
бекітілген даму ... жету ... ... ... ... ... ... пайдаланылатын қорытынды көрсеткіштрінің
негізделуі;
8) үздіксіздік, жалғасымдық және реттілік – мемлекеттік жоспарлаау
жүйесінің ... ... яғни ... ... ... ... ... көрсеткіштерге жетудің табыстылығы жоспарлаудың және
мақсаттар мен амалдардың, қорытынды ... ... ... өз ... жасалуы және сапасына, ... ... ... ... ... ... ... ресурспен қамтылуы – адамдардың, басқа да материальдық және
материальдық емес ... алға ... ... мен ... ... органдардың стратегиялық жоспарларының негізгі
бағыттары бойынша қаржыландыру ... мен ... ... ... ... құжаттары
Мемлекеттік жоспарлау жүйесінің құжаттарына жатады:
1) Қазақстанның 2030 жылға дейінгі даму стратегиясы;
2) Қазақстан Республикасының алдағы 10 жылға ... ... ... ... аймақтық-кеңістіктік дамуының болжамдық
схемасы;
3) 5-10 жылға арналған мемлекеттік бағдарламалар;
4) алдағы 5 жылға арналған ... ... ... ... ... 5 жылға арналған бағдарламалары;
6) мемлекеттік органдардың ... 5 ... ... ... ұлттық басқару холдингтарымен, ұлттық холдингтар мен ... ... ... ... қатысуымен жасалынатын 10
жылға арналған стратегиялық даму жоспары мен 5 ... ... ... ... ... ... деп атаймыз);
8) салалық бағдарламалар;
9) 3 жылға арналған мемлекеттік ... ... ... Президенті жыл сайын халыққа мемлекеттің
жағдайы мен Қазақстан Республикасының ішкі және ... ... ... ... ... ... қатынасады. Мемлекеттің Басшысының
жолдауы мемлекеттік ... ... ... ... ... болады.
Жолдау талаптарын орындау мақсатында іс-шаралардың сәйкес ортақ ұлттық
жоспары жасалынады. Іс-шаралардың ... ... ... ... ... бекітіледі.
Қазақстан Республикасының Президентінің бұйрығы бойынша концепциялар
мен доктриналар жасалынады. Концепция нақты бір ортаның, кешеннің ... ... ... ... ... және осы ... қағидалары мен ортақ тәсілдерін айқындайтын құжат ... ... ... ... Президентімен Қазақстан
Республикасының Үкіметімен немесе кеңес беруші органдармен бекітіледі және
мақұлданады. ... – бұл ... ... бір ... ... ... ... жүйесін анықтайды. Доктрина ... ... ... және ... Концепция және
доктриналар стратегиялық және бағдарламалық құжаттар арқылы, мемлекеттік
органдардың ... ... мен ... арқылы іске асады.
Концепция және доктриналардың жасалу ... ... ... Қазақстан Республикасының Президентінің Әкімшілігінің ... ... ... ... ... даму стратегиясы
2030 жылға ... ... даму ... ... даму ... мен ауқымды көрінісін, мемлекеттік
жоспарлау ... ... ... іске ... ... ... ... қоғамдық дамуының ұзақ мерзімді бағыттары ... ... ... ... ... ... ... дамуының стратегиялық жоспары Қазақстанның
2030 жылға дейінгі даму стратегиясын іске асыру мақсатында алдағы 10 жылға
жасалынады, және ол алға ... ... ... ... ... және ... бағыттардың осы он
жылдықта, және алдағы уақытта кезендік мақсаттық бағыттарды, көрсеткіштерді
айқындап отырады.
Қазақстан Республикасының дамуының ... ... ... ... мемлекеттік жоспарлау бойынша мемлекеттік жоспарлау бойынша
басқарушылық органмен осы кезендегі мемлекеттің даму ... ... ... ... кеш ... ... Республикасының дамуының стратегиялық жоспары Қазақстан
Республикасының Президентімен бекітіледі.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... бағалау мемлекеттік жоспарлау бойынша басқарушылық ... ... ... оған ... ... болады.
Қазақстан Республикасының стратегиялық жоспарының дамуының іске асуына
бақылауды Қазақстан Республикасының Президентінің Әкімшілігі ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Президентімен анықталады.
Қазақстан Республикасының дамуының стратегиялық жоспарын іске асыру
мақсатында белгілі бір ... ... ... ... ... ... жасалынады. Мемлекеттің аймақтық-кеңістіктік
дамуының Болжамдық схемасы – бұл өндіргіш күштерді тиімді ... ... және ... да ... құрылым
жүйесі, оған және де мемлекеттің тұрақты дамуын қамтамасыз етуге қажетті
аймақтар бөлігіндегі ... ... ... жүйесі де жатады.
Мемлекеттің аймақтық-кеңістіктік дамуының Болжамдық схемасы және ... ... ... ... Республикасының Президенті бекітеді.
Болжау және жоспарлау органдары, олардың қызметтері мен міндеттері
Макро деңгейде, ... ... ... мен ... міндетті болжам мен жоспарлаудың үрдісі ... ... ... ... орталық басқару органдары, ... мен ... ... ... ... мен
ұйымдардың басқару органдары жатады.
Ортаңғы экономикалық органдарына жатады
Қазақстан республикасының экономикалық дамуы және сауда министрлігі
(бұдан былай – ...... ... ... ... сондай-
ақ заңнамамен көзделген шегінде Қазақстан Республикасының әлеуметтік-
экономикалық дамуының негізгі бағыттарын әзірлеуді ... ... осы ... іске ... ... ... ... орталық
атқарушы орган болып табылады.
Министірлік құрамына – сауда комитеті кіреді
Мемлекеттік саясатты қалыптастыру бойынша ... ... ... ... келесідей орталарда жүзеге асырылады:
1) Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуының негізгі
тәсілдерін қалыптастыру және стратегиялық тұрғыдан жоспарлау;
2) аймақтық даму;
3) халықаралық ... және ... ... және ... ... интеграцияны реттеу;
4) сыртқы сауда қызметін реттеу және дамыту;
5) ішкі сауда қызметін реттеу және дамыту;
6) жеке кәсіпкерлікті дамыту және ... ... және ... ... ... секторларындағы мемлекеттік активтермен басқару;
9) мемлекеттік басқару жүйесін дамыту;
10) ... және ... ... өз ... ... ... ... Президент
және Қазақстан Республикасының Үкіметінің актілерімен, Конституциямен ... да ... ... ... сай ... ... ... асырылатын заңнамамен сәйкес өзіне жүктеген амалдармен бірге келесідей
қызметтерді атқарады:
1) ҚР дамуының Стратегиялық ... іске ... ... ... және ... тізбектелген мемлекеттік бағдарламаларды қалыптастыру;
3) мемлекеттік бағдарламалар мен аймақтың даму бағдарлама- ларымен
келісу, бақылау және бағалау;
4) салалық бағдарламалардың іске ... ... және ... ... жоспарлардың жобасы ... ... ... мен ... жобасы) мен орталықтандырылған
мемлекеттік органдардың келісілуі;
6) облыстық бюджеттен, ... ... бар ... ... ... ... ... атқарушы органдардың
стратегиялық жоспарлардың жобасы ... ... ... мен ... ... ... ... бәсекелестік деңгейін жоғарылату бойынша мемлекеттік
органдардың қызметін координациялау;
8) ... ... ... ... бойынша сұраныстарын
жасау;
9) мемлекеттік жоспарлау жүйесінің қызмет етуін қамту әдістемесі;
10) республиканың ... ... ... ... ... макроэкономикалық көрсеткіштеріне бақылау және
талдау жасау;
12) барлауды, өндiруді, пайдалы қазбаларды немесе ... және ... ... ... ... аралас барлау және өндеуді
жүргізудегі жобаларға экономикалық сараптама ... ... ... ... аймақтық даму аясындағы саясатты
қалыптастыру бойынша ұсыныстар жасау;
14) мемлекеттің аймақтық-кеністіктік ... ... ... ... ... және ... іске асыру;
15) ортақ сипаттағы трансферлерді есептеу әдістемесін ... ... ... пен ... бюджет және мемлекеттік маңызы бар
қалалар бюджетінің арасындағы ортақ сипаттағы трансферлердің көлемі жайында
Қазақстан Республикасының Заң ... ... ... мене ... сәйкес министрліктер мен ведомстолармен
жүзеге асырылады. Оларға индустрия және жаңа ... ... ... ... ... және газ Министрлігі, көлік және
коммуникация Министрліктері және т.б. ... Әр ... ... ... ... ... ... шарттарында министрліктердің қызметі түбегейлі өзгерген.
Директивтік жоспарлау жағдайларында олар олар ... ... даму ... мен ... ... құрастыратын,
кәсіпорындағы жоспарларды жасауды ұйымдастыратын, және ... ... ... ... қатынастарға көшу кезенінде олардың негізгі
қызметтері келесідей болмақ:
- салалардың дамуының жоспар-болжамдарын жасау, алғы шарттарын анықтап
оларды іске асыру ... ... ... ... ... ... кешенді зерттеу;
- әдістемелік нұсқаулықтар мен мақсатты бағдарламаларды жасау;
- мемлекеттік ... бар ... ... өнімді
және халық тұтынатын тауарларды ... ... ... және ... тарату, сонымен қатар осы үрдісті қадағалап отыру;
- өндірістің қайта монополизациялануы, бәсекелестікті дамыту, меншікті
приватизациялау және мемлекеттік меншікке алу, ... ... ... ... шаралар қолдану;
- өнімнің сапасы мен бәсекелестікке жарамдығын жоғарылатуға, халықтық
сұранысқа ие ... ... ... өнеркәсіптің ресурстық және
энергия сыйымдылығының төментетуге бағытталған инвестициялық және ғылыми-
техникалық саясатты іске ... мен ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық даму мәселелерін шешеді. Облыстың, ауданның, қалалардың
жоспарлау органдары ... ... ... ... ... ол ... ... жақсы пайдалануға және тұрғындардың
өмір сүруіне қолайлы жағдайлар жасауға мүмкіндік береді. Олардың ... ... әр ... ішкі ... максималды түрде қолдану;
- әлеуметтік қауіпсіздік шегіндегі ірі қалалардағы жұмыссыздықтың
кідіруі;
- өмір сүруге қажетті негізгі ... ... ... жағдай жасау.
Басқару және жоспарлаудың аймақтық органдарының ... ... ... ... әр ... уақыт аспектісіндегі аймақтардың экономикалық және
әлеуметтік дамуының болжамдары мен ... ... ... үй және ... ... ... қамтамасыз ететін сала
аралық аймақтық кешендерді қалыптастыру;
- меншік және шаруашылықтың әр ... ... ... аймақтардың экономиккасының оптималдық құрылымын қалыптастыру;
- аймақтағы нарықтық инфра құрылымды дамыту және кәсіпкерлік қызметке
қолайлы жағдай жасау бойынша шараларқолдану.
Шаруашылықтық субъектілердің ... ... ... анықтайды,
олардың өндірістік-шаруашылық қызметінің жоспарлары мен болжамдарын
жасайды. Қазіргі ... ... ... ... зерттеуге, өнімге
және қызметтерге деген сұранысты болжауға аса көп көңіл бөлу ... ... ... ... ... деген
өнісге сұраныс, тапсырыс пен оны жеткізу есебінде қалыптасады. Жоспарлаудың
негізгі амалдары, олар ... ... ... ... ... ... ... және жоғары жетістіктерге жету ... ... ... – экономикны дамытудың стратегиялық құралы
Директивтік жоспарлаудан бас тартып, нарықтық қатынастарға өту халық
шаруашылығының бүкіл механизмінің әрекеттерін үйлестірудің жаңа ... ... ... ... ... ... ... жеке
бизнеспен, қожалық етуші субъектілермен өзара қарым-қатынас ... ... ... ... ... жоспарлау арқылы
құрылады.
Индикативтік жоспарлау үрдісінде мемлекет бүкіл халықтың, ұлттың және
елдің барлық аймақтарының сұранысын ескере ... ... даму ... ... ... ... ... Онда шаруашылықтың ресурстармен
толық қамтылған негізгі бағыттары мен ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлердің мүдделерін ескере отырып, олардың
қоғамның стратегиялық даму жоспарларын ... ... ... ... ... даму жоспары негізгі
мақсаттары – ... ... ... ... ... ететін экономика
салаларын әртараптандыру жолымен елдің тұрақты дамуына қол жеткізу, ... ... ... ... ... инвестиция не басқа
шаралардың қожалық етуші субъектілердің экономикалық тетігіне әсер ... ... ... ұсынған бағыттары туралы ақпарат жүйесін
қалыптастыру, мемлекеттік ... ... ... ... ... субъектілеріне ұсыну, ұзақ мерзімді жоспарда сервистік-
технологиялық экономикаға өту үшін жағдай жасау болып ... . ... ... өз ... ... іске асырғанда қажет
болуы мүмкін, тауар ... жаңа ... мен ... ... да ... ... табыстарын пайдалану мәселелеріне
бейімдеу (бағдар беру).
Индикативтік жоспарды қалыптастыру кері ... ... ... ... ... саясаттың бас стратегиясы мен негізгі бағыттарын
жасайды, макроэкономикалық көрсеткіштер түрінде индикаторлар құрамын
нақтылайды, олар ... ... ... ... ... ... өз кезегінде шаруашылық субъектілерінің талап-тілектері мен
көрсеткіштері республиканың (облыс, аудан) әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... ... (ұзақ мерзімді),
тактикалық (орта ... және ... (бір ... ... жоспарлар
кіреді.
Қазақстан Республикасында индикативтік жоспар алғаш рет экономиканы
тұрақтандыру, дағдарысқа қарсы ... ... ... мен ... ... ... Бағдарламасына сәйкес жасалды
(1994–1996 жж.). Бұған ... ... ... ... жоспарлаудан
индикативтік жоспарлаудың басты ерекшелігі – оның нұсқау беруші, бағыттаушы
сипатында .
Орта мерзімді (5 жылға ... ... ... ... ... дамуының индикативтік ... ... ... Онда ... экономикалық саясаттың
негізгі тактикалық мақсаттары мен ... және ... ... ... ету ... көрсетіледі. Сонымен бірге мемлекеттің, кәсіпорындардың
және халықтың жоспарланған мерзімге шамамен бөлінетін ... ... ... ... ... ... дамудың негізгі
мақсаты экономиканың тұрақтылығын қамтамасыз ету және осы ... ... ... болып табылады. Бірінші кезеңде – 1996–1998 жылдары
республикада ... ... ... ... және оны тұрақтандыру
мүмкіндіктері, екінші кезеңде – 1999–2000 жылдары өндірістің тұрақты өсуін
және ... ... ... ... ... көзделеді. Орта мерзімге
арналған жоспар ұзақ ... ... ... параметрлерді
нақтылап, берілген уақыт кезеңінің мақсаты мен ... жету ... Ол кең ... ... деңгейінде жасалып, шаруашылық
салаларына бағдар мен ұсыныс ... ... ... ... ... жасау барысында әлеуметтік-экономикалық дамудың
өз кезеңіне сай, стратегиялық-тактикалық мақсат-мүддені іске ... ... ... ... ... ... іске ... тиімді тәсілдерінің бірі-бұл бір
аумақта орналасқан және түпкі өнім өндіру шеңдерінде өзара технологиялық
байланысқа ие ... ... ... мен кооперациялануы
[1].
Әлеуметтік-экономикалық дамудың әр ... ... ... мәні бар және ... ... ... ... ететін
жоспарлар жасағанда, оны қалыптастыруда және орындауда қатаң талаптар жоққа
шығарылмайды. Олар әсіресе ұлттық бағдарламалар ... ... ... байланысты кез келген индикативтік жоспар мына бөлімдерді ... ... ... даму ... болжау
бөлімі (әлеуметтік-экономикалық даму болжамы) және жоспарлы реттеуші бөлім
(экономикалық реттеушілер ... мен ... ... ... ... ... ... ұсыныс сипатында, ал үшіншісі ... ... ... ... ... ... он жылдыққа (2001 – 2010 жж.)
арналған ұзақ мерзімді ... ... ... ... дамудың барлық бағыттары ... ... ... ... ... ... 2010 ... дейін әлеуметтік-экономикалық саланы
дамытуда мынандай негізгі мақсаттар алға қойылады:
- жекелеген секторларда ... әрі ... ... ... қалыптастыруды жалғастыру;
- жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) көлемін кем дегенде екі ... ... ... аса ... салаларында ұлттық капиталдың үлесін
арттыруға қол ... ... ... анағұрлым арттыру.
Бұл міндеттерді орындау шартты түрде үш кезеңде жүзеге асырылады.
Бірінші кезеңде ұзақ мерзімді стратегиялық мақсаттар – экономиканың
жоғары ... ... ... ету және ... ... ... арттыру көзделеді.
Екінші кезең ұзақ мерзімді мақсаттарға – экономика мен ... ... ... ... ... ... ... кезеңде әлеуметтік-экономикалық мақсаттар – елімізде
экономиканың, әлеуметтік саланың және экологиялық ... ... ... ... ... ... 2010 жылға дейінгі стратегиялық
жоспары еліміздің ... ... ... ... ... оның бәсекелестік мүмкіндіктерін арттырады.
Сонымен ... ол ... ... мен ... ... ... ... және Астана қалаларының стратегиялық
жоспарларының базасы болып табылады.
7 Әлеуметтік-экономикалық жоспарлаудын шетелдік тәжірибесі
Басқа елдердегі жоспарлау тәжірибесін ... ... ... ... алу мүмкін емес. Бұл келесі ... ... ... ... басқа елдерден ... ... ... және тағы да ... ... өзгешеленеді;
2) қазіргі Қазақстан жағдаиында біз ... ... ... және де ... ... ... ... шаруашьшықтан нарықтық экономикага өткен бізге ұқсас бір ел жоқ;
3) ... ... мен ... негізгі өзгерістер белгілі ... ... ... ... жүргізіледі
және "революциялык" ... ... ал ... ... ... шаралары олардьщ эволюциялык даму "нәтижесі"
болып табылады.
Бірақ та шет ... ... ... қорытындылау кажеттігі келесі
жагдайлар бойынша ... ... ... ... ... мен жүйесінің тұжырымдамалы негізін, түбірін анықтауға
мүмкіндік туады, екіншіден, аралас экономиканың жалпы заңдылыктарын ... ... және де бұл ... ... ... реттеудің
механизмдерін "түйістіруге" мүмкіндік жасайды, үшіншіден, мұндай толықтыру
мемлекеттік реттеудің нәтижелерін салыстырып талдауға мүмкіндік береді ... ... ... жағдайда экономикалық реформаларды ... ... ... ... араласу мөлшерін ескере отырып,
реформаларды ... ... ... ... ... ... ... араласу тәжірибесін
үйренуден шығатьш қорытынды – көптеген алдынғы қатарлы елдерде экономиканы
мемлекетгік реттеудің негізгі кұралдары ретінде ... ... ... мен ... ... ... жоспарлау, бағдарлама жасау
қарастырылады.
Осыған байланысты, шет елдердің жоспарды жасау және ... ... өте ... Өнеркәсібі дамыған елдерде (АҚШ, Франция,
Ұлыбритания, Германия, Қытай) индикативті жоспарлау – ... ... ... ... бірі ... жоғары нәтижесін дәлелдеді және
осы елдердің тәжірибесі белгілі бір кызығушылық туғызады.
Капиталистік елдерде ... ... ... ... ... қағидасы қолданылды. Францияда дайындалған
саларалык бағдарламалар барлык шешуші экономикалык ... ... ... ... ... және ... болжауда үлкен рөл аткарады. Бұл
тәжірибе ... ... ... ... еді. ... ... ... эйфория халық шаруашылық мәселелерін тиімді шешу ... ... ... ... орта ... ... ... және ұйымдастырушылдық мәселелерін арнайы мемлекеттік органдар
шешеді, бұл кызметті Жоспарлау бойынша Комиссириат ... ... ... міндеттерінің бірі аймактардьн үйлесімді
кешенді дамуын ... ету. ... ... 1982 жылы ... ... ... ... жүйесін басқару иерархиясының
үш деңгейінің функциялары ажыратылған ... ... ... Ал ... құрамына кіретін кантондар мен аудандардың
өзіндік даму мәселелерін шешуде күкықтык және ... ... ... аймактық мәселелер мен оларды ... ... ... ... ... ... де баска дамыған нарықтық ... ... ... ... арналған. Бұл шешімдердегі басты ой, жергілікті билік органдары
езінің әлеуметгік-экономикалык саясатын жүргізе отырып жалпы ... ... ... ... ... ... тәжірибесін қорытындылай келіп американдық
маркетинг маманы Мелвилл ... ... ... ... ... ... ... Соның ішінде жоспарлау:
1) басшылардың үнемі ... ... ... ... ... және ... жүргізуші ... ... ... ... ... және ... ... жол ... ... ... және ... ... нақты
анықталуын талап етеді;
5) шұғыл өзгерістерге дайындықты күшейтеді;
6) ... ... ... ... ... қарым-
қатынаста екенін көрсетеді.
Аталған пунктерден ең маңыздысы ретінде бірінші, екінші және алтыншыны
айтуға болады, өйткені қазіргі жағдайда ... осы 3 ... ... өте аз ... ... ... тәжірибесінен мемлекеттердің
экономикасын реттеудегі күшті тетіктерінің бірі ... ... және ... ... механизмі болып табылады. Осы ... ала ... ... ... ... ... ... бюджеттік
қаржымен каржыландыру арқылы (субсидиялар, дотациялар, субвенциялар, бюджет
шығындарын жоспарлау) халык ... ... және ... ... ... ... ... дамыту мәселелері шешіледі. Италияда,
Норвегияда, ... ... ... ... ... ұлттық табыстын
үлесі 50 пайыздан жоғары, ал ... 50 ... ... ... ... жүзеге асыру үшін салык
салу механизмі үлкен ... ... Бұл ... ... ... ... ... артгыруға болады, өйткені олар
өндіріс және өнеркәсіп салаларының тез ... ... Ол ... импортты
ауыстыратын және бәсекеге түсе алатын түрлі тауарларды шығару.
Үшіншіден, мемлекет ... және ... ... ... ... Шығындарын азайтып бұл салалардағы сұранысты
қанағаттандыра алмаса, ол ... ... ... ... және бұл ... ... бірінші шығыннан өте үлкен болады.
Австрия, Италия, Франция үкіметтерінін баға ... ... АҚШ ... өте ... тәртіппен және арнаулы экономиканы ... ... ... ... ... ... баға ... бәсекелестік Кеңес арқылы жүргізіледі және ... ... ... бір ... ... баға ... ... объектісі ауыл шаруашылық өндірісі
болып табылатынын бүкіл дүниежүзілік тәжірибе көрсетіп отыр. Ғылыми ... ... ... ... бөліп көрстетеді.
Біріншіден, ол ... ... ... Бұл ... және ... ... субъектісінің табиғи-климаттык фактордың
қолайсыз жағдайда да табыс пен пайда табуын ... және ... ... Оны ... ... рөл ауыл ... ... мемлекеттің реттеуі және сол механизмдер аркылы ауыл ... ... ... тұрғыидардың тамақ өнімдеріне ... ... ... ауыл шаруашылықөнімдерін табиғи өңделген түрлеріне
негізгі көңіл белінеді. Әлеуметтік түрдегі ... ... ... ... қамтамасыз етуден ауыл шаруашылык өнімдеріне бага кұру
процессіне негізгі мемлекеттік баскару органдары шеттеп түра ... ... ... әр түрлі басымды механизмдерде әкімшілік,
экономикалық, тікелей, жанама, құкыктык және аймактық реттеуде орын ... ... әр ... әлеуметтік-шаруашылық, құрылымдық ерекшеліктеріне
байланысты.
Қытай Халык Республикасында экономиканы мемлекеттік реттеу ... бір ... ... Қытайдағы экономикалық реформалардьң
стратегиясы ұйымдық аспектіде болғанмен "ауылдан ... ... ... ... ... ... реформаларды бастан
кешірген басқа ... ... ... ... ... реттеудін
күшті кұралдарын (директивтік жоспарлау, салалық және аймақтық жоспарды
үйлестіру, ... ... ... ... және баға саясатын
жүйемен жүргізу) колданды. Сол сиякты нәтижелер бір катар Онтістік Шығыс
Азия елдерінде - ... ... ... экономисті Цзииьвэнь Лидің айтуынша: "Қытайда макроэкономикалық
жоспарлаудың негізін жекеменшік және ... ... ... ... ішінде мемлекеттік секторы – басымды. Мемлекеттік мекемелер
экономикалык дербестікте жұмыс істегендіктен, Қытайда жоспарлау директивтік
емес. индикативтік". Қытайда ... ... ... ... жалпы
мемлкеттік жоспарлауында, көпдеңгейлі басқару принципіне сәйкес құрылады.
Экономиканың өзекті мәселелері мемлекеттің ... ... ... ... экономикалық және әлеуметтік даму ... ... ... ... және ауыл ... негізгі өнім түрлерін өндіру;
3) күрделі қаржы бөлудің негізгі пропорциялары, мөлшері және ... ... ... ... ... ... ... үйлестіру;
6) халықтың материалдык және рухани тұрмысын көтеру;
7) мемлекеттік бюджет, несие ... ... және ... ... валюта кірісініңтепе-теңдігі және шетел капиталын пайдалану;
9) стратегиялық тауарларды және материалдық ресурстарды сатып алу және
үйлестіру;
10) сыртқы сауда тауар айналымы және ... ... ... және ... ... зерттеу және енгізу;
12) білім беру, денсаулык сақтау және әлеуметтік саланын баска ... ... ... және ... ... негізгі бағыттары;
14) негізігі тауарлардың бағасы.
Қытайда аумак және сала ... ... ... ... ... болып табылады. Мемлекет қоғамдык өндіріс және қоғамдық
тұтынудың комплекстік тепе-теңдігін камтиді.
Жалпы ұлттық экономикаға қатысты ... шешу ... ... ... қолында шоғырланған және олар керекті ... және ... ... Бұл шешімдер орталык ... ... Бұл ... ... ... негізгі аііырмашылығы болып
табылады. Қытай мамандары, осындай жоспарлау жүйесін экономика дамуының
барлық ... ... ... ... ... ... ... сай, жоспарлау жүйесіне келесі талаптар
қойылады:
- орталыктырылған басшылықты күшейту қажет;
- ұлттык экономикасының тепе-теңдігін қамту бойынша жұмысты жақсарту;
- мекемелерді әр-түрлі деңгенлі жоспарлау ... ... ... ... ... ... жоспарға кіру қажет,
немесе нарық өзгерістеріне сәйкес реттеу қажет.
Қытай экономистері жоспарлаудың үш ... ... ... ... ... қатысты міндеттер мемлекетпен
орталықтырыларын жағдайда ... ... ... сол ... ... ... ол мекемелерге орындалу үшін жіберіледі.
Директивтік жоспардың көрсеткіштері екі түрге бөлінеді: ... ... ... ... ... ... ... әр-түрлі деңгейдегі халыктық
үкіметтермен немесе жоспарлау органдарымен ... ... ... ... ... жалпы болмайтын міндеттер, мемлекеттік жоспарда
қарастырылмайды. Мекемелер, өздерінің және нарықтын ... ... өз ... жоспар жасайды.
Қытайда индикативтік жоспарлау әр-түрлі деңгейден және мерзімнен
құралатын бір тұтас жүйе-ұзақ мерзімді (10–20 жыл), орта ... (5 ... ... ... ... - ... ... техника және әлеуметтік
саланың даму стратегиясын айқындайтын ... ... Оның ... – ғылыми болжамдарға және экономикалык дамудың ... ... ... ... ... жоспарлау жүйесінде – ұзақ ... ... ... ... Оны ... экономистері келесі себептермен түсіндіреді:
1) Ұзақ мерзімді жоспар ғылыми-техникалық прогресстің жетістіктерін
толык ... ... ... Ұзақ ... ... - ... технологиялық, аумақтык және
өндірістік жүйесін жетілдіруге мумкіндік ... ... ... – ұзақ ... және ... ... тобы және онда ұзақ мерзімді стратегия міндеттері ... ... (5 ... ... келесі мәселелер орын алады:
1) экономика дамуының қарқыны;
2) экономикада қалыптасқан негізгі ... ... ... ... ... ... ... прогресстің жетістіктерін дамыту және
енгізу ... қала және ауыл ... ... өмір сүру ... ... ... пайдалану және қоршаған ортаны қорғау;
7) халықтың табиғи өсуі және туу деңгейі;
8) мемлекеттің экономика және ғылыми-техникалық ... ... ... орындау бойынша негізгі шаралар.
Орта мерзіміді жоспар – ... ... ... және
әлеуметтік саланы ұйымдастырудың негізгі формасы болып табылады.
Сонымен, ұзақ және орта мерзімді жоспар – ... ... ... ... ... роль атқарады. Ұзак және орта мерзімді жоспардың
стратегиялары жылдық ... ... іске ... ... ... ... жылдық жоспарды іске асыру барысында ... және ... ... орта ... ... ... ... мүмкіндіктері бар. Осыған байланысты, жоспар ... ... ... орта және жылдық жоспарлардың байланыстығын қамту қажет.
Ұзақ және орта мерзімді жоспарды ... ... ... ... жалпы тепе-теңдік тәсілі;
- монографиялық тәсіл;
- жоспарды үздіксіз жасау тәсілі. Жоспар төрт этап бойынша ... ... ... ... ... ... жоспардың жобасын бекітуге өткізу;
4) жоспарды карастыру, бекіту және төменде тұрған органдарға жіберу.
Қытайда индикатнвтік ... іске ... ... ... ... ... бөлінеді. Соған байланысты, мемлекеттік макроэкономикалық реттеу
тәсілдері және жаңа формалары тұрақты зерттеліп тұрады.
Қытай мемлекеттік ... ... ... үш ... ... болады:
1) экономика өсуін қамту;
2) экономикалык тұрақтылықты қамту;
3) экономикалык әділдікті қамту.
Жоғарыда ... ... ... ... ... бар, ол өз
бетінше бір жүйені құрайды, онда әр бір мақсат ... ... ... ... ... ... сол ... мақсаттықтарді қамти отырып, ... ... ... – ол ... ... және ... тұрмыс халін жақсарту.
Қазіргі таңда, Қытайдың макроэкономикалық реттеу келесі негізгі
аспекттерді қамтиді:
1) эономнканың даму ... ... ... ... ... ... дамуының тыім жоғары қаркыны сұраныспен
ұсыныстың тепе-теңдігінің бұзылуына, ... ... және ... әкеп ... ... 10–12 ... ... дамуының жоғары каркынын қамтуға ұмтылыс,
көбінесе шаруашылық белсендікті амалсыз төмендетуге әкеп ... бұл ... күрт ... ... ... Қытай басшылығы, экономика
дамуының қарқынын мемлекеттің мүмкіндігіне сәйкестендіріп және оның ... ... ... деп ... экономикалық реформа барысында (1978–1998 жылдарда) Қытайдың
ЖІӨ-ң жылдық өсуі 9,9 % құрады. Сонымен катар, 1984 жылы – 15,2 %, ... – 13,5 %, 1992 жылы – 14,2 %, 1993 жылы – 13,5 % ... ал 1990 ... ... ең төмен болып 3,8 пайызды құрады.
1996–2004 жылдар мерзіміне ... ... ... ... 8–9
пайызда сақтау жобаланған болатын;
2) валютаның орынды ұсынысы және бағаны ұсынуға ... ... ... ... ... ... Қытайда сонғы жылдарда,
шығындар қарқыны, тұсім қарқынынан басымдылық болып тұратын тенденциясы
жойылған;
4) ... және ... ... ... ... ... ... көрсеткендей, экономиканы
жоспарлау әр елдің геосаясатының, ... ... ... ... байланысты. Сонымен қатар, әлемдік нарық
пен әлем шаруашылық интеграциясына кіру ықыласы ескеріледі.
«Әлеуметтік ... ... пәні ... ... ... ... шаруашылық мемлекеттік реттеудің жэне сонымен
қатар элеуметтік-экономикалық болжамдаудың жэне ... ... ... ... проблемаларды шешудегі мемлекеттің рөлі.
3. Экономиканы мемлекеттік басқарудың түрлері.
4. Әлеуметтік-экономикалық болжау мен жоспарлау мемлекеттік басқарудың
бір формасы ретінде.
5. Нарық ... ... ... мен ... ... және ... Жоспаралаудың түсінігі.
7. Болжау мен жоспарлаудың арақатынасы.
8. Жоспарлау деңгейлері.
9. Жоспарлаудың пәні.
10. Жоспарлаудың объектісі мен субъектісі.
11. Жоспарлау ... ... және ... байланысы.
12. Міндеттер мен курстың құрылымы.
13. Әлеуметтік-экономикалық болжау мен ... ... ... ... ... және есептік құжаттар.
15. Жоспаралды зерттеулер мен өңдеулер.
16. ҚР әлеуметтік-экономикалық дамуының индикативті және стратегиялық
жоспарларының негізгі бөлімі мен ... ... ... ... ... элементтері.
18. Әлеуметтік-экономикалық болжау мен жоспарлаудың логикасы, оның
мазмүны.
19. Әлеуметтік-экономикалық болжау мен ... ... ... ... Жоспарлаудың әдістемелік принциптері мен сипаттамалары.
«Әлеуметтік экономикалық жоспарлау» пәні бойынша
арналған тест сұрақтары
1. Жалпы теориядан құралған ғылыми ... ... ... ... ... ... ... болашақтағы жағдайын негіздейтін ғылыми жүйе:
A) болжау
B) жоспарлау
C) гипотеза
D) бағдар
E) бағдарлама
3. Мақсатқа жету ... ... ... ... негіздеу үрдісі
A) жоспарлау
B) болжау
C) гипотеза
D) бағдар
E) бағдарлама
4. Әлеуметтік-экономикалық міндеттерді шешудегі әртүрлі іс- шаралар
кешені мен көрсеткіштер ... ... ... ... ... баланс
D) есеп беру
E) келісім- шарт
5. Қойылған мақсаттарды шешудегі нақты шара:
A) іс-шара
B) жоспар
C) концепция
D) бағдарлама
E) келісім- шарт
6. ... және ... ... ресурстармен,
мерзімдермен, орындаушыларымен кешенді біріктіріп, белгілі бір ... ... ... бағдарлама
B) жоспар
C) есеп беру
D) баланс
E) келісім- шарт
7. Болжауда, бағдарламада немесе жоспарда қолданылатын басқарушының
ойы, яғни мақсатқа жету ... ... ... гипотеза
D) ғылыми категория
E) заңдылық
8. Міндетті, орындауды ... ... ... ... жету үшін ... ... ... директивті жоспарлау
B) оперативті жоспарлау
C) индикативті жоспарлау
D) стратегиялық жоспарлау
E) тактикалық жоспарлау
9. Ұзқақ мерзім аралығында қабылданған ... ... ... ... мен ... ... үрдісі
A) стратегиялық жоспарлау
B) оперативті жоспарлау
C) индикативті жоспарлау
D) директивті жоспарлау
E) тактикалық ... ... ... жағдайларда қалыптасқан және мақсатты іске
асырудағы негізгі жүмысшы құрал
A) индикативті жоспарлау
B) оперативті жоспарлау
C) стратегиялық жоспарлау
D) ... ... ... ... Болашақтағы экономикалық жүйелердің болжамдық кешені:
A) болжау;
B) жоспар;
C) есеп ... ... ... ... құрылымына, жүйелігіне байланысты болжамды құрастырушы,
жоспарлау мен болжамның негізін қалаушы ереже:
A) ... ... ... ... ... ... жоспарды, болжамды зерттеудегі тәнім- тәсілдер:
A) әдіс
B) қағида
C) тәсіл
D) пікір
E) іс-шара
14. Болжамдық есептемелер мен ... ... ... ... ... логика
B) болжам
C) қағида
D) әдіс
E) тәсіл
15. Шамалы бірліктегі көрсеткіштер:
A) нормативтер
B) квота
C) лимит
D) әдіс
E) тариф
16. Әрбір құбылысты тарихи түрмен байланыстыра ... ... ... кешенді әдіс
C) генетикалық әдіс
D) жүйелі-құрылымдық әдіс
E) мақсаттық әдіс
17. Құбылыстарды басқа үрдістер мен ... ... ... ... ... ... ... әдіс
D) жүйелі-құрылымдық әдіс
E) мақсаттық әдіс
18. Экономикалық жүйені бір жағынан бүтін есебінде қарасытырып, екінші
жағынан оларды құрылымдық бөлшектерге бөлу ... :
A) ... ... ... ... ... әдіс
D) кешенді әдіс
E) мақсаттық әдіс
19. Мүмкіншілікті бағыттары мен болашақтағы даму кезеңдерін анықтайтын
әдіс:
A) генетикалық әдіс
B) тарихи әдіс
C) ... ... ... ... ... ... ... қол жеткізетін нәтижелерді белгілейді мақсат пен оған
жету жолдары анықталады:
A) мақсаттық әдіс
B) тарихи әдіс
C) генетикалық әдіс
D) ... ... ... ... Көп ... ... ... жүргізілуін қажет етеді:
A) Баламалы принципі
B) Жүйелілік приціпі
C) Басымдылықтың мақсат ... ... ... Берілген принцип эканомикалық жүйеде сандық және ... ... ... ... ... құрылуын тізбектік
зерттелуі, бұған сәйкес
A) жүйелік принцип
B) Альтернативті принцип
C) Басымдылықтың мақсат бағыттылығы
D) Үздіксізділігі
E) Оптимальдылығы
23. Қай қағидаға ... әр ... ... ... ... ... құрастырылады және өзара байланысты болады:
A) Үздіксіз қағидасы
B) жүйелілік қағидасы
C) Басымдылықтың мақсат- бағыттылғы
D) ... ... ... ... ... қағида әр жоспардың мақсатты сипатта болуын талап етеді,
яғни белгілі мақсаттарға жетуге бағытталған болатын, ал басымдылық ретінде
эканомикалық ... және ... - ... ... ... ... ... және шешімдерден дамиды
A) Мақстатты бағытталғандылық және басымдылық
B) Жүйелік қағидасы
C) ... ... ... ... ... ең ... ... етуін қамтамысыз ететін принцип
A) Тиімділік принцип
B) Жүйелілік принципі
C) Басымдылқтың ... ... ... принціпі
E) Альтернативтік принцип
26. Бұл принцип берілген территориялық және аймақтық ... ... ... ... ... құрылыуын қажет етуі
A) Салалар ұқсастығы және аймақтық аспектілерді жоспарлау принціпі
B) ... ... ... басымдылығы
D) Үздіксіздігі
E) Оптималдық принцип
27. Әр түрлі эканомикалық салалар ... ... - ... ... Сала ... ... Ішкі салалық пропорциялар
C) Терреториялық пропорциялар
D) Сыртқы эканомикалық пропорциялар
E) Мемлекет аралық пропорциялар
28. Пропорция, жеке аралық түрлері ... ... ... Ішкі салалық пропорция
B) Мемлекетаралық салалық пропорция
C) Аймақты салалы пропорция
D) Сыртқы эканомикалық ... ... ... ... ... ... орналасуын көрсетеді және
аймақтар арасындағы қатынасты мінездейді:
A) Территроиялық пропорция
B) Сала аралық пропорциялар
C) Ішкі ... ... ... Мемлекетаралық
30. Келесі принцип, аймақ ресурстар рационалды қолдану және
территоряның ... ... ... ... ... ... ... Регионалдық аспектілер мен салалық жоспардың бірігу принципі
B) Жүйелілік принцип
C) Приоритеттілік және ... ... ... ... ... ... ... Н. А. Пять лет независимости. – Астана : Казахстан, ... 620 ... ... Н. А. ... ... ... и
улучшение благосостояния всех казахстанцев». Послание ... ... ... – Астана : Бiлiм, 1997. – 170 ... ... Н. А. ... и социально-экономическое развитие. – М. :
Экономика, 1994.
4 Анискин Ю. П., Павлова А. М. Планирование и контроллинг : ... ... : ... 2003. – 280 ... Байзаков С. Стратегическое планирование: опыт и проблемы. – Алматы :
РИЦ ИПГС, 1997. – 9 ... ... Л. Е. ... и планирование в условиях рынка :
уч. пособие. – М. ... 2002. – 260 ... ... ... теория и пути совершенствования / Петров
Ю. и др. – СПб., 2000. – 96 с.
8 Каренов Р. С. Индикативное ...... 1998. – 128 ... ... Е. К., Нурмуханбетова А. А. Индикативное планирование в РК. –
Астана, 2003. – 93 ... ... Н. К., ... А. Н., ... Ш. С., Брузати Л.
Государство и бизнес. – ... : ... 1999. – 659 ... ... рекомендации по разработке стратегических планов для
министерств и ... ... ...... : ... ... ... РК, 1997. – май. – 17 с.
12 Омаров Б. Р., Омаров К. Т. ... и ... ... социально-экономического развития. – Астана : Экономика, 2000.
– 70 ... Указ ... РК «О ... индустриально- инновационного
развития РК на 2003-2015 годы» от ... № 1096: БД ... ... Н. А., ... Т. В. ... деятельности
предприятия. – М. : Дело и сервис, 2005. – 432 с.
15 Правила разработки и ... ... ... в РК.
Утверждены Указом Президента РК от 02.06. 2003 г., № 1099.
16 Правила разработки и ... ... ... ... ... в РК. Утверждены постановлением Правительства РК от
26.02. 2004 г.
17 ... ... ... республиканского и местных бюджетов.
Постановление Правительства РК от 29.05. 2002 г., № 592.
18 Правила разработки среднесрочных ... ... РК. ... ... ... РК от ... г., ... (с дополнениями и изменениями).
19 Прогнозирование и планирование в условиях рынка : уч .пособие для
вузов / под ред. ... Т. Т., ... А. В. – М. : ... ... 318 ... ... и планирование экономики / под ред. Г. А.
Кандауровой и В. И. ...... 2005. – 358 ... ... ДЖ. Ю. ... ... ... : пер. с англ. –
М. : Изд-во МГУ, ИНФРА, 1997. – 720 с.
22 Сундетов Ж. Планирование и ... в ... ... ... : Экономика, 2004. – 148 с.
23 Тумбай Ж. О. Международный опыт и ... ... ... в ... // ... ... ... – Алматы : КазЭУ, 2004.
24 Тумбай Ж. О. ... ... ... ... // Вестник КазНУ, серия Международные отношения. – ... – № ... ... Ж. О. Становление индикативного планирования в Казахстане ... ... ... ... – 2003. – № 2
26 Тумбай Ж. О. Эволюция индикативного ... в ... и ... – 2003. – № 2
27 ... Ж. О., Тумбаева З. Ж. Индикативное планирование как функция
государственного управления. // ... ... ... конференции «Государство и бизнес в ХХ1 веке». – ... ... им. ... ... ... |3 |
| ... |
| ... | |
|1 ... ... ... | |
| ... |
| |............................................ | |
|2 ... ... | |
| ... |
| |.......................................... | |
|3 ... ... | |
| ... |
| ... | |
|4 ... ... | |
| ... |
| |.......................................... | |
|5 ... ... ... |
|6 ... ...... дамытудың | |
| ... |49 |
| ... |
| ... | |
|7 ... ... ... | |
| ... |
| ... |61 |
| ... |62 |
| ... |
| |...... | |
| ... | |
| ... |
| |... | |
| ... |
| ... | |
| | | |
| | | |
| | | |

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
50 орынды диеталық асхналық өндіріс жұмысын жоспарлау21 бет
Cтратегиялық жоспарлау12 бет
PR – стратегияны жоспарлаудың функциялары мен міндеттері54 бет
«АУРА» ЖАУАПКЕРШІЛІГІ ШЕКТЕУЛІ СЕРІКТЕСТІГІНІҢ ЖОСПАРЛАУ ЖҮЙЕСІНІҢ НЕГІЗДЕРІ30 бет
«Жоғары мектепте тәрбие жұмыстарын ұйымдастыру бағыттары мен тәрбие жұмыстарын жоспарлау13 бет
«туризмдегі экобағыттарды ұйымдастыру және жоспарлау»30 бет
«Қаржылық жоспарлау.»27 бет
Іс-шаралар туризмінің қазіргі жағдайын талдау, жоспарлау және ұйымдастыру ерекшеліктері. Қазақстанда дамуы57 бет
Автомобильдік және автобустық турларды ұйымдастыру, жоспарлау негіздері71 бет
Агробизнесті жоспарлаудың теориялық мәні24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь