1870 ж. Маңғыстаудағы көтеріліс

ЖОСПАР

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3б

І тарау. 1870 ж. Маңғыстаудағы көтеріліс.
1.1 Көтерілістің шығу себебі, уақытша ереженің енгізілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ..5б
1.2 Орал, Торғай облыстарындағы және Маңғыстаудағы толқулардың басталуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...12б
1.3 Маңғыстау көтерілісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18б

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25б

Сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Кіріспе
Қазақ халқының ғасырлар бойы Патша үкіметіне, Кеңес одағына қарсы халық толқуларының бәрін біз ұлт – азаттық қозғалыс деп баға беруге әбден лайық. Зерттеушілердің айтуы бойынша соңғы үш ғасыр бойы осындай көтерілістердің саны 372 – ге жетіпті. Бұдан біз еліміздің тәуелсіздік жолында арман еткен әрекетін көруге болады. Ірілі ұсақты сол қозғалыстардың басқарған ірі – ірі тарихи тұлғаларының біздің азаматтық саяси тарихымыздан алатын орнын сол қозғалыстардың себептері мен салдарын айқындайтын зертеулердің қажеттілігі өмір сұранысы екені аян. Сондықтанда отандық тарихымыздағы ұлтымыздың бостандық алу жолындағы бірі 1870 жылы Маңғыстаудағы көтеріліс. Қазақ халқының күрескерлік тарихын тұтас зерделеуде маңызды орын алады.
Тақырыптың өзектілігі.
Бүгінде бүкіл даму үрдістерінің жалпыға бірдей жаһандану және модернизацияның заманында кез келген мемлекет, қоғам, халық үшін ұлттық өрлеудің жандануына бағытталған өзінің шынайы ашық мәдени саясатын тиімді түрде іске асыру әрі құрастыру - бірінші кезектегі мәселе. Сонымен қатар ол жаһандану мен модернизацияның ең маңызды элементтерін өз бойына сіңіре білу қажет. өркениеттің гуманитарлық диалогтық қарыштап дамып жатқан ғаламдық үрдістердің арасында Қазақстан өзінің мәдениетінің негізін, мәдени мұраларымен алмаса білетін тең дәрежесі әріптес ретінде де өз орнын алуы қажет.Егемендікке қолымыз жетіп, тәуелсіз ұлттық мемлекетіміздің уығын шаншып, іргесін көтергелі ғана есімізді жинап, етек жеңімізді қымтап жоғалған салт – дәстүрімізді, мәдениетінімізді, ұлттық меншігімізді, тарихымызыд қалпына келтіруді қолға алдық. Егемендік алғаннан бері 70 жыл бойы бұрмаланған тарихымызды қайта қарастыру ұлт – азаттық көтерілістерді ондағы халқымыздың ерлігін келешек жас ұрпаққа баян ету. Сол арқылы парасаттық сезімдерді ояату көкейтесті мәселе.
Жұмыстың мақсат – міндеттері.
- мақсат тарихымыздағы елеулі оқиғаның бірі Маңғыстаудағы көтерілістің шығу себептерін айқындау жалпы табиғатын зерттеу.
4
- Ғылыми әдебиеттер негізінде көтерілістің барысына ғылыми негізде сипаттама жасау.
Сонымен бірге төмендегідей міндеттер көзделді.
- 1870 жылы Маңғыстау көтерілісінің өтілген аймақтарын, қозғалыстың тұрпатын тарихи тұрғыдан зерттеу.
- көтерілістің алдыңғы және соңғы тарихи оқиғаларға әсерін айқындау.
- және де көтерілістің нәтижесін зерделеу.
Жұмыстың зерттелу дәрежесі.
Зерттеліп отырған тақырыпқа байланысты мәселелер ХХ ғасырдың соңғы жартысында қарқынды зертелінді. Торғай, Орал облыстарындағы
көтерілістер 1916 жылғы ұлт – азаттық көтерілістерге қарағанда 1870 жылғы Маңғыстаудағы көтеріліс өте аз зерттелген деуге болады. Көбіне орыс ғалымдарның жазбалары В. В. Радлов, В. В. Бартоль, Г. Н. Потанин, П. С. Паллас еңбектерін айтуға болады. Және де Қазақстан тарихының зерттеуіндегі ең бір биік тұлға Е. Бекмахановтың «Қазақстан – ХІХ ғасырдың 30 – 40 жылғы тарихы » деуге болады. Қазіргі кезде Чапай Мусиннің еңбектерін айтуға болады.
        
        ЖОСПАР
Кіріспе.....................................................................
.......................................................3б
І тарау. 1870 ж. Маңғыстаудағы көтеріліс.
1.1 ... шығу ... ... ереженің
енгізілуі..................................5б
1.2 Орал, Торғай облыстарындағы және ... ... ... ... ... бойы ... үкіметіне, Кеңес одағына
қарсы халық толқуларының бәрін біз ұлт – ... ... деп ... әбден лайық. Зерттеушілердің айтуы бойынша соңғы үш ... ... ... саны 372 – ге ... Бұдан біз
еліміздің тәуелсіздік ... ... ... әрекетін көруге болады.
Ірілі ұсақты сол қозғалыстардың ... ірі – ірі ... ... ... ... ... ... орнын сол
қозғалыстардың себептері мен салдарын ... ... өмір ... ... аян. Сондықтанда ... ... ... алу ... бірі 1870 ... көтеріліс. Қазақ халқының күрескерлік тарихын тұтас
зерделеуде маңызды орын ... ... ... даму ... ... ... ... және
модернизацияның заманында кез келген ... ... ... ... ... ... бағытталған өзінің шынайы ашық ... ... ... іске ... әрі ... - ... кезектегі
мәселе. Сонымен қатар ол жаһандану мен модернизацияның ең ... өз ... ... білу ... ... ... қарыштап дамып ... ... ... арасында
Қазақстан өзінің мәдениетінің негізін, мәдени ... ... тең ... ... ... де өз ... ... қолымыз жетіп, тәуелсіз ... ... ... іргесін көтергелі ғана есімізді жинап, етек жеңімізді
қымтап ... салт – ... ... ... ... қалпына келтіруді қолға алдық. Егемендік
алғаннан бері 70 жыл бойы ... ... ... ...... көтерілістерді ондағы халқымыздың ... ... ... баян ету. Сол ... ... сезімдерді ояату көкейтесті
мәселе.
Жұмыстың мақсат – міндеттері.
- мақсат ... ... ... бірі Маңғыстаудағы
көтерілістің шығу себептерін ... ... ... зерттеу.
4
- Ғылыми әдебиеттер негізінде ... ... ... ... ... ... ... міндеттер көзделді.
- 1870 жылы ... ... ... аймақтарын,
қозғалыстың тұрпатын тарихи тұрғыдан ... ... ... және соңғы тарихи ... ... және де ... ... ... ... дәрежесі.
Зерттеліп отырған тақырыпқа байланысты ... ХХ ... ... ... ... ... Орал ... 1916 жылғы ұлт – азаттық көтерілістерге қарағанда ... ... ... өте аз зерттелген деуге ... орыс ... ... В. В. ... В. В. Бартоль, Г. Н.
Потанин, П. С. ... ... ... болады. Және де ... ... ең бір биік ... Е. ... – ХІХ ғасырдың 30 – 40 жылғы тарихы » ... ... ... Чапай Мусиннің еңбектерін айтуға болады.
5
1. Көтерілістің шығу себебі, уақытша ереженің ... ... ... аяқталуы империяның Қазақ өлкесі
жөніндегі саясатына ... ... ... ... ... ... ... тарапынан көп күш қолданылмай ... ... мен ... ... ... алып, патша
өкіметі ...... ... ... алғы ... ... ... ықпалын ығыстырып шығарды. Қолайлы
халықаралық ... ... ... ... өзінің алысты
көздейтін негізіне « бөліп ал да, ... бер » ... ... ... басшылыққа ала отырып және ... ... ... ... ұмтылыстын аяусыз жаныштап,
Қазақстанда отаршылдық ... ... ... ... Азиядағы және
шектес аудандардағы жағдайы нығайды. Патша әскерлерінің ... қан ... ... М. Черняев пен ... іс – ... кең – ... ... ... ... ... аяқтады. Шымкент қаласының шабуыл жастап алынуы ... ... ... да ... ... ... ... бөлігін Ресей
билігін тануға ... ... ... алынумен Орынбор және Батыс
Сібір генерал – губернаторлықтарының ... ... ... ... өкіметінің Қазақстанның Оңтүстігіндегі және ... ... ... ... өз ... өзгерту жөніндегі әскери
- әкімшілк әрекеттерінің зартаптарын Шыңжандағы ... ... ... ... анықтап берді. « Орыстардың ... ... ... - деп атап өтті ... - істің жайын едәуір өзгертті. Әлсіз
хандардың орнына Ресей ... ... ... ... ол
көшпелілерді өз қаруының жеңімпаздығымен қорқытып, ... ... ... ... ... ... тәртіп орнатып, олардың ... ... деп ... мүмкіндігінен бір жола айырды... ». Кең
- ... ... ... ... ... бөлімдерімен
шектелмей, жаңадан жаулап алынған иеліктерде отаршылдық ... ... ... ...... Қазақстанға қосымша жаңа
әскери бөлімдерді, көбінесе ... шебі ... ... ... ... ... ... елді басқаруда бүкіл Қазақстан ... ...... және ... ... ... байырғы халықты бағынышты ... ... ... Кавказды біржола бағындыру ... ... ... ... ... құрал болды. « Біз ... ... ... бағынады. Бірақ біздің даладағы ... сәл ... ... ... » - қазақтар жөніндегі қатаң саясатты
белсене жақтаушылардың бірі ... ...... А. ... ... ... күшті әсекери қатысуының дұрыстығын
осылайша негіздеді.
Өлкені жергілікті ... ... ... ... ... ... енгізу жөнінде барған сайын
нығая түскен идеология ... мен ... ... ... ... ... келімсек азшылықтың жергілікті ... ... ... ... дін ... ... ... 1864 жылы Шмкентті шабуылмен алу кезінде қаза ... ... ашу ... « ... қасиетті су
бүрку кезінде » священник ... ... бүлк ... ... ... « ... ... орыс патшасының даңқы үшін, ... орыс ... ... ... ... патшалығы
шексіз – шетсіз даласына келді... Біз ... оны ... ... ... біз ... тізе ... ... қазірдің өзінде осылай еттік ». Дала өңіріне Ресей ... әрі ... ... ... ... ... басқару
құрылымдарының бай өлкені Ресей экономикасының ... ... ... ... ... ... жоспарларымен сәйкес
келмеуі қиындата түсті. Митрополияның ... ... ... ... жаңа ... ... көздерін, жұмыс күшін қажет етті.
Табиғи ресурстары, мал шаруашылық шикізаты аса бай ... ... ... көптен аударып келген еді. « Осы ... ... бай ... ел әлі күнге дейін өзінің тұмса
табиғаты ... әлде ... ... ... ... жатыр; балта
қаршылы, теңге сыңғыры естілмейді, бос жатқан ... ... ... ал ... байлық қаншама... » -
7
сол кездегі ... ... ... бірі ... ... ... байлықтарын тездете игеруге шақырып
өз пікірін міне осылай ... еді. ... ... Іле ... ... да өзендердің жағасына жақын ... ... ... ... да ... қоныстарын салу Қазақстанның өсімдіктер және
жануарлар дүниесіне орны ... зиян ...... легі ... алқаптарды аяусыз талқандап, тұрғын ... қора – ... ... ... салу үшін « жүз жылдық
алыптарды ... ». 1867 – 1868 ... ... дайындауға
қатысып, Жетісуда ол шетінен бұл ... ... ... ... ... ... ... бейбастақ әрекеттерінің салдарын
былай деп өкінішпен баяндаған: « ... ... ағаш ... ... ... алып, тып – типыл еткені сондай, адам ... ... ... ... келген кезде бір шыбықты да ... ... ... ... жаңа ... үшін орын ... кезде
қазақтардан жердің тартып алу жағдайларын реттейтін заң ... ... « ... үшін ең ... » ... ... « аборигендерді » құнарсыз, қуаңшылықты жерлерге ығыстырып
шығарып, ... ... «дән ... білдіріп отырды ».
Толық жазасыздық ... ... ... ... « ... малын аулауға ... » оны ... ал ... ұшырап қалатын » жағдайға ... ... деп ... да ... ... П. П. Семенов – Тянь – Шаньский ашу
– ызамен ... « ... ... » ... ... үкімет
шенеуніктерінің ұсыныстары негізінде әзірледі.
Мұндай жағдайда бекіністі шептер ... ... ... ... озбырлығын көрер көзге болса да ... жер ... ... ... ... ... да ... ауыздықтау жаңа заң ережелерінде заң негізін
табуға ... бар еді. Оның ... 1822 – 1825 ... ... ... ... туралы Орта жүз бен Кіші жүзге ... ... ... ... ... ... жүйесін шын
мәнінде ... ... ... Ішкі ... ... ) жарғылар үкіметтік және
жеке шаруалар ... үшін кең жол ... дала ... ... хан ... ... ... басқарудың ғасырлар бойы
сақталып келген ... ... жоя ... ... ...... ... – билер сотының шектеулі болса да жұмыс
істеуі, сұлтандардың ... ... ... ... одан әрі ... ... жаңа басқару органдарының – ауыл ... ... ... ... ... міндетін де
кемітуге болмайды, олардың ролі ... ... ... ... жергілікті ... ... ... ... ... ... бұзуда барған сайын күшейе ... ... ... ... ... ... 1854 ... Сібір қазақтарын ... ... ... ... ... қазақтары облысының, кейінен Ақмола облысының құрылуы
кең – байтақ ... ... ... ... ... отырып,
жаңа әкімшілк ... ... ... ... ... ... қос алғанда, 7 580 000 шаршы шақырым кеңістікті ... ... ... ... ... бұрынғысынша Ресей
әкімшілігінің ықпалынан тыс ... ... ... генерал –
губернаторының ойы бойынша, ... ... Кіші ... алғанда, қаларымен және басқа да ... ... ... ... ... ... ... құрамына кіріп, бұл ... ... ... сезінуге тиіс болатын. 1917 жылға дейін
Бұқтырма ... ... ... ... құрамында қалды: Аягөз
(Сергиополь) 1866 жылдан бастап жаңадан ... ... ... Бұл орайда патша өкіметі ... маң ... ... ... ... ... ... жүйесін өзгертудің ықтимал
нұқаларын өз назарының аясында ... ... ... қосудың
аяқталуы жапғдайында мұндай жолды таңдауды Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... болу
қажеттігі талап етті. ... ... орыс ... ... ... ... Англия өз ... ... ... ... ... жаңа әскери – саяси орталықтар құрылды.
Әскери – ... ... қоса ... ... ... баса ... бөлуі бай өлкені игеруді ... ... ... да ... ... ... басқаруды жеңілдету үшін ... ... ... ХІХ ... 60 ... ... Қазақ
даласы мен Орал, ... және ... ... казак әскерлернің
аумағы үшін бір ... ... ... ... ... ... ... азаматтықұ Батыс ... ... ... ... ... Осы ... ... барон К.
Врангель, Имшеник – ... П. ... А. ... Г. ... ... Н. ... бар ерекше комитет ... ... ... ... ... ... үшін ... басқаруды енгізу
мүмкіндігін зерттеп, 1865 жылдың ақпанында бұл ... ... ... ... етеді, әкімшілік және әскери ... ... ... ... ... келді.
Қазақ өлкесін біріншісінің орталығы Торғайда, ... ... ... екі ... ... ... патша шенеуніктернің ұсынысы да әр ... ... ... таппады.
Нұсқалар таңдаудың қиындығы Қазақстанның түрлі аймақтарның
солтүстік – шығыс ... ... ... ... ... түрі
көшпелі мал шаруашылығы болып, соның салдарынан өндіргіш ... ... мал ... ... және әкімшілік басқару
жүйесі аталған мән – ... ... ... ... тиіс ...... ерекшеліктері жағдайының өзгеше болуымен ғана
байланысты болып ... жоқ. ... ... ... ... ... Шу, Талас, Іле, ... ... ... егіншілікті қалыптасқан ... және Орта ... ... халықтарының егіншілік
мәдениетімен өзара байланыста болған отырықшы ... кең ... ... шет ... тән ... ... ... ерекше әлеуметтік –
10
экономикалық қалыптарды ... ... ... Ал ... ... Қазақстанды оның табиғи – ... ... ... ... ... отырып, өз шекарасында ... ... ... ... ... ... тиіс ... жағдайларда « бұратана » шет аймақтарға ие ... ... ... ... өнім ... ... ... көзіне біртіндеп айналдырумен қатар, ... ... ... ... ... ... түп – тамырымен қирату міндетін ... өзі ... ... ХІХ ғасырдың 20 жылдарындағы ... ... ... елеулі өзгерістерге ұшырамаған өлке
халқының демографиялық құрылымына, әлеуметтік ... ... ... ... тиіс болды.
Оның үстіне ... ... ... құру ... жұмыс істеген патша ... ... енді ... ... ... ... мен ескі ... жүйесі арасындағы
қайшылықтарды сақтап қалуды ұйғаруы негізсіз емес еді. ... ... ... жаңалықтар капиталистік ... ... ... кең өріс ... тиіс болатын.
Крепостниктік құқықтың жойылуы, ... ... ... ... басқа да өзгерісетер, ... ... ... шет ... алуы қайткен күнде де алыстаға Қазақстанды ... ... Бұл ... ... ... ең алдымен ипмпериның
орталық губернияларында капитализмің үнемі « тереңдей », ... ... « ... » ... ... ... ... Қазақстан сияқты орасан кең елде ... ... ... отыра алмады, оларды елемей 20 – 30 ... ... ... ... ... оның ... ... 60 жылдарындағы ұрпақтың есінен әлі шыға қоймаған ...... ... ... ... ... қазақтардың дәстүрлі, дағдылы ... ... ... ... ... керек болды. 1865 жылы ІІ Александр
патшалық жеке ... ... ... ... кеңесші Гирстің
басшылығымен Түркістан өлкесі мен ... ... ... басқа қырларымен қоса номадтарда қолданылып
келген әдет және ... заң ... ... ... ... ... материал жинады. \3\ Реформаны дайындау кезінде қалың бұқараның
ой – ниеті ... ... ... ... дәстүрлер мен
ғұрыптар империяның билеуші топтарының саяси және ... сай ... ... ғана ... « ... ... » патшалық өкімет орындары ... ... Ш. ... ірі мал иесі М. ... ... сияқты, тұтас алғанда үкіметтік өзгерістерге адал ... ... ... ... ... ... түрде
тарту жағдайында ... ... ... ... жылғы 11 шілдеде ІІ ... ... « ... ... ... басқарудың уақытша ережесі туралы » ... ... 21 ... ... жоба – ... Торғай, Ақмола және Семей
облыстарын басқару ... « ... ... » бекіту туралы ... ... « ... ережелердің » екі жобасы да 1869 ... ... ... ... ... ... «Уақытша ережелер »
бойынша ... ... ... ... Петербург патша сарайы
төңірегіндегілер Қазақстанды империяның өскелең өнеркәсібі ... ... мен ... тездетуге үміт артты.
12
2. Орал, Торғай облыстарындағы және Маңғыстаудағы толқулардың басталуы.
Капиталистік Ресей ұлттық ... ... ... Қазақстанның
әлеуметтік экономикалық және саяси дамуына барған ... өсе ... ... ... ... ... ... ауылының экономикасына
капиталистік қатынастар енуінің өзі де прогрестік ... ... бұл кең – ... ... жаңа әлеуметтік – экономикалық
үрдістер жүйесіне біртіндеп тартылуына байланысты ... ... әкеп ... ... дейін қазақ қоғамының өмірінде берік ... ... ... ... ... ... ... «Уақытша
ереже » жергілікті халық ... ... ... ... ... 1868 – 1870 ... көтерілісті туғызған
өткір қайшылықтарды да тереңдетті.
Жер ... ... ... ... ... ... ... « Уақытша ереженің » негізгі баптары осы ... ... ... тыс ... ... ... «Уақытша
ереженің » енгізілуі Орта ... ... ... сөйтіп
көтеріліс негізінен Кіші жүзді ... ... В. Ф. ... Орта ... ... ... басқарудың хан билігі ... – 40 ... ... – ақ ... ... асырылғанымен
түсіндірді. \4\ Зерттеуші Н. А. ... Орал ... ашу – ... « ... пен реформаларда » емес, ... ... ... ... деп білді. Ол « ... ... » ... өзін ... ... « Барлық жұмыстар, - деп ... ... ... Петербургте, статс – хатшы ... ... ... ... адал ... ... жаңа жолға қайта құрмақшы болған
халықтың ... ... ... да, ... ... бұл
жұмыстарға қандай да ... ... ... ... ... ... ашу – ... туғызған факторлардың бірі
үкіметтің фискалдық ... ... ... ... қатардағы
13
көшпелілер мен ауқатты отбасылар бірдей ... ... ... патша өкіметінің қазақ қоғамының артықшылықты топтары жөніндегі
қамқоршылық саясатының ... ... ... мен басқа да
міндеткерліктердің күрт көбейтілуі ... ... ... ... ... бой ... ... түрткі болды,
сірә, халықтың жаңалықтарды ... ... үміт етсе ... ... ... « Уақытша ережеге »
бұқараның саралап ... ... ... ... ... « Бұл ... қазақтар өздеріне асқан мейірбандықпен
берілген құқықтарды ... ... ... ... тәртіпке
ықыласпен жәіне алғыс сезімімен бағынады... », «... ... ... ... ... қандай да бір ... ... ... істердің жайғастырылмауына ықтимал күдікте болған
жоқ...» - ... ... деп ... Орал ... ... жазған бірнеше құжаттың жиынтығы міне
осындай.
Солай бола тұрса да, ... « ... ... » ... ... ... ... жүзеге асырыла бастаған ... ... ... 1868 жылғы қарашаның аяғына қарай
қарулы ... ... ... ... бірақ жер жағдайын
тамаша білген көтерілісшілерге ... ... ... казак
шолғыншылары олардың тегеуірінін әлсірете алмады.
Жазалаушылардың неғұрлым ұйымдасқан ... 1869 ... ... ... ... басында Орынборда Жем ауданына
екі ... ... ... ... ... ... келе жатқан
кезінде отряд үкіметтің әлі де реформа ... ... ... ... және Елек өзендерінің бойында қимыл жасап жүрген ... ...... ... ... ... ... 1868 жылы Ережені қабылдаудан ... ... бас ... ... ... жер және оның ... ...
губернатордың Орал және Орынбор ... ... ... толықтай
көшті. Түтін салығы ... 12 ... ... жетті. Көп
жағдайда оны жинаған ... күш, ... ... ... ... тыс жерлерге ... ... ... қолданылды. 40 – 50 жылдары қазақ кедейлері
жұмыс іздей үшін ... ... ... ... шұбырды.
Казак төбе тобы саудагерлерінің ... және тұз ... ... жұмысшылар саны 40 мың ... ... ... ... ... ... жүйесін енгізді,
бұл жағдайда халықтың ... ... ... ... формальды есебі де ескірілмеген. Оның ... ... ... болды. Жаңа әкімшілік бөліністер жайлымдарды ... бойы ... ... сай ... Бір ... ... мен қыстауы әртүрлі әкімшілік – ... ... ... өзі ... ... ... ... Осының бәрі 1868
жылы Торғай және Орал қазақтары ... ... ... ... ... пен Беркін Оспанов басқарды. Бұл ... ... ... 1869 ... ... ... ... және айқын
көрінген ... ... ... ... ... ... деректер бойынша көтерілісшілердің бұл тобы ... ... ... ... ... ... басшылық еткен
екі жасақтың ... күші ... ... ...... ... Крыжановскийдің “ ізгі ойдағы халық жыртқыштарға мүлде тілектес
емес ” ... ... өзі ... жазып отырған ... ... ... ... ... туралы жақсы әсер туғызуға ... ... Оның ... министрге 1869 жылғы 17 сәуірде
жолдаған ... ... ... ... жерлерге таралу
фактісі айтылады. 1869 ... 8 ... ... ... ... ... ... – губернаторына Орал ... ... биі, ауыл ... ... ... 150 ... адамдарынан тұратын жасағының “ Уақытша ... ... ... ... ... ... ... туралы
хабарлаған. \6\
Қарулы бой ... ... екі ... ... бір ... ... болуы ... ... аз ... ... ... ... ұтымды бөлу қиын ... Оның ... ... ... ... үкіметтің өзін – өзі
қорғайтын күштерімен жеткілікті қамтамасыз ... ірі ... ... ... емес, қайта қазақ ауылдарында казак ... ... ... ... старшындарға, болыстарға
қарсы бағыттады. 6 Бөрте ... ауыл ... ... Ханғали Арыслановтың “ арам ниетті қазақтары ” ... ... ... ... ... іс – ... жасағаны
туралы хабарлаған. Шамамен 100 адамға ... ... ... ... ... әр түрлі мүлікті тонаған және 174 ... ... 24 ... ... ... ... ... сомасы 1556 сом 93
тиын болған; құрбандар да ......... ... ... өлтіріп, Мертоновты ауыр, Тұрантай Жанбасовты,
Түркебай Қазыбайды және ... ... ... ... Орал ... солтүстік – батыс аудандарын, атап
айтқанда, ... ... ... бойынша да отаршылдыққа қарсы
қозғалыстарға белсене қатысқаны аңғарылған ... ... ... ... кең ... Бұл жолы да ... ... кезеңдегі отаршылдыққа қарсы күреске елеулі үлес ... ... ... ... ... ... ... қазақтары
Күдебай Жанашы, Шынбай Меңдалин, ... ... ... ... ... ... ... және басқалар 50 ... ... ... ... жер ... ... ... шабуыл жасап, жылқысын айдап әкеткен.
Отаршылдық ... ... ... ... екі ... аумағына қанат жаюының шын ... ... ... ... ... ... ... ықпалы деп білді.
ХІХ ғасырдың 60 жылдарына ... Хиуа ... ... ... көрсетіп, онымен ең алдымен өзара тиімді сауда ... ... ... ... де ... Хиуа қоныстары арқылы
жүргізді, бұдан ханның қазынасы да аз ... ... ... патша отрядтарына қарулы қарсылық білдірді. ... ... 6 ... фон ... ... 200 ... ... жаяу әскер ротасы ... ... ... 20 мың
қазақтардың шабуылына тап ... олар оны 7 күн бойы ... ... ... бүкіл мал азығы мен азық – түліктерінен ... ... ... Әсіресе қазақ шаруаларының өз ... ... ... ... ... 1869 ... наурыз – маусым
айлары аралығында ... ... ... старшиндарының
ауылдарына 41 шапқыншылық жасалды. Оларға жалпы саны 3 мың ... ... және Орал ... ... ... жергілікті
өкімет орындарын және ... ... ... Оны ... ірі жазалау отрядтары шығарылды. Мәселен, Орал ... ... граф ... генерал – губернатор
Веревкиннің отряттары жіберілді.
Алайда Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... орыс әскерлерінің шабуыл жасап
басып алуы ... ... ... күрт ... Хиуа ханы ... ... сайын өршеленген және ашықтан – ашық ... ... ... Орал ... ... ... көшіп жүрген
қазақ руларын осы ... ... ... қарсы аттанысқа
итермеледі. Хиуа ханы реформаларды ... ... ... ... табын,
назар руларына өз өкілдерін жіберіп, оларды өз ... ... ... ... “ кейбір қазақ старшындарын
өзіне тартып ”, ... ... ... пана ... “ біздің жауларымыздың ” бәріне пана ... ... “ ыза ... грамоталар ” жіберіп, Борсыққа, қазақтар
көшіп жүретін жерлерге өз ... ... ... ... ... ... ... уезінің бастығы капитан Вочак ... ... ... ... ... Қарабұтақ және ... ... Ор ... ... ... көшіп жүрген шекті
руының қазақтарына арналған, Ресеймен “ ... ...... да ... ... “ Шектілер – ең бай, саны көп және ... да ... ... ” деп ... ... ... – губернаторы
министр Д.А. Горчаковқа
17
1869 жылғы 1 ... ... ... ... ... ... хиуалықтардың Орал облысының шегіне ... ... ... негіздеді, сайып келгенде, “ осй бір болмашы ... ... ... ... \8\
Дегенмен де біз Хиуа билеушілерінің Орал және ... ... ... ынтымағын анық факт деп
есептейміз, өйткені Ресей ... ол ... ... ... ... оңтүстік шегінде империялдық билік орнатқаннан
кейін нақты қауіп – ... ... ... ... оны ... ... Хиуа шекараларының қауіпсіздігін ... ету ... ... ... ... ... және ... басшылар арасындағы алауыздықтың салдарынан ... ... ... Және де, ... шаруалардың бұдан
бұрынғы бой ... ... ... ... ... мен ... дәйексіздігі мен сатқындығы
көтерілісті біршама тез басуға ... ... ... ...... 1870 жылы ғана енгізілді. Патша
әкімшілігі ... ... ... – адай руы “ ... ережені ”
күрессіз қабылдамайды деп қауіптенді және оны ... ... ... қолайлы жағдайларды күтті. Кейбір шенеуніктер бұл ... ... ... ... ... ... Кіші жүздің
ең жауынгер руларының бірі – ... ... көп ... ... адайлардың қызу ашу – ызасын күту негізсіз ... қай ... ... да: “ ...жаңа ... ... ... дайарланды және мұнда оны ... ... ... ма екен ”, - деп білдірді өзінің қаупін беймәлім автор.Кейбір
деректерге ... 1870 жылы ... 20 ... жуық ... ... және олар екі жыл ... 160 мың сом ... ... тиіс еді. ... үшін – 1870 ... 1 қарашаға
қарай Семей ... 289 951 сом 51 тиын ... ... ... - 179 052 сом ... алымы жиналды. Ал ... ... ... саны 40 мың ... ... жеткен және шаңырақ
алымы 250 мың сомға дейін өсуге тиіс ... ... ... ... ... ... де Патша өкіметінің
отаршылдық езгісі күшеюінің ... ... ... Оған ... “ Уақытша ережені ” өмірге енгізу желеу ... ... ... теңізінің шығыс жағалауында, Үстіртте
және Ембі, Сағыз және Ойыл ... ... ... – қонып жүрген
адай руының қазақтары қатысты.
1870 жылдың ... ... ... ... бірі ... өкіметінің жер саясаты, атап ...... ... ... ... ... салуы
болды. Адайлық қазақтардың наразылығы салықтардың жаңа ... ... ... ... мен ... төбе тобының тағы да
озбырлығын ... Бұл ... ... ... ... ... әрбір
түтінен үш рубльден және 50 тиын жер ... ... ... ... соңғысының мөлшері қазақтар үшін бір ... 1 ... ... ...... ереже ” тек 1870 ... ғана ... ... ... ... адайлықтардан
алым – салымдарды жаңа норма ... ... жыл үшін ... ... Түтіндік алымды ақшамен алынды, ақша олардың ... ... ... патша әкімшілігі алымның бір бөлігін
заттай – ... ... ... ... ... қарашаның аяғында пристав Рукин фортқа барлық ... мен ... ... 1869 ... ... жаңа ... дереу жинауды талап етті. Алайда адайлық қазақтарда ақшаның
болмауынан, ол ... ... ... ... ... ... қазақтары, бұлар негізінен балықшы – жатақтар ... ... ... бас тартты.
1869 жылдың аяғына ... ... ... ... патша
үкіметінің Хиуа хандығына жорыққа ... ... ... ... ... ... ... әскерлерінің алуы
нәтижесінде Хиуа, оңтүстіктен басқа, барлық жағынан ... ... ... ... кері ... жолы қиылып тасталды.
19
1870 жылғы 2 ақпанда Маңғыстау ... ... ... ... ...... әскер бөліп, Кавказ
номестнигінің қарауына көшті. 1869 жылғы ... ...... А. ... ... ... комитет құрылды. Оған ... ...... адайлықтар ... ... және ... ... ... ... міндеттері
жүктелді. Орынбор әскери округінің негізінен Ембі ... ... ... ... ... кіретін оңтүстік бөлігінде
бекіністер салынды.
1870 жылғы ақпан ... ... ... және ... Ембіде
орналасқан бекіністерде 8 жаяу әскер ... 8 ... ... ... болды, олар Арал мен Каспий
теңіздері ... ... ... ... ... болды. Красноводск бұғазы ... ... ... ... 1870 жылы ... Сарықамыс қазаншұңқыры аудандарын зерттеу
үшін шықты. ... ... ... көші – қон ... ... ... ... Адайлықтарды “ Уақытша ережеге ”
толықтай ... үшін ... сәт ... ... ... ... билерін, старшындарын тағы да жинап, “ ... ... ... ... ... Олай ... жағдайда адайлықтарды ... ... ... ... ... ... күн жылыған
кезден жекелеген ауылдар қоныс жерлерінен ... көше ... ... бұл ... ... ... бүлікшілерді жазалағысы,
Ережені жүргізуге шаралар қолданғысы, ... алым ... ... ... қазақтары Рукиннің талаптарын орындаудан бас ... үшін түйе ... ... ал ... үкіметінің жолын
қуушылардың бірі, ... ... ... ... ... ... ... деп хабар берді: “ Бозащыдағы жаңа ... ... де ... ... ”. Бозащы приставтығы
қазақтарының жаңа ережені қабылдағысы ... ... және ... ... ... ... ... Рукин мен дистанция
бастығы Калибин ... ... ... ... ... адайлықтар Рукинді өздерінің
20
қоныстарына ... Бір апта ... ( 15 – 21 ... ... ... отряды Бөрлі, ... ... ... ... Ұсақ құдығынан еш ... ... ... ауылдар кері
шегінген еді. Б. ... би өзі ... ... ... ... ... Досан Тәжиев ... ... ... ... ... ... ал олар 30 мылтықпен және бір штуцермен
қаруланған деп хабарлады. 25 ... ... ... ... сырт ... ... отрядын қоршап алып, оны кері
шегінуге ... етті және Ұсақ ... ... ... түсті. Түнде
олар бірнеше рет казактарға шабуыл ... ... ... ... сәті ... наурызда отряд 100 шақырым ғана жер ... ... ... көп ... ... тауы ... қолына алып,
олардың фортқа шегіну жолын ... ... ... ... Рукин
отрядының қалдықтары берілуді мәжбүр болды, ал ... өзі ... ... олжасы 40 мылтық, соғыс ... ...... ... Осында көтеріліс басшыларының бірі Б. ... ... ... талқандау мен Б. Маяевтың өлімі ... ... ... ... және ... бой көрсетулердің белгісі
болды. Отбасылары малдарымен бірге ... ... ... кетіп қалды.
Александров форты селосы мен Николаевск станциясының ... ... ... ... мен жұмысшы – ... ... ... ... ... созылды. Жұмысшы – қазақтарға өткен ... Ембі ... ... ... ... Көтеріліске қатысушылар саны 10
мың адамға дейін жетті. \10\
1870 ... 5 ... ... ... ... ... ... шабуыл жасады. Форттағы ... ... ... ... Үш күн ... ( 5 – 8 ... көтеріліске қатысушылар фортты қоршауда ұстап ... оны ала ... ... ... ... жасау 10 сәуірге
белгіленген еді,алайда 9 сәуірде Кавказдан граф ... ... ... ...... ... мен кінәлілерді жазалау ” ... ... ... ... және ... қаруланған көтерілісшілердің қимылдары Кутайсов отрядын бүкіл
сәуір айы бойы ... ... бой ... ... ... ... келуін күткен Кутайсов ірі ... ... ... ... ... Кафар Қаражігітовпен және
басқаларымен ... ... ... Оның бұл ... ... тығыз байланысты ... форт ... ... ... ... ... ... атқарып келе
жатқан ұлдары Қосым мен Ержан көмектесті.
Сәуір ... ... жаңа ... күткен Кутайсов атты
әскерлердің 3 жүздіктерімен бірге ауылдарды ... ... ... олардың “ Үстіртке кетуіне мүмкіндік бермейтіндей жағдай
қою және ... ... ... ... алу ... ...
мақсатында қырға аттанды. 1 – 8 мамыр ... ... ... ... ... ... ... Қаратаушық,
Жағұл құдықтарында болды, бірақ адайлықтар ауылын еш ... ... ... ... басшылық жасау қолына ... ... “ ең ... ... және ... ...
тыныштандырудың өз жоспарын ұсынды. Графтың ...... ... ... онда ... ... ... көшуі үшін қажет
болған ... ... өте ... ... ... ала басып
алып ”, сол арқылы ... ... ... ... жасау,
“бағынуға мәжбүр ету ” көзделді. Орыс отрядтарының алуы үшін ... ... ... Маңғыстаудың Киндері шығанағынан және
Үстірт қыратының ... ... ... ... ... ... алқабынан жүз шақырым жердегі Бесақты шатқалын ... ... ... ... бірінші бекіністе 6 рота жаяу
әскер, 4 зеңбірегі 6 ... бар атты ... ... – 2 рота,
3 зеңбірегі бар 4 ... ... ... ... ... ... кейін жақын жерде ... ... ... ... ... ... әскер
топтарының ... ... ... - ... Комаровтың
пікірі
22
бойынша, ауданға тұрақты бөлімдердің едәуір құрамасын ... ... әсер ... және 1871 жылғы 1 ақпанға
қарай оларды отаршыл ... ... “ орыс ... ...... ... ... етуге тиіс болды. ... ... ... ... ... ... генерал –
губернаторы Н. А. Крыжановский жергілікті тұрғындардың ... ... ... ... ... ... ... тастауды
ұсынды ”. Үкіметтің шараларын, басқа да ішкі мән – ... ... жаңа ... ... ... ... ... тұрғысындағы болуы мүмкін ... ... ... еді. ... ... Хиуа ... ... сыртай қолдауды қамтамасыз етуде үміт ... ... ... ... ... тағы ... Хиуа ... адайлар қозғалысын қолдау үшін 4
зеңбірегі бар, 6 мың ... ... ... ... ұйғарды. Бірақ
шектес аудандарда Хиуаның ... қыр ... ... ... ... аймақтағы жағдайды едеуір шиеленістірді. ... 1870 ... ... “ Хиуа ...... әсірелеп
көрсету орынды бола қоймас, дегенмен ... ... ... ... ... ... екендігі туралы лақап таратып,
адайларды қоздыруын тшқтатпады.
Кутайсов ... ... ... ... мал ... суы мол ... Бөрлі, Қаратау тауының етегіне, сондай – ... ... ... және ... да ... ұзындығы 200,
ені 150 шақырым ... ... ... ... Бұл ... аптап ыстықта да ... ... ... ... да ... егер ... барлық әскерлер бірден шабуыл
жасаса, ендігі ... ... ... ... ... ... алу
үшін бірнеше колоналармен ұрыс салуға бекінді. 3 ай ... ... ... ... ... ... Ресей әкімшілігіне
бағынғандар онша көп болмады.
Хиуалықтар тарапынан талай тонаушылықтар мен алым – ... ... ... ... ... туралы, қасиетті Ислам
дінін таза
23
сақтау ... ... сене де ... еді. Оның үстіне патша
өкіметі оңтүстік аймақты ... ... ... Хиуаның Ресей сияқты
құдыретті әскери ... ... ... ... ... ... ... бастығы граф Кутайсовтың мақсаты
көтерілісшілердің ... ... ... ... тобын талқандауды көздеді. Бекінісі мықты фортты адайларды
ғана емес, ... ... ... ... ... жұмысшылардың да,
сондай – ақ “ саудагер армияндардың барлық ... ... ” де ... ... аман ... ... тобының ең таяудағы ... ... ... ... ... өздері абыржып, кейбіреулері ... ... ... ... ... қимылдары саяси
қорқыныш әсерін туғызды деп ... Н. А. ... ... ... ... ... Александровск форты ауданындағы жағдайды
сипаттай келіп. Екі рота ... және бір ... бар ... 12 ... ... ... ... басымдығын қамтамасыз
етті. 1870 жылдың желтоқсанында ... ... ... Ержан, Ертімбет Құловтар, Иса Тіленбаев және ... ... 3 мың ... Хиуа ... ... ... әкімшілігі бағынғандарды да қатал ... ... ... Н. А. ... ... министрі Милютиннің “ ... ... ...... ... алды. Қыста, негізінен,
Кендірлі бұғазына ... ... ал ... ... ...... адайлықтардың үш бөлімшесі мамыр айының ... 3 ... киіз үй ... ... ( ... ) ... өтті және ... жоғарғы сағасына таман бағыт ұстады. Осы ... ... ... Ембі ... ... тұрған әскерлер
бастығы генерал – майор Бизяновқа ... ... ... ... берді. \12\
4 ротадан және 2 ... бар 1 ... ... ... ... Шилі және Сағыз ... ... ... ... ауыла бет алды. Бұл ... Орал ... ... ... ... қарауылшы отрядымен Крыжановский келе
жатты. нәтижесінде патша отряттары адайлықтарды екі ... ... қуып ... ... ... ... және ... да
малдарын тартып алып кетті.
1870 – 1872 жылдары ... ... ... ... ... ... әскери жетекшісі етіп сайлады. Ал бұл ... ... ... санасуға мәжбүр ... ... ... ... ... ... Досан Ембі бекінісінің әскерлеріне бірнеше
рет шабуыл жасады. 1874 ... ... ... ... ... ... және ... шағын отрядымен Маңғыстауға келді. ... бұл ... ... жасауыл Аничковтың басқаруымен казак
отрядын жіберді. Жараланған Досан мен оның 14 ... ... ... және ... ... ... ... екі жыл
ұстады.оның әйелі мен інісі сотқа дейін ... ... ... және ... ... ... – далалық сотқа ... және ... ... ... ... жаңа ... енгізуден патша
үкіметінің бас тартуы олардың бойкөрсетулерінің ... ... ... ... ... ... жөнінде шешім
қабылданды. \13\
Сөйтіп, ... ... ... ... ... күші – қазақ шаруалары өз қатарлары ... ... ... алмады, мұның өзі жөнінен болмашы жазалаушы отрядтардың
халық ... ... ... ... ... ... ... рулық тар ... ... ... әскери құрамаларынан өзінің ұйымдасуы жағынан едәуір кем
түскен ... ... ... ... ... ... үстем топқа, ал кейде жоғары ... ... ... екіжүзділік көрсетіп, әр ... ... ... ... ... Н. А. Середа, Юр – Ко және
басқа ХІХ ... ... ... ... ... ... қозғалысына басшылықты өз ... ... ... ... күшті сарындарды білдірмей жіберуге тырысқан
факторын атап ... ... ... ... ... ... қалпына
келтіруді мақсат еткен қазақ халқының ХІХ ғасырдағы аса ірі ұлт ... ... ... Маңғыстаудағы 1870 жылғы көтерілісте
жеңіліспен ... Н. А. ... Юр – Ко және ... ХІХ ... ... феодалдық топтар өкілдерінің шаруалар қозғалысына
басшылықты өз қолдарына алып, көтерілістегі ... ... ... ... ... ... факторын атап өткен.
Көтеріліс шағын сипатта ... оның ... ... ... ...... дерлік Батыс Қазақстан, ... бір ... ... ... бой ...... ... ” жүзеге асырылуын ... да ... ... ... ... ол ... стихиялы, тіпті ең көп құлаш ... ... ... ... ... ... ... қозғалысының әлсіздіктеріне қазақ ... ... ... Оның ... және ... ... ... және отаршылдық езгі, ... ... ... ... көшпелі тұрмыс салты ... ... бәрі ... ... кезеңдеріне қатты әсер етті.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тарихи әңгімелер арқылы елжандылыққа тәрбиелеу5 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет
1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы туралы15 бет
1916 жылғы Амангелді Иманов бастаған Ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1916 жылғы ұлт азаттық көтеріліс44 бет
1916 жылғы ұлт – азаттық көтерілістің шығу себептері18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь